# ضيح (ض-ي-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ي - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى"، أي: لا يؤذيك حرُّ الشّمس. وقد تُسَمَّى الشّمس: الضّحاء- ممدود-. وتقول: اضْحَ، أي: ابرُزْ للشمس. ضحا يضحو ضُحُوّا وضَحِيَ يَضْحَى ضَحًى وضُحِيّاً.
وضَحِّ الأُضْحِية، وأَضْحِ بصلاة الضُّحَى إضحاءً، أي: أخّرها إلى ارتفاع الضُّحَى.
وهَلُمَّ نتضحَى، أي: نتغدّى.
وتَضَحَّتِ الإبِلُ: أخذت في الرّعي من أوّل النّهار، وتعشّت: رَعَتْ باللّيل. يقال: ضَحْها وعَشِها.
والضّاحية من كلّ بلدةٍ: ناحيتها البارزة والجوّ باطنها، يقال: هؤلاء ينزلون الباطنة، وهؤلاء ينزلون الضّواحي.
والمضحاة: التي لا تكاد الشّمس تغيب عنها. ويقال: فعلتُ ذلك الأمرَ ضاحيةً، أي: ظاهراً بيّناً، قال:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
وضواحي الحوض: نواحيه. قال:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
أي: نواحي.
والضَّحيّة: الأُضْحية، والجميع: الضّحايا والأضاحي، وهي الشّاة يُضَحَّى بها يوم الأَضْحَى بمِنًى وغيره. والعرب تؤنّث الأضحى. وليلةُ إضْحيِانَةٌ ويومٌ إضحيانٌ مُضِيءٌ لا غيمَ فيه.
وضح:
الوَضَحُ: بياضُ الصُّبْحِ وبياضُ البَرَصِ، وبياضُ الغُرّة والتّحجيل في القوائم ونحوه. وإذا كان بياضٌ غالبٌ في ألوان الشاة وفشا في الصّدر والظّهر والوَجه يقال إنه توضيحٌ شديد، وقد توضّح.. وأوضَحْتُ الأمرَ فوَضَحَ، ووضّحتُه فتوضَّح.
والواضحةُ: الطّريقُ المسلوكُ. والواضحةُ الأسنان التي تبدو عندَ الضَّحِك.
وتقول: إستْوْضِحْ عن هذا الأمر، أي: ابحَثْ عنه. واستَوْضحتُ الشيء: وضعت يدي على عيني أنظر هل أراه.
ورجلٌ وضّاحٌ: أي: أبيض حسن الوجه بسّام.
والمُوضِحة: الشّجّةُ التي تَصِلُ إلى العظام.. وبه شجّات أَوْضَحَتْ عن العظام، أي: بدَتْ عنها. وإذا اجتمعت الكواكبُ الخُنَّس مع الكواكب المضيئة من كواكب المنازل سُمِيّتَ الوُضَّحَ.
والوَضَحُ: حلي من فضّة، وجمعُه أَوْضاح.
تُوضِح: موضع.
حوض:
الحَوْضُ معروف، والجميع: الحيِاضُ والأَحْواضُ. والفعل: التَّحْويض. واستَحْوَضَ الماء: أي: اتخّذ لنفسِه حَوْضاً، وحَوَّضْتُ حَوْضا، أي: اتَّخذْته.
حَوْضَى: مقصور: اسم موضع.
حيض:
الحَيْضُ معروفٌ، والمَرَّةُ الواحدةُ: الحَيْضَةُ، والاسم: الحيِضَةُ، وجمعها: الحيِضُ. والحيِضاتُ: جماعة، والفعل: حاضَتِ المرأة تَحِيضُ حَيْضاً ومَحْيضاً، فالمَحِيضُ يكونُ اسماً ومصدراً، والنّساء: حُيَّض. الواحدة: حائض، والمُسْتَحاضة: التّي غلب عليها الدم فلا يرقأ.
ضيح:
الضيَّاحُ: اللَّبَنُ الخاثِر يُصَبُّ فيه الماء، ثمّ يُجْدَحُ. يقال: ضَيَّحْتُهُ فَتَضَيَّح. ولا يُسَمَّى ضَياحاً إلاّ اللَّبَنُ. وتَضَيُّحُهُ: تَزَيُّده يقال: الرّيحُ والضيح والضِيّحُ: تَقويةٌ لِلَفظِ الرّيح، فإذا أُفْردَ فليس له مَعنى:

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **وايء** onlarla birlikte
**ح ض ء**، **ض ح و**، **و ض ح**، **ح و ض**، **ح ي ض**، **ض ي ح** kullanımdadırlar.

**حضأ**:
Denilir: **حَضَأْتُ النّارَ**; ondan (ateşten) uzaklaştığım zaman, tutuşsun diye. Dedi ki:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا

**ضحو**:
**الضَّحْوُ**: gündüzün yükselmesidir; **الضُّحى**: bunun biraz üstüdür; **الضّحاء** -meddli-: gündüz uzadığı ve yarılanmaya yaklaştığı zaman. Ve adam **ضَحِيَ** **ضَحًى**: güneşin sıcağı ona isabet etti. Allah Teâlâ dedi ki: "**لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى**", yani: güneşin sıcağı sana eziyet etmez. Ve güneşe ad verilir: **الضّحاء** -meddli-. Ve dersin: **اضْحَ**; yani: güneşe çık, görün. **ضحا** **يضحو** **ضُحُوّا** ve **ضَحِيَ** **يَضْحَى** **ضَحًى** ve **ضُحِيّاً**.
Ve **وضَحِّ الأُضْحِية**; ve **أَضْحِ** **بصلاة الضُّحَى** **إضحاءً**; yani: onu **الضُّحَى**’nın yükselmesine kadar geciktir.
Ve: **وهَلُمَّ نتضحَى**; yani: öğle yemeği yeriz.
Ve develer **تَضَحَّتِ الإبِلُ**: günün başından otlamaya başladı; ve **تعشّت**: geceleyin otladı. Denilir: **ضَحْها وعَشِها**.
Ve her beldenin **الضّاحية**’si: onun dışa çıkık tarafıdır; **الجوّ** ise onun iç kısmıdır. Denilir: bunlar iç kısımda inerler, bunlar da dış taraflarda inerler.
Ve **المضحاة**: güneşin ondan neredeyse hiç kaybolmadığı (yer). Ve denilir: o işi **ضاحيةً** yaptım; yani: açık, belli olarak. Dedi ki:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
Ve **ضواحي الحوض**: onun taraflarıdır. Dedi ki:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
yani: taraflar.
Ve **والضَّحيّة**: **الأُضْحية**’dir; hepsi: **الضّحايا** ve **الأضاحي**; o, **الأَضْحَى** gününde **مِنًى**’da ve başkasında kendisiyle kurban kesilen koyundur. Araplar **الأضحى**’yı müennes yaparlar. Ve bir gece **إضْحيِانَةٌ** ve bir gün **إضحيانٌ**: içinde bulut olmayan aydınlık.

**وضح**:
**الوَضَحُ**: sabahın beyazlığı ve alacanın beyazlığı; ve alın akının ve ayaklarda sekilerin beyazlığı ve benzeri. Ve eğer koyunun renklerinde baskın bir beyazlık olur ve göğüste, sırtta ve yüzde yayılırsa, denilir ki: o, şiddetli bir **توضيح**’tir; ve gerçekten **توضّح**. Ve işi **أوضَحْتُ** da o **فوَضَحَ**; ve onu **وضّحتُ** da o **فتوضَّح**.
Ve **الواضحةُ**: gidilen yol. Ve **الواضحةُ**: gülme sırasında görünen dişlerdir.
Ve dersin: **إستْوْضِحْ** bu iş hakkında; yani: onu araştır. Ve **استَوْضحتُ** şeyi: onu görür müyüm diye bakarak elimi gözümün üzerine koydum.
Ve **رجلٌ وضّاحٌ**: yani: beyaz, yüzü güzel, güler yüzlü.
Ve **المُوضِحة**: kemiğe ulaşan yaradır. Ve onda, kemikten açığa çıkaran yaralar vardır; yani: ondan (kemikten) göründü. Ve **الكواكبُ الخُنَّس** yıldızları, menzil yıldızlarının aydınlık yıldızlarıyla bir araya geldiği zaman, **الوُضَّحَ** diye adlandırılır.
Ve **الوَضَحُ**: gümüşten bir süstür; çoğulu **أَوْضاح**.
**تُوضِح**: bir yerdir.

**حوض**:
**الحَوْضُ** bilinir; hepsi: **الحيِاضُ** ve **الأَحْواضُ**. Fiil: **التَّحْويض**. Ve **استَحْوَضَ الماء**: yani: kendisi için bir **حَوْض** edindi. Ve **حَوَّضْتُ حَوْضا**: yani: onu edindim.
**حَوْضَى**: maksûr; bir yer adıdır.

**حيض**:
**الحَيْضُ** bilinir. Bir defası: **الحَيْضَةُ**; isim: **الحيِضَةُ**; çoğulu: **الحيِضُ**. Ve **الحيِضاتُ**: bir topluluktur. Fiil: kadın **حاضَتِ** **تَحِيضُ** **حَيْضاً** ve **مَحْيضاً**; **المَحِيضُ** isim ve mastar olur. Kadınlar: **حُيَّض**. Bir tanesi: **حائض**. Ve **المُسْتَحاضة**: kanın ona galip geldiği, artık durmadığı (kadın).

**ضيح**:
**الضيَّاحُ**: içine su dökülen, sonra çalkalanan pıhtılaşmış süttür. Denilir: onu **ضَيَّحْتُهُ** da o **فَتَضَيَّح**. Ve **ضَياحاً** diye ancak süt adlandırılır. Ve onun **تَضَيُّحُهُ**: artmasıdır. Denilir: **الرّيحُ** ve **الضيح** ve **الضِيّحُ**: **الرّيح** lafzını kuvvetlendirmedir; tek başına getirildiği zaman onun bir mânası yoktur:

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَيْحُ والضَياحُ بالفتح: اللبن الرقيق الممزوج. وضَيَّحْتُ اللبن تَضْييحاً: مزجته حتَّى صار ضَيْحاً. وضَيَّحْتُ الرجلَ: سقيته الضَيْحَ.

##### Türkçe

**الضَيْحُ** ve **الضَياحُ** (fetih ile): karıştırılmış ince süt. **وضَيَّحْتُ اللبن تَضْييحاً**: onu karıştırdım; ta ki **ضَيْحاً** oluncaya kadar. **وضَيَّحْتُ الرجلَ**: ona **الضَيْحَ** içirdim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ضيل**) **الضاد** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها **ضالةٌ** وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. “Bana şu **يَضِير** etmez” yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve**الياء** ve**الزاء** zikri geçmişti; aslı, denildiğine göre **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **بَنات الياء**’dandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik olan. Denir: **ضِزْته** hakkını; onu men ettiğin zaman. Bir topluluk **ضَأَزَه**’yi, hemzeli olarak nakletti. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu bâbda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve**الياء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denir: **ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ** **إضاعة** olarak. Ama onların **العَقَار**’a **ضيعة** adını vermeleri, onu öz dilden saymıyorum([4]); ve onu sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak ona bu ad verildi; çünkü onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğuna. Ve denir: **أَضَاعَ**; o halde o **مُضِيعٌ**’dir; zayiatı çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve bâbdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl bâbındandır. **ابنُ السِّكيت** nakletti: “**تضيَّعت** rüzgâr”, **تضوَّعت** gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir sahih asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denir: **أَضَفْتُ** şeyi şeye: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; aynı şekilde **تضيَّفَتْ**; batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya **تضيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi:
فلمّا دخَلْناه **أضفْنا** ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani sırtlarımızı dayadık. Ve denir: ok hedefden **ضَافَ** eder, **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو **ضافَ** غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundandır; denir: **ضِفْتُ** adama: bana misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve **أَضَفْتُهُ**: onu yanıma indirdim. Ve denir: **ضَيَّفْته** tıpkı **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ** eder; onları takip eder, ta ki onu misafir etsinler. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil ve çoğul olur. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** denir. Ve vâdinin tarafına **ضِيفٌ** denir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve “vâdiye **تَضايَفنا** ettik”: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve aynı şekilde köpekler avı **تَضَايَفَ** eder([10]); ona yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi ki:
ويَحمِي **المضافَ** إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve o, bu kıyastandır. Ve denir: “Onu **تضَيَّفُوه**”; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي **ضَيفةٌ** *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
işte o, **الضَّيفةُ**: **الضِّيافة**’den bilinen (misafir)dir. Ve bir kavim dedi: “Kadın **ضافت**: hayız gördü.” Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف** etti” sözleri; ondan korktuğu zaman; zikrettiğimiz asıldan şâz olması câizdir*, ve ona bir te’vil zorlanabilir([16]): “Şeyden **أضاف** etti”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda oldu; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi:               * إذا يغزو **تُضِيفُ** ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi: “Keder **ضاف** etti”; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**: fakirliktir. Denir: adam **أضاق** etti: malı gitti. Ve **ضاقَ** etti; cimrilik ettiği zaman. Ve bir şey **ضَيْقٌ**; yani **ضَيِّق**. Bâbın hepsi tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
denir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve**الياء** ve**الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli olan adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denir: “Bu develer **تَضِيك** eder”; yani memelerinin büyüklüğünden uyluklarını ayırır.

(**ضيم**) **الضاد** ve**الياء** ve**الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denir: onu **ضامه** eder, onu **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**. O, isim ve masdardır. **المَضِيم** adam: mazlum. Ve bâbda bir kelime kaldı: denir ki **الضِّيم** ( **الضاد**’ın kesresiyle): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi:

--------------ـــــ
([1]) Onu **اللسان**’da (**ضيل**) okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyettendir. Bu, **نافع** ve **ابن كثير** ve **أبي عمرو** ve **يعقوب** kıraatidir; **ابن محيصن** ve **اليزيدي** de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). **إتحاف فضلاء البشر** 178.
([3]) Sadrı, **اللسان**’da (**ضأز**) olduğu gibi:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”; ve onu söylemez.
([5]) Söz böylece eksik olarak geldi. Bu iki beyti **الشماخ**’a delil getirirler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    Ve belki iki beyitten sonra **ابن فارس**’ta sözün kalanı: “Bu, **الإضاعة**’dandır; **التضييع** mânâsında.”
([6]) **ديوان امرئ القيس** 88 ve **اللسان** (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrici (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı, divanında 560’ta:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve **اللسان** (**ضيف**)’te de böyledir. Bir kere daha: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
([10])  Tamamlama **المجمل**’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) **المفضليات**’ta (1: 94) **متمم بن نويرة**’nindir; sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) **اللسان**’da (**ضيف**، **فلم**) **البريق الهذلي**’nindir; **بقية أشعار الهذليين** 22’de ve **شرح السكري للهذليين** 110’da bir kasidedendir; (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce **اللسان**’da (**ضيف**): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) **البعيث**’indir; **جرير**’i hicveder; daha önce (**رشم**)’da geçti; orada beytin tahrici haşiyelerdedir.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) **النابغة الجعدي**’nindir; sadrı, **اللسان** (**ضيف**)’te olduğu gibi: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, **أبو ذؤيب الهذلي**’dir; beyit divanında 99’dadır.
([19]) Beyit tamamıyla, divanda olduğu gibi:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) **الأخطل**’ın divanında 233 ve **اللسان** (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) **المجمل**’de onun yerine: “Ve o, **الهذلي**’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği **الهذلي**, **ساعدة ابن جؤية**’dir. Ve beyti, **اللسان** (**دبب**، **ضيم**)’de ve **ديوان الهذليين** 207’de:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ح
سقوه الضيح والضياح‏:‏ المذق‏.‏
قال‏:‏ جاؤا بضيح هل رأيت الذئب قط وضيح اللبن‏.‏

##### Türkçe

ض ي ح
Onu **الضيح** ve **الضياح** ile suladılar: **المذق**.
Dedi: **بضيح** ile geldiler; hiç kurt gördün mü? ve **ضيح اللبن**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّيْحُ والضَّيَاحُ: اللبن الرقيق الكثير الماء؛ قال خالد بن مالك الهذلي:
يَظَلُّ المُصْرِمُونَ لهم سُجُوداً،
ولو لم يُسْقَ عندهُمُ ضَياحُ
وفي التهذيب: الضَّياحُ اللبن الخاثر يصبّ فيه الماء ثم يُجَدَّحُ. وقد ضاحَه ضَيْحاً وضَيَّحه تَضْييحاً: مزجه حتى صار ضَيْحاً؛ قال ابن دريد: ضِحْتُه مُماتٌ وكل دواء أَو سَمٍّ يُصَبّ فيه الماء ثم يُجَدَّح ضَياحٌ ومُضَيَّحٌ وقد تَضَيَّح.
وضَيَّحْتُ الرجلَ: سقيتُه الضَّيْحَ؛ ويقال: ضَيَّحْتُه فتَضَيَّحَ؛ الأَزهري عن الليث: ولا يسمى ضَيَاحاً إِلا اللبن. وتَضَيُّحه: تَزَيُّده. قال: والضيَّاحُ والضَّيْح عند العرب أَن يُصَبَّ الماءُ على اللبن حتى يَرِقَّ، سواء كان اللبن حليباً أَو رائباً؛ قال: وسمعت أَعرابيّاً يقول: ضَوِّحْ لي لُبَيْنَةً، ولم يقل ضَيِّحْ، قال: وهذا مما أَعلمتك أَنهم يُدْخِلُون أَحدَ حَرْفَي اللِّين على الآخر، كما يقال حَيَّضَه وحَوَّضَه وتَوَّهَه وتَيَّهَه. الأَصمعي: إِذا كثر الماء في اللبن، فهو الضَّيْح والضيَّاحُ؛ وقال الكسائي: قد ضَيَّحه من الضَّياحِ. وفي حديث عَمَّار؛ إِن آخِرَ شَرْبةً تَشْرَبُها ضَياحٌ؛ الضَّيَاحُ والضَّيْحُ، بالفتح: اللبن الخاثر يُصَبُّ فيه الماء ثم يخلط، رواه يوم قُتِلَ بصِفِّينَ وقد جيء بلبن فشربه؛ ومنه حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: فسَقَتْه ضَيْحةً حامِضةً أَي شربة من الضَّيْح.
وجاء بالريحِ والضِّيح؛ عن أَبي زيد؛ الضِّيح إِتباع للريحِ فإِذا أُفرد لم يكن له معنى؛ وقال ابن دريد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريح وهذا ما لا يُعرف؛ وقال الليث: الضِّيح تقوية للفظ الريح؛ قال الأَزهري: وغيره لا يُجِيز الضِّيح؛ قال أَبو عبيد: معنى الضِّيح الشمسُ أَي إِنما جاء بمثل الشمس والريح في الكثرة؛ وقال أَبو عبيد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريخ وليس الضِّيحُ بشيء؛ وفي حديث كعب بن مالك: لو مات يومئذ عن الضِّيحِ والريح لوَرِثه الزُّبير؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، والمشهور الضِّحُّ، وهو ضوء الشمس، قال: وإِن صحت الرواية، فهو مقلوب من ضُحَى الشمس، وهو إِشراقها؛ وقيل: الضِّيحُ قريب من الريح.
وضاحَتِ البلادُ: خلت؛ وفي دعاء الاستسقاء: اللهم ضاحت بلادُنا أَي خلت جَدْباً.
والمُتَضَيِّحُ: الذي يجيء آخر الناس في الوِرْدِ؛ وفي الحديث: من لم يَقْبَلِ العُذْرَ ممن تَنَصَّل إِليه، صادقاً كان أَو كاذباً، لم يَرِدْ عَليَّ الحَوْضَ إِلا مُتَضَيِّحاً؛ التفسير لأَبي الهيثم حكاه الهروي في الغريبين؛ وقال ابن الأَثير: معناه أَي متأَخراً عن الواردين يجيء بعدما شربوا ماء الحوض إِلا أَقله، فيبقى كدراً مختلطاً بغيره كاللبن المخلوط بالماء؛ وأَنشد شمر:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا
والمُتَضَيِّحُ: موضع؛ قال تَوْبَةُ:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى
آخِرَ شَرْبةً تَشْرَبُها ضَياحٌ؛ الضَّيَاحُ والضَّيْحُ، بالفتح: اللبن الخاثر يُصَبُّ فيه الماء ثم يخلط، رواه يوم قُتِلَ بصِفِّينَ وقد جيء بلبن فشربه؛ ومنه حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: فسَقَتْه ضَيْحةً حامِضةً أَي شربة من الضَّيْح.
وجاء بالريحِ والضِّيح؛ عن أَبي زيد؛ الضِّيح إِتباع للريحِ فإِذا أُفرد لم يكن له معنى؛ وقال ابن دريد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريح وهذا ما لا يُعرف؛ وقال الليث: الضِّيح تقوية للفظ الريح؛ قال الأَزهري: وغيره لا يُجِيز الضِّيح؛ قال أَبو عبيد: معنى الضِّيح الشمسُ أَي إِنما جاء بمثل الشمس والريح في الكثرة؛ وقال أَبو عبيد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريخ وليس الضِّيحُ بشيء؛ وفي حديث كعب بن مالك: لو مات يومئذ عن الضِّيحِ والريح لوَرِثه الزُّبير؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، والمشهور الضِّحُّ، وهو ضوء الشمس، قال: وإِن صحت الرواية، فهو مقلوب من ضُحَى الشمس، وهو إِشراقها؛ وقيل: الضِّيحُ قريب من الريح.
وضاحَتِ البلادُ: خلت؛ وفي دعاء الاستسقاء: اللهم ضاحت بلادُنا أَي خلت جَدْباً.
والمُتَضَيِّحُ: الذي يجيء آخر الناس في الوِرْدِ؛ وفي الحديث: من لم يَقْبَلِ العُذْرَ ممن تَنَصَّل إِليه، صادقاً كان أَو كاذباً، لم يَرِدْ عَليَّ الحَوْضَ إِلا مُتَضَيِّحاً؛ التفسير لأَبي الهيثم حكاه الهروي في الغريبين؛ وقال ابن الأَثير: معناه أَي متأَخراً عن الواردين يجيء بعدما شربوا ماء الحوض إِلا أَقله، فيبقى كدراً مختلطاً بغيره كاللبن المخلوط بالماء؛ وأَنشد شمر:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا
والمُتَضَيِّحُ: موضع؛ قال تَوْبَةُ:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى

##### Türkçe

**الضَّيْحُ** ve **الضَّيَاحُ**: suyu çok olan ince süt; Hâlid b. Mâlik el-Hüzelî dedi ki:
يَظَلُّ المُصْرِمُونَ لهم سُجُوداً،
ولو لم يُسْقَ عندهُمُ ضَياحُ

Ve Tehzîb’de: **الضَّياحُ** pıhtılaşmış süttür; içine su dökülür, sonra çalkalanır.

Ve onu **ضاحَه ضَيْحاً** ve **ضَيَّحه تَضْييحاً**: onu karıştırdı, ta ki **ضَيْحاً** oldu; İbn Düreyd dedi ki: **ضِحْتُه** (bu) öldürücüdür; ve her ilaç yahut zehir ki içine su dökülür, sonra çalkalanır, (ona) **ضَياحٌ** ve **مُضَيَّحٌ** denir; ve **تَضَيَّح** etti.

Ve **ضَيَّحْتُ الرجلَ**: ona **الضَّيْحَ** içirdim; ve denir ki: **ضَيَّحْتُه** de, o da **تَضَيَّحَ** etti; Ezherî, Leys’ten: **ضَيَاحاً** ancak süt adlandırılır. Ve onun **تَضَيُّحه**: onun artmasıdır.

Dedi ki: Araplar katında **الضيَّاحُ** ve **الضَّيْح** (şu demektir): suyun süte dökülmesi, ta ki incelsin; süt ister sağılmış (taze) olsun ister ekşimiş (yoğurtlaşmış) olsun, eşittir; dedi ki: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: **ضَوِّحْ** bana bir **لُبَيْنَةً**, **ضَيِّحْ** demedi; dedi ki: Bu, sana bildirdiğim şeylerdendir: onların iki yumuşak harften birini ötekine sokmaları; nitekim **حَيَّضَه** ve **حَوَّضَه** denir; ve **تَوَّهَه** ve **تَيَّهَه**.

Asmaî: Sütte su çoğalırsa, o **الضَّيْح** ve **الضيَّاحُ**tır; Kisâî dedi ki: Onu **الضَّياحِ**tan **ضَيَّحه**.

Ve Ammâr hadîsinde: “Şüphesiz içeceğin son içim **ضَياحٌ**dur”; **الضَّيَاحُ** ve **الضَّيْحُ**, fetha ile: içine su dökülen sonra karıştırılan pıhtılaşmış süt; Sıffîn’de öldürüldüğü gün rivayet edilmiştir; kendisine süt getirilmişti de onu içti; ve ondan Ebû Bekir hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Ona ekşi bir **ضَيْحةً** içirdi”; yani **الضَّيْح**tan bir içim.

**وجاء بالريحِ والضِّيح**; Ebû Zeyd’den: **الضِّيح** **الريح**e tâbidir; tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; İbn Düreyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريح**” der; bu, bilinmez bir şeydir; Leys dedi ki: **الضِّيح** **الريح** lafzını kuvvetlendirmedir; Ezherî dedi ki: Başkası **الضِّيح**i câiz görmez; Ebû Ubeyd dedi ki: **الضِّيح**ın mânası güneştir; yani ancak çoklukta güneş ve rüzgâr gibi bir şeyle geldi; Ebû Ubeyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريخ**” der; **الضِّيحُ** bir şey değildir; Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “O gün **الضِّيحِ والريح** sebebiyle ölseydi, Zübeyr ona vâris olurdu”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette böyle gelmiştir; meşhur olan **الضِّحُّ**tır; o, güneşin ışığıdır; dedi ki: Rivayet sahih olursa, o, güneşin **ضُحَى**sından kalbedilmiştir; o da onun parlayışıdır; ve denildi ki: **الضِّيحُ** rüzgâra yakındır.

**وضاحَتِ البلادُ**: boşaldı; yağmur isteme duasında: “Allah’ım, beldelerimiz **ضاحت** etti”; yani kuraklıkla boşaldı.

Ve **المُتَضَيِّحُ**: su başına gelişte insanların en sonunda gelen kimsedir; hadîste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru olsun yahut yalancı olsun, bana havuza ancak **مُتَضَيِّحاً** olarak varır”; tefsir Ebû’l-Heysem’indir; Herevî bunu el-Garîbeyn’de nakletti; İbnü’l-Esîr dedi ki: Mânası: suya gelenlerden geri kalmış olarak; havuzun suyunu içmiş olduklarından sonra gelir, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık kalır, başkasıyla karışmış; suyla karıştırılmış süt gibi; Şemmer inşâd etti:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا

Ve **المُتَضَيِّحُ**: bir yerdir; Tevbe dedi ki:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى

“Şüphesiz içeceğin son içim **ضَياحٌ**dur”; **الضَّيَاحُ** ve **الضَّيْحُ**, fetha ile: içine su dökülen sonra karıştırılan pıhtılaşmış süt; Sıffîn’de öldürüldüğü gün rivayet edilmiştir; kendisine süt getirilmişti de onu içti; ve ondan Ebû Bekir hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Ona ekşi bir **ضَيْحةً** içirdi”; yani **الضَّيْح**tan bir içim.

**وجاء بالريحِ والضِّيح**; Ebû Zeyd’den: **الضِّيح** **الريح**e tâbidir; tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; İbn Düreyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريح**” der; bu, bilinmez bir şeydir; Leys dedi ki: **الضِّيح** **الريح** lafzını kuvvetlendirmedir; Ezherî dedi ki: Başkası **الضِّيح**i câiz görmez; Ebû Ubeyd dedi ki: **الضِّيح**ın mânası güneştir; yani ancak çoklukta güneş ve rüzgâr gibi bir şeyle geldi; Ebû Ubeyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريخ**” der; **الضِّيحُ** bir şey değildir; Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “O gün **الضِّيحِ والريح** sebebiyle ölseydi, Zübeyr ona vâris olurdu”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette böyle gelmiştir; meşhur olan **الضِّحُّ**tır; o, güneşin ışığıdır; dedi ki: Rivayet sahih olursa, o, güneşin **ضُحَى**sından kalbedilmiştir; o da onun parlayışıdır; ve denildi ki: **الضِّيحُ** rüzgâra yakındır.

**وضاحَتِ البلادُ**: boşaldı; yağmur isteme duasında: “Allah’ım, beldelerimiz **ضاحت** etti”; yani kuraklıkla boşaldı.

Ve **المُتَضَيِّحُ**: su başına gelişte insanların en sonunda gelen kimsedir; hadîste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru olsun yahut yalancı olsun, bana havuza ancak **مُتَضَيِّحاً** olarak varır”; tefsir Ebû’l-Heysem’indir; Herevî bunu el-Garîbeyn’de nakletti; İbnü’l-Esîr dedi ki: Mânası: suya gelenlerden geri kalmış olarak; havuzun suyunu içmiş olduklarından sonra gelir, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık kalır, başkasıyla karışmış; suyla karıştırılmış süt gibi; Şemmer inşâd etti:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا

Ve **المُتَضَيِّحُ**: bir yerdir; Tevbe dedi ki:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضيح: العسل، والمقل إذا نضج، واللبن الرقيق الممزوج  الكثير الماء؛ في التهذيب: وأنشد شمر.

  قد علمت يوم وردنا سيحا
  أني كفيت أخويها الميحا
  فامتحضا وسقياني الضيحا وقال الأصمعي: إذا كثر الماء في اللبن فهو الضيح،  كالضياح، بالفتح  . قال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك. قال خالد بن مالك الهذلي
  يظل المصرمون لهم سجودا                      ولو لم يسق عندهم ضياح

  وفي التهذيب: الضيوح: اللبن الخاثر يصب فيه الماء ثم يجدح وقد ضاحه ضيحا.  وضيحته وضوحته: سقيته إياه  أي الضيح، فتضيح. وكذا كل دواء أو سم يصب فيه الماء ثم يجدح: ضياح، ومضيح. وقد تضيح. وقال الأزهري عن الليث: ولا يسمى ضياحا إلا اللبن. وتضيحه: تزيده. قال: والضياح والضيح عند العرب: أن يصب الماء على اللبن حتى يرق، سواء كان اللبن حليبا أو رائبا. قال: وسمعت أعرابيا يقول: ضوح لي لبينة، ولم يقل: ضيح. قال: وهذا مما أعلمتك أنهم يدخلون أحد حرفي اللين على الآخر، كما يقال: حيضه، وحوضه وتوهه وتيهه. ضيحت  اللبن  ، إذا  مزجته بالماء  حتى صار ضيحا،  كضحته  . قال ابن دريد: إنه ممات.  والضيح، بالكسر: الضح  ، ونسبه ابن دريد إلى العامة، وهو غير معروف، وقد تقدم في كلام المصنف الضيح:  إتباع للريح  في قولهم: جاء بالريح والضيح. فإذا أفرد لم يكن له معنى؛ قاله أبو زيد، ونقله الليث.  وتضيح اللين: صار ضياحا  وذلك إذا صب فيه الماء وجدح. تضيح  الرجل  ، إذا  شربه  .  والضاحة: البصر أو العين  .  وعيش مضيوح: ممذوق  ، أي ممزود، وهو مجاز. ضياح  ككتان: اسم  .  ومحمد بن ضياح، محدث  يروي عن الضحاك بن مزاحم. وحكى عبد الغني في والده التخفيف مع كسر الأول؛ قاله الحافظ في التبصير.  وأبو الضياح الأنصاري، النعمان بن ثابت  بن النعمان بن ثابت بن امرئ القيس،  صحابي بدري  من الأنصار من الأوس، قتل بخيبر، وقيل: هو كنية عمير بن ثابت. وقال الحافظ ابن حجر: وحكاه المستغفري بالتخفيف.  والمتضيح: من يرد الحوض بعد ما شرب أكثره وبقي شيء مختلط بغيره  ، وهو مجاز، تشبيها باللبن المخلوط بالماء. وفي الحديث:  من لم يقبل العذر ممن تنصل إليه، صادقا كان أو كاذبا، لم يردعلي الحوص إلا متضيحا  . قال أبو الهيثم: هو الذي يجيء آخر الناس في الورد؛ حكاه الهروي في الغريبين. وقال ابن الأثير: معناه أي متأخرا عن الواردين، يجيء بعد ما شربوا ماء الحوض إلا أقله، فيبقى كدرا مختلطا بغيره.  وضاحت البلاد: خلت. وفي دعاء الاستسقاء:  اللهم ضاحت بلادنا  : أي خلت جدبا. ومما يستدرك عليه: الضيحة، أي الشربة من الضيح، وقد جاء في حديث أبي بكر رضي الله عنه:  فسقته ضيحة حامضة  . وسقاه الضيح والضياح: المذق؛ عن الزمخشري في الأساس.

##### Türkçe

**الضيح**: bal; ve **المقل** olgunlaştığı zaman; ve suyu çok olan, karıştırılmış ince süt. **التهذيب**’de: Şemmer inşad etti.

قد علمت يوم وردنا سيحا
أني كفيت أخويها الميحا
فامتحضا وسقياني **الضيحا**

El-Asma‘î dedi: Sütte su çoğalırsa o **الضيح**’tır; **الضياح** gibi, fetih ile. Şeyhimiz dedi: Fethi zikretmek müstedrektir. Hâlid b. Mâlik el-Hüzelî dedi:

يظل المصرمون لهم سجودا                      ولو لم يسق عندهم **ضياح**

**التهذيب**’de: **الضيوح**: koyu süt; içine su dökülür, sonra çalkalanır; ve onu **ضاحه ضيحا**. Ve **ضيحته** ve **وضوحته**: ona onu içirdim; yani **الضيح**’ı; böylece **تضيح** etti. Yine, içine su dökülüp sonra çalkalanan her ilaç veya zehir: **ضياح** ve **مضيح**. Ve **تضيح** etti. El-Ezherî, el-Leys’ten: **ضياح** ancak süt diye adlandırılır. Ve **تضيحه**: onu artırmandır. Dedi: Araplar katında **الضياح** ve **الضيح**: suyun süte dökülmesiyle onun inceltilmesidir; süt ister sağılmış süt olsun ister ekşimiş süt olsun. Dedi: Bir bedevîyi “**ضوح** لي لبينة” derken işittim; “**ضيح**” demedi. Dedi: Bu, sana bildirdiğim şeylerdendir: onların iki yumuşak harften birini ötekine sokmaları; nitekim “**حيضه**” ve “**حوضه**” ve “**توهه**” ve “**تيهه**” denir. **ضيحت اللبن**: onu suyla karıştırdığın zaman, ta ki **ضيحا** oluncaya kadar; **ضحته** gibi. İbn Düreyd dedi: O, ölü (kullanımdan düşmüş)tir. Ve **الضيح** (kesra ile): **الضح**’tır; İbn Düreyd onu avama nisbet etti; o ise bilinmezdir. Ve musannifin sözünde daha önce geçti: **الضيح**: “**الريح**”e tâbi kılmadır; onların “جاء بالريح والضيح” sözlerinde. Artık tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; bunu Ebû Zeyd söyledi; el-Leys nakletti. Ve **تضيح اللين**: **ضياحا** oldu; bu, içine su dökülüp çalkalandığı zamandır. **تضيح الرجل**: onu içtiği zaman. Ve **الضاحة**: görme yahut göz. Ve **عيش مضيوح**: sulandırılmış; yani karıştırılmış; bu mecazdır. **ضياح** (keten gibi): bir isimdir. Ve Muhammed b. **ضياح**, bir muhaddis; **الضحاك بن مزاحم**’den rivayet eder. Abdülganî, babasında, ilkinin kesriyle birlikte tahfîfi hikâye etti; bunu Hâfız **التبصير**’de söyledi. Ve Ebû **الضياح** el-Ensârî: en-Nu‘mân b. Sâbit b. en-Nu‘mân b. Sâbit b. İmri’ül-Kays; Bedirli bir sahâbî; Ensâr’dan Evs’tendir; Hayber’de öldürüldü; ve denildi ki: o, Umeyr b. Sâbit’in künyesidir. Hâfız İbn Hacer dedi: el-Müstegfirî onu tahfîf ile hikâye etti. Ve **المتضيح**: havuzun çoğu içildikten ve başka şeyle karışmış bir şey kaldıktan sonra havuza gelen kimsedir; bu mecazdır; suyla karıştırılmış süte benzetme olarak. Hadiste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru da olsa yalan da olsa, **الحوص**’a bana ancak **متضيحا** olarak varır.” Ebû’l-Heysem dedi: O, suya gelişte insanların en son gelenidir; el-Herevî bunu **الغريبين**’de hikâye etti. İbnü’l-Esîr dedi: Mânası: yani suya gelenlerden sonra gecikmiş olarak; havuzun suyunu içtikten sonra gelirler, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık, başkasıyla karışmış olarak kalır. Ve **ضاحت البلاد**: boşaldı. Yağmur duasında: “Allah’ım, **ضاحت بلادنا**”: yani kuraklıkla boşaldı. Ve ona müstedrek olarak: **الضيحة**; yani **الضيح**’tan bir yudum; ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde gelmiştir: “Ona ekşi bir **ضيحة** içirdim.” Ve ona **الضيح** ve **الضياح** içirdi: sulandırılmış içecek; Zemahşerî’den **الأساس**’ta.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَاحَ اللَّبَنَ
1 ضَاحَ اللَّبَنَ ذ : see 2, in two places. -A2- ضَاحَتِ البِلَادُ The tracts of land became vacant, (K, TA,) by reason of drought. (TA.)

ضيّح اللَّبَنَ
2 ضيّح اللَّبَنَ ذ , (S, O, K,) inf. n. تَضْيِيحٌ, (S,) He mixed the milk with water, (S, O, K,) so that it became ضَيْح; (S;) as also ضَوَّحَهُ, as heard by Az from an Arab of the desert; (TA;) and ↓ ضَاحَهُ, (O, K,) inf. n. ضَيْحٌ, but this last is said by IDrd to be obsolete: (O:) or ↓ ضَاحَهُ, inf. n. ضَيْحٌ, he poured water into it, it being thick, and then stirred it about until it became of a uniform consistence. (T, TA.) ― -b2- And ضيّحهُ He gave him to drink thin milk, mixed with water, such as is termed ضَيْح; (S, K;) as also ضوّحهُ. (K.)

اضاح
4 اضاح ذ , said of the مُقْل [or fruit of the Theban palm] It became what is termed ضَيْح, and fit to be eaten. (O.)

تضّيح
5 تضّيح ذ It (milk) became what is termed ضَيَاح; (K;) i. e. it was diluted with water, and stirred about until it became of a uniform consistence: and so any medicine, or poison. (TA.) ― -b2- And He (a man) drank what is termed ضَيَاح. (K.)

ضَيْحٌ
ضَيْحٌ ذ and ↓ ضَيَاحٌ Thin milk, mixed (S, O, K, TA) with much water: the former expl. by As as meaning milk in which is much water: the latter expl. in the T as thick milk into which water is poured, and which is then stirred about until it becomes of a uniform consistence: also, both words, milk, whether it be fresh or such as is termed رَائِب [q. v.], upon which water is poured until it has become thin: and ↓ ضَيَاحٌ and ↓ مُضَيَّحٌ any medicine or poison having water poured into it, and then stirred about until it becomes of a uniform consistence: or, accord. to Lth, only milk is termed ضَيَاح. (TA.) [See an ex. voce خَضَارٌ.] ― -b2- ضَيْحٌ also signifies Honey. (O, K.) ― -b3- And Ripe مُقْل [or fruit of the Theban palm]: (O, K: [see 4:]) this is of the dial. of El-Yemen, universally. (O.)

ضِيحٌ
ضِيحٌ ذ i. q. ضِحٌّ [q. v.]: (K:) ascribed by IDrd to the vulgar. (TA.) ― -b2- Also an imitative sequent to ريح, (K,) [i. e.] a corroborative of ريح, (O,) in the phrase جَآءَ بِالرِّيحِ وَالضِّيحِ [expl. voce ضِحٌّ], and therefore having no meaning if used alone. (O, * TA.)

ضَاحَةٌ
ضَاحَةٌ ذ The sight: (O, K:) one says, مَا أَجْوَدَ ضَاحَتَهُ [How good, or excellent, is his sight!]: (O:) or the eye. (K.)

ضَيْحَةٌ
ضَيْحَةٌ ذ A single drink, or draught, of thin milk, such as is termed ضَيْح. (TA.)

ضَيَاحٌ
ضَيَاحٌ ذ : see ضَيْحٌ, in two places.

مُضَيَّحٌ
مُضَيَّحٌ ذ : see ضَيْحٌ.

عَيْشٌ مَضْيُوحٌ
عَيْشٌ مَضْيُوحٌ ذ (tropical:) A turbid life; syn. مَمْذُوقٌ. (Fr, O, K, TA.)

مُتَضَيِّحٌ
مُتَضَيِّحٌ ذ (tropical:) Coming to the watering-trough when most of the contents thereof has been drunk and there remains but little, mixed, (IAth, * O, K, TA,) and turbid; (IAth, TA;) this being likened to milk mixed with water: (TA:) or coming to water the last of the people. (AHeyth, TA.)

##### Türkçe

ضَاحَ اللَّبَنَ
1 **ضَاحَ اللَّبَنَ** ذ : bkz. 2, iki yerde. -A2- **ضَاحَتِ البِلَادُ** Arazi parçaları boş kaldı, (K, TA,) kuraklık sebebiyle. (TA.)

ضيّح اللَّبَنَ
2 **ضيّح اللَّبَنَ** ذ , (S, O, K,) mastar **تَضْيِيحٌ**, (S,) sütü su ile karıştırdı, (S, O, K,) ta ki **ضَيْح** oldu; (S;) ve ayrıca **ضَوَّحَهُ**, Az’ın çölde yaşayan bir Arap’tan işittiği üzere; (TA;) ve ↓ **ضَاحَهُ**, (O, K,) mastar **ضَيْحٌ**, fakat bu sonuncusunun IDrd tarafından terk edilmiş olduğu söylenir: (O:) yahut ↓ **ضَاحَهُ**, mastar **ضَيْحٌ**, o (süt) koyu iken içine su döktü, sonra onu çalkalayıp karıştırdı, ta ki yeknesak bir kıvama gelinceye kadar. (T, TA.) ― -b2- Ve **ضيّحهُ** Ona, **ضَيْح** diye adlandırılan, su ile karıştırılmış ince süt içirdi; (S, K;) ve ayrıca **ضوّحهُ**. (K.)

اضاح
4 **اضاح** ذ , **مُقْل** hakkında söylenir [yahut Tebai hurmasının meyvesi]: **ضَيْح** diye adlandırılan şey oldu ve yenmeye elverişli oldu. (O.)

تضّيح
5 **تضّيح** ذ O (süt) **ضَيَاح** diye adlandırılan şey oldu; (K;) yani su ile inceltildi ve yeknesak bir kıvama gelinceye kadar çalkalanıp karıştırıldı: ve aynı şekilde her ilaç yahut zehir. (TA.) ― -b2- Ve o (adam) **ضَيَاح** diye adlandırılan şeyi içti. (K.)

ضَيْحٌ
**ضَيْحٌ** ذ ve ↓ **ضَيَاحٌ** Çok su ile karıştırılmış (S, O, K, TA) ince süt: birincisi As tarafından, içinde çok su bulunan süt mânâsında diye açıklanmıştır: ikincisi T’de, içine su dökülen koyu süt; sonra yeknesak bir kıvama gelinceye kadar çalkalanıp karıştırılan (süt) diye açıklanmıştır: ayrıca, her iki kelime de, taze olsun yahut **رَائِب** diye adlandırılan türden olsun [bkz.], üzerine su dökülüp incelinceye kadar (olan) süt: ve ↓ **ضَيَاحٌ** ve ↓ **مُضَيَّحٌ** içine su dökülmüş, sonra yeknesak bir kıvama gelinceye kadar çalkalanıp karıştırılmış her ilaç yahut zehir: yahut Lth’ye göre, yalnız süt **ضَيَاح** diye adlandırılır. (TA.) [Bkz. **خَضَارٌ** maddesinde bir örnek.] ― -b2- **ضَيْحٌ** ayrıca Bal mânâsına gelir. (O, K.) ― -b3- Ve olgun **مُقْل** [yahut Tebai hurmasının meyvesi]: (O, K: [bkz. 4:]) bu, Yemen diyalektindendir, umumen. (O.)

ضِيحٌ
**ضِيحٌ** ذ **ضِحٌّ** ile aynı mânâdadır [bkz.]: (K:) IDrd tarafından avama nispet edilmiştir. (TA.) ― -b2- Ayrıca **ريح**’e taklitî bir tâbidir, (K,) [yani] **ريح**’in pekiştiricisidir, (O,) **جَآءَ بِالرِّيحِ وَالضِّيحِ** ibaresinde [**ضِحٌّ** maddesinde açıklanmıştır], bu sebeple tek başına kullanılırsa bir mânâsı yoktur. (O, * TA.)

ضَاحَةٌ
**ضَاحَةٌ** ذ Görme: (O, K:) şöyle denir, **مَا أَجْوَدَ ضَاحَتَهُ** [Onun görmesi ne kadar iyi, yahut mükemmel!]: (O:) yahut göz. (K.)

ضَيْحَةٌ
**ضَيْحَةٌ** ذ **ضَيْح** diye adlandırılan ince sütten bir tek içiş, yahut bir yudum. (TA.)

ضَيَاحٌ
**ضَيَاحٌ** ذ : bkz. **ضَيْحٌ**, iki yerde.

مُضَيَّحٌ
**مُضَيَّحٌ** ذ : bkz. **ضَيْحٌ**.

عَيْشٌ مَضْيُوحٌ
**عَيْشٌ مَضْيُوحٌ** ذ (mecaz:) Bulanık bir hayat; eş anlamlısı **مَمْذُوقٌ**. (Fr, O, K, TA.)

مُتَضَيِّحٌ
**مُتَضَيِّحٌ** ذ (mecaz:) İçindekilerin çoğu içilmiş ve geriye ancak az, karışık (IAth, * O, K, TA) ve bulanık kalmışken suluk başına gelen; (IAth, TA;) bunun, su ile karıştırılmış süte benzetilmesiyle: (TA:) yahut insanların en sonuncusunu sulamaya gelen. (AHeyth, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَاحَ
ضَاحَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْح 1 ),
a.  Was deserted, desolate; was barren, waste.

b.  see II .

ضَيَّحَ
ضَيَّحَ II ,
a.  Diluted, watered ( milk ).

تَضَيَّحَ
تَضَيَّحَ V ,
a.  Pass. of II.

ضَيْح
ضَيْح [ 1 ],
a.  Diluted milk, milk & water.

ضَاحَة
ضَاحَة [ 1tA ],
a.  Sight.

ضَيَاح
ضَيَاح [ 22 ],
a.  see 1 .

##### Türkçe

ضَاحَ
ضَاحَ ( **ي** ) I (n. ac. **ضَيْح** 1),
a. Terk edilmiş, ıssız oldu; kısır, çorak oldu.

b. II’ye bak.

ضَيَّحَ
ضَيَّحَ II,
a. Sulandırdı, su kattı (sütü).

تَضَيَّحَ
تَضَيَّحَ V,
a. II’nin edilgeni.

ضَيْح
**ضَيْح** [1],
a. Sulandırılmış süt, süt ve su.

ضَاحَة
ضَاحَة [1tA],
a. Görüş.

ضَيَاح
ضَيَاح [22],
a. 1’e bak.
