# ضيح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيح

الضَّيْحُ والضَّيَاحُ: اللبن الرقيق الكثير الماء؛ قال خالد بن مالك الهذلي:
يَظَلُّ المُصْرِمُونَ لهم سُجُوداً،
ولو لم يُسْقَ عندهُمُ ضَياحُ
وفي التهذيب: الضَّياحُ اللبن الخاثر يصبّ فيه الماء ثم يُجَدَّحُ. وقد ضاحَه ضَيْحاً وضَيَّحه تَضْييحاً: مزجه حتى صار ضَيْحاً؛ قال ابن دريد: ضِحْتُه مُماتٌ وكل دواء أَو سَمٍّ يُصَبّ فيه الماء ثم يُجَدَّح ضَياحٌ ومُضَيَّحٌ وقد تَضَيَّح.
وضَيَّحْتُ الرجلَ: سقيتُه الضَّيْحَ؛ ويقال: ضَيَّحْتُه فتَضَيَّحَ؛ الأَزهري عن الليث: ولا يسمى ضَيَاحاً إِلا اللبن. وتَضَيُّحه: تَزَيُّده. قال: والضيَّاحُ والضَّيْح عند العرب أَن يُصَبَّ الماءُ على اللبن حتى يَرِقَّ، سواء كان اللبن حليباً أَو رائباً؛ قال: وسمعت أَعرابيّاً يقول: ضَوِّحْ لي لُبَيْنَةً، ولم يقل ضَيِّحْ، قال: وهذا مما أَعلمتك أَنهم يُدْخِلُون أَحدَ حَرْفَي اللِّين على الآخر، كما يقال حَيَّضَه وحَوَّضَه وتَوَّهَه وتَيَّهَه. الأَصمعي: إِذا كثر الماء في اللبن، فهو الضَّيْح والضيَّاحُ؛ وقال الكسائي: قد ضَيَّحه من الضَّياحِ. وفي حديث عَمَّار؛ إِن آخِرَ شَرْبةً تَشْرَبُها ضَياحٌ؛ الضَّيَاحُ والضَّيْحُ، بالفتح: اللبن الخاثر يُصَبُّ فيه الماء ثم يخلط، رواه يوم قُتِلَ بصِفِّينَ وقد جيء بلبن فشربه؛ ومنه حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: فسَقَتْه ضَيْحةً حامِضةً أَي شربة من الضَّيْح.
وجاء بالريحِ والضِّيح؛ عن أَبي زيد؛ الضِّيح إِتباع للريحِ فإِذا أُفرد لم يكن له معنى؛ وقال ابن دريد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريح وهذا ما لا يُعرف؛ وقال الليث: الضِّيح تقوية للفظ الريح؛ قال الأَزهري: وغيره لا يُجِيز الضِّيح؛ قال أَبو عبيد: معنى الضِّيح الشمسُ أَي إِنما جاء بمثل الشمس والريح في الكثرة؛ وقال أَبو عبيد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريخ وليس الضِّيحُ بشيء؛ وفي حديث كعب بن مالك: لو مات يومئذ عن الضِّيحِ والريح لوَرِثه الزُّبير؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، والمشهور الضِّحُّ، وهو ضوء الشمس، قال: وإِن صحت الرواية، فهو مقلوب من ضُحَى الشمس، وهو إِشراقها؛ وقيل: الضِّيحُ قريب من الريح.
وضاحَتِ البلادُ: خلت؛ وفي دعاء الاستسقاء: اللهم ضاحت بلادُنا أَي خلت جَدْباً.
والمُتَضَيِّحُ: الذي يجيء آخر الناس في الوِرْدِ؛ وفي الحديث: من لم يَقْبَلِ العُذْرَ ممن تَنَصَّل إِليه، صادقاً كان أَو كاذباً، لم يَرِدْ عَليَّ الحَوْضَ إِلا مُتَضَيِّحاً؛ التفسير لأَبي الهيثم حكاه الهروي في الغريبين؛ وقال ابن الأَثير: معناه أَي متأَخراً عن الواردين يجيء بعدما شربوا ماء الحوض إِلا أَقله، فيبقى كدراً مختلطاً بغيره كاللبن المخلوط بالماء؛ وأَنشد شمر:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا
والمُتَضَيِّحُ: موضع؛ قال تَوْبَةُ:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى
آخِرَ شَرْبةً تَشْرَبُها ضَياحٌ؛ الضَّيَاحُ والضَّيْحُ، بالفتح: اللبن الخاثر يُصَبُّ فيه الماء ثم يخلط، رواه يوم قُتِلَ بصِفِّينَ وقد جيء بلبن فشربه؛ ومنه حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: فسَقَتْه ضَيْحةً حامِضةً أَي شربة من الضَّيْح.
وجاء بالريحِ والضِّيح؛ عن أَبي زيد؛ الضِّيح إِتباع للريحِ فإِذا أُفرد لم يكن له معنى؛ وقال ابن دريد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريح وهذا ما لا يُعرف؛ وقال الليث: الضِّيح تقوية للفظ الريح؛ قال الأَزهري: وغيره لا يُجِيز الضِّيح؛ قال أَبو عبيد: معنى الضِّيح الشمسُ أَي إِنما جاء بمثل الشمس والريح في الكثرة؛ وقال أَبو عبيد: العامة تقول جاء بالضِّيح والريخ وليس الضِّيحُ بشيء؛ وفي حديث كعب بن مالك: لو مات يومئذ عن الضِّيحِ والريح لوَرِثه الزُّبير؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، والمشهور الضِّحُّ، وهو ضوء الشمس، قال: وإِن صحت الرواية، فهو مقلوب من ضُحَى الشمس، وهو إِشراقها؛ وقيل: الضِّيحُ قريب من الريح.
وضاحَتِ البلادُ: خلت؛ وفي دعاء الاستسقاء: اللهم ضاحت بلادُنا أَي خلت جَدْباً.
والمُتَضَيِّحُ: الذي يجيء آخر الناس في الوِرْدِ؛ وفي الحديث: من لم يَقْبَلِ العُذْرَ ممن تَنَصَّل إِليه، صادقاً كان أَو كاذباً، لم يَرِدْ عَليَّ الحَوْضَ إِلا مُتَضَيِّحاً؛ التفسير لأَبي الهيثم حكاه الهروي في الغريبين؛ وقال ابن الأَثير: معناه أَي متأَخراً عن الواردين يجيء بعدما شربوا ماء الحوض إِلا أَقله، فيبقى كدراً مختلطاً بغيره كاللبن المخلوط بالماء؛ وأَنشد شمر:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا
والمُتَضَيِّحُ: موضع؛ قال تَوْبَةُ:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى

### Türkçe

**الضَّيْحُ** ve **الضَّيَاحُ**: suyu çok olan ince süt; Hâlid b. Mâlik el-Hüzelî dedi ki:
يَظَلُّ المُصْرِمُونَ لهم سُجُوداً،
ولو لم يُسْقَ عندهُمُ ضَياحُ

Ve Tehzîb’de: **الضَّياحُ** pıhtılaşmış süttür; içine su dökülür, sonra çalkalanır.

Ve onu **ضاحَه ضَيْحاً** ve **ضَيَّحه تَضْييحاً**: onu karıştırdı, ta ki **ضَيْحاً** oldu; İbn Düreyd dedi ki: **ضِحْتُه** (bu) öldürücüdür; ve her ilaç yahut zehir ki içine su dökülür, sonra çalkalanır, (ona) **ضَياحٌ** ve **مُضَيَّحٌ** denir; ve **تَضَيَّح** etti.

Ve **ضَيَّحْتُ الرجلَ**: ona **الضَّيْحَ** içirdim; ve denir ki: **ضَيَّحْتُه** de, o da **تَضَيَّحَ** etti; Ezherî, Leys’ten: **ضَيَاحاً** ancak süt adlandırılır. Ve onun **تَضَيُّحه**: onun artmasıdır.

Dedi ki: Araplar katında **الضيَّاحُ** ve **الضَّيْح** (şu demektir): suyun süte dökülmesi, ta ki incelsin; süt ister sağılmış (taze) olsun ister ekşimiş (yoğurtlaşmış) olsun, eşittir; dedi ki: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: **ضَوِّحْ** bana bir **لُبَيْنَةً**, **ضَيِّحْ** demedi; dedi ki: Bu, sana bildirdiğim şeylerdendir: onların iki yumuşak harften birini ötekine sokmaları; nitekim **حَيَّضَه** ve **حَوَّضَه** denir; ve **تَوَّهَه** ve **تَيَّهَه**.

Asmaî: Sütte su çoğalırsa, o **الضَّيْح** ve **الضيَّاحُ**tır; Kisâî dedi ki: Onu **الضَّياحِ**tan **ضَيَّحه**.

Ve Ammâr hadîsinde: “Şüphesiz içeceğin son içim **ضَياحٌ**dur”; **الضَّيَاحُ** ve **الضَّيْحُ**, fetha ile: içine su dökülen sonra karıştırılan pıhtılaşmış süt; Sıffîn’de öldürüldüğü gün rivayet edilmiştir; kendisine süt getirilmişti de onu içti; ve ondan Ebû Bekir hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Ona ekşi bir **ضَيْحةً** içirdi”; yani **الضَّيْح**tan bir içim.

**وجاء بالريحِ والضِّيح**; Ebû Zeyd’den: **الضِّيح** **الريح**e tâbidir; tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; İbn Düreyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريح**” der; bu, bilinmez bir şeydir; Leys dedi ki: **الضِّيح** **الريح** lafzını kuvvetlendirmedir; Ezherî dedi ki: Başkası **الضِّيح**i câiz görmez; Ebû Ubeyd dedi ki: **الضِّيح**ın mânası güneştir; yani ancak çoklukta güneş ve rüzgâr gibi bir şeyle geldi; Ebû Ubeyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريخ**” der; **الضِّيحُ** bir şey değildir; Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “O gün **الضِّيحِ والريح** sebebiyle ölseydi, Zübeyr ona vâris olurdu”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette böyle gelmiştir; meşhur olan **الضِّحُّ**tır; o, güneşin ışığıdır; dedi ki: Rivayet sahih olursa, o, güneşin **ضُحَى**sından kalbedilmiştir; o da onun parlayışıdır; ve denildi ki: **الضِّيحُ** rüzgâra yakındır.

**وضاحَتِ البلادُ**: boşaldı; yağmur isteme duasında: “Allah’ım, beldelerimiz **ضاحت** etti”; yani kuraklıkla boşaldı.

Ve **المُتَضَيِّحُ**: su başına gelişte insanların en sonunda gelen kimsedir; hadîste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru olsun yahut yalancı olsun, bana havuza ancak **مُتَضَيِّحاً** olarak varır”; tefsir Ebû’l-Heysem’indir; Herevî bunu el-Garîbeyn’de nakletti; İbnü’l-Esîr dedi ki: Mânası: suya gelenlerden geri kalmış olarak; havuzun suyunu içmiş olduklarından sonra gelir, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık kalır, başkasıyla karışmış; suyla karıştırılmış süt gibi; Şemmer inşâd etti:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا

Ve **المُتَضَيِّحُ**: bir yerdir; Tevbe dedi ki:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى

“Şüphesiz içeceğin son içim **ضَياحٌ**dur”; **الضَّيَاحُ** ve **الضَّيْحُ**, fetha ile: içine su dökülen sonra karıştırılan pıhtılaşmış süt; Sıffîn’de öldürüldüğü gün rivayet edilmiştir; kendisine süt getirilmişti de onu içti; ve ondan Ebû Bekir hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Ona ekşi bir **ضَيْحةً** içirdi”; yani **الضَّيْح**tan bir içim.

**وجاء بالريحِ والضِّيح**; Ebû Zeyd’den: **الضِّيح** **الريح**e tâbidir; tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; İbn Düreyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريح**” der; bu, bilinmez bir şeydir; Leys dedi ki: **الضِّيح** **الريح** lafzını kuvvetlendirmedir; Ezherî dedi ki: Başkası **الضِّيح**i câiz görmez; Ebû Ubeyd dedi ki: **الضِّيح**ın mânası güneştir; yani ancak çoklukta güneş ve rüzgâr gibi bir şeyle geldi; Ebû Ubeyd dedi ki: Avam “**جاء بالضِّيح والريخ**” der; **الضِّيحُ** bir şey değildir; Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “O gün **الضِّيحِ والريح** sebebiyle ölseydi, Zübeyr ona vâris olurdu”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette böyle gelmiştir; meşhur olan **الضِّحُّ**tır; o, güneşin ışığıdır; dedi ki: Rivayet sahih olursa, o, güneşin **ضُحَى**sından kalbedilmiştir; o da onun parlayışıdır; ve denildi ki: **الضِّيحُ** rüzgâra yakındır.

**وضاحَتِ البلادُ**: boşaldı; yağmur isteme duasında: “Allah’ım, beldelerimiz **ضاحت** etti”; yani kuraklıkla boşaldı.

Ve **المُتَضَيِّحُ**: su başına gelişte insanların en sonunda gelen kimsedir; hadîste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru olsun yahut yalancı olsun, bana havuza ancak **مُتَضَيِّحاً** olarak varır”; tefsir Ebû’l-Heysem’indir; Herevî bunu el-Garîbeyn’de nakletti; İbnü’l-Esîr dedi ki: Mânası: suya gelenlerden geri kalmış olarak; havuzun suyunu içmiş olduklarından sonra gelir, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık kalır, başkasıyla karışmış; suyla karıştırılmış süt gibi; Şemmer inşâd etti:
قد علمتْ يوم وَرَدْنا سَيْحا،
أَني كَفَيْتُ أَخَوَيْها المَيْحا،
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحا

Ve **المُتَضَيِّحُ**: bir yerdir; Tevbe dedi ki:
تَرَبَّعَ لَيْلِي بالمُضَيَّحِ فالحِمَى
