# ضيح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضيح

الضيح: العسل، والمقل إذا نضج، واللبن الرقيق الممزوج  الكثير الماء؛ في التهذيب: وأنشد شمر.

  قد علمت يوم وردنا سيحا
  أني كفيت أخويها الميحا
  فامتحضا وسقياني الضيحا وقال الأصمعي: إذا كثر الماء في اللبن فهو الضيح،  كالضياح، بالفتح  . قال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك. قال خالد بن مالك الهذلي
  يظل المصرمون لهم سجودا                      ولو لم يسق عندهم ضياح

  وفي التهذيب: الضيوح: اللبن الخاثر يصب فيه الماء ثم يجدح وقد ضاحه ضيحا.  وضيحته وضوحته: سقيته إياه  أي الضيح، فتضيح. وكذا كل دواء أو سم يصب فيه الماء ثم يجدح: ضياح، ومضيح. وقد تضيح. وقال الأزهري عن الليث: ولا يسمى ضياحا إلا اللبن. وتضيحه: تزيده. قال: والضياح والضيح عند العرب: أن يصب الماء على اللبن حتى يرق، سواء كان اللبن حليبا أو رائبا. قال: وسمعت أعرابيا يقول: ضوح لي لبينة، ولم يقل: ضيح. قال: وهذا مما أعلمتك أنهم يدخلون أحد حرفي اللين على الآخر، كما يقال: حيضه، وحوضه وتوهه وتيهه. ضيحت  اللبن  ، إذا  مزجته بالماء  حتى صار ضيحا،  كضحته  . قال ابن دريد: إنه ممات.  والضيح، بالكسر: الضح  ، ونسبه ابن دريد إلى العامة، وهو غير معروف، وقد تقدم في كلام المصنف الضيح:  إتباع للريح  في قولهم: جاء بالريح والضيح. فإذا أفرد لم يكن له معنى؛ قاله أبو زيد، ونقله الليث.  وتضيح اللين: صار ضياحا  وذلك إذا صب فيه الماء وجدح. تضيح  الرجل  ، إذا  شربه  .  والضاحة: البصر أو العين  .  وعيش مضيوح: ممذوق  ، أي ممزود، وهو مجاز. ضياح  ككتان: اسم  .  ومحمد بن ضياح، محدث  يروي عن الضحاك بن مزاحم. وحكى عبد الغني في والده التخفيف مع كسر الأول؛ قاله الحافظ في التبصير.  وأبو الضياح الأنصاري، النعمان بن ثابت  بن النعمان بن ثابت بن امرئ القيس،  صحابي بدري  من الأنصار من الأوس، قتل بخيبر، وقيل: هو كنية عمير بن ثابت. وقال الحافظ ابن حجر: وحكاه المستغفري بالتخفيف.  والمتضيح: من يرد الحوض بعد ما شرب أكثره وبقي شيء مختلط بغيره  ، وهو مجاز، تشبيها باللبن المخلوط بالماء. وفي الحديث:  من لم يقبل العذر ممن تنصل إليه، صادقا كان أو كاذبا، لم يردعلي الحوص إلا متضيحا  . قال أبو الهيثم: هو الذي يجيء آخر الناس في الورد؛ حكاه الهروي في الغريبين. وقال ابن الأثير: معناه أي متأخرا عن الواردين، يجيء بعد ما شربوا ماء الحوض إلا أقله، فيبقى كدرا مختلطا بغيره.  وضاحت البلاد: خلت. وفي دعاء الاستسقاء:  اللهم ضاحت بلادنا  : أي خلت جدبا. ومما يستدرك عليه: الضيحة، أي الشربة من الضيح، وقد جاء في حديث أبي بكر رضي الله عنه:  فسقته ضيحة حامضة  . وسقاه الضيح والضياح: المذق؛ عن الزمخشري في الأساس.

### Türkçe

**الضيح**: bal; ve **المقل** olgunlaştığı zaman; ve suyu çok olan, karıştırılmış ince süt. **التهذيب**’de: Şemmer inşad etti.

قد علمت يوم وردنا سيحا
أني كفيت أخويها الميحا
فامتحضا وسقياني **الضيحا**

El-Asma‘î dedi: Sütte su çoğalırsa o **الضيح**’tır; **الضياح** gibi, fetih ile. Şeyhimiz dedi: Fethi zikretmek müstedrektir. Hâlid b. Mâlik el-Hüzelî dedi:

يظل المصرمون لهم سجودا                      ولو لم يسق عندهم **ضياح**

**التهذيب**’de: **الضيوح**: koyu süt; içine su dökülür, sonra çalkalanır; ve onu **ضاحه ضيحا**. Ve **ضيحته** ve **وضوحته**: ona onu içirdim; yani **الضيح**’ı; böylece **تضيح** etti. Yine, içine su dökülüp sonra çalkalanan her ilaç veya zehir: **ضياح** ve **مضيح**. Ve **تضيح** etti. El-Ezherî, el-Leys’ten: **ضياح** ancak süt diye adlandırılır. Ve **تضيحه**: onu artırmandır. Dedi: Araplar katında **الضياح** ve **الضيح**: suyun süte dökülmesiyle onun inceltilmesidir; süt ister sağılmış süt olsun ister ekşimiş süt olsun. Dedi: Bir bedevîyi “**ضوح** لي لبينة” derken işittim; “**ضيح**” demedi. Dedi: Bu, sana bildirdiğim şeylerdendir: onların iki yumuşak harften birini ötekine sokmaları; nitekim “**حيضه**” ve “**حوضه**” ve “**توهه**” ve “**تيهه**” denir. **ضيحت اللبن**: onu suyla karıştırdığın zaman, ta ki **ضيحا** oluncaya kadar; **ضحته** gibi. İbn Düreyd dedi: O, ölü (kullanımdan düşmüş)tir. Ve **الضيح** (kesra ile): **الضح**’tır; İbn Düreyd onu avama nisbet etti; o ise bilinmezdir. Ve musannifin sözünde daha önce geçti: **الضيح**: “**الريح**”e tâbi kılmadır; onların “جاء بالريح والضيح” sözlerinde. Artık tek başına getirildiğinde onun bir mânası olmaz; bunu Ebû Zeyd söyledi; el-Leys nakletti. Ve **تضيح اللين**: **ضياحا** oldu; bu, içine su dökülüp çalkalandığı zamandır. **تضيح الرجل**: onu içtiği zaman. Ve **الضاحة**: görme yahut göz. Ve **عيش مضيوح**: sulandırılmış; yani karıştırılmış; bu mecazdır. **ضياح** (keten gibi): bir isimdir. Ve Muhammed b. **ضياح**, bir muhaddis; **الضحاك بن مزاحم**’den rivayet eder. Abdülganî, babasında, ilkinin kesriyle birlikte tahfîfi hikâye etti; bunu Hâfız **التبصير**’de söyledi. Ve Ebû **الضياح** el-Ensârî: en-Nu‘mân b. Sâbit b. en-Nu‘mân b. Sâbit b. İmri’ül-Kays; Bedirli bir sahâbî; Ensâr’dan Evs’tendir; Hayber’de öldürüldü; ve denildi ki: o, Umeyr b. Sâbit’in künyesidir. Hâfız İbn Hacer dedi: el-Müstegfirî onu tahfîf ile hikâye etti. Ve **المتضيح**: havuzun çoğu içildikten ve başka şeyle karışmış bir şey kaldıktan sonra havuza gelen kimsedir; bu mecazdır; suyla karıştırılmış süte benzetme olarak. Hadiste: “Kim, kendisine özür beyan edenin özrünü kabul etmezse, doğru da olsa yalan da olsa, **الحوص**’a bana ancak **متضيحا** olarak varır.” Ebû’l-Heysem dedi: O, suya gelişte insanların en son gelenidir; el-Herevî bunu **الغريبين**’de hikâye etti. İbnü’l-Esîr dedi: Mânası: yani suya gelenlerden sonra gecikmiş olarak; havuzun suyunu içtikten sonra gelirler, ancak onun en azı kalır; böylece bulanık, başkasıyla karışmış olarak kalır. Ve **ضاحت البلاد**: boşaldı. Yağmur duasında: “Allah’ım, **ضاحت بلادنا**”: yani kuraklıkla boşaldı. Ve ona müstedrek olarak: **الضيحة**; yani **الضيح**’tan bir yudum; ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde gelmiştir: “Ona ekşi bir **ضيحة** içirdim.” Ve ona **الضيح** ve **الضياح** içirdi: sulandırılmış içecek; Zemahşerî’den **الأساس**’ta.
