# ضوي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضوي

: ( ى *!الضَّوَى : دِقَّةُ العَظْمِ وقِلَّةُ الجِسْمِ خِلْقَةً ، أَو الهُزالُ ) ؛ وقد ( *!ضَوِيَ ، كرَضِيَ ) ، *!ضَوىً ؛ قال الشاعرُ :
أَخُوها أَبُوها *!والضَّوَى لا يَضِيرُها
وساقُ أَبِيها أُمّها عُقِرَتْ عَقْرَايصِفُ زَنْداً وزنْدَةً لأنَّهما من شَجَرَةٍ واحِدَةٍ .
وقالَ آخَرُ :
فَتىً لَمْ تَلِدْهُ بِنْتُ عَمَ قَرِيبَةٌ
*!فَيَضْوَى كما *!يَضْوَى رَدِيدُ الغَرَائِبِ ( فهو غُلامٌ ) *!ضاوٍ و ( *!ضَاوِيٌّ ، بالتّشْديدِ ) ، وزْنُه فَاعُولٌ ، أَي نَحيفُ الجِسْمِ قَلِيلُه خِلْقَةً ؛ وكذا غَيْر الإِنْسانِ مِن أَنْواعِ الحَيَوانِ .
وفي التَّهذيبِ : *!الضَّاوِي هو الذي يُولَدُ بينَ الأخِ والأُخْتِ وبينَ ذَوِي مَحْرَمٍ .
وسُئِل شَمِرٌ عن الضَّاوِي فقالَ : جاءَ مُشَدَّداً ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
فَحَمَلَتْ فَوَلَدَتْ *!ضاويَّا ( وهي بهاءٍ .
( *!وأَضْوَى ) الرَّجلُ : ( دَقَّ ) جِسْمُه .
( و ) *!أَضْوَى : مِثْلُ ( أَضْعَفَ .
( و ) *!أَضْوَتِ ( المرْأَةُ : وَلَدَتْ ) غُلاماً ( ضاوِيّاً ) ؛ وكَذلكَ أَضْوَى الرَّجُلُ .
وفي الحديثِ : ( اغْتَرِبُوا لا *!تُضْوُوا ) ، أَي تَزَوَّجوا في الأَجْنَبيّات ولا تَتَزَوَّجُوا في العُمُومَةِ ، وذلكَ أنَّ العربَ تزعُم أَنَّ ولدَ الرَّجُلِ

من قَرابَتِه يَجِيءُ *!ضاوِيّاً نَحِيفاً غَيْر أنَّه يَجِيءُ كَرِيماً على طَبْعِ قوْمِه ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) *!أَضْوَى ( حَقَّهُ إيَّاهُ : نَقَصَهُ إيَّاهُ ) ، هكذا في النسخِ والأَوْلى حَذْفُ إيَّاه الأُوْلى .
ونَصُّ المُحْكم : *!وأَضْواهُ حَقَّه : نَقَصَهُ إيَّاهُ .
( و ) مِن المجازِ : *!أَضْوَى ( الأَمْرَ ) : إذا أَضْعَفَه و ( لم يُحْكِمْهُ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ والزَّمَخْشريُّ .
( *!وضَوَى ) إليه ( *!يَضْوِي ) ، كرَمَى ( *!ضَيّاً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وضُوِيّاً ) ، كعُتِيَ : ( انْضَمَّ ولجَأَ ) .
وفي التَّهْذيبِ : وسَمِعْتُ بعضَهم يقولُ : *!ضَوَى إلينا البارِحَةَ رجُلٌ فأَعْلمَنا كذا وكذا ، أَي أَوَى .
( و ) ضَوَى إلَينا خَبَرُه : ( أَتَى لَيْلاً ) ؛ كذا في المُحْكَم .
( و ) ضَوَى ( إلَى خَبَرهِ : سالَ ) ، هكذا في النسخِ ، والصَّوابُ إليَّ خَيْرُه : سالَ .
ففي المُحْكم : *!ضَوَى إليَّ منه خَيْرٌ *!ضَيّاً *!وضُوِيّاً : سالَ .
( *!والضَّاوِي : الطَّارِقُ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) *!الضَّاوِي : ( فَرَسٌ ) كانَ لغَنِيَ ، وظاهِرُ سِياقِ المصنِّفِ يَقْتضِي أنَّه بتَخْفِيفِ الياءِ كالذي مَرَّ بمعْنَى الطارِقِ ، والصَّوابُ أنَّه بتشْديدِ الياءِ كما في التهْذِيبِ ؛ وأَنشدَ :
غَداةَ صبّحْنا بطِرْفٍ أعْوَجِي
مِنْ نَسَبِ *!الضَّاوِيِّ *!ضاوِيِّ غَنِي ( *!والضَّواةُ : عُدَّةٌ تَحْتَ شَحْمةِ الأُذُنِ فَوْقَ النَّكَفَةِ ) ؛ كذا في المُحْكم .
وقالَ الأَزْهريُّ : تُشْبِهُ الغُدَّةَ .
( و ) أَيْضاً : ( هَنَةٌ تَخْرُجُ من حَياءِ النَّاقةِ قبل خُروجِ الوَلَدِ .
( وفي التَّهْذيبِ : قَبْلَ أَن يُزايِلَها ولدُها كأَنَّها مَثَان البَوْلِ .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :

( *!الضَّاوِي ، بالتَّخْفيفِ لُغَةٌ في التَّشْديدِ .
( *!والضِّاوِيَّةُ ، بالتَّشْديدِ : *!الضَّوَى ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( *!والضَّاوِيُّ ، مُشدَّداً : الحارِضُ والضَّعيفُ الفاسِدُ .
( *!وأَضْواهُ اللّيْلُ إليه : أَلْجأَهُ .
( *!والضَّوَى : ورَمٌ يُصِيبُ البَعيرَ في رأْسِه يَغْلِبُ على عَيْنَيْه ويَصْعُبُ لذلكَ خَطْمُه ، وقد *!ضُوِيَ فهو *!مَضْوِيٌّ ، ورُبَّما يَعْترِي الشِّدْقَ ؛ قالَهُ اللَّيْثُ .
( *!والضِّواةُ : السِّلْعةُ في البَدَنِ في أَي مَكانٍ كانتْ ؛ قالَ مُزَرِّد :
( قَذِيفةُ شَيْطانٍ رَجيمٍ رَمَى بهافصارَتْ *!ضَواةً في لَهازِم ضِرْزِمِ

### Türkçe

: **الضَّوَى**: kemiğin inceliği ve yaratılışça bedenin azlığı, yahut zayıflık; ve ( **ضَوِيَ** , **كرَضِيَ** ) **ضَوىً**; şair dedi ki:
Kardeşi babasıdır **والضَّوَى** ona zarar vermez
Babası’nın bacağı annesidir; **عُقِرَتْ عَقْرَايصِفُ زَنْداً وزنْدَةً لأنَّهما من شَجَرَةٍ واحِدَةٍ**.

Ve başka biri dedi ki:
Yakın bir amca kızı onu doğurmadı
**فَيَضْوَى** tıpkı **يَضْوَى** **رَدِيدُ الغَرَائِبِ** gibi

(o, bir oğlandır) **ضاوٍ** ve ( **ضَاوِيٌّ** , şeddeli), vezni **فَاعُولٌ**; yani yaratılışça bedeni ince, az olan; ve bunun gibi, insan dışındaki hayvan türlerinden de.

Tehzîb’de: **الضَّاوِي**; erkek kardeş ile kız kardeş arasında ve mahrem sahipleri arasında doğan kimsedir.

Şemir’e **الضَّاوِي** hakkında soruldu da dedi ki: şeddeli geldi; ve Cevherî inşâd etti:
Derken hamile kaldı da **ضاويَّا** doğurdu (ve o, **بهاءٍ** iledir.

( **وأَضْوَى** ) adam: bedeni ( **دَقَّ** ) oldu.

(ve) **أَضْوَى**: ( **أَضْعَفَ** ) gibidir.

(ve) (kadın) **أَضْوَتِ**: ( **وَلَدَتْ** ) ( **ضاوِيّاً** ) bir oğlan doğurdu; ve aynı şekilde adam da **أَضْوَى**.

Hadiste: ( **اغْتَرِبُوا لا تُضْوُوا** ), yani yabancılarda evlenin ve amca çocukları içinde evlenmeyin; çünkü Araplar, adamın akrabasından olan çocuğunun **ضاوِيّاً** ince geleceğini, ancak kavminin tabiatı üzere kerim geleceğini iddia eder; Cevherî onu nakletti.

(ve) **أَضْوَى** (hakkını ona): ona eksiltti; nüshalarda böyledir; daha uygun olan, ilk **إيَّاه**’ı hazfetmektir.

Muhkem’in nassı: **وأَضْواهُ حَقَّه**: ona eksiltti.

(ve) mecazdan: **أَضْوَى** (işi): onu zayıflattığında ve (onu sağlam yapmadığında); Cevherî ve Zemahşerî onu nakletti.

( **وضَوَى** ) ona ( **يَضْوِي** ), **كرَمَى** gibi; ( **ضَيّاً** ) fetha ile; ve ( **ضُوِيّاً** ), **كعُتِيَ** gibi: (toplandı ve sığındı).

Tehzîb’de: ve bazılarının şöyle dediğini işittim: dün gece bize bir adam **ضَوَى** da bize şöyle şöyle bildirdi; yani sığındı.

(ve) haberi bize **ضَوَى**: (geceleyin geldi); Muhkem’de böyledir.

(ve) **ضَوَى** (haberine: aktı); nüshalarda böyledir; doğrusu: bana hayrı aktı.

Muhkem’de: ondan bana bir hayır **ضَيّاً** ve **ضُوِيّاً** **ضَوَى**: aktı.

( **والضَّاوِي**: gece gelen)؛ İbn Sîde onu nakletti.

(ve) **الضَّاوِي**: Gani’ye ait olan (bir at) idi; musannifin siyakının zahiri, gece gelen manasıyla geçen gibi yâ’nın tahfîfiyle olduğunu gerektirir; doğrusu, Tehzîb’de olduğu üzere yâ’nın teşdîdi iledir; ve inşâd etti:
O gün ki biz eğri uçlu bir atla sabahladık
Gani’nin **الضَّاوِيِّ** **ضاوِيِّ** nesebinden

( **والضَّواةُ**: kulağın yağının altında, **النَّكَفَةِ**’nin üstünde bir urdur); Muhkem’de böyledir.

Ezherî dedi ki: guddəyə benzer.

(ve) ayrıca: (doğum çıkmadan önce devenin hayâsından çıkan bir şey).

(Tehzîb’de: yavrusu ondan ayrılmadan önce; sanki idrarın mesanesidir.)

(ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

( **الضَّاوِي** , tahfîf ile, teşdîdde bir lugattır.

( **والضِّاوِيَّةُ** , teşdîd ile: **الضَّوَى**; Cevherî onu nakletti.

( **والضَّاوِيُّ** , şeddeli: **الحارِضُ** ve zayıf, bozuk.

( **وأَضْواهُ** gece onu kendine: onu ilcâ etti.

( **والضَّوَى**: devenin başında isabet eden bir şişliktir; iki gözüne galip gelir ve bunun için burnu zorlaşır; ve **ضُوِيَ** olmuştur, o hâlde o **مَضْوِيٌّ**’dir; bazen ağız kenarına da arız olur; Leys söyledi.

( **والضِّواةُ**: bedende, nerede olursa olsun, bir **السِّلْعةُ**’dır; Muzarrid dedi ki:
Kovulmuş bir şeytanın attığı bir mermi
Derken bir **ضَواةً** oldu, bir **ضِرْزِمِ**’in çenelerinde
