# ضيح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ضيح

باب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى"، أي: لا يؤذيك حرُّ الشّمس. وقد تُسَمَّى الشّمس: الضّحاء- ممدود-. وتقول: اضْحَ، أي: ابرُزْ للشمس. ضحا يضحو ضُحُوّا وضَحِيَ يَضْحَى ضَحًى وضُحِيّاً.
وضَحِّ الأُضْحِية، وأَضْحِ بصلاة الضُّحَى إضحاءً، أي: أخّرها إلى ارتفاع الضُّحَى.
وهَلُمَّ نتضحَى، أي: نتغدّى.
وتَضَحَّتِ الإبِلُ: أخذت في الرّعي من أوّل النّهار، وتعشّت: رَعَتْ باللّيل. يقال: ضَحْها وعَشِها.
والضّاحية من كلّ بلدةٍ: ناحيتها البارزة والجوّ باطنها، يقال: هؤلاء ينزلون الباطنة، وهؤلاء ينزلون الضّواحي.
والمضحاة: التي لا تكاد الشّمس تغيب عنها. ويقال: فعلتُ ذلك الأمرَ ضاحيةً، أي: ظاهراً بيّناً، قال:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
وضواحي الحوض: نواحيه. قال:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
أي: نواحي.
والضَّحيّة: الأُضْحية، والجميع: الضّحايا والأضاحي، وهي الشّاة يُضَحَّى بها يوم الأَضْحَى بمِنًى وغيره. والعرب تؤنّث الأضحى. وليلةُ إضْحيِانَةٌ ويومٌ إضحيانٌ مُضِيءٌ لا غيمَ فيه.
وضح:
الوَضَحُ: بياضُ الصُّبْحِ وبياضُ البَرَصِ، وبياضُ الغُرّة والتّحجيل في القوائم ونحوه. وإذا كان بياضٌ غالبٌ في ألوان الشاة وفشا في الصّدر والظّهر والوَجه يقال إنه توضيحٌ شديد، وقد توضّح.. وأوضَحْتُ الأمرَ فوَضَحَ، ووضّحتُه فتوضَّح.
والواضحةُ: الطّريقُ المسلوكُ. والواضحةُ الأسنان التي تبدو عندَ الضَّحِك.
وتقول: إستْوْضِحْ عن هذا الأمر، أي: ابحَثْ عنه. واستَوْضحتُ الشيء: وضعت يدي على عيني أنظر هل أراه.
ورجلٌ وضّاحٌ: أي: أبيض حسن الوجه بسّام.
والمُوضِحة: الشّجّةُ التي تَصِلُ إلى العظام.. وبه شجّات أَوْضَحَتْ عن العظام، أي: بدَتْ عنها. وإذا اجتمعت الكواكبُ الخُنَّس مع الكواكب المضيئة من كواكب المنازل سُمِيّتَ الوُضَّحَ.
والوَضَحُ: حلي من فضّة، وجمعُه أَوْضاح.
تُوضِح: موضع.
حوض:
الحَوْضُ معروف، والجميع: الحيِاضُ والأَحْواضُ. والفعل: التَّحْويض. واستَحْوَضَ الماء: أي: اتخّذ لنفسِه حَوْضاً، وحَوَّضْتُ حَوْضا، أي: اتَّخذْته.
حَوْضَى: مقصور: اسم موضع.
حيض:
الحَيْضُ معروفٌ، والمَرَّةُ الواحدةُ: الحَيْضَةُ، والاسم: الحيِضَةُ، وجمعها: الحيِضُ. والحيِضاتُ: جماعة، والفعل: حاضَتِ المرأة تَحِيضُ حَيْضاً ومَحْيضاً، فالمَحِيضُ يكونُ اسماً ومصدراً، والنّساء: حُيَّض. الواحدة: حائض، والمُسْتَحاضة: التّي غلب عليها الدم فلا يرقأ.
ضيح:
الضيَّاحُ: اللَّبَنُ الخاثِر يُصَبُّ فيه الماء، ثمّ يُجْدَحُ. يقال: ضَيَّحْتُهُ فَتَضَيَّح. ولا يُسَمَّى ضَياحاً إلاّ اللَّبَنُ. وتَضَيُّحُهُ: تَزَيُّده يقال: الرّيحُ والضيح والضِيّحُ: تَقويةٌ لِلَفظِ الرّيح، فإذا أُفْردَ فليس له مَعنى:

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **وايء** onlarla birlikte
**ح ض ء**، **ض ح و**، **و ض ح**، **ح و ض**، **ح ي ض**، **ض ي ح** kullanımdadırlar.

**حضأ**:
Denilir: **حَضَأْتُ النّارَ**; ondan (ateşten) uzaklaştığım zaman, tutuşsun diye. Dedi ki:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا

**ضحو**:
**الضَّحْوُ**: gündüzün yükselmesidir; **الضُّحى**: bunun biraz üstüdür; **الضّحاء** -meddli-: gündüz uzadığı ve yarılanmaya yaklaştığı zaman. Ve adam **ضَحِيَ** **ضَحًى**: güneşin sıcağı ona isabet etti. Allah Teâlâ dedi ki: "**لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى**", yani: güneşin sıcağı sana eziyet etmez. Ve güneşe ad verilir: **الضّحاء** -meddli-. Ve dersin: **اضْحَ**; yani: güneşe çık, görün. **ضحا** **يضحو** **ضُحُوّا** ve **ضَحِيَ** **يَضْحَى** **ضَحًى** ve **ضُحِيّاً**.
Ve **وضَحِّ الأُضْحِية**; ve **أَضْحِ** **بصلاة الضُّحَى** **إضحاءً**; yani: onu **الضُّحَى**’nın yükselmesine kadar geciktir.
Ve: **وهَلُمَّ نتضحَى**; yani: öğle yemeği yeriz.
Ve develer **تَضَحَّتِ الإبِلُ**: günün başından otlamaya başladı; ve **تعشّت**: geceleyin otladı. Denilir: **ضَحْها وعَشِها**.
Ve her beldenin **الضّاحية**’si: onun dışa çıkık tarafıdır; **الجوّ** ise onun iç kısmıdır. Denilir: bunlar iç kısımda inerler, bunlar da dış taraflarda inerler.
Ve **المضحاة**: güneşin ondan neredeyse hiç kaybolmadığı (yer). Ve denilir: o işi **ضاحيةً** yaptım; yani: açık, belli olarak. Dedi ki:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
Ve **ضواحي الحوض**: onun taraflarıdır. Dedi ki:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
yani: taraflar.
Ve **والضَّحيّة**: **الأُضْحية**’dir; hepsi: **الضّحايا** ve **الأضاحي**; o, **الأَضْحَى** gününde **مِنًى**’da ve başkasında kendisiyle kurban kesilen koyundur. Araplar **الأضحى**’yı müennes yaparlar. Ve bir gece **إضْحيِانَةٌ** ve bir gün **إضحيانٌ**: içinde bulut olmayan aydınlık.

**وضح**:
**الوَضَحُ**: sabahın beyazlığı ve alacanın beyazlığı; ve alın akının ve ayaklarda sekilerin beyazlığı ve benzeri. Ve eğer koyunun renklerinde baskın bir beyazlık olur ve göğüste, sırtta ve yüzde yayılırsa, denilir ki: o, şiddetli bir **توضيح**’tir; ve gerçekten **توضّح**. Ve işi **أوضَحْتُ** da o **فوَضَحَ**; ve onu **وضّحتُ** da o **فتوضَّح**.
Ve **الواضحةُ**: gidilen yol. Ve **الواضحةُ**: gülme sırasında görünen dişlerdir.
Ve dersin: **إستْوْضِحْ** bu iş hakkında; yani: onu araştır. Ve **استَوْضحتُ** şeyi: onu görür müyüm diye bakarak elimi gözümün üzerine koydum.
Ve **رجلٌ وضّاحٌ**: yani: beyaz, yüzü güzel, güler yüzlü.
Ve **المُوضِحة**: kemiğe ulaşan yaradır. Ve onda, kemikten açığa çıkaran yaralar vardır; yani: ondan (kemikten) göründü. Ve **الكواكبُ الخُنَّس** yıldızları, menzil yıldızlarının aydınlık yıldızlarıyla bir araya geldiği zaman, **الوُضَّحَ** diye adlandırılır.
Ve **الوَضَحُ**: gümüşten bir süstür; çoğulu **أَوْضاح**.
**تُوضِح**: bir yerdir.

**حوض**:
**الحَوْضُ** bilinir; hepsi: **الحيِاضُ** ve **الأَحْواضُ**. Fiil: **التَّحْويض**. Ve **استَحْوَضَ الماء**: yani: kendisi için bir **حَوْض** edindi. Ve **حَوَّضْتُ حَوْضا**: yani: onu edindim.
**حَوْضَى**: maksûr; bir yer adıdır.

**حيض**:
**الحَيْضُ** bilinir. Bir defası: **الحَيْضَةُ**; isim: **الحيِضَةُ**; çoğulu: **الحيِضُ**. Ve **الحيِضاتُ**: bir topluluktur. Fiil: kadın **حاضَتِ** **تَحِيضُ** **حَيْضاً** ve **مَحْيضاً**; **المَحِيضُ** isim ve mastar olur. Kadınlar: **حُيَّض**. Bir tanesi: **حائض**. Ve **المُسْتَحاضة**: kanın ona galip geldiği, artık durmadığı (kadın).

**ضيح**:
**الضيَّاحُ**: içine su dökülen, sonra çalkalanan pıhtılaşmış süttür. Denilir: onu **ضَيَّحْتُهُ** da o **فَتَضَيَّح**. Ve **ضَياحاً** diye ancak süt adlandırılır. Ve onun **تَضَيُّحُهُ**: artmasıdır. Denilir: **الرّيحُ** ve **الضيح** ve **الضِيّحُ**: **الرّيح** lafzını kuvvetlendirmedir; tek başına getirildiği zaman onun bir mânası yoktur:
