# ضوق (ض-و-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - و - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضوق
ضَاقَ - يَضِيقُ - ضَيْق - ضائِق - ضَيِّق - ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ
ضَاقَ - يَضِيْقُ + المكان (ضد: رَحُب - يرحب): يكون المكان المتاح لسكن واستقرار شيء أصغر من حجم ومقدار الشيء الذي يسكنه
ضاقَ - يَضِيْقُ + الصدر + بأمر: يشعر في نفسه تجاه أمر بالكرب وعدم الرضى والقبول والتحمل، فكأن الأمر أكبر من وسع صدره ونفسه له
ضَيْق: اسم فعل " ضَاقَ - يَضِيقُ ": كون المكان المتاح لسكن واستقرار الشيء أصغر من حجم ومقدار الشيء
ضَائِق: اسم فاعل " ضَاقَ - يَضِيقُ ": وهو كذلك صفة منه: المكان الذي تكون أبعاده أقل وأصغر من حجم ومقدار وأبعاد الشيء الذي يسكنه
ضَيِّق: على وزن " فـَيعـِل": اسم فاعل مبالغة صفة من " ضَاقَ - يَضِيقُ ": المكان الذي يكون أصغر من الحجم المناسب لاستقرار وسكن الكائن بشكل واضح
ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ + كائن + مكاناً: على وزن " فـَعـَّل من " ضَاقَ - يَضِيقُ ": جعله " يَضِيقُ " على وجه الشدة: يجعل المكان المتاح لسكن واستقرار الشيء أو الكائن أصغر من الحجم والأبعاد المناسبة لاستقرار وسكن الكائن بشكل جلي وكبير
ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ + كائن + على كائن + أمراً أو مكاناً: فعل " ضَيِّقَ - يُضَيِّقُ " عندما يكون على آخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص وعدم الكفاية بالحجم والمكان والسعة"، وهي:
حَصِرَ - يَحْصَرُ، غَصَّ - يَغَصُّ، ضَاقَ - يَضِيْقُ، قَمَحَ - يَقْمَحُ، ضَنُكَ - يَضْنُكُ، حَرِجَ - يَحْرَجُ
ضاق - يَضيْقُ
الصدر	﴿ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون (97)﴾ الحجر ﴿ويضيق صدري ولا ينطلق لساني فأرسل إلى هارون(13)﴾ الشعراء
الأرض	﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ التوبة ﴿وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت وضاقت عليهم أنفسهم وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه ثم تاب عليهم ليتوبوا إن الله هو التواب الرحيم (118)﴾ التوبة
أنفسهم	﴿وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت وضاقت عليهم أنفسهم وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه ثم تاب عليهم ليتوبوا إن الله هو التواب الرحيم(118)﴾ التوبة
 	﴿ولما جاءت رسلنا لوطا سيء بهم وضاق بهم ذرعا وقال هذا يوم عصيب(77)﴾ هود ﴿ولما أن جاءت رسلنا لوطا سيء بهم وضاق بهم ذرعا وقالوا لا تخف ولا تحزن إنا منجوك وأهلك إلا امرأتك كانت من الغابرين(33)﴾ العنكبوت
ضَيْق
 ﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون (127)﴾ النحل ﴿ولا تحزن عليهم ولا تكن في ضيق مما يمكرون (70)﴾ النمل
ضائق
 ﴿فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك أن يقولوا لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل(12)﴾ هود
ضَيِّق - يُضَيِّق على
 ﴿أسكنوهن من حيث سكنتم من وجدكم ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن وإن كن أولات حمل فأنفقوا عليهن حتى يضعن حملهن فإن أرضعن لكم فآتوهن أجورهن وأتمروا بينكم بمعروف وإن تعاسرتم فسترضع له أخرى(6)﴾ الطلاق
ضَيِّق - ضيقاَ
 ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام
 	﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا مقرنين دعوا هنالك ثبورا(13)﴾ الفرقان

تصنيف موضوعي
ضيق الصدر
 ﴿ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون (97)﴾ الحجر ﴿ويضيق صدري ولا ينطلق لساني فأرسل إلى هارون(13)﴾ الشعراء
 	﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام
 	﴿فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك أن يقولوا لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل(12)﴾ هود
مختار الصحاح
● [ضيق] ض ي ق: ضَاقَ الشيء من باب باع و ضِيقاً بالكسر أيضا و الضِّيقُ أيضا تخفيف الضيق وقد ضَاقَ عنه الشيء يقال لا يسعني شيء ويضيق عنك أي وأن يضيق عنك بل متى وسعني وسعك هكذا فسره في و س ع وضاق الرجل أي بخل و أضَاقَ أي ذهب ماله و ضَيَّقَ عليه الموضع وقولهم ضَاقَ به ذرعا أي ضاق ذرعه به و تَضَايَقَ القوم إذا لم يتسعوا في خُلُق أو مكان
الراغب
ضيق
- الضيق: ضد السعة، ويقال: الضيق أيضا، والضيقة يستعمل في الفقر والبخل والغم ونحو ذلك. قال تعالى: }وضاق بهم ذرعا﴿[هود/77]، أي: عجز عنهم، وقال:﴾وضائق به صدرك﴿[هود/12]،﴾ويضيق صدري﴿[الشعراء/13]،﴾ضيقا حرجا﴿[الأنعام/125]،﴾وضاقت عليكم الأرض بما رحبت﴿[التوبة/25]،﴾وضاقت عليهم أنفسهم﴿[التوبة/118]،﴾ولا تك في ضيق مما يمكرون﴿[النحل/127]. كل ذلك عبارة عن الحزن، وقوله:﴾ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن{ [الطلاق/6]، وينطوي على تضييق النفقة وتضييق الصدر، ويقال في الفقر: ضاق، وأضاق فهو مضيق: واستعمال ذلك فيه كاستعمال الوسع في ضده.
ملخص اللسان:
1.    الضِّيقُ: نقيض السّعة، ضاقَ الشيءُ يضيق ضِيقاً وضَيْقاً وتَضَيَّقَ وتَضايَقَ وضَيَّقَه هو،
2.    والضَّيْقُ: جمع الضَّيقاة والضِّيقة وهي الفقر وسوء الحال، وقد ضاقَ عن كل الشيء.
3.    وضاقَ الرجلُ أَي بخل،
4.    وتَضايَقَ القومُ إِذا لم يتوسَّعوا في خُلُق أََو مكان.
5.    ضاقَ المكانُ، فهو ضَيِّق،
6.    وهو في ضِيقٍ من أَمره وضَيْقٍ أَي في أَمر ضَيِّقٍ،
7.    والضَّيْق: الشكَ يكون في القلب
8.    الضَّيْقُ ما ضاق عنه صدرُك،
9.    والضِّيقُ ما يكون في الذي يتسَّع ويضيق مثل الدار والثوب؛
10.                       وأَضاقَ أَي ذهب مالُه
لسان العرب
● - ضيق: الضِّيقُ: نقيض السّعة، ضاقَ الشيءُ يضيق ضِيقاً وضَيْقاً    وتَضَيَّقَ وتَضايَقَ وضَيَّقَه هو، وحكى ابن جني أَضاقَه، وهو أَمر ضَيِّقٌ.    أَبو عمر: الضَّيْقُ الشيء الضَّيِّقُ، والضِّيقُ المصدر، والمَضايِق: جمع    المَضِيق. والضَّيْقُ أَيضاً: تخفيف الضَّيِّق؛ قال الراجز:    دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،    لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ    والضَّيْقُ: جمع الضَّيقاة والضِّيقة وهي الفقر وسوء الحال، وقد ضاقَ عن    كل الشيء. يقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيق عنك. وضاقَ الرجلُ أَي بخل،    وضَيَّقْت عليك الموضع. وقولهم: ضِقْتُ به ذَرْعاً أَي ضاقَ ذرْعي به.    وتَضايَقَ القومُ إِذا لم يتوسَّعوا في خُلُق أََو مكان. والضُّوقى    والضِّيقى: تأْنيث الأَضْيَق، صارت الياء واواً لسكونها وضمة ما قبلها. ويقال:    ضاقَ المكانُ، فهو ضَيِّق، فرق بينهما، ويقال في جمع ضائِقٍ ضاقَة؛ قال    زهير:يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ    فهذا جمع ضائِقٍ، ومثله سادَةٌ جمع سائِدٍ لا سيِّد؛ ومكان ضَيِّقٌ    وضَيْقٌ وضائِقٌ. وفي التنزيل: فلعلَّك تارِكَ بعضَ ما يُوحَى إِليك وضائقْ    به صَدْرُك. وهو في ضِيقٍ من أَمره وضَيْقٍ أَي في أَمر ضَيِّقٍ، والنعت    ضَيِّقٌ، والاسم ضَيْق. ويقال: في صدر فلان ضِيقٌ علينا وضَيْقٌ.    والضَّيْق: الشكَ يكون في القلب من قوله تعالى: ولا تكُ في ضَيْقٍ ممّا    يَمْكُرون. وقال الفراء: الضَّيْقُ ما ضاق عنه صدرُك، والضِّيقُ ما يكون في الذي    يتسَّع ويضيق مثل الدار والثوب؛ وإِذا رأَيت الضَّيْقَ قد وقع في موضع    الضَّيق كان على أَمرين: أَحدهما أَن يكون جمعاً للضَّيْقةِ كما قال    الأَعشى:فلئن رَبُّك، من رحمته،    كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح    والوجه الآخر أَن يراد به شيء ضَيِّق فيكون ضَيق مخففاً، وأَصله    التشديد، ومثله هَيْن ولَيْن. وأَضاقَ الرجلُ، فهو مُضِيق إِذا ضاقَ عليه    مَعاشُه. وأَضاقَ أَي ذهب مالُه. التهذيب: والضَّيَقِ، بفتح الياء، الشك،    والضَّيْقُ بهذا المعنى أَكثرُ. والضِّيقةُ: مثل الضِّيق. والمَضِيقُ: ما ضاقَ    من الأَماكن والأُمور؛ قال:    مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة    ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟    أَي بالخروج من المَضيق. وقالوا: هي الضِّيقى والضُّوقى على حد ما    يَعْتَوِرُ هذا النوع من المُعاقَبة. وقال كراع: الضُّوقى جمع ضَيَّقة؛ قال    ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك لأَن فُعْلى ليست من أَبنية الجموع إِلا أَن    يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء كبُهْماة وبُهْمى؛ وقالت    امرأَة لضَرَّتها وهي تُسامِيها:    ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا    الضُّوقى: فُعْلى من الضِّيق وهي في الأَصل الضُّيْقى، فقلبت الياء    واواً من أَجل الضمة، والخُورَى فُعْلى من الخير، وكذلك الكوسى من    الكَيْس.والضِّيقةُ: ما بين كل نجمين. والضِّيقةُ: كوكبان    كالمُلْتَزِقَينِ صغِيران بين الثُّرَيا والدَّبَران. وضِيقة: منزلة للقمر بلزق الثريّا    مما يلي الدبران وهو مكان نحْسٌ على ما تزعم العرب؛ قال الأَخطل:    فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،    بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ    يذكر امرأَة وَسِيمةً تزوَّجها رجل دميم، والمرأَة هي بَرَّة أَبي هانئ    التغلبي والرجل سعيد بن بنان التغلبي، وقال الأَخطل في ذلك؛ قال ابن    قتيبة: وربما قَصُر القمر عن الدَّبَرانِ فنزل بالضِّيقة وهما النجمان    الصغيران المتقاربان بين الثريّا والدَّبران؛ حكي هذا القول عن أَبي زياد    الكلابي؛ قال أَبو منصور: جعل ضِيقةَ معرفة لأَنه جعله اسماً علماً لذلك    الموضع ولذلك لم يصرفه، وأَنشده أَبو عمرو بِضِيقةِ    بكسر الهاء، جعله صفة ولم يجعله اسماً للموضع؛ أَراد بضِيقَةِ ما بين    النجم والدبران. والضَّيْقة والضِّيقة: القمر
مقاييس اللغة:
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
القاموس المحيط:
ضاقَ يَضيقُ ضَِيْقاً، ويُفْتَحُ، وتَضَيَّقَ وتَضايَقَ ضِدُّ اتَّسَعَ، وأضاقَه وضَيَّقَهُ، فهو ضَيِّقٌ وضَيْقٌ وضائِقٌ. والضَِّيْقُ الشَّكُّ في القَلْبِ، ويُكْسَر، وما ضاقَ عنه صَدْرُكَ، وة باليَمامةِ، وبالكسر يكونُ فيما يَتَّسِعُ ويَضيقُ، كالدارِ والثَّوبِ، أو هُما سَواءٌ. والمَضيقُ ما ضاقَ من الأماكِنِ والأُمورِ، وة بِلِحْفِ آرَةَ. والضِّيقَى، كضِيزَى وطُوبَى تأنيثا الأَضْيَقِ. والضِيقَةُ، بالكسر الفَقْرُ، وسُوءُ الحالِ، ويُفْتَحُ، ج ضَيْقٌ، ومَنْزِلٌ للقَمَرِ، وطريقٌ بين الطائِفِ وحُنَيْنٍ،
وع قُرْبَ عَيْذابَ. وضاقَ يَضيقُ: بَخِلَ. وأضاقَ: ذَهَبَ مالُه. وضايَقَه: عاسَره. والضياقُ، ككِتابٍ: دُرْجَةٌ من خِرَقٍ وطِيبٍ تَسْتَضيقُ بها المرأةُ.
تاج العروس:
ض ي ق
ضاق يَضيقُ ضَِيْقاً بالكَسْرِ ويُفْتَح قال الله تعالى : ( ولا تَكُ في ضَيْقٍ ممّا يمْكُرون ) وقرأ ابنُ كَثير ( في ضِيق ) بالكَسْر : وتضيّق وتَضايَق وهو : ضِدّ اتّسع . والضِّيقُ : ضدّ السَّعَةِ . وحكى ابنُ جِنّي : أضاقَه إضاقَةً وضيّقَه تَضْييقاً فهو ضَيِّقٌ وضَيْقٌ كمَيِّتٍ ومَيْتٍ وضائِقٌ قال تعالى : ( وضائِقٌ به صدْرُكَ ) . والضَّيْقُ : الشّكُّ في القَلْب عن أبي عَمرو وهو مَجاز وبه فُسِّر قولُه تَعالَى : ( ولا تَكُ في ضَيْقٍ ممّا يمْكُرون ) ويُكْسَر ونصُّ أبي عَمْرو : الضَّيَقُ بالتّحْريك : الشّكُّ وهو بالفَتْحِ بهذا المعنى أكثَر فحينَئِذ الصّوابُ ويُحَرَّك . وقال الفَرّاء : الضَّيْقُ بالفَتْح : ما ضاقَ عنْه صدْرُك فهو فيما لا يتّسِعُ . وقال غيرُه : الضّيْق : ة باليَمامَة قال ابنُ مُقْبِل :
وافَى الخَيالُ وما وافاكَ منْ أَمَمِ ... من أهْلِ قَرْنٍ وأهلِ الضَّيْقِ بالحَرَمِ وقال الفرّاء : الضِّيقُ بالكَسْر يكون فيما يتّسِعُ ويَضيقُ كالدّارِ والثّوْبِ والأوّلُ يُثنّى ويُجْمَع ويؤنّث والثاني لا أو هما سَواءٌ . والمَضيقُ : ما ضاق من الأماكِن والأمورِ وفي الأخيرِ مَجاز ومنه قوْلُ الشّاعِر :
مَنْ شا يُدَلّي النّفس في هُوّةٍ ... ضنْكٍ ولكن مَنْ لَه بالمَضيقْ أي : بالخُروجِ من المَضيق . والمَضيقُ : ة بلِحْفِ جبَل آرَة . والضِّيقَى والضُّوقَى كضِيزَى وطوبَى على حدِّ ما يعْتَوِرُ هذا النّوعَ من المُعاقَبة تأنيثا : الأضْيَق كما في الصِّحاح وهو فِعْلَى من الضّيق وهو في الأصل ضُيْقَى قُلِبت الياء واواً ؛ لسكونها وضَمّةِ ما قَبْلَها . وقال كُراع : الضُّوقَى : جمع ضَيِّقة . قال ابنُ سِيدَه : ولا أدْري كيْف ذلِك ؛ لأنّ فُعْلَى ليسَتْ من أبنِيةِ الجُموع إلا أنْ يكونَ من الجَمْعِ الذي لا يُفارِقُ واحدَه إلا بالهاء كبُهْماة وبُهْمَى . وقالت امرأة لضرَّتِها وهي تُسامِيها :
" ما أنْتِ بالخُورَى ولا الضّوقَى حِرا ومن المَجازِ : الضِّيقَةُ بالكَسْر : الفَقرُ وسوءُ الحالِ ويُفتَح وبهما رُوِي قولُ الأعشى :
فلَئِنْ ربُّك منْ رحْمَتِه ... كشَف الضِّيقَةَ عنّا وفسَحْ
ج : ضَيْقٌ . وقال الفرّاءُ : إذا رأيتَ الضَّيْقَ قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمْرَين : أحدُهما : أنْ يكونَ جَمْعاً للضَّيْقَةِ وأنْشَدَ قولَ الأعشى . والوجهُ الآخرُ : أنْ يُرادَ به شيءٌ ضيِّقٌ فيكون ضَيْق مُخَفَّفاً وأصْلُه التّشْديد ومثلُه هيْنٌ ولَيْنٌ . ومن المَجازِ : الضِّيقَةُ : منْزِلٌ للقَمَر بلِزْقِ الثُريّا مما يَلي الدَّبَران وهو مَكانٌ نحْسٌ على ما تزعُم العرَب . قال أبو عُبَيْد : ومنه قولُ الأخْطَل :
فهلاّ زجَرْتَ الطّيرَ ليلةَ جِئْتَها ... بضيقَةَ بيْنَ النّجْم والدّبَرانِ ؟ قال الصّاغانيّ : أخْبَرَ أنّ القمَر ليلَة اجْتِماعِهما كان نازِلاً بالدّبَران وهو من النُّحوس . وفي اللّسان : يذكُر امرأةً وسيمةً تزوّجها رجُلٌ دَميم والمرأةُ هي بَرّةُ بنتُ أبي هانئ التّغْلِبيّ والرّجُلُ سَعيدُ بنُ بَنان التّغْلِبيّ . وقال ابنُ قُتَيبَة : وربّما قَصُر القمرُ عن الدّبَران فنزَل بالضّيقَة وهما النّجْمانِ الصّغيرانِ المُتقارِبانِ بين الثُريّا والدّبَرانِ حَكاه عن أبي زِيادٍ الكِلابيّ قال الأزهريّ : جعَل ضِيقَة معرِفة ؛ لأنّه جعله اسماً علَماً لذلِك الموْضع ولذلِك لم يصرِفْه . وأنشدَه أبو عَمْرو بضِيقَةِ بكسر الهاء جعَله صِفَةً ولم يجْعَلْه اسماً للمَوْضِع . أراد بضِيقَةِ ما بَيْنَ النّجْمِ والدّبرانِ . ومن المجاز : سلَكوا الضِّيقَة وهي : طَريقٌ بيْن الطّائِف وحُنَيْن . وفي الأساس : بين مكّةَ والطّائِف . وقال محمدُ بن إسحاق : لمّا انصرَف رسولُ الله صلّى الله عليه وسلّم من حُنَيْن يُريد الطائِفَ سلَك في طَريق يُقال له : الضِّيقَة فسأل عن اسمِه فقيل : الضِّيقَةُ فقال : بل هي اليَسْراءُ ؛ تفاؤلاً . والضّيقَة : ع قُربَ عَيْذَاب على عشْرةِ فراسخَ . وفي التّكمِلَة : خمْسة فراسِخَ منها . ومن المجاز : ضاقَ يَضيقُ ضَيْقاً : إذا بخِل . وأضاقَ فهو مُضيق : إذا ضاقَ عليه معاشُه وذهَب مالُه وافْتقَر وهو مَجاز أيضاً . ومن المجاز : ضايَقَه في كذا : إذا عاسَرَه ولم يُسامِحْه . والضِّياق ككِتابٍ كذا في سائر النُّسَخ وفي المُحيط : المِضْياق : دُرْجَةٌ من خِرَقٍ وطيب تسْتَضيقُ بها المرأةُ . وفي الأساس : والمرأة تسْتَضيق بالأدوية . ومما يُسْتَدرَك عليه : الضَّيْقَة بالفتح : تأنيثُ الضَّيْق المُخَفَّف ومنه قول الشاعر :
دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخيسُ ... لا ضَيْقَةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ وقد ضاقَ عنك الشيءُ . يُقال : لا يسَعُني شيْء ويَضيقُ عنك أي : بل من وَسِعَني وسِعَك . وضاقَ بهم ذرْعاً أي : ضاقَتْ حيلَتُه ومَذْهَبُه والمعنى ضاقَ ذَرْعُه به فلما حُوِّلَ الفِعْلُ خرَج قولُه ذَرْعاً مفسِّراً والضّاقة : جمع الضّائِق ومنه قولُ زهير :
" يكْرهُها الجُبَناءُ الضّاقَةُ العطَنِ والضَّيَق مُحرَّكَة : الشّكُّ قال : وهو بالفَتْح بهذا المَعْنى أكثَر . وقد ذكَره المُصَنِّفُ . وجمع المَضيق : المَضايق . وضاقَت بهِ الأرضُ . قال عَمْرو بنُ الأهْتَم :
لعَمْرُكَ ما ضاقَتْ بِلادٌ بأهلِها ... ولكنّ أخْلاقَ الرِّجالِ تَضيقُ وتَضايَق القومُ : إذا لم يتوسّعوا في خُلُقٍ أو مَكان . وتضايَق به الأمرُ أي : ضاقَ علَيه وهو مجازٌ وله نفْسٌ ضيِّقَة . وضيَّق على فُلان . وأمْرٌ مُضيَّق . وقولُه تعالَى : ( ولا تُضارُّوهُنّ لتُضَيِّقوا علَيْهِنّ ) ينطوي على تضْييقِ النّفَقَة وتَضْييق الصّدْر

##### Türkçe

ضوق
**ضَاقَ - يَضِيقُ - ضَيْق - ضائِق - ضَيِّق - ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ**
**ضَاقَ - يَضِيْقُ** + mekân (zıddı: **رَحُب - يرحب**): bir şeyin oturması ve yerleşmesi için mevcut olan yer, o şeyin hacminden ve miktarından daha küçük olur
**ضاقَ - يَضِيْقُ** + göğüs + bir iş ile: bir iş hakkında kendi içinde sıkıntı ve hoşnutsuzluk ve kabul etmeme ve tahammül edememe hisseder; sanki iş, onun göğsünün ve nefsinin ona olan genişliğinden daha büyüktür
**ضَيْق**: “**ضَاقَ - يَضِيقُ**” fiilinin isim-fiili: şeyin oturması ve yerleşmesi için mevcut olan yerin, şeyin hacminden ve miktarından daha küçük olması
**ضَائِق**: “**ضَاقَ - يَضِيقُ**”in ism-i fâili: o da ondan bir sıfattır: boyutları, içinde oturan şeyin hacminden ve miktarından ve boyutlarından daha az ve daha küçük olan yer
**ضَيِّق**: “**فـَيعـِل**” vezninde: “**ضَاقَ - يَضِيقُ**”ten mübalağalı ism-i fâil, bir sıfat: varlığın yerleşmesi ve oturması için uygun hacimden açıkça daha küçük olan yer
**ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ** + bir varlık + bir yeri: “**فـَعـَّل**” vezninde, “**ضَاقَ - يَضِيقُ**”ten: onu şiddet yönüyle “**يَضِيقُ**” kıldı: şeyin yahut varlığın oturması ve yerleşmesi için mevcut olan yeri, varlığın yerleşmesi ve oturması için uygun hacim ve boyutlardan belirgin ve büyük bir şekilde daha küçük kılar
**ضَيِّقَ- يُضَيِّقُ** + bir varlık + bir varlığa karşı + bir işi veya bir yeri: “**ضَيِّقَ - يُضَيِّقُ**” fiili, başkası üzerine olduğunda

Ve lafız, “hacim, yer ve genişlikte eksilme ve kifayetsizlik” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَصِرَ - يَحْصَرُ**، **غَصَّ - يَغَصُّ**، **ضَاقَ - يَضِيْقُ**، **قَمَحَ - يَقْمَحُ**، **ضَنُكَ - يَضْنُكُ**، **حَرِجَ - يَحْرَجُ**
**ضاق - يَضيْقُ**
göğüs	﴿“Ve andolsun, onların söyledikleri sebebiyle göğsünün daraldığını biliyoruz (97)”﴾ **الحجر** ﴿“Ve göğsüm daralır ve dilim açılmaz; öyleyse Hârûn’a gönder (13)”﴾ **الشعراء**
yer	﴿“Andolsun, Allah size birçok yerde ve Huneyn günü yardım etti; hani çokluğunuz sizi hayrete düşürmüştü de size hiçbir şey fayda vermemişti; ve yeryüzü, genişliğine rağmen size dar gelmişti; sonra arkanızı dönerek dönmüştünüz (25)”﴾ **التوبة** ﴿“Ve geride bırakılan üç kişiye de; nihayet yeryüzü, genişliğine rağmen onlara dar gelince ve nefisleri de onlara dar gelince ve Allah’tan başka sığınak olmadığını zannedince; sonra onların tevbe etmeleri için onlara tevbe ile döndü; şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok merhamet edendir (118)”﴾ **التوبة**
nefısleri	﴿“Ve geride bırakılan üç kişiye de; nihayet yeryüzü, genişliğine rağmen onlara dar gelince ve nefisleri de onlara dar gelince ve Allah’tan başka sığınak olmadığını zannedince; sonra onların tevbe etmeleri için onlara tevbe ile döndü; şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok merhamet edendir (118)”﴾ **التوبة**
 	﴿“Elçilerimiz Lût’a gelince, onlar yüzünden kötü oldu ve onlardan dolayı gücü daraldı ve dedi: Bu çetin bir gündür (77)”﴾ **هود** ﴿“Elçilerimiz Lût’a gelince, onlar yüzünden kötü oldu ve onlardan dolayı gücü daraldı ve dediler: Korkma ve üzülme; biz seni ve aileni kurtaracağız; ancak karın, geride kalanlardandır (33)”﴾ **العنكبوت**

**ضَيْق**
 ﴿“Sabret; senin sabrın ancak Allah iledir; onlara üzülme ve onların kurdukları tuzaktan dolayı bir darlık içinde olma (127)”﴾ **النحل** ﴿“Onlara üzülme ve onların kurdukları tuzaktan dolayı bir darlık içinde olma (70)”﴾ **النمل**

**ضائق**
 ﴿“Belki de sana vahyedilenin bir kısmını terk edeceksin ve ‘Ona bir hazine indirilseydi yahut onunla beraber bir melek gelseydi’ demeleri sebebiyle göğsün onunla daralacaktır; sen ancak bir uyarıcısın; Allah her şeye vekildir (12)”﴾ **هود**

**ضَيِّق - يُضَيِّق على**
 ﴿“Onları, gücünüz ölçüsünde oturduğunuz yerden oturtun; onlara zarar vermeyin ki üzerlerine daraltasınız; eğer hamile iseler, yüklerini bırakıncaya kadar onlara harcayın; eğer sizin için emzirirlerse, ücretlerini onlara verin; aranızda örfe uygun danışın; eğer güçlük çıkarırsanız, onun için başka biri emzirecektir (6)”﴾ **الطلاق**

**ضَيِّق - ضيقاَ**
 ﴿“Allah kime hidayet vermek isterse, onun göğsünü İslâm’a açar; kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü dar, sıkıntılı kılar; sanki göğe yükseliyormuş gibi; işte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar (125)”﴾ **الأنعام**
 	﴿“Oradan dar bir yere, birbirine bağlanmış olarak atıldıklarında, orada yok oluş çağırırlar (13)”﴾ **الفرقان**

Konu tasnifi
göğüs darlığı
 ﴿“Ve andolsun, onların söyledikleri sebebiyle göğsünün daraldığını biliyoruz (97)”﴾ **الحجر** ﴿“Ve göğsüm daralır ve dilim açılmaz; öyleyse Hârûn’a gönder (13)”﴾ **الشعراء**
 	﴿“Allah kime hidayet vermek isterse, onun göğsünü İslâm’a açar; kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü dar, sıkıntılı kılar; sanki göğe yükseliyormuş gibi; işte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar (125)”﴾ **الأنعام**
 	﴿“Belki de sana vahyedilenin bir kısmını terk edeceksin ve ‘Ona bir hazine indirilseydi yahut onunla beraber bir melek gelseydi’ demeleri sebebiyle göğsün onunla daralacaktır; sen ancak bir uyarıcısın; Allah her şeye vekildir (12)”﴾ **هود**

**مختار الصحاح**
● [**ضيق**] ض ي ق: **ضَاقَ** şey, **باع** babındandır; ve kesre ile **ضِيقاً** da; ve **الضِّيقُ** da, **الضيق**in hafifletilmesidir; ve şey ondan **ضَاقَ** olmuştur; denir: “Bana hiçbir şey sığmaz” ve “Sana daralır” yani: “Sana daralması değil; bilakis bana sığan, sana da sığar”; onu **و س ع** maddesinde böyle tefsir etti. Ve **وضاق الرجل**: yani cimrilik etti. Ve **أضَاقَ**: yani malı gitti. Ve **ضَيَّقَ عليه الموضع**: yeri ona daralttı. Ve onların sözü: **ضَاقَ به ذرعا**: yani onunla **ذرعه** daraldı. Ve **تَضَايَقَ القوم**: ahlâkta yahut mekânda genişleyemediklerinde.

**الراغب**
**ضيق**
- **الضيق**: genişliğin zıddıdır; ve denir: **الضيق** da; ve **الضيقة** fakirlikte, cimrilikte, gamda ve bunun benzerlerinde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وضاق بهم ذرعا**﴾ [**هود/77**], yani: onlardan aciz kaldı. Ve dedi: ﴿**وضائق به صدرك**﴾ [**هود/12**], ﴿**ويضيق صدري**﴾ [**الشعراء/13**], ﴿**ضيقا حرجا**﴾ [**الأنعام/125**], ﴿**وضاقت عليكم الأرض بما رحبت**﴾ [**التوبة/25**], ﴿**وضاقت عليهم أنفسهم**﴾ [**التوبة/118**], ﴿**ولا تك في ضيق مما يمكرون**﴾ [**النحل/127**]. Bunların hepsi hüzün hakkında bir ifadedir. Ve sözü: ﴿**ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن**﴾ [**الطلاق/6**], nafakayı daraltmayı ve göğsü daraltmayı içerir. Ve fakirlikte denir: **ضاق**; ve **أضاق**; o hâlde o **مضيق**tir. Bunun onda kullanımı, genişliğin zıddında **الوسع**ın kullanımı gibidir.

**ملخص اللسان:**
1.    **الضِّيقُ**: genişliğin karşıtıdır; şey **ضاقَ** olur, **ضِيقاً** ve **ضَيْقاً** daralır; ve **تَضَيَّقَ** ve **تَضايَقَ**; ve onu o **وضَيَّقَه**,
2.    ve **الضَّيْقُ**: **الضَّيقاة** ve **الضِّيقة**nin çoğuludur; o da fakirlik ve hâlin kötülüğüdür; ve her şeyden **ضاقَ عن** olmuştur.
3.    ve adam **وضاقَ**: yani cimrilik etti,
4.    ve kavim **وتَضايَقَ**: ahlâkta yahut mekânda genişlemediklerinde,
5.    mekân **ضاقَ** olur; o hâlde o **ضَيِّق**tir,
6.    ve o, işinden **ضِيقٍ** ve **ضَيْقٍ** içindedir; yani dar bir iş içindedir,
7.    ve **الضَّيْق**: kalpte olan şüphedir,
8.    **الضَّيْقُ**: göğsünün ondan daraldığı şeydir,
9.    ve **الضِّيقُ**: ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olan şeydir;
10.                       ve **أَضاقَ**: yani malı gitti.

**لسان العرب**
● - **ضيق**: **الضِّيقُ**: genişliğin karşıtıdır; şey **ضاقَ** olur, **ضِيقاً** ve **ضَيْقاً** daralır; ve **تَضَيَّقَ** ve **تَضايَقَ**; ve onu o **وضَيِّقَه**. İbn Cinnî, **أَضاقَه**ı nakletti; ve o, dar bir iştir: **أَمر ضَيِّقٌ**. Ebû Ömer: **الضَّيْقُ** dar şeydir; ve **الضِّيقُ** masdardır; ve **المَضايِق**: **المَضِيق**in çoğuludur. Ve **الضَّيْقُ** ayrıca: **الضَّيِّق**in hafifletilmesidir; râciz dedi ki:
    دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،
    لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ
Ve **الضَّيْقُ**: **الضَّيقاة** ve **الضِّيقة**nin çoğuludur; o da fakirlik ve hâlin kötülüğüdür; ve her şeyden **ضاقَ عن** olmuştur. Denir: “Bana hiçbir şey sığmaz ve sana daralır.” Ve adam **وضاقَ**: yani cimrilik etti. Ve “Yeri sana daralttım”: **وضَيَّقْت عليك الموضع**. Ve onların sözü: **ضِقْتُ به ذَرْعاً**: yani onunla **ذرْعي** daraldı. Ve kavim **وتَضايَقَ**: ahlâkta yahut mekânda genişlemediklerinde. Ve **والضُّوقى** ve **والضِّيقى**: **الأَضْيَق**ın müennesi; sükûnu ve öncesindeki damme sebebiyle yâ vâv oldu. Ve denir: mekân **ضاقَ** olur; o hâlde o **ضَيِّق**tir; ikisi arasında fark vardır. Ve **ضائِق**in çoğulunda **ضاقَة** denir; Züheyr dedi ki:
يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ
Bu, **ضائِق**in çoğuludur; ve bunun benzeri: **سادَة**; **سائِد**in çoğuludur, **سيِّد**in değil. Ve mekân **ضَيِّقٌ** ve **ضَيْقٌ** ve **ضائِقٌ**. Ve tenzilde: “Belki de sen, sana vahyedilenin bir kısmını terk edeceksin ve onunla göğsün daralacaktır”: **فلعلَّك تارِكَ بعضَ ما يُوحَى إِليك وضائقْ به صَدْرُك**. Ve o, işinden **ضِيقٍ** ve **ضَيْقٍ** içindedir; yani dar bir iş içindedir; ve sıfat **ضَيِّقٌ**tir; ve isim **ضَيْق**tır. Ve denir: “Falanın göğsünde bize karşı **ضِيقٌ** ve **ضَيْقٌ** vardır.” Ve **الضَّيْق**: kalpte olan şüphedir; Yüce Allah’ın sözüne dayanarak: **ولا تكُ في ضَيْقٍ ممّا يَمْكُرون**. Ferrâ dedi: fetha ile **الضَّيْقُ**: göğsünün ondan daraldığı şeydir; ve kesre ile **الضِّيقُ**: ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olan şeydir. Ve **الضَّيْق**in, **الضَّيق** yerinde vaki olduğunu gördüğünde iki ihtimal üzeredir: birincisi, **الضَّيْقة**nin çoğulu olmasıdır; A‘şâ dedi ki:
فلئن رَبُّك، من رحمته،
كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح
İkinci vecih: dar bir şeyin kastedilmesidir; böylece **ضَيق** hafifletilmiş olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri **هَيْن** ve **لَيْن**dir. Ve adam **وأَضاقَ** olur; o hâlde o **مُضِيق**tir; geçimi ona daraldığında. Ve **وأَضاقَ**: yani malı gitti. **التهذيب**: ve yâ’nın fethasıyla **الضَّيَقِ** şüphedir; ve bu mânada **الضَّيْقُ** daha çoktur. Ve **الضِّيقةُ**: **الضِّيق** gibidir. Ve **المَضِيقُ**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; dedi ki:
    مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة
    ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟
Yani: **المَضيق**ten çıkışla. Ve dediler: **الضِّيقى** ve **الضُّوقى**; bu türün karşılıklı dönüşümünün uğradığı sınır üzere. Kırâ‘ dedi: **الضُّوقى** **ضَيَّقة**nin çoğuludur. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فُعْلى** cem‘ kalıplarından değildir; ancak tekili, ancak hâ ile ayrılan cem‘den olması hâlinde; **بُهْماة** ve **بُهْمى** gibi. Ve bir kadın, kendisiyle yarıştığı kumaşına dedi ki:
    ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
**الضُّوقى**: **الضِّيق**ten **فُعْلى**dır; aslı **الضُّيْقى**dır; damme sebebiyle yâ vâv’a çevrildi. Ve **الخُورَى**: hayırdan **فُعْلى**dır; ve aynı şekilde **الكوسى** **الكَيْس**ten. Ve **والضِّيقةُ**: her iki yıldız arasındaki şeydir. Ve **والضِّيقةُ**: Süreyyâ ile Debarân arasında, birbirine yapışık gibi iki küçük yıldızdır. Ve **وضِيقة**: Debarân tarafında Süreyyâ’ya bitişik olarak ayın menzillerinden bir menzildir; Arapların zannına göre uğursuz bir yerdir; Ahtal dedi ki:
    فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،
    بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ
Güzel bir kadınla evlenen çirkin bir adamı zikreder; kadın **بَرَّة أَبي هانئ التغلبي**dir; adam **سعيد بن بنان التغلبي**dir. Ve Ahtal bunun hakkında dedi; İbn Kuteybe dedi: bazen ay, Debarân’dan kısa kalır da **الضِّيقة**ye iner; ikisi, Süreyyâ ile Debarân arasında birbirine yakın iki küçük yıldızdır; bu söz, Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den nakledildi. Ebû Mansûr dedi: **ضِيقة**yi marife yaptı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvinle çekmedi. Ebû Amr, **بِضِيقةِ** diye, hâ’yı kesre ile okudu; onu sıfat yaptı ve yerin ismi yapmadı; **النجم** ile **الدبران** arasındaki darlığı kastetti. Ve **والضَّيْقة والضِّيقة**: ay.

**مقاييس اللغة:**
(**ضيق**) **الضاد** ve **الياء** ve **القاف**: genişliğin zıddına delâlet eden tek bir kelimedir; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**dir: fakirlik. Denir: adam **أضاق** etti: malı gitti. Ve **وضاق**: cimrilik ettiğinde. Ve **شيءٌ ضَيْقٌ**: yani **ضَيِّق**. Ve babın tamamı tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* **بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ**([20]) *
denir ki: **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. Ebû Amr dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**tendir.

**القاموس المحيط:**
**ضاقَ يَضيقُ** **ضَِيْقاً**; ve fetha da yapılır; ve **تَضَيَّقَ** ve **تَضايَقَ**: **اتَّسَعَ**ın zıddıdır. Ve onu **أضاقَه** ve **وضَيَّقَهُ**; o hâlde o **ضَيِّقٌ** ve **ضَيْقٌ** ve **ضائِقٌ**tır. Ve **الضَِّيْقُ**: kalpte şüphedir; ve kesre de yapılır; ve göğsünün ondan daraldığı şeydir; ve Yemâme’de bir yer adıdır; ve kesre ile, ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olur; yahut ikisi eşittir. Ve **المَضيقُ**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; ve Âre’nin eteğinde bir yer adıdır. Ve **الضِّيقَى**: **ضِيزَى** ve **طُوبَى** gibi, **الأَضْيَق**ın müennesi. Ve **الضِيقَةُ**, kesre ile: fakirlik ve hâlin kötülüğü; ve fetha da yapılır; çoğulu **ضَيْقٌ**; ve ay için bir menzil; ve Tâif ile Huneyn arasında bir yol; ve Aynzâb’a yakın bir yer. Ve **ضاقَ يَضيقُ**: cimrilik etti. Ve **أضاقَ**: malı gitti. Ve **وضايَقَه**: ona güçlük çıkardı. Ve **الضياقُ**, **كِتابٍ** gibi: kadının onunla darlandığı bez parçaları ve güzel koku ile bir derece.

**تاج العروس:**
ض ي ق
**ضاق يَضيقُ** **ضَِيْقاً** kesre ile ve fetha da yapılır; Yüce Allah dedi ki: ( **ولا تَكُ في ضَيْقٍ ممّا يمْكُرون** ); İbn Kesîr kesre ile ( **في ضِيق** ) okudu: ve **تضيّق** ve **تَضايَق**; o: **اتّسع**ın zıddıdır. Ve **الضِّيقُ**: genişliğin zıddıdır. İbn Cinnî nakletti: onu **أضاقَه** **إضاقَةً** ve onu **وضيّقَه** **تَضْييقاً**; o hâlde o **ضَيِّقٌ** ve **ضَيْقٌ**; **مَيِّتٍ** ve **مَيْتٍ** gibi; ve **ضائِقٌ**; Yüce Allah dedi ki: ( **وضائِقٌ به صدْرُكَ** ). Ve **الضَّيْقُ**: Ebû Amr’dan, kalpte şüphedir; o mecazdır; ve Yüce Allah’ın sözü bununla tefsir edildi: ( **ولا تَكُ في ضَيْقٍ ممّا يمْكُرون** ); ve kesre de yapılır. Ebû Amr’ın nassı: harekeli olarak **الضَّيَقُ**: şüphedir; ve bu mânada fetha ile daha çoktur; o hâlde doğru olan “harekelenir”dir. Ferrâ dedi: fetha ile **الضَّيْقُ**: göğsünün ondan daraldığı şeydir; o, genişlemeyen şeydedir. Başkası dedi: **الضّيْق**: Yemâme’de bir yer adıdır; İbn Mukbil dedi:
وافَى الخَيالُ وما وافاكَ منْ أَمَمِ ... من أهْلِ قَرْنٍ وأهلِ الضَّيْقِ بالحَرَمِ
Ferrâ dedi: kesre ile **الضِّيقُ**, ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olur; birincisi tesniye edilir, cem‘ edilir ve müennes yapılır; ikincisi yapılmaz; yahut ikisi eşittir. Ve **المَضيقُ**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; ve sonuncusunda mecazdır; şairin sözü bundandır:
مَنْ شا يُدَلّي النّفس في هُوّةٍ ... ضنْكٍ ولكن مَنْ لَه بالمَضيقْ
Yani: **المَضيق**ten çıkışla. Ve **المَضيقُ**: Âre dağı eteğinde bir yer adıdır. Ve **الضِّيقَى** ve **الضُّوقَى**, **ضِيزَى** ve **طوبَى** gibi; bu türün karşılıklı dönüşümünün uğradığı sınır üzere; **الأضْيَق**ın müennesi olarak; **الصِّحاح**ta olduğu gibi; o, **الضّيق**ten **فِعْلَى**dır; aslı **ضُيْقَى**dır; yâ vâv’a çevrildi; sükûnu ve öncesindeki damme sebebiyle. Kura‘ dedi: **الضُّوقَى**: **ضَيِّقة**nin çoğuludur. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فُعْلَى** cem‘ kalıplarından değildir; ancak tekili, ancak hâ ile ayrılan cem‘den olması hâlinde; **بُهْماة** ve **بُهْمَى** gibi. Ve bir kadın, kendisiyle yarıştığı kumaşına dedi ki:
" ما أنْتِ بالخُورَى ولا الضّوقَى حِرا
Ve mecazdan: kesre ile **الضِّيقَةُ**: fakirlik ve hâlin kötülüğü; ve fetha da yapılır; A‘şâ’nın sözü iki şekilde rivayet edildi:
فلَئِنْ ربُّك منْ رحْمَتِه ... كشَف الضِّيقَةَ عنّا وفسَحْ
Çoğulu: **ضَيْقٌ**. Ferrâ dedi: **الضَّيْق**in, **الضِّيق** yerinde vaki olduğunu gördüğünde iki ihtimal üzeredir: birincisi, **الضَّيْقَة**nin çoğulu olmasıdır; ve A‘şâ’nın sözünü okudu. İkinci vecih: dar bir şeyin kastedilmesidir; böylece **ضَيْق** hafifletilmiş olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri **هيْنٌ** ve **لَيْنٌ**dir. Ve mecazdan: **الضِّيقَةُ**: Debarân tarafında Süreyyâ’ya bitişik olarak ayın menzilidir; Arapların zannına göre uğursuz bir yerdir. Ebû Ubeyd dedi: Ahtal’ın sözü bundandır:
فهلاّ زجَرْتَ الطّيرَ ليلةَ جِئْتَها ... بضيقَةَ بيْنَ النّجْم والدّبَرانِ ؟
Sâğânî dedi: ayın, ikisinin birleştiği gece Debarân’da inmiş olduğunu haber verdi; o da uğursuzlardandır. **اللّسان**da: güzel bir kadınla evlenen çirkin bir adamı zikreder; kadın **بَرّةُ بنتُ أبي هانئ التّغْلِبيّ**dir; adam **سَعيدُ بنُ بَنان التّغْلِبيّ**dir. İbn Kuteybe dedi: bazen ay, Debarân’dan kısa kalır da **الضّيقَة**ye iner; ikisi, Süreyyâ ile Debarân arasında birbirine yakın iki küçük yıldızdır; bunu Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den nakletti. Ezherî dedi: **ضِيقَة**yi marife yaptı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvinle çekmedi. Ebû Amr onu **بضِيقَةِ** diye, hâ’yı kesre ile okudu; onu sıfat yaptı ve yerin ismi yapmadı; **النّجْم** ile **الدّبران** arasındaki darlığı kastetti. Ve mecazdan: **سلَكوا الضِّيقَة**; o, Tâif ile Huneyn arasında bir yoldur. **الأساس**ta: Mekke ile Tâif arasındadır. Muhammed b. İshâk dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem Huneyn’den dönüp Tâif’i istediğinde, **الضِّيقَة** denilen bir yola girdi; adını sordu; “**الضِّيقَة**” denildi; dedi ki: “Bilakis o **اليَسْراءُ**dır”; tefe’ülen. Ve **الضّيقَة**: Aynzâb’a yakın bir yer; on fersah üzeredir. **التّكمِلَة**de: ondan beş fersah. Ve mecazdan: **ضاقَ يَضيقُ** **ضَيْقاً**: cimrilik ettiğinde. Ve **أضاقَ**; o hâlde o **مُضيق**tir: geçimi ona daraldığında ve malı gidip fakirleştiğinde; bu da mecazdır. Ve mecazdan: **ضايَقَه** filân şeyde: ona güçlük çıkardığında ve ona müsamaha etmediğinde. Ve **الضِّياق** **ككِتابٍ**: bütün nüshalarda böyledir; **المُحيط**te: **المِضْياق**: bez parçaları ve güzel kokudan bir derece; kadın onunla daralır. **الأساس**ta: kadın ilaçlarla daralır. Ve buna ilâve edilenlerden: fetha ile **الضَّيْقَة**: hafifletilmiş **الضَّيْق**in müennesi; şairin sözü bundandır:
دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخيسُ ... لا ضَيْقَةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ
Ve şey senden **ضاقَ عنك** olmuştur. Denir: “Bana hiçbir şey sığmaz ve sana daralır”; yani: “Bilakis bana sığan, sana da sığar.” Ve **ضاقَ بهم ذرْعاً**: yani hilesi ve gidiş yolu daraldı; mânâ: onunla **ذَرْعُه** daraldı; fiil dönüştürüldüğünde, **ذَرْعاً** sözü açıklayıcı olarak çıktı. Ve **الضّاقة**: **الضّائِق**in çoğuludur; Züheyr’in sözü bundandır:
" يكْرهُها الجُبَناءُ الضّاقَةُ العطَنِ
Ve harekeli **الضَّيَق**: şüphedir; dedi: bu mânada fetha ile daha çoktur; ve bunu musannif zikretti. Ve **المَضيق**in çoğulu: **المَضايق**tir. Ve yer ona dar geldi: **وضاقَت بهِ الأرضُ**. Amr b. el-Ehtem dedi:
لعَمْرُكَ ما ضاقَتْ بِلادٌ بأهلِها ... ولكنّ أخْلاقَ الرِّجالِ تَضيقُ
Ve kavim **وتَضايَق**: ahlâkta yahut mekânda genişlemediklerinde. Ve iş ona **وتضايَق به الأمر**: yani ona dar geldi; o mecazdır. Ve onun dar bir nefsi vardır: **وله نفْسٌ ضيِّقَة**. Ve falana karşı daralttı: **وضيَّق على فُلان**. Ve daraltılmış bir iş: **وأمْرٌ مُضيَّق**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ( **ولا تُضارُّوهُنّ لتُضَيِّقوا علَيْهِنّ** ) nafakayı daraltmayı ve göğsü daraltmayı içerir.
