# ضو (ض-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفِيف من حرف الضاد
ضوى ، ضاء ، ضوضى ، ضيضى ، أضا ، أض ، آض ، وضوء ، يضض ، ضو ، ضوا ، ضأى .
ضوى : قال الليث : الضَّوَى مقصور : الضاوي ، ويمدّ فيقال : ضاوِيٌّ على فاعُول . والفِعْلُ : ضَوِيَ يَضوَى ضَوًى فهو ضاوٍ ، وهذا الذي يُولَد بين الأخ والأُختِ وبين ذَوِي المحارم .
وقال ذو الرّمّة يصفُ الزَّنْد والزَّنْدة :
أخوها أبوها والضَّوَى لا يضيرُها
وساقُ أبيها أمُّها اعْتُصِرَتْ عَصْرَا
وصَفَ نارَ الزَّنْد والزَّنْدة حين تُقتَدح منهما .
وسُئل شَمِر عن الضاوي فقال : جاء مشدَّداً ، وقال : رجلٌ ضاوِيٌّ بيِّنُ الضاوِيّة .
ورَوَى الفرّاء أنه قال : ضاوِيٌّ : ضعيفٌ فاسدٌ ، على فَاعُولُ مِثل ساكُوت . وتقول العَرَب من الضاوي مِن الهُزال : ضَوِيَ يَضوَى ضَوىً ، وهو الذي خرَج ضعيفاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أضْوَت المرأة ؛ وهو الضوَى ، ورَجُلٌ ضاوِيٌّ : إذا كان ضعيفاً ، وهو الحارِضُ .
وقال الأصمعيّ : المؤَدنُ الذي يُولَد ضاوِياً .
وفي الحديث : ( اغْتَرِبوا لا تُضووا ) ومعناه : أنكِحُوا في الغرائب فإنّ ولدَ الغَريبة أنجَبُ وأقوَى ، وأولادَ القرائب أضعَف وأضْوَى ، ومنه قول الشاعر :
فَتًى لم تَلِدْه بنت عَمَ قريبةٌ
فيَضْوَى وقد يَضوَى رَدِيدُ القَرائبِ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : يقال : أضْواه حَقَّه : إذا نَقصه .
وسمعتُ غيرَ واحد من العرب يقول : ضَوَى إلينا البارحةَ رجلٌ فأَعلَمنا بكَيْتَ وكَيْت ، أي : أَوَى إلينا . وقد أضْواهُ الليل إلينا فغَبَقْناه وهو يَضوِي ضَيّاً .
والضاوِيُّ : اسم فَرَسٍ كان لِغَنِيّ ، وأنشد شَمِر :
غَداةَ صَبَّحْنا بطِرْفٍ أعوَجِي
مِن نَسَب الضاوِيّ ضاوِيِّ غَنِي
قال الليث : أضوَيتُ الأمْر : إذا لم تُحكِمه .
والضَّوَاةُ : هَنَةٌ تخرج من حَياء الناقة قبل أن يُزايلَها ولدُها ، كأنها مَثانةُ البَوْل .
وقال الشاعر يَذكر حَوْصلةَ قطاة :
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّ بِلا عُرى
ولا خَرْزِ كفَ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ
قال : والضَّوَى : وَرَمٌ يُصيب البَعيرَ في رأسه يَغلِبَ على عَيْنه ويَصْعُب لذلك خَطْمُه ؛ فيقال : بعيرٌ مَضْوِيٌّ ، وربّمَا اعتَرَى الشِّدْق .
قلتُ : هو الضُّواةُ عند العرب تُشبِه الغُدَّة .
والسِّلْعة ضَواةٌ أيضاً وكلُّ وَرَمٍ صُلْبٍ ضَواةٌ ، وهي الجَدَرَةُ أيضاً .
أبو عُبيد عن أبي زيد قال : الضَّوّةُ والعَوّةُ : الصّوت .
وقال أبو تُراب : قال أبو زيد والأصمعي معاً : سمعتُ ضَوَّةَ القَوْم وَعوّتَهم ، أي : أصواتَهمْ .
قلتُ : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الصَّوّةُ والعَوّةُ بالصاد .
وقال : الصَّوّةُ : الصّدَى . والعَوّة : الصِّياح . وقال : الصَّوّةُ بالصاد ، فكأنها لغتان .
ضوأ : قال الليث : الضَّوْءُ والضِّياء : ما أَضَاء لك .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كُلَّمَآ أَضَآءَ لَهُم مَّشَوْاْ فِيهِ ) ( البقرة : 20 ) ،
يقال : ضاءَ السّراجُ يَضُوء وأَضاءَ يُضِيء . قال : واللّغةُ الثانيةُ هي المختارة .
وقال أبو عُبيد : أضاءتِ النارُ ، وأضاءَها غَيرُها ، وهو الضَّوءُ ، وأمّا الضِّياء فلا همزَ في يائه .
وقال الليث : ضوّأتُ عن الأمر تَضْوِئةً ، أي : حِدْتُ .
قلت : لم أسمعْ ضوّأتُ بهذا المعنى لغيره .
وقال أبو زيد في ( نوادره ) : التَّضَوُّءُ : أن يقومَ الإنسانُ في الظّلمة حيثُ يَرى بضَوء النار أهلَها ولا يَروْنَه .
قال : وعَلِق رجلٌ من العرب امرأةً ، فإذا كان الليل اجتنَحَ إلى حيثُ يَرَى ضوءَ نارِها فتضوَّأَها ، فقيل لها : إن فلاناً يتضوَّؤك لكيما تَحذَره فلا تُرِيه إلاّ حَسَناً ؛ فلمّا سمعتْ ذلك حَسرتْ عن يدَيْها إلى مَنكبيها ثم ضربتْ بكَفّها الأخرى إبْطَها وقالت : يا مُتَضَوِّئاه ، هذه في استِك إلى الإِبِط ، فلمّا رأى ذلك رفَضَها . يقال ذلك عند تعبير مَن لا يُبالي ما ظَهَر منه من قبيح .
ضوض : في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وإخبارِه عن رؤية النار ، وأنه رأى فيها قوماً إذا أتاهمْ لَهبُها ضَوْضَوا .
قال أبو عبيد : أي : ضَجُّوا وصاحوا ، والمَصدَر من الضَّوضاء ، وقال الحارث بن حِلِّزة :
أَجمَعوا أمرَهمْ عِشاءً فلمّا أصبَحوا
أصبحتْ لهم ضوضاءُ
ضئضئى : في الحديث أن رجلاً جاء إلى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يَقسِمُ الغنائم فقال له : اعدِل فإنّك لَم تَعدِل . فقال : ( يَخرُج من ضِئْضِىءِ هذا قومٌ يقرأون القرآنَ لا يُجاوِزُ تَراقِيَهم ) .
أبو عُبَيد عن الأمويّ : الضِّئضِىءَ : الأصْل .
وقال شَمِر : هو الصِّئصىء بالصاد أيضاً .
وقال يعقوب ابن السكّيت مثله ، وأنشَد :
أنا مِنْ ضِئضِىء صِدْق
أجل وفي أَكرَم نَسْل
من عزَاني قد بَوْبَهْ
سِنْخُ ذا أكرمُ أصلِ
ومعنى قوله : ( يخرجُ من ضئضِىِء هذا ) ، أي : من أصلِه ونسلِه ، وقال الراجز :
غَيْرانُ من ضِئِضىءِ أَجْمالٍ غُيُرْ
وقال اللّيث : الضِّئِضىءُ : كثرةُ النَّسْل وبَرَكَتُه .
قال : وضِئضِىءُ الضَّأْن من ذلك .
قال : ويقال : ضَيَّأَتِ المرأةُ ، أي : كثُر ولدُها .
قلتُ : هذا تصحيفٌ ، وصوابُه : ضَنَأت المرأةُ بالنون والهمز : إذا كثُر ولدُها ؛ وقد مرّ تفسيرُه

##### Türkçe

**باب اللفِيف من حرف الضاد**
**ضوى** ، **ضاء** ، **ضوضى** ، **ضيضى** ، **أضا** ، **أض** ، **آض** ، **وضوء** ، **يضض** ، **ضو** ، **ضوا** ، **ضأى** .

**ضوى** : Leys dedi: **الضَّوَى** maksûrdur: **الضاوي**; ve med edilir de **ضاوِيٌّ** denir, **فاعُول** vezni üzere. Fiil: **ضَوِيَ يَضوَى ضَوًى**; o hâlde o **ضاوٍ**dur; bu, erkek kardeş ile kız kardeş arasında ve mahremler arasında doğan kimsedir.

Zü’r-Rumme, **الزَّنْد** ve **الزَّنْدة**yi vasfederek dedi:
أخوها أبوها والضَّوَى لا يضيرُها
وساقُ أبيها أمُّها اعْتُصِرَتْ عَصْرَا

**الزَّنْد** ve **الزَّنْدة**nin ateşini, ikisinden kıvılcım çıkarıldığı zaman vasfetti.

Şemir’e **الضاوي** hakkında soruldu da dedi: şeddeli geldi; ve dedi: **رجلٌ ضاوِيٌّ**; **الضاوِيّة**si apaçık.

Ferrâ, onun şöyle dediğini rivayet etti: **ضاوِيٌّ**: zayıf, bozuk; **فاعُولُ** üzere, **ساكُوت** gibi. Arap, zayıflıktan olan **الضاوي** hakkında der ki: **ضَوِيَ يَضوَى ضَوىً**; o, zayıf çıkandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: kadın **أضْوَت**; o, **الضوَى**dır. Ve **رَجُلٌ ضاوِيٌّ**: zayıf olduğu zaman; o, **الحارِضُ**dur.

Asma‘î dedi: **المؤَدنُ**: **ضاوِياً** doğan kimsedir.

Hadiste: ( **اغْتَرِبوا لا تُضووا** ) ve manası: yabancılardan evlenin; çünkü yabancı kadının çocuğu daha soylu ve daha güçlüdür; yakın akrabaların çocukları ise daha zayıf ve daha **أضْوَى**dır. Ondandır ki şairin sözü:
فَتًى لم تَلِدْه بنت عَمَ قريبةٌ
فيَضْوَى وقد يَضوَى رَدِيدُ القَرائبِ

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: **أضْواه حَقَّه**: onu eksilttiği zaman.

Araplardan birden başkasını işittim, derdi ki: Dün gece bize bir adam **ضَوَى** da bize şöyle şöyle haber verdi; yani: bize sığındı/yanımıza geldi. Gece onu bize **أضْواهُ** da biz ona akşam içkisi içirdik; o, **يَضوِي ضَيّاً**.

**الضاوِيُّ**: Ganî’ye ait olan bir atın adıdır. Şemir inşad etti:
غَداةَ صَبَّحْنا بطِرْفٍ أعوَجِي
مِن نَسَب الضاوِيّ ضاوِيِّ غَنِي

Leys dedi: **أضوَيتُ الأمْر**: onu sağlamlaştırmadığın zaman.

**الضَّوَاةُ**: devenin hayâsından, yavrusu ondan ayrılmadan önce çıkan bir şeydir; sanki idrar kesesi gibidir.

Şair, bir **قطاة**nın kursağını anarak dedi:
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّ بِلا عُرى
ولا خَرْزِ كفَ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ

Dedi ki: **الضَّوَى**: devenin başına isabet eden bir şiştir; gözüne galip gelir ve bundan dolayı burnunu sürmesi zorlaşır; bu sebeple: **بعيرٌ مَضْوِيٌّ** denir; bazen **الشِّدْق**e de arız olur.

Ben dedim: O, Araplar yanında **الضُّواةُ**dur; **الغُدَّة**ye benzer.

**السِّلْعة** da **ضَواةٌ**dır; her sert şiş **ضَواةٌ**dur; o, **الجَدَرَةُ** de olur.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den dedi ki: **الضَّوّةُ** ve **العَوّةُ**: sestir.

Ebu Turâb dedi: Ebu Zeyd ve Asma‘î birlikte dedi: kavmin **ضَوَّةَ**sini ve onların **عوّتَ**ini işittim; yani: onların seslerini.

Ben dedim: Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصَّوّةُ** ve **العَوّةُ** sâd iledir.

Ve dedi: **الصَّوّةُ**: yankıdır. **العَوّة**: bağırıştır. Ve dedi: **الصَّوّةُ** sâd iledir; sanki iki lugattır.

**ضوأ** : Leys dedi: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياء**: sana aydınlık veren şeydir.

Zeccâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **كُلَّمَآ أَضَآءَ لَهُم مَّشَوْاْ فِيهِ** ) (Bakara: 20), dedi ki: denir: **ضاءَ السّراجُ يَضُوء** ve **أَضاءَ يُضِيء**. Dedi: ikinci lugat seçilendir.

Ebu Ubeyd dedi: ateş **أضاءت**; onu başkası **أضاءَها**; o, **الضَّوءُ**dur. **الضِّياء**a gelince, yâsında hemze yoktur.

Leys dedi: **ضوّأتُ عن الأمر تَضْوِئةً**; yani: saptım.

Ben dedim: Bu manada **ضوّأتُ**u ondan başkası için işitmedim.

Ebu Zeyd, ( **نوادره** ) içinde dedi: **التَّضَوُّءُ**: insanın karanlıkta, ateşin ışığıyla ehlini gördüğü, onların ise onu görmediği yerde durmasıdır.

Dedi: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca onun ateşinin ışığını göreceği yere yanaştı da onu **تضوَّأَها**; kadına: filan seni **يتضوَّؤك**; sakınasın diye; ona ancak güzel olanı göster, denildi. Bunu işitince iki elini omuzlarına kadar sıvadı, sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: ey benim **مُتَضَوِّئاه**m, bu, kıçından koltuk altına kadardır. Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden çirkin olanın görünmesine aldırmayan kimseyi ifade ederken söylenir.

**ضوض** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde ve ateşi görmesi hakkında haberinde: onda bir kavim gördü; alevi onlara geldiği zaman **ضَوْضَوا**.

Ebu Ubeyd dedi: yani: gürültü ettiler ve bağırdılar; masdar, **الضَّوضاء**dandır. Hâris b. Hillize dedi:
أَجمَعوا أمرَهمْ عِشاءً فلمّا أصبَحوا
أصبحتْ لهم ضوضاءُ

**ضئضئى** : Hadiste: bir adam Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; o ganimetleri taksim ediyordu; ona dedi ki: adaletli ol, çünkü adaletli olmadın. O da dedi: ( **يَخرُج من ضِئْضِىءِ هذا قومٌ يقرأون القرآنَ لا يُجاوِزُ تَراقِيَهم** ).

Ebu Ubeyd, Ümevî’den: **الضِّئضِىءَ**: asıldır.

Şemir dedi: o, sâd ile **الصِّئصىء** da olur.

Ya‘kûb b. es-Sikkît de bunun benzerini söyledi ve inşad etti:
أنا مِنْ ضِئضِىء صِدْق
أجل وفي أَكرَم نَسْل
من عزَاني قد بَوْبَهْ
سِنْخُ ذا أكرمُ أصلِ

Onun sözünün manası: ( **يخرجُ من ضئضِىِء هذا** ), yani: onun aslı ve neslinden. Râciz dedi:
غَيْرانُ من ضِئِضىءِ أَجْمالٍ غُيُرْ

Leys dedi: **الضِّئِضىءُ**: neslin çokluğu ve bereketidir.

Dedi: **ضِئضِىءُ الضَّأْن** da bundandır.

Dedi: denir: kadın **ضَيَّأَتِ**; yani: çocuğu çok oldu.

Ben dedim: bu bir tashîftir; doğrusu: kadın **ضَنَأت**; **النون** ve hemze ile: çocuğu çok olduğu zaman; onun tefsiri geçmişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَوْضَوْا
R. Q. 1 ضَوْضَوْا ذ , [inf. n. ضَوْضَاةٌ and ضَوْضَآءٌ, (see the next paragraph,)] They cried out, shouted, or clamoured; first pers. sing. ضَوْضَيْتُ, the [second] و being changed into ى. (S, TA.)

ضَوَّةٌ
ضَوَّةٌ ذ [in the CK erroneously written ضَواة] A crying out, shouting, or clamouring; (S, K;) so says As, and AZ says the like; (S;) as also ↓ ضَوْضَاةٌ (S, K) and ↓ ضَوْضَآءٌ, (TA in art. ضوض, [these two there mentioned as inf. ns., on the authority of IKtt,]) and ↓ ضَوْضًى. (K in art. ضوض.) One says, سَمِعْتُ ضَوَّةَ القَوْمِ [I heard the crying out, shouting, or clamouring, of the people, or party]. (As, AZ, S.)

ضَوْضًى
ضَوْضًى ذ and ضَوْضَآءُ and ضَوْضَاةٌ; see the next preceding paragraph.

ضُوَاضٍ
ضُوَاضٍ ذ Large, big, or bulky; thick; or large in body; syn. ضَخْمٌ, (K, TA,) and عَظيمٌ. (TA.)

ضُوَاضِيَةٌ
ضُوَاضِيَةٌ ذ : see what next follows.

ضُوَيْضِيَةٌ
ضُوَيْضِيَةٌ ذ , (K, TA,) in the dim. form, (TA,) A calamity, or misfortune; (K, TA,) because of its greatness; (TA;) as also ↓ ضُوَاضِيَةٌ. (K, TA.) ― -b2- And A stallion [camel] excited by lust. (Sgh, K.)

مُضَوْضٍ
مُضَوْضٍ ذ A man crying out; shouting, or clamouring; (K and TA in art. ضوض; [in the CK erroneously written مُضَوْضِىّ;]) like مُضَوْضِئٌ. (TA in that art.)

##### Türkçe

**ضَوْضَوْا**
R. Q. 1 **ضَوْضَوْا** ذ, [mastarı **ضَوْضَاةٌ** ve **ضَوْضَآءٌ**’dur, (bir sonraki paragrafa bak),] bağırdılar, haykırdılar yahut gürültü kopardılar; birinci tekil şahıs **ضَوْضَيْتُ**, [ikinci] **و**’nun **ى**’ye çevrilmesiyle. (S, TA.)

**ضَوَّةٌ**
**ضَوَّةٌ** ذ [CK’de hatalı olarak **ضَواة** yazılmıştır] bir bağırma, haykırma yahut gürültü koparma; (S, K;) As böyle söyler; AZ de bunun benzerini söyler; (S;) keza ↓ **ضَوْضَاةٌ** (S, K) ve ↓ **ضَوْضَآءٌ**, (TA, ضوض maddesinde, [bu ikisi orada IKtt’nin rivayetine dayanarak mastar isimleri olarak zikredilmiştir,]) ve ↓ **ضَوْضًى**. (K, ضوض maddesinde.) Şöyle denir: **سَمِعْتُ ضَوَّةَ القَوْمِ** [kavmin/taifenin bağırmasını, haykırmasını yahut gürültü koparmasını işittim]. (As, AZ, S.)

**ضَوْضًى**
**ضَوْضًى** ذ ve **ضَوْضَآءُ** ve **ضَوْضَاةٌ**; bir önceki paragrafın bir sonrakine bak.

**ضُوَاضٍ**
**ضُوَاضٍ** ذ iri, büyük yahut hacimli; kalın; yahut bedence iri; eş anlamlısı **ضَخْمٌ**, (K, TA,) ve **عَظيمٌ**. (TA.)

**ضُوَاضِيَةٌ**
**ضُوَاضِيَةٌ** ذ: hemen ardından gelen şeye bak.

**ضُوَيْضِيَةٌ**
**ضُوَيْضِيَةٌ** ذ, (K, TA,) küçültme kalıbında, (TA,) bir musibet yahut felâket; (K, TA,) büyüklüğünden dolayı; (TA;) keza ↓ **ضُوَاضِيَةٌ**. (K, TA.) — -b2- Ve şehvetle azmış bir aygır [erkek deve]. (Sgh, K.)

**مُضَوْضٍ**
**مُضَوْضٍ** ذ bağıran bir adam; haykıran yahut gürültü koparan; (K ve TA, ضوض maddesinde; [CK’de hatalı olarak **مُضَوْضِىّ** yazılmıştır;]) **مُضَوْضِئٌ** gibidir. (TA, o maddede.)
