# ضير (ض-ي-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Zarar vermek

- Harfler: ض - ي - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَيْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | فَعْلَ | Zarar vermek | 1 | 1 | [26:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/ayet/26:50.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
3. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضر, [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md), [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özüne, yapısına veya esenliğine halel getiren, eksilten ve zedeleyen dışsal tesir |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyevi ceza, tehdit ve fiziki yok oluşun hakikat ve ebediyet karşısında gerçek bir zarar teşkil etmediği bilinci |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın nihai değerinin fani kayıplarla değil, aşkın varış ve ilahi aidiyetle belirlenmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Zararı sadece bedensel acı ve dünyevi kayıplara indirgeyerek tiranların baskısını mutlak bir yıkım zannetmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Sıkışma, daralma, sınırlandırılma, hakkın eksiltilmesi veya dış baskı altında kalma ortak paydası; bu anlam [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md) kökünde hakkı eksiltme, [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) kökünde zayi olma ve sahipsiz kalarak daralma, [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) kökünde sığınma ihtiyacı duyma ve [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) kökünde somut darlık ve bunalma hallerinde belirgindir | ر | Çekirdekteki daralma ve eksilme eğilimini, özne veya nesne üzerinde fiilen hissedilen, iz bırakan ve zedeleyici bir zarar ve baskı sonucuna dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge, ses farkı yoğunlaşması) | Varlığı kıskaca alan, üzerine kapanan ve zorlayan dışsal tazyik |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Tazyikin aktif bir tesir ve eyleme dönüşmesi, fiili müdahale |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Müdahalenin en tepe noktaya, doğrudan öznenin varlığına ve idrakine yönelmesi |
| ضير | Başa veya varlığın merkezine yönelen dışsal bir baskının fiili bir zarar ve darlık doğurması; iman idrakiyle bu baskının ontolojik tesirsizliğe mahkûm edilmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın, bedenin veya yapının bütünlüğünü bozan, eksilten, aşındıran veya fonksiyonuna halel getiren fiili zarar ve ziyan |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde bir kabın doluluğu ve sağlamlığı sebebiyle dışarıdan gelen ilave yükün ona hiçbir zarar veremeyeceğini ve yapısını bozamayacağını anlatırken bu kökü kullanır: فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها / مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe'nin haccı sırasında arızi bir engelin ibadete halel getirmeyeceğini bildiren لا يَضِيرُكِ hadisi ile erken dönemde sakınca ve beis olmadığını ifade eden لا ضير kalıbı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضير kökü, anlam sahası bakımından zedeleme, zarar verme, eksiltme ve darlık meydana getirme dairesinde yer alır. Erken Sami dil mirasında bu kök, zayıf orta harfli yapısı sebebiyle sıklıkla daralma ve kuşatma bildiren ص-و-ر ve doğrudan zarar ifade eden ض-ر-ر eksenleriyle örtüşür. İbranicede צור (sıkıştırmak, kuşatmak, daraltmak) ve Aramicede benzer ses denkliği taşıyan biçimler, varlığın alanını daraltarak ona zarar verme fikrinde birleşir. Arapçada ضير ve [ضور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B1.md) biçimleri hem fiziki açlık ve darlığı hem de genel anlamda zararı ifade eden kardeş ses varyantları olarak işler. Kökün Sami katmanındaki ana seyri, somut bir çevreleme ve daraltma eyleminden, nesnenin veya şahsın esenliğine zarar veren soyut bir eksiltme kavramına doğru genişlemesidir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضير ve [ضور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B1.md) nöbetleşmesi ile ضر kökdeşliği | Kök, Arapça içinde doğrudan zarar verme, eksiltme ve darlık oluşturma anlamında genişleyen ecvef bir yapıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki צור ekseni | Kuşatma, sıkıştırma ve darlık meydana getirerek zarara yol açma semantik alanı ile ortak kökene dayanır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضير | Anlamlı | Zarar, ziyan, eksilme | Dışsal bir müdahalenin nesnede veya şahısta meydana getirdiği halel | Hedef kök; Kur'an'da tekil isim olarak geçer |
| [ضري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Alışmak, yırtıcılık, düşkünlük | Bir şeye hırsla alışmak veya yırtıcı hayvanın kana dadanması | Kur'an'da geçmez |
| يضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz |
| [يرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B1%D8%B6.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz |
| [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Rıza göstermek, hoşnut olmak | Karşılaşılan duruma içsel uyum sağlamak, kabul etmek ve memnun olmak | Hedef kökün semantik zıddı mahiyetindedir; Kur'an'da geçer |
| [ريض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | Alıştırmak, terbiye etmek, sulamak | Zorluğu kırmak, nefsi veya hayvanı yumuşatmak, kana kana içirmek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضير | Merkez | Zarar, ziyan, eksilme | Bütünlüğü bozucu fiili etkinin varoluşsal düzlemde hükümsüz kılınması | Tehdidin ve dünyevi cezanın gerçek bir kayıp doğurmadığı durum |
| ضر | Komşu | Genel zarar, ziyan, darlık | Daha geniş ve kalıcı zararları, menfaatin tam karşıtını kapsar | Kökün doğrudan morfolojik ve semantik ikizidir |
| [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) | Komşu | Kötülük, fenalık, çirkin durum | Eylemin ahlaki ve ontolojik çirkinliğine ve keder vericiliğine odaklanır | Zararın yanı sıra tiksinti ve keder boyutunu içerir |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Hüsran, sermaye kaybı | Süreç sonunda elde kalan net sermayenin eksilmesini ifade eder | Sonuç odaklı bir kayıp ve iflas tablosudur |
| [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Fayda, yarar, kazanç | Varlığın esenliğini, gücünü ve selametini artıran her türlü katkı | Zararın tam karşıtı olarak varlığa değer katan durum |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضير | Zarar, sakınca, ziyan | Dışarıdan gelen eksiltici müdahale; olumsuzlama yapısında mutlak önemsizlik bildirir | Kesin |
| Latince | damnum, detrimentum | Zarar, kayıp, hasar | Maddi ve hukuki hasara odaklanır; varoluşsal umursamazlık boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | harm, detriment, prejudice | Zarar, ziyan, sakınca | harm fiziksel ve zihinsel hasarı iyi karşılar; no harm ifadesi la dayr kalıbına yaklaşır | Güçlü |
| Almanca | Schaden, Nachteil | Zarar, dezavantaj, ziyan | Schaden daha çok somut hasara karşılık gelirken Nachteil aleyhte durumu ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | préjudice, tort, dommage | Zarar, haksızlık, hasar | préjudice ahlaki ve hukuki ihlali karşılar; içsel dinginlik bağlamı dışarıda kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَيْرَ (İsim, olumsuzluk bildiren cins nefyinde) | Dünyevi işkence, tehdit ve ölümün ebedi kurtuluş karşısında gerçek bir zarar ve sakınca oluşturmaması | Firavun'un bedenleri kesme ve asma tehdidine karşı mümin büyücülerin nihai hakikate teslimiyet bağlamı; Şuarâ [26:50](https://lisan.digital/tr/ayet/26:50.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Elem, ibtila ve şer teorisi | Müminin maruz kaldığı dünyevi acı ve ölümün hakiki bir şer ve zarar sayılıp sayılamayacağı | Dünyevi zararın ahiret mükafatı karşısında izafi ve hükümsüz kalması |
| Fıkıh | Haracın ve zararın nefyedilmesi | Mükellefiyetlerdeki meşakkat ve arızi hallerin ibadetin geçerliliğine zarar verip vermediği | Sakıncanın, günahın ve hukuki engelin ortadan kalkması |
| Tefsir | İman-tehdit diyalektiği | Şuarâ [26:50](https://lisan.digital/tr/ayet/26:50.md)'deki ifadenin psikolojik boyutu ve imanın tiranlık karşısındaki mutlak özgürleşmesi | Dünyevi kaybın ilahi intikal karşısında bütünüyle sıfırlanması |
| Hadis | İbadet ve rü'yet tasvirleri | Güneşi veya ayı görmede izdiham ve güçlük çekilmemesi ile arızi durumların amele zarar vermemesi | Güçlük, engel ve eksikliğin bulunmayışı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi intikal ve kurtuluş inancı | Nihai dokunulmazlık | Dünyevi cezayı anlamsızlaştırma | Rabbine döneceğine kesin inanan bilincin dünyevi bedensel zararları hakiki zarar saymaması | Kesin |
| İlmi | Bilişsel çerçeveleme ve algı yönetimi | Perspektif dönüşümü | Olayın değerini yeniden tanımlama | Olayın anlık acısına değil bütüncül ve nihai sonucuna odaklanarak krizin nötrleştirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Tiranlık ve tahakküm mekanizmaları | Güç tekelinin kırılması | Korku imparatorluğunu etkisizleştirme | İktidarın en ağır fiziki cezalarının dahi inançlı birey üzerinde yaptırım gücünü yitirmesi | Kesin |
| İktisadi | Maliyet-fayda ve risk analizi | Sonsuz kazanç karşısında sıfır maliyet | Risk marjını sıfırlama | Sonsuz bir getirinin yanında fani kayıpların matematiksel olarak ihmal edilebilir kılınması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit teorisinde sonsuz karşısında sonlu büyüklüğün asimptotik ihmal edilebilirliği | Sonsuz büyüklüğe giden bir fonksiyonda sonlu bir çıkarımın veya negatif girdinin sistemin nihai değerini değiştirememesi durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Varoluşçu psikolojide anlam inşası ve aşkın direnç | Bireyin aşkın bir gayeye bağlanarak dışsal işkence ve baskıların travmatik yıkıcılığını içsel düzlemde tesirsiz kılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca fiziki acı hissetmemek veya basit bir dünyevi kayıtsızlık gibi sığ bir teselliye indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hakikati kavrayan öznenin, can dahil her türlü dünyevi varlığın feda edilmesini ilahi vuslat yanında mutlak bir kâr olarak görmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Firavun'un tehditlerinin küçümsenmesi veya büyücülerin tavrının bir tür intihar ve kadercilik zannedilerek imanın direnç boyutunun ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyanın en ağır fiziki yaptırımı karşısında imanın inşa ettiği ontolojik koruma kalkanını ve zarar kavramının göreliliğini tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Firavun kıssasında imanın tiranlık karşısındaki meydan okumasını anlatan sahnelerde ve müminlerin dünyevi musibetler karşısındaki psikolojik duruşunu bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zararın ve kârın yalnızca dünyevi, biyolojik ve maddi parametrelerle ölçülebileceği yönündeki materyalist yanılgıyı kökünden tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, yapının veya canlının bütünlüğüne yönelik eksiltici, zedeleyici ve aşındırıcı dışsal müdahale.
- Soyut anlam: Aşkın hakikate ve ebedi intikale yönelen bilincin, geçici ve sonlu dünyevi tehditleri gerçek bir zarar ve kayıp alanı olmaktan çıkarması.
- Sistematik karşılık: İman merkezli değerler hiyerarşisinde, sonsuz getiri karşısında sonlu yıkımın maliyet ve tesir bakımından sıfıra eşitlenmesi.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{U \to \infty} \frac{D}{U} = 0 $$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $D$ dünyevi düzlemde karşılaşılan dışsal tehdit, baskı ve zararı, $U$ ise ilahi aidiyet ve ahiret ufkundaki nihai varoluşu temsil eder. Bilincin yönelimi sonsuz intikale ulaştığında ($U \to \infty$), dünyevi sonlu zararın ($D$) toplam varoluşsal değer üzerindeki oranı ve tesiri sıfıra yaklaşarak bütünüyle hükümsüz kalır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/ayet/26:50.md) — ضَيْرَ

قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ

Meal (IK): Onlar da dediler ki: Zararı yok. Biz muhakkak Rabbımıza dönenleriz.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء و و ا ي ء معهما
ض و ر، ض ي ر، و ض ر، ر و ض، و ر ض، أ ر ض، ض ر و، ر ض و مستعملات
ضور:
التَضَوّرُ: صياحٌ وتَلَوٍّ عند وَجَع من ضَرْبٍ.
والثَّعلَبُ يَتضوَّرُ في صِياحه وضور حيّ من عنزة.
ضير:
الضَّيْرُ المَضَرَّةُ، ولا ضَيْرَ أي لا حَرَجَ ولا مَضَرَّةَ.
وضر:
الوَضَرُ: وَسَخُ الدَّسَمِ واللَّبَنِ، وغُسالةُ السِّقاءِ والقَصْعةِ ونحوِها، وأنشد:
إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم طَبَعاً		أو تَتْرُكُوها فسُودٌ ذاتُ أوضـارِ
روض:
الرَّوْضُ والرَّوْضَةُ، والرِّيضانُ جمعُ الرَّوْض، والرِّياض جمع الرَّوْضة.
ورُضْتُ الدّابَّةَ أرُوضُها رِياضةً أي علَّمْتُها السَّيْر.
والرَّوْضُ: نَحوٌ من نِصْف القِرْبةِ.
ويقال: أتانا بإناءٍ يُريضُ كذا وكذا رجلاً، وقد أراضهم اذا أرواهم بعض الرَّيِّ.
ورض:
يقال: وَرَضتِ الدَّجاجَةُ إذا كانتْ مُرْخِمةً على البيض، ثم قامت فوَضَعَت بمَرَّةٍ واحدة. وكذلك التوّريضُ في كل شيءٍ.
أرض:
أرضٌ وجمعها أرَضُون، والآرُض أيضاً جَماعة.
وأرْضٌ أريضةٌ أي لَيِّنةٌ طيِّبةُ المَقعَد.
ورَوْضةٌ أريضةٌ: ليِّنةُ المَوْطِئ، واسعةٌ.
والأَرَضةُ: دُوَيبّة بيضاءُ تُشبِهُ النَّمْلَ تأكُلُ الخَشبَ وتظهَرُ أيّام الرَّبيع.
وشَحْمَةُ الأرض معروفة.
والأرضُ: الرِّعْدَةُ.
والأرض: حافِرُ الدّابَّة، قال: ولم يُقَلِّبْ أرْضَها البَيْطارُ والأرضُ: الزُّكامُ.
وأُرِضَ فهو مَأْرُوضٌ.
ضرو:
الضِّرْوُ الضاري من أولادِ الكِلابِ السَّلُوقِيَّةِ التي تَصيد، والجميع الضِّراءُ.
والضَّرْوُ: ضْربٌ من الشَّجَرِ يُجْعَل وَرَقُه في العِطْر، وبعضهم يكسِرُ الضادَ، وجَرَّةٌ ضاريةٌ بالخَلِّ قد ضَرِيَتْ ضَراوةً.
والضَّراءُ: أرضٌ مُسْتَويةُ تكون فيها السِّباعُ، والضَّراءُ: المَشْيُ فيها، يُواريك عَمّن تَكيدُه وتطلُبُه.
ولِلَّحْمِ ضَراوةٌ كضَراوةِ الخَمْر.
رضو:
يقالُ في لغة: رجلٌ مَرْضُوٌ عنه، لأنَّ الرِّضا في الأصل من بنات الواو، وشاهِدُه الرِّضْوانْ، وهو اسم موضوعٌ من الرِّضا، قال تعالى: الا ابتغاءَ رِضوانِ اللهِ.
والرِّضا، مقصورٌ، والمُراضاةُ من اثنَيْن.
ورَضوَى جَبلٌ.

##### Türkçe

باب **الضاد** والراء و و ا ي ء معهما
**ض و ر**، **ض ي ر**، **و ض ر**، **ر و ض**، **و ر ض**، **أ ر ض**، **ض ر و**، **ر ض و** مستعملات

**ضور**:
**التَضَوّرُ**: bir vuruştan kaynaklanan acı sırasında bağırma ve kıvranma.
Ve tilki, bağırışında **يَتضوَّرُ**; ve **وضور**: **عنزة**’den bir kabile.

**ضير**:
**الضَّيْرُ**: zarar; ve **لا ضَيْرَ** yani ne darlık vardır ne zarar.

**وضر**:
**الوَضَرُ**: yağın ve sütün kiri; ve kırbanın ve çanağın ve benzerlerinin yıkantısı; ve şu şiir okunmuştur:
إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم طَبَعاً		أو تَتْرُكُوها فسُودٌ ذاتُ أوضـارِ

**روض**:
**الرَّوْضُ** ve **الرَّوْضَةُ**; ve **الرِّيضانُ**: **الرَّوْض**’un çoğulu; ve **الرِّياض**: **الرَّوْضة**’nin çoğulu.
Ve “**رُضْتُ** biniti **أرُوضُها** **رِياضةً**” denir; yani ona yürümeyi öğrettim.
Ve **الرَّوْضُ**: kırbanın yarısı gibi bir tür.
Ve denir: Bize, şu kadar ve şu kadar adamı **يُريضُ** (doyuracak/sulayıp kandıracak) bir kapla geldi; ve onlara, sulamanın bir kısmıyla onları suladığı zaman **أراضهم**.

**ورض**:
Denir: Tavuk, yumurtanın üzerine yatıp kuluçkaya yattığında, sonra kalkıp bir defada yumurtladığında **وَرَضتِ الدَّجاجَةُ**. Ve her şeyde **التوّريضُ** de böyledir.

**أرض**:
**أرضٌ**; çoğulu **أرَضُون**; ve **الآرُض** da bir topluluktur.
Ve **أرْضٌ أريضةٌ**: yani yumuşak, oturması hoş.
Ve **ورَوْضةٌ أريضةٌ**: basması yumuşak, geniş.
Ve **الأَرَضةُ**: karıncaya benzeyen, odunu yiyen ve bahar günlerinde ortaya çıkan beyaz küçük bir canlı.
Ve **شَحْمَةُ الأرض** bilinir.
Ve **الأرضُ**: titreme.
Ve **الأرض**: binitin toynağı; dedi ki: ve baytar onun **أرْضَها**sını çevirmedi. Ve **الأرضُ**: nezle.
Ve **أُرِضَ**; o hâlde o **مَأْرُوضٌ**dur.

**ضرو**:
**الضِّرْوُ**: avlanan **السَّلُوقِيَّةِ** cinsi köpek yavrularından saldırgan olan; hepsi **الضِّراءُ**dır.
Ve **والضَّرْوُ**: yaprağı kokuya konulan bir ağaç türü; bazıları **الضاد**’ı kesreler. Ve sirkeye düşkün bir küp: **ضاريةٌ**; **ضَرِيَتْ** **ضَراوةً**.
Ve **الضَّراءُ**: yırtıcıların bulunduğu düz bir arazi; ve **الضَّراءُ**: onda yürüyüştür; kendisine tuzak kurduğun ve aradığın kimseden seni gizler.
Ve et için, şarabın düşkünlüğü gibi bir **ضَراوةٌ** vardır.

**رضو**:
Bir lehçede denir: **رجلٌ مَرْضُوٌ عنه**; çünkü **الرِّضا** aslında **الواو**’nun kızlarındandır; bunun şahidi **الرِّضْوانْ**dır; o, **الرِّضا**dan konulmuş bir isimdir; Yüce Allah dedi ki: **الا ابتغاءَ رِضوانِ اللهِ**.
Ve **الرِّضا** kısaltılmıştır; ve **المُراضاةُ** iki kişiden olur.
Ve **رَضوَى** bir dağdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر ( و ا ي ء )
ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير .
ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم .
وقال العجَّاج :
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى .
قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى : إذا اشتدّ .
قلتُ أنا : الضَّارِي من الآنية : الإناءُ الذي ضُرِّيَ بالخَمْر ، فإذا جُعِل فيه العَصيرُ صارَ مُسكِراً ، وأصلُه من الضَّراوة وهي الدُّرْبة والعادَة .
ورَوَى أبو عُبيد عن أبي زيد قال : لَذِمْتُ به لَذَماً ، وضَرِيتُ به ضَرَى وَدَرِبْتُ به دَرَباً .
قال شمِر : الضَّراوةُ : العادة يقال : ضَرِيَ بالشيء : إذا اعتاده فلا يكاد يصبِر عنه . وضَرِيَ الكلبُ بالصيد : إذا تَطَعَّمَ بلَحْمه ودَمِه . والإناءُ الضّارِي بالشّراب ، والبيتُ الضّاري باللَّحم مِن كثرة الاعتياد حتى
يَبقَى فيه ريحُه . وأما قول الأخطل :
لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ
سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي
فإن بعضهم قال : الضّاري : السائلُ بالدّم ؛ من ضَرا يَضْرُو . وقيل : الأَبْجلُ الضارِي : العِرْقُ من الدّابة الذي اعتاد التودِيج ، فإذا حان حِينُه ووُدِّج كان سؤرُ دمه أشَدَّ ؛ ولكلَ وَجْهٌ .
وفي حديث عمَر : ( إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر ) . أراد أنّ له عادةً طَلاّبةً لأكلها كعادة الخمر ، وشدّة شهوةِ شارِبها لاستدعائها ، ومن اعتاد الْخَمرَ وشُرْبَها أَسرَف في النّفقة حِرْصاً على شُرْبها ، وكذلك من اعتاد اللحم وأَكله لم يَكَد يَصبِر عنه ، فدخل في باب المُسرِف في نَفَقته ، وقد نَهَى الله عزّ وجلَّ عن الإسراف .
وقال الأصمعيّ : ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً : إذا اعتاد الصّيدَ .
ويقال : كَلْبٌ ضِرْوٌ ، وكَلْبة ضِرْوة ، والجميع أَضْرٍ وضِراء .
ويقال أيضاً : كلبٌ ضارٍ ، وكَلْبةٌ ضارِية . قال : والضَّرَاء ما وَراك من شجر .
وقال شَمِر : قال بعضهم : الضَّرَاء : البَرازُ والفَضاء . ويقال : أرضٌ مستويةٌ فيها شجر ؛ فإذا كانت في هَبْطةٍ فهي غَيْضَة .
وقال ابن شُميل : الضَّرَاءُ : المستوِي من الأرض ؛ يقال : لأَمْشِيَنَّ لك الضَّرَاء . قال : ولا يقال : أرضٌ ضَرَاءٌ ، ولا مَكانٌ ضَرَاء .
قال : ونزلْنا بضَراءٍ من الأرْض ؛ أي : بأَرْضٍ مستوِية ؛ وقال بِشْرُ :
عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ
بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها .
قال : ويقال : لا أَمْشِي له الضَّراء ولا الْخَمرَة ؛ أي : أُجاهِرُه ولا أُخاتِله .
قال شَمِر : وقال أبو عمرو : الضَّراءُ : الاستخفاء .
ويقال : ما وَاراكَ من أَرْضٍ فهو الضَّرَاء ، وما واراك من شجرٍ فهو الخَمَرَ .
وهو يَدِبُّ له الضَّرَاءَ : إذا كان يَختِله .
وقال ابن شُميل : ما واراكَ من شيء وادّرأْتَ به فهو الخَمَر ، الوَهْدةُ : خَمَرٌ . والأكمَةُ : خَمَر ، والجَيَلُ : خَمَرٌ . والشجرُ : خَمَر . وكلُّ ما وَاراكَ فهو خَمَر .
وقال أبو زيد : مكانٌ خَمِر : إذا كان يغطِّي كلَّ شيء ويُوارِيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضِّرْوُ والبُطْمُ : الحبّةُ الخَضْراء .
وقال الليث : الضَّرْوُ : ضَرْبٌ من الشَّجَر يُجعَل وَرقُه في العِطْر ، ويقال : ضِرْو .
قال : وهو المحْلَب ، ويقال : حَبّةُ
الْخَضْراء ، وأَنشدَ غيرُه :
هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه
على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ
أراد عُودَ سِواكٍ من شَجَرة الضِّرْو : إذا استاكتْ به هذه الجارية كان الرِّيقُ الّذي يَبتلّ به السِّواكُ مِن فيها كالشَّهْد .
ضور ضير : أخبَرَني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكّيت : يقال : ضارَني يَضيرُني ، ويَضُورني ضَيْراً .
سَلَمة عن الفرّاء ؛ قرأ بعضُهم : ( لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً ) ( آل عمران : 120 ) ، يَجعله من الضَّيْر .
قال : وزعم الكسائيّ أنّه سَمِع بعضَ أهلِ العالية يقول : ما ينفعني ذاكَ ولا يَضُورُني .
والضّرُّ واحد . قال الله جلّ وعزّ : ( لله ( قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ ) ( الشعراء : 50 ) ، معناه : لا ضَرَّ .
أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : الضُّورةُ من الرّجال : الحقيرُ الصغيرُ الشّأن .
قلتُ : وأَقرأَنيه الإياديّ عن شَمِر بالراء ، وأقرأنيه المنذريُّ روايةً عن أبي الهيثم : الضُّؤْزَةُ ، بالزّاي مهموزاً ، وقال لي : كذلك ضبطتُه عنه .
قلتُ : وكلاهما صحيح .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، قال : الضُّورَةُ : الضعيفُ من الرّجال . والضَّوْرَةُ : الجَوْعة . وافَق ابنُ الأعرابيِّ الفرّاءَ .
ورَوى عَمرو عن أبيه أنه قال : الضَّوْرُ : شِدّةُ الجُوع .
ورَوَى أبو عبيد عن أبي عمرو : هو يَتلَعْلَع من الجُوع ؛ أي : يتضَوّر .
وقال اللّيث : التضوُّر : صِيَاحٌ وتَلَوَ عند الضّرب من الوَجع .
قال : والثعلبُ يتضوّر في صِياحه .
ورَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : هذا رجلٌ ما يَضِيرُك عليه نَحْتاً للشّعر ، ولحناً للشِّعر ، أي : ما يَزيدك على قوله الشّعر . ونحو ذلك قال ابن السكّيت : وكذلك ما يُزَنِّدُك وما يُزَرْنِقُك على قوله الشعر .
وضر : قال الليث : الوَضَرُ : وَسَخُ الدَّسَم واللّبن ، وغُسالةُ السِّقَاء والقَصْعَة ونحوه ، وأَنشَد :
إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً
أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للغُنْدُورة : وَضْرَى ، يعني أمّ سويد .
وقال شمر : يقال : وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً : إذا اتّسخ ، ويكون الوَضَر من الصُّفرة والحُمْرة والطِّيب ، ثم ذكر حديثَ
عبد الرّحمن بن عوْف حين رأى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) به وَضَراً من صُفْرة فقال له : ( مَهْيَم ) المعنى : أنه رأى به لَطْخاً من خَلوق أو طِيب له لون ، فسأله عنه فأَخبَرَه أنّه تزوّج .
روض ريض : يقال : رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً : إذا علّمتَها السَّيْرةَ وذلّلتَها ، وقال امرؤ القيس :
ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ
دَلَّ بقَوْله : أيَّ إذْلال ، أنّ معنى قوله : رُضْتُ : ذللّتُ ، لأنه أقام الإذلالَ مُقامَ الرّياضة .
وقال الأصمعيّ وغيرُه : الرَّيِّض من الدّوَاب : الّذي لم يَقبل الرّياضة ولَم يَمْهَر السَّيْرة ، ولم يَذِلَّ لراكبِه فيصرّفه كيف يشاء .
ويقال : قصيدة رَيِّضةُ القَوافي : إذا كانت صعبةً لم يَقتضِب الشُّعراءُ قوافيَها ولا عَرُوضَها . وأَمْرٌ رَيِّض : إذا لم يُحكم تدبيرُه .
أبو عُبَيد عن الكسائي : استَراضَ الوادي : إذا استَنقَع فيه الماءُ .
وقال شَمِر : كأنّ الرَّوضة سُمّيتْ رَوْضَةً لاستراضة الماءِ فيها .
وقال غيرُه : أراضَ الوادِي إراضَةً : إذا استراضَ الماءُ فيه أيضاً .
وفي حديث أمّ مَعبد الْخُزاعيّة ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصاحبَيْه لمّا نَزَلوا عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائلَ شَرِبوا من لَبنِها وسَقَوْها ، ثم حَلَبوا في الإناء حتى امتلأ ، ثم أَراضُوا ) . قال أبو عُبَيد : معنى : ( أَراضُوا ) ، أي : صَبُّوا اللّبَن على اللبن . ثم قال : أَراضُوا من المُرِضَّةِ وهي الرَّثيئة .
قال : ولا أعلمُ في هذا الحديث حرفاً أغربَ منه .
وقال غيرُه : معنى قولها : ( أراضُوا ) ، أي : شَرِبوا عَلَلاً بعد نَهَل . أرادت أنّهم شَرِبوا حتّى رَوُوا فَنَقَعُوا بالرّيّ عَلَلاً ، وهو من أَراضَ الوادي واستراضَ : إذا استَنقَع فيه الماء . وأَراضَ الحوضُ : إذا اجتمع فيه الماءُ ؛ ويقال لذلك الماء : رَوْضة ، وأنشد شَمِر قولَ الرّاجز :
وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي
قلت : ورياضُ الصَّمَّان والحَزْن في البادِية : قِيعانُ سُلْقانٍ واسعةٌ مطمئنّةٌ بين ظَهرانَيْ قِفافٍ وجَلَدٍ من الأرض يَسيل فيها ماءُ سيولِها فيستريض فيها ، فتُنبِت ضُروباً من العُشْب والبُقول ، ولا يُسرِع إليها الهَيْج والذُّبول ، وإذا أعشبتْ تلك الرياضُ وتَتابَع عليها السُّمِيُّ رَتعتِ العربُ وَنَعَمُها جمعاء . وإذا كانت الرياض في أعالي البِراق والقِفَاف فهي السُّلْقان ، وأحدها سَلَق . وإذا كانت في الوِطاءات فهي رِيَاض ، وفي بعض تلك الرياض حَرَجات من السِّدْر البَرِّيّ ، وربَّما كانت
الروضةُ واسعةً يكون تقديرها مِيلاً في ميل ، فإذا عَرُضتْ جدّاً فهي قِيَعانٌ وقِيعةٌ ، واحدُها قاع . كلُّ ما يَجتمِع في الإخاذ والمَسَاكات والتَّناهي فهي رَوْضة عند العرب .
وقال الأصمعيّ : الرَّوْض نحوُ النِّصف من القِرْبة . ويقال : في المَزادة رَوْضَةٌ من الماء ، كقولك : فيها شَوْلٌ من الماء .
وقال أبو عمرو : أراضَ الخوضُ فهو مُرِيض . وفي الحوض رَوْضة من الماء : إذا غَطَّى الماءُ أسفَلَه وأَرْضَه .
وقال : هي الرَّوضَةُ والرِّيضةُ والأَرِيضَة والمُسترِيضَةُ .
وقال الليث : تُجمع الرَّوضةُ رِياضاً ورِيضاناً .
قلتُ : وإذا كان البلد سَهْلاً يَنْشَف الماء لسُهُولَته ، وأسفَلَ السُّهولة صَلابةٌ تُمسِك الماءَ فهو مَرَاضٌ ، وجمعُه مَرائض ، ومَرَاضات ، وإذا احتاجوا إلى مِياه المَرائض حَفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا منها واستَقَوْا من أحسائها إذا وجدوا مِياهَها عَذْبةً .
ورُوي عن ابن المسيّب أنه كَرِه المُرَاوَضَة .
قال شمر : المُرَاوَضة : أن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعة ليست عِنْدَك .
قلت : وهو بَيْعُ المُواصَفة عند الفقهاء . وأَجازَه بعضُ الفقهاء إذا وافَقَتِ السِّلْعةُ الصفةَ الّتي وصَفها البائعُ : وأَبَى الآخرون إجازَتها ، إلا أن تكون الصفةُ مضمونةً إلى أجل معلوم .
ورض : قال اللّيثُ : وَرَضَت الدَّجاجةُ : إذا كانت مُرْخِمةً على البَيْض ، ثم قامت فوضَعَت بمَرَّةٍ واحدة .
قال : وكذلك التَّوْريضُ في كلّ شيء .
قلتُ : هذا عندي تصحيف ، والصوابُ وَرَّصَتْ بالصاد .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : وَرَّص الشيخ ، بالصّاد : إذا استَرخَى حِتَار خَوْرانه فأَبْدَى .
وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : أَوْرَصَ ووَرَّصَ : إذا رَمَى بغائطِه . وأما التَّوريضُ ، بالضّاد ، فله معنًى غيرُ ما ذكره اللّيثُ .
وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : المُوَرِّضُ : الذي يَرْتاد الأرضَ ويَطلُب الكلأ ، وأنشد قولَ ابنِ الرِّقَاع :
حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ
ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ
ذرَّ : أي : تَفرَّق . النَّبْءُ : ما نَبَا من الأرض .
وقال : يقال : نَوَيْتُ الصومَ وأَرَّضْتُه ، ووَرَّضْتُه ، ورَمَّضْتُه ، وبَيَّتُّهُ ، وخَمَّرْتُه ،
وبَنَّنْتُه ، ودَسَّسْتُه ، بمعنًى واحد .
وفي الحديث : ( لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل ) .
قلت : وأحسبُ الأصلَ فيه مهموزاً ، ثم قُلِبت الهمزة واواً .
أرض : الحرّاني عن ابن السكيت قال : الأرْضُ : التي عليها الناس . والأرْضُ : سُفلَةُ البعير والدّابة ؛ يقال : بعيرٌ شديدُ الأرْض : إذا كان شديدَ القوائم . وأنشَد :
ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ
ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ
يعني : لم يُقلِّب قوائمها لعلَّة بها ، وقال سُوَيد بن كراع :
فركِبناها على مَجْهولِها
بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ
وقال خُفَافُ بن نَدْبة السُّلَميّ :
إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه
جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ
قال : والأرْضُ : الرِّعْدةُ . ورُوي عن ابن عبّاس أنه قال : أَزُلْزِلَت الأرضُ أم بي أرْضٌ ، أي : بي رِعْدَة .
ويقال : بي أَرْضٌ فآرِضُوني ، أَي : دَاوُوني . وقال ذو الرُّمَّة :
إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها
أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ
قال : والأرضُ : الزُّكام ، يقال : رجل مأْروض . وقد أُرِض فلان ، وآرَضَه اللَّهُ إيراضاً .
والأرْضُ : مصدرُ أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة إذا وقعت الأرَضَة فيها .
قال : والأرَض بفتح الراء : مَصْدَر أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض : إذا تَفَشَّتْ .
وقال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : إذا فسدت القُرحة وتقطَّعت .
قيل : أرضَت تأرَضُ أَرَضاً .
وقال شمر : قال ابن شميل : الأرِيضَة : الأرض السهلة لا تميل إلاّ على سَهْل ومنبت ، وهي ليّنة كثيرة النبات ، وإنها لأَرِيضة للنبت وإنها لذات أراضة ، أي : خليقة للنبت .
قال : وقال ابن الأعرابي : أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً : إذا أخصبَتْ وزكا نباتُها .
وأرضٌ أَرِيضةٌ بيّنةُ الأراضَة : إذا كانت كريمةً .
قال أبو النَّجم :
أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ
بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ
وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ
في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ
وقال أبو عمرو : الإراضُ : العِراضُ ، يقال : أَرضٌ أَرِيضةٌ ، أي : عريضة .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الإراض : بِساطٌ
ضَخْمٌ من وَبرٍ أو صوف .
وقال أبو البَيْداء : أَرْضٌ وأُرُوضٌ . وما أكثر أُروضَ بني فلان .
ويقال : أَرْضَ وأَرْضُون وأَرَضات . وأَرْضٌ أَرِيضةٌ للنبات : خليقة ، وإنها لَذاتُ إرَاضٍ .
وقال غيره : المؤرِّضُ : الذي يَرعَى كلأَ الأرض .
وقال ابن دَالاَن الطائيّ :
وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ
وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا
وقال الفرّاء : يقال : ما آرَضَ هذا المكانَ ، أي : ما أكثرَ عُشبَه .
وقال غيرُه : ما أحسَنه وأطيَبَه .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : أرْضٌ أرِيضة ، أي : مُخَيِّلَةٌ للنَّبت .
الأصمعيّ : تأَرَّضَ فلانٌ بالمكان : إذا ثبت فلَم يَبْرح .
وقيل : التأرُّضُ : التأنّي والانتظار ، وأنشد :
وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا
فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا
يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً
إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا
ويقال : تركْتُ الحيّ يتأرّضون المنزِلَ ، أي : يرتادون بَلداً ينزِلونه للنُّجْعة .
وقال ابن الأعرابيّ في قول أمّ معبد الخُزاعيَّة : ( فَشرِبوا حتى أَرَاضوا ) ، أي : ناموا على الإراض ، وهو البِسَاط .
قلت : والقولُ ما قاله غيرُه : إنه بمعنى نَقَعوا ورَوُوا .
رضي : قال الليث : رَضِيَ فلانٌ يَرضَى رِضًى . والرَّضِيُّ : المَرْضِيُّ ، والرِّضا مقصورٌ .
قلتُ : وإذا جعلتَ الرِّضا مصدَر راضيتُه رِضاءً ومُراضاةً فهو ممدود : وإذا جعلتَه مصدرَ رَضِيَ يَرضَى رِضىً فهو مقصور .
وقال أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الرَّضِيُّ : المُطِيعُ . والرَّضيُّ : المُحِبّ . والرِّضيّ : الضامن .
ومن أسماء النساء : رُضَيَّا بوَزْن التُّرَيا وتكبيرهما رَضْوَى وثَرْوَى .
ورَضْوَى : اسمُ جبل بعَيْنَه والمَرْضاةُ والرُّضْوَان : مصدَران .
والقرَّاء كلهم قرءوا الرِّضوانَ بكسر الراء إلاّ ما رُوِي عن عاصم أنه قال : رُضوَان ، وهما لغتان .
ويقال : فلان مَرْضِيٌّ ، ومن العرب من يقول : مَرْضُوٌّ ، لأنه من بَنات الواو ، والله أعلم .

##### Türkçe

ض ر ( و ا ي ء )
**ضرا**, **ضري**, **وضر**, **رضي**, **روض**, **ريض**, **أرض**, **ورض**, **ضور**, **ضير**.

**ضرا**: el-Asmaʿî: **ضَرّا** damar **يَضْرُو** **ضَرْواً**: kan ile titreyip sıçradığı zaman.

el-ʿAccâc dedi ki:
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ضَرَى يَضرِي**: aktığı ve yürüdüğü zaman.

Dedi ki: Ali (Allah ondan razı olsun) **الإناء الضّارِي** içinde içmeyi yasakladı. Dedi ki: manası: akan; çünkü içmeyi eksiltir. Dedi ki: **وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى**: sertleştiği zaman.

Ben dedim: kaplardan **الضَّارِي**: şarapla **ضُرِّيَ** edilmiş kap; içine şıra konulduğunda sarhoş edici olur. Aslı **الضَّراوة**dandır; o da alışkanlık ve âdettir.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti; dedi ki: onunla **لَذِمْتُ** yapıştım **لَذَماً**, ve onunla **ضَرِيتُ** alıştım **ضَرَى** ve onunla **دَرِبْتُ** idman kazandım **دَرَباً**.

Şemir dedi ki: **الضَّراوةُ**: âdet; “**ضَرِيَ** bir şeye” denir: ona alıştığı zaman, ondan neredeyse sabredemez. Ve “**ضَرِيَ الكلبُ بالصيد**”: etinden ve kanından tattığı zaman. Ve içecekle **الإناءُ الضّارِي**, ve etle **البيتُ الضّاري**: çok alışkanlıktan dolayı, ta ki kokusu onda kalır. Ama el-Aḫṭal’ın sözü:
لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ
سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي
bazıları dedi ki: **الضّاري**: kanla akan; **ضَرا يَضْرُو**dan. Ve denildi ki: **الأَبْجلُ الضارِي**: hayvandan, **التودِيج**e alışmış damar; vakti geldiğinde ve **وُدِّج** edildiğinde kanının artığı daha şiddetli olur; her birinin bir yönü vardır.

Ömer’in hadisinde: ( **إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر** ). Muradı: onun, yenilmesini isteyen bir âdeti vardır; şarabın âdeti gibi; ve içenin onu istemeye yönelik şehvetinin şiddeti. Şaraba ve içmeye alışan, onu içmeye hırsla harcamada aşırı gider; aynı şekilde ete ve yemeye alışan ondan neredeyse sabredemez; böylece harcamasında müsrif babına girer; Allah azze ve celle israfı yasaklamıştır.

el-Asmaʿî dedi ki: **ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً**: ava alıştığı zaman.

Ve denir: **كَلْبٌ ضِرْوٌ**, ve **كَلْبة ضِرْوة**, hepsi **أَضْرٍ** ve **ضِراء**.

Yine denir: **كلبٌ ضارٍ**, ve **كَلْبةٌ ضارِية**. Dedi ki: **الضَّرَاء**: ağaçtan senin arkanda olan şey.

Şemir dedi ki: bazıları dedi: **الضَّرَاء**: açıklık ve boşluk. Ve denir: içinde ağaç olan düz arazi; eğer bir çöküntüde ise o **غَيْضَة**dir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الضَّرَاءُ**: yerin düz olanı; “senin için mutlaka **الضَّرَاء** yürüyeceğim” denir. Dedi ki: “**أرضٌ ضَرَاءٌ**” denmez, “**مَكانٌ ضَرَاء**” da denmez.

Dedi ki: “yerden bir **ضَراء**ya indik”; yani: düz bir yere. Bişr dedi ki:
عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ
بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها .
Dedi ki: “onun için ne **الضَّراء** ne de **الْخَمرَة** yürürüm” denir; yani: ona açıkça karşı çıkarım ve onu gizlice aldatmam.

Şemir dedi ki: Ebû ʿAmr dedi: **الضَّراءُ**: gizlenme.

Ve denir: yerden senin arkanda olan şey **الضَّرَاء**dır; ağaçtan senin arkanda olan şey **الخَمَرَ**dir.

“Onun için **الضَّرَاءَ** sürünür”: onu gizlice aldatıyor olduğu zaman.

İbn Şümeyl dedi ki: bir şeyden seni örten ve onunla siper aldığın şey **الخَمَر**dir; çukur: **خَمَر**dir. Tepe: **خَمَر**dir. Yüksek yer: **خَمَر**dir. Ağaç: **خَمَر**dir. Seni örten her şey **خَمَر**dir.

Ebû Zeyd dedi ki: **مكانٌ خَمِر**: her şeyi örttüğü ve gizlediği zaman.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: **الضِّرْوُ** ve **البُطْمُ**: yeşil tanedir.

el-Leys dedi ki: **الضَّرْوُ**: yaprağı kokuya konulan bir ağaç türü; ve **ضِرْو** denir.

Dedi ki: o **المحْلَب**dır; ve “yeşil tane” denir. Başkası şu beyti okudu:
هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه
على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ
Muradı: **شَجَرة الضِّرْو**dan misvak çubuğu; bu cariye onunla misvaklandığında, misvağın ağzından ıslandığı tükürük bal gibidir.

**ضور ضير**: el-Münzirî bana el-Ḥarrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: “**ضارَني يَضيرُني** ve **يَضُورني ضَيْراً**” denir.

Seleme, el-Ferrâ’dan: bazıları ( **لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً** ) (Âl ʿİmrân: 120) okudu; onu **الضَّيْر**den yapar.

Dedi ki: el-Kisâî, yüksek bölge halkından birini “bu bana fayda vermez ve bana **يَضُورُني** de olmaz” derken işittiğini iddia etti.

Ve **الضّرُّ** birdir. Allah celle ve azze dedi: ( **قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ** ) (eş-Şuʿarâ: 50); manası: zarar yok.

Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan: erkeklerden **الضُّورةُ**: değersiz, küçük şanlı.

Ben dedim: el-İyâdî bana onu Şemir’den **بالراء** ile okuttu; el-Münzirî de bana Ebû’l-Heysem’den rivayet olarak **الضُّؤْزَةُ**yı, **بالزّاي** hemzeli, okuttu; bana dedi ki: onu ondan böyle ضبط ettim.

Ben dedim: ikisi de doğrudur.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: **الضُّورَةُ**: erkeklerden zayıf olan. Ve **الضَّوْرَةُ**: açlık. İbnü’l-Aʿrâbî el-Ferrâ’ya uygun düştü.

ʿAmr, babasından rivayet etti; dedi ki: **الضَّوْرُ**: açlığın şiddeti.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: “o açlıktan **يَتلَعْلَع** eder”; yani: **يتضَوّر**.

el-Leys dedi ki: **التضوُّر**: vuruş sırasında acıdan bağırma ve kıvranma.

Dedi ki: tilki bağırışında **يتضوّر**.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: “bu, şiiri yontma ve şiirde lahın yapma bakımından, senin üzerine ‘**ما يَضِيرُك**’ olan bir adamdır”; yani: şiir sözünün üzerine sana bir şey artırmaz. İbnü’s-Sikkît de buna benzer söyledi: “ve aynı şekilde, şiir sözünün üzerine sana ‘**ما يُزَنِّدُك**’ ve ‘**ما يُزَرْنِقُك**’ olmaz.”

**وضر**: el-Leys dedi ki: **الوَضَرُ**: yağ ve sütün kiri; kırba ve çanağın yıkantısı ve benzeri. Şu beyti okudu:
إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً
أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الغُنْدُورة**ya **وَضْرَى** denir; yani: Ümmü Suveyd.

Şemir dedi ki: “**وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً**”: kirlendiği zaman; ve **الوَضَر** sarılıktan, kızıllıktan ve güzel kokudan olur. Sonra, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ʿAbdurrahmân b. ʿAvf üzerinde sarılıktan bir **وَضَراً** gördüğünde ona: ( **مَهْيَم** ) dediği hadisi zikretti; mana: üzerinde, rengi olan bir **خَلوق**tan veya güzel kokudan bir leke gördü; onu sordu; o da ona evlendiğini haber verdi.

**روض ريض**: “**رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً**” denir: ona yürüyüşü öğrettiğin ve onu uysallaştırdığın zaman. İmruʾu’l-Kays dedi ki:
ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ
“**أيَّ إذْلال**” sözüyle delalet etti ki “**رُضْتُ**” sözünün manası: uysallaştırdım; çünkü uysallaştırmayı, terbiye etmenin yerine koydu.

el-Asmaʿî ve başkası dedi ki: bineklerden **الرَّيِّض**: terbiyeyi kabul etmeyen, yürüyüşte maharet kazanmayan, binicisine boyun eğmeyen; böylece onu dilediği gibi sevk edemez.

Ve denir: **قصيدة رَيِّضةُ القَوافي**: zor olduğu zaman; şairler onun kafiyelerini ve aruzunu kolayca koparıp alamaz. Ve **أَمْرٌ رَيِّض**: tedbiri sağlamlaştırılmadığı zaman.

Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: “**استَراضَ الوادي**”: onda su biriktiği zaman.

Şemir dedi ki: sanki **الرَّوضة** suyun onda birikmesinden dolayı **رَوْضَة** diye adlandırılmıştır.

Başkası dedi ki: “**أراضَ الوادِي إراضَةً**”: onda su da biriktiği zaman.

Ümmü Maʿbed el-Ḫuzâʿiyye’nin hadisinde: (Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ve iki arkadaşı ona indiklerinde ve kısır koyununu sağdıklarında, sütünden içtiler ve onu suladılar; sonra kapta sağdılar, ta ki doldu; sonra **أَراضُوا**). Ebû ʿUbeyd dedi ki: ( **أَراضُوا** ) manası: sütü sütün üzerine döktüler. Sonra dedi ki: **أَراضُوا** kelimesi **المُرِضَّة**dendir; o da **الرَّثيئة**dir.

Dedi ki: bu hadiste bundan daha garip bir harf bilmiyorum.

Başkası dedi ki: onun “( **أراضُوا** )” sözü manası: bir içişten sonra tekrar içtiler. Muradı: içtiler, ta ki kandılar; sonra kanmayla birlikte tekrar içerek yerleştiler; bu, “**أَراضَ الوادي** ve **استراضَ**”dandır: onda su biriktiği zaman. Ve “**أَراضَ الحوضُ**”: onda su toplandığı zaman; o suya **رَوْضة** denir. Şemir, râcizin sözünü okudu:
وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي

Ben dedim: bedevîde **رياضُ الصَّمَّان** ve **الحَزْن**: geniş, alçak, çukur düzlüklerdir; yerin sertlikleri ve kayalıkları arasında; sellerinin suyu orada akar da orada birikir; böylece türlü türlü otlar ve sebzeler bitirir; kuruma ve solma ona çabuk gelmez. O **رياض** otlandığında ve üzerine **السُّمِيُّ** ardı ardına geldiğinde, Araplar ve bütün hayvanları otlar. **رياض** yüksek **البِراق** ve **القِفَاف**larda olursa o **السُّلْقان**dır; tekili **سَلَق**. Alçak yerlerde olursa **رِيَاض**dır. Bu **رياض**ın bazısında yabani sidrden sık ağaçlıklar vardır; bazen **الروضة** geniş olur; takdiri bir mil’e bir mil olur; çok genişlediğinde o **قِيَعان** ve **قِيعة**dır; tekili **قاع**. Araplara göre, **الإخاذ**larda, **المَسَاكات**te ve **التَّناهي**de toplanan her şey **رَوْضة**dir.

el-Asmaʿî dedi ki: **الرَّوْض** kırbanın yaklaşık yarısıdır. Ve “**المَزادة**da sudan bir **رَوْضَة** vardır” denir; “onda sudan bir **شَوْل** var” demen gibi.

Ebû ʿAmr dedi ki: “**أراضَ الخوضُ**”: o halde o **مُرِيض**tir. Ve “havuzda sudan bir **رَوْضة** vardır”: su onun altını ve zeminini örttüğü zaman.

Dedi ki: o **الرَّوضَةُ** ve **الرِّيضةُ** ve **الأَرِيضَة** ve **المُسترِيضَةُ**dir.

el-Leys dedi ki: **الرَّوضة** **رِياضاً** ve **رِيضاناً** olarak toplanır.

Ben dedim: belde düz olup su, düzlüğünden dolayı çekilirse; düzlüğün altı da suyu tutan bir sertlik olursa, o **مَرَاضٌ**dur; çoğulu **مَرائض** ve **مَرَاضات**. **مِياه المَرائض**a ihtiyaç duyduklarında, onda çukurlar kazdılar; ondan içtiler ve içlerinden su çektiler; sularını tatlı bulduklarında.

İbnü’l-Müseyyeb’den rivayet edildi ki: **المُرَاوَضَة**yı kerih gördü.

Şemir dedi ki: **المُرَاوَضة**: yanında olmayan bir mal ile adamı vasfetmendir.

Ben dedim: bu, fakihler yanında **بَيْعُ المُواصَفة**dır. Bazı fakihler, mal satıcının vasfettiği sıfata uygun düşerse onu caiz gördü; diğerleri ise, sıfat bilinen bir vadeye kadar garanti edilmedikçe caiz görmeyi reddetti.

**ورض**: el-Leys dedi ki: “**وَرَضَت الدَّجاجةُ**”: yumurta üzerine çökmüşken, sonra kalkıp bir defada yumurtladığı zaman.

Dedi ki: her şeyde **التَّوْريضُ** da böyledir.

Ben dedim: bu, benim yanımda bir tashiftir; doğrusu **وَرَّصَتْ** **بالصاد** iledir.

el-Münzirî bana Saʿleb’den, o da Seleme’den, o da el-Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: “**وَرَّص الشيخ**” **بالصّاد**: zayıflığının gevşekliği gevşeyip açığa çıktığı zaman.

Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**أَوْرَصَ** ve **وَرَّصَ**”: dışkısını attığı zaman. Ama **التَّوريضُ** **بالضّاد** ile, el-Leys’in zikrettiğinden başka bir manaya sahiptir.

Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المُوَرِّضُ**: araziyi yoklayan ve otu arayan kimsedir. İbnü’r-Riqâʿ’ın sözünü okudu:
حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ
ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ
**ذرَّ**: yani: dağıldı. **النَّبْءُ**: yerden kabaran şey.

Dedi ki: “oruç tutmaya niyet ettim ve onu **أَرَّضْتُه**, ve **وَرَّضْتُه**, ve **رَمَّضْتُه**, ve **بَيَّتُّهُ**, ve **خَمَّرْتُه**, ve **بَنَّنْتُه**, ve **دَسَّسْتُه**” denir; tek bir manadadır.

Hadiste: ( **لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل** ).

Ben dedim: aslı hemzeli idi sanırım; sonra hemze vâv’a çevrildi.

**أرض**: el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأرْضُ**: insanların üzerinde bulunduğu şey. Ve **الأرْضُ**: devenin ve binitin alt tarafı; “**بعيرٌ شديدُ الأرْض**” denir: bacakları güçlü olduğu zaman. Şu beyti okudu:
ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ
ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ
Yani: onda bir hastalık için bacaklarını çevirmedi. Suveyd b. Kurâʿ dedi ki:
فركِبناها على مَجْهولِها
بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ
Ḫufâf b. Nadbe es-Sülemî dedi ki:
إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه
جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ
Dedi ki: **الأرْضُ**: titremedir. İbn ʿAbbâs’tan rivayet edildi: “yer sarsıldı mı, yoksa bende **أرْضٌ** mu var?”; yani: bende titreme var.

Ve denir: “bende **أَرْضٌ** var; bana **فآرِضُوني**”; yani: beni tedavi edin. Zü’r-Rumme dedi ki:
إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها
أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ
Dedi ki: **الأرضُ**: nezledir; “adam **مأْروض**” denir. Ve falan **أُرِض** edildi; Allah onu **آرَضَه** **إيراضاً**.

Ve **الأرْضُ**: “**أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة**”nın masdarıdır: içine **الأرَضَة** düştüğü zaman.

Dedi ki: **الأرَض** (râ’nın fethiyle): “**أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض**”ın masdarıdır: yayıldığı zaman.

Ebû ʿUbeyd dedi ki: el-Asmaʿî dedi: yara bozulduğu ve parçalandığı zaman.

Denildi ki: “**أرضَت تأرَضُ أَرَضاً**”.

Şemir dedi ki: İbn Şümeyl dedi: **الأرِيضَة**: düz, ancak düz ve bitkili yere meyleden arazi; yumuşaktır, bitkisi çoktur. “Bitki için ne kadar da **أَرِيضة**dir” ve “ne kadar da **ذات أراضة**dır” denir; yani: bitkiye elverişlidir.

Dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً**”: verimli olduğu ve bitkisi geliştiği zaman.

Ve “**أرضٌ أَرِيضةٌ**” **بيّنةُ الأراضَة**: cömert olduğu zaman.

Ebû’n-Necm dedi ki:
أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ
بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ
وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ
في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ
Ebû ʿAmr dedi ki: **الإراضُ**: **العِراضُ**dır; “**أَرضٌ أَرِيضةٌ**” denir; yani: geniş.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الإراض**: deve kılı veya yünden büyük bir yaygıdır.

Ebû’l-Beydâʾ dedi ki: **أَرْضٌ** ve **أُرُوضٌ**. Falan oğullarının **أُروض**u ne çoktur!

Ve denir: **أَرْضَ** ve **أَرْضُون** ve **أَرَضات**. Ve “bitki için **أَرْضٌ أَرِيضةٌ**”: elverişli; ve “ne kadar da **ذاتُ إرَاضٍ**dır.”

Başkası dedi ki: **المؤرِّضُ**: yerin otunu güden kimsedir.

İbn Dâlân et-Tâʾî dedi ki:
وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ
وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا
el-Ferrâ dedi ki: “bu mekânı ne kadar da **آرَضَ**!” denir; yani: otu ne kadar çok!

Başkası dedi ki: ne kadar güzel ve ne kadar hoş!

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: “**أرْضٌ أرِيضة**”: yani: bitkiyi müjdeleyici.

el-Asmaʿî: “**تأَرَّضَ** falan mekânda”: sabit kaldığı ve ayrılmadığı zaman.

Ve denildi ki: **التأرُّضُ**: ağır davranma ve beklemedir. Şu beyti okudu:
وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا
فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا
يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً
إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا
Ve denir: “kavmi, menzili **يتأرّضون** halde bıraktım”; yani: konaklamak için bir beldeyi yokluyorlar; otlak arayışı için.

İbnü’l-Aʿrâbî, Ümmü Maʿbed el-Ḫuzâʿiyye’nin “( **فَشرِبوا حتى أَرَاضوا** )” sözünde: yani: **الإراض** üzerinde uyudular; o da yaygıdır.

Ben dedim: söz, başkasının dediği gibidir: “yerleştiler, kandılar” manasındadır.

**رضي**: el-Leys dedi ki: “**رَضِيَ** falan **يَرضَى** **رِضًى**.” Ve **الرَّضِيُّ**: **المَرْضِيُّ**; ve **الرِّضا** kısaltılmıştır.

Ben dedim: **الرِّضا**yı “**راضيتُه**”nin masdarı “**رِضاءً** ve **مُراضاةً**” yaparsan o uzatılmıştır; onu “**رَضِيَ يَرضَى**”nın masdarı “**رِضىً**” yaparsan o kısaltılmıştır.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرَّضِيُّ**: itaatkâr. Ve **الرَّضيُّ**: seven. Ve **الرِّضيّ**: kefil.

Kadın adlarından: **رُضَيَّا**; **التُّرَيا** vezninde; ikisinin büyütmesi **رَضْوَى** ve **ثَرْوَى**.

Ve **رَضْوَى**: bizzat bir dağın adıdır. Ve **المَرْضاةُ** ve **الرُّضْوَان**: iki masdardır.

Kurrânın hepsi **الرِّضوانَ**ı râ’nın kesresiyle okudu; yalnız, Âsım’dan rivayet edilene göre o “**رُضوَان**” dedi; ikisi iki lehçedir.

Ve denir: falan **مَرْضِيٌّ**dur; Araplardan kimi de “**مَرْضُوٌّ**” der; çünkü o vâvlı köklerdendir; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ضيل**) **الضاد** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denilir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denilir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o, **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. Ve “**ولا يَضِيرني** şöyle” (denilir); yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾ [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve**الياء** ve**الزاء**’ın zikri geçmişti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **بَنات الياء**’dandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik (olan). Denilir: **ضِزْته** hakkını; onu menettiğin zaman. Ve bir topluluk **ضَأَزَه**’yi, hemzeli olarak nakletti. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu babda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve**الياء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denilir: **ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ** **إضاعة** (ile) zayi ettim. Ama onların **العَقَار**’ı **ضيعة** diye adlandırmaları, onu aslî dilden saymıyorum([4]); ve onu sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak şu sebeple böyle adlandırıldı: onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğu. Ve denilir: **أَضَاعَ**; o hâlde o **مُضِيعٌ**’dir; zayiatı çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve babdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl babındandır. **ابنُ السِّكيت** nakletti: **تضيَّعت** rüzgâr; **تضوَّعت** gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir sahih asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denilir: **أَضَفْتُ** şeyi şeye: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; aynı şekilde **تضيَّفَتْ**; batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya **تضيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani sırtlarımızı dayadık. Ve denilir: ok hedefden **ضَافَ** **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundandır; denilir: **ضِفْتُ** adamı: beni misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve **أَضَفْتُهُ**: onu yanıma indirdim. Ve denilir: **ضَيَّفْته**; **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ** eder; onları, kendisini misafir etmeleri için takip ettiği zaman. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil ve çoğul olur. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** denilir. Ve vâdinin bir tarafına **ضِيفٌ** denilir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve “vâdiye **تَضايَفنا** ettik”: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve aynı şekilde köpekler [avı([10])] **تَضَايَفَ** etti; onu yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan (kimse). Dedi ki:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve o, bu kıyastandır. Ve denilir: onu **تضَيَّفُوه**; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
Buradaki **الضَّيفةُ**, **الضِّيافة**’dan bilinen **الضَّيفة**’dir. Ve bir kavim dedi: kadın **ضافت**: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف** etti” (demeleri); ondan korktuğu zaman; bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona bir gerekçe uydurulabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف** etti”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda oldu; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi: **ضاف** keder; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**’dır: fakirlik. Denilir: adam **أضاق**: malı gitti. Ve **ضاقَ**; cimrilik ettiği zaman. Ve **ضَيْقٌ** bir şey; yani **ضَيِّق**. Bütün bab tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
Denilir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve**الياء** ve**الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli olan adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denilir: bunlar **إِبلٌ تَضِيك**; yani memelerinin büyüklüğünden ötürü uyluklarını açarlar.

(**ضيم**) **الضاد** ve**الياء** ve**الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denilir: onu **ضامه** **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**. O, isim ve mastardır. **المَضِيم** adam: mazlum. Ve babda bir kelime kaldı: denilir ki **الضِّيم** ( **الضاد**’ın kesresiyle): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi:

--------------ــــ-
([1]) Onu Lisân’da (**ضيل**) okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyetten. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Ya‘kûb kıraatidir; İbn Muhaysın ve Yezîdî de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). İthâf Fuḍalâʾi’l-Beşer 178.
([3]) Sadrı Lisân’da (**ضأز**) olduğu üzere:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”, ve onu söylemez.
([5]) Söz böylece eksik olarak geldi. Şemmah’ın şu iki beytiyle istişhâd ederler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
Ve belki iki beyitten sonra İbn Fâris’te sözün kalanı: “Bu, **الإضاعة**’dan, **التضييع** mânâsınadır.”
([6]) İmru’ul-Kays Dîvânı 88 ve Lisân (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrîci (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı dîvânında 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve Lisân’da (**ضيف**) da böyledir. Bir defa daha: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”, ve Mücmel’de olanı sabit kıldım.
([10]) Tamamlama Mücmel’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) Mütemmim b. Nüveyre’nindir; Mufaḍḍaliyyât’ta: (1: 94); ve sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) Bureyk el-Huzelî’nindir; Lisân’da (**ضيف**، **فلم**); Huzelîlerin kalan şiirlerinden bir kasidede 22 ve Sükkerî’nin Huzelîler şerhinde 110; ve (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce Lisân’da (**ضيف**): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) Bu‘ays’ın Cerîr’i hicvetmesindendir; daha önce (**رشم**)’da geçti; beytin tahrîci haşiyelerde.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) Nâbiga el-Ca‘dî’nindir; sadrı Lisân’da (**ضيف**) olduğu üzere: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, Ebû Zuʾeyb el-Huzelî’dir; beyit dîvânında 99.
([19]) Beyit tamamıyla, dîvânda olduğu üzere:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
([20]) Ahtal’ın dîvânında 233 ve Lisân (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) Mücmel’de onun yerine: “Ve o, Huzelî’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği Huzelî, Sâ‘ide b. Cüveyye’dir. Ve beyti, Lisân’da (**دبب**، **ضيم**) ve Huzelîler Dîvânı 207’de olduğu üzere:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضير: المضرة، يقال: ضاره وضره. قال تعالى: ﴿لا ضير إنا إلى ربنا منقلبون﴾ [الشعراء/50]، وقوله: ﴿لا يضركم كيدهم شيئا﴾ [آل عمران/120].

##### Türkçe

- **الضير**: zarar; şöyle denir: **ضاره** ve **ضره**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا ضير إنا إلى ربنا منقلبون**﴾ [الشعراء/50], ve O’nun sözü: ﴿**لا يضركم كيدهم شيئا**﴾ [آل عمران/120].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ر
هذا ما لا يضيرك ولو فعلت كذا لم يضرك ولا ضير عليك فيه ‏"‏ قالوا لا ضير ‏"‏ وتقول‏:‏ فلان ما فيه خير وإن نفع فنفعه ضير‏.‏

##### Türkçe

ض ي ر
Bu, sana zarar vermeyecek olan şeydir; ve eğer şöyle yapsan sana zarar vermez; onda senin üzerine **ضير** yoktur. “Dediler ki: **لا ضير**.” Ve dersin ki: Falan, onda hayır yoktur; eğer fayda verirse, onun faydası **ضير**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضارَهُ ضَيْراً: ضَرَّه؛ قال أَبو ذؤيب:
فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها
مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها
أَي لا يَضير أَهْلَها لكثرة ما فيها، ويروى: نابَها؛ يقال: ضارَني يَضِيرُني ويَضُورُني ضَوْراً. وقوله، عليه السلام: أَتُضارُونَ في رؤية الشمس؟ فإِنكم لا تُضارُونَ في رؤيته، هو من هذا؛ أَي لا يَضِيرُ بعضُكم بعضاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد حاضت في الحج: لا يَضِيرُكِ أَي لا يَضُرُّكِ. الفراء: قرأَ بعضهم لا يَضِرْكم كَيْدهم شيئاً، يجعله من الضَّيْرِ. قال: وزعم الكسائي أَنه سمع بعض أَهل العالية يقول: ما ينفعني ذلك ولا يَضُورُني، والضَّيْرُ والضَّوْرُ واحد.
وفي التنزيل العزيز: لا ضَيْرَانَّا إِلى ربنا مُنْقَلِبُونَ؛ معناه لا ضَرَّ. يقال: لا ضَيْرَ ولا ضَوْرَ ولا ضَرَّ ولا ضَرَرَ ولا ضَارُورَةَ بمعنى واحد. ابن الأَعرابي: هذا رجل ما يَضِيرُك عليه
(* قوله: «رجل ما
يضيرك عليه إلخ» كذا بالأصل). بحثاً مثله للشعر أَي ما يزيدك على قوله الشعر.

##### Türkçe

**ضارَهُ ضَيْراً**: **ضَرَّه**; Ebû Züeyb dedi ki:

“Denildi ki: Gücünün üstünde yüklen; çünkü o
alıştırılmıştır; ona kim gelirse ona **لا يَضِيرُها**.”

Yani, içinde olanın çokluğundan dolayı onun halkına **لا يَضير**; ve şöyle rivayet edilir: **نابَها**; denilir: **ضارَني**
**يَضِيرُني** ve **يَضُورُني** **ضَوْراً**. Ve onun sözü, عليه السلام: “Güneşi görmede **أَتُضارُونَ**?”; çünkü siz onu görmede **لا تُضارُونَ**, bu bundandır; yani bazınız bazınıza **لا يَضِيرُ**. Ve Âişe’nin, رضي الله عنها, hacda hayız olmuşken hadîsinde: **لا يَضِيرُكِ** yani
**لا يَضُرُّكِ**. el-Ferrâ: Bazıları **لا يَضِرْكم** **كَيْدهم** شيئاً okudu; onu **الضَّيْرِ**’den kılar. Dedi ki: el-Kisâî, yüksek bölge halkından bazısını “Bu bana fayda vermez ve bana **لا يَضُورُني**” derken işittiğini iddia etti; **الضَّيْرُ** ve **الضَّوْرُ** birdir.

Ve aziz tenzilde: **لا ضَيْرَانَّا إِلى ربنا مُنْقَلِبُونَ**; manası: **لا ضَرَّ**. Denilir: **لا ضَيْرَ** ve **لا ضَوْرَ** ve **لا ضَرَّ** ve **لا ضَرَرَ** ve **لا ضَارُورَةَ** tek bir mana ile. İbnü’l-A‘râbî: Bu, onun aleyhine sana **ما يَضِيرُك** olan bir adamdır
(* Sözü: “**رجل ما يضيرك عليه إلخ**” asılda böyledir). Şiir için onun benzeri bir araştırmadır; yani şiir sözünü sana artırmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضاره الأمر يضوره، ويضيره ضورا، وضيرا، أي ضره. وزعم الكسائي أنه سمع بعض أهل العالية يقول: ما ينفعني ذلك ولا يضورني. والضير والضر واحد، ويقال: لاضير ولا ضور. والتضور: التلوي والصياح من وجع الضرب أو الجوع، وهو يتلعلع من الجوع، أي يتضور. التضور: صياح الذئب وزالكلب والأسد والثعلب عند الجوع. وقال الليث: التضور: صياح وتلو عند الضرب من الوجع، قال: والثعلب يتضور يتضور في صياحه. وقال ابن الأنباري: تركته يتضور، أي يظهر الضر الذي به ويضطرب، وفي الحديث  دخل رسول الله صلى الله عليه وسلم على امرأة يقال لها أم العلاء، وهي تضور من شدة الحمى، أي تتلوي وتصيح وتتقلب ظهرا لبطن. وقال أبو العباس: التضور: التضعف، من قولهم: رجل ضورة وامرأة ضورة. والضورة، بالضم: الرجل الصغير الشأن الحقير قيل: هو الذليل الفقير الذي لا يدفع عن نفسه. قال أبو منصور: أقرأنيه الإيادي عن شمر بالراء، وأقرأنيه المنذري عن أبي الهيثم: الضؤزة، بالزاي مهموزة، وقال: كذلك ضبطته عنه، قال أبو منصور: وكلاهما صحيح. وقال ابن الأعرابي: الضورة: الضعيف من الرجال، قال الفراء: سمعت أعرابيا من بني عامر يقول لآخر: أحسبتني ضورة لا أراد عن نفسي. ومما يستدرك عليه: لا تضارون في رؤيته، أي لا يضير بعكم بعضا. والضارورة: الضير وعن ابن الأعرابي : هذا رجل ما يضيرك عليه بحثا مثله للشعر، أي ما يزيدك على قوله الشعر. ومن المجاز: ضارة حقه، وضامه منعه ونقصه.

##### Türkçe

**ضاره** iş onu **يضوره**; ve onu **يضيره** **ضورا** ve **ضيرا** (ile), yani onu **ضره**. El-Kisâî, yüksek bölge halkından bazısını şöyle derken işittiğini iddia etti: “Bu bana fayda vermez ve bana **يضورني** de etmez.” **الضير** ile **الضر** birdir; ve “**لاضير** ve **لا ضور**” denir. **التضور**: döne döne kıvranma ve vurmanın acısından yahut açlıktan bağırmadır; ve o açlıktan **يتلعلع** eder, yani **يتضور** eder. **التضور**: açlık sırasında kurdun, köpeğin, aslanın ve tilkinin bağırmasıdır. El-Leys dedi: **التضور**: acıdan, vurma sırasında bağırma ve kıvranmadır; dedi ki: “Tilki, bağırışında **يتضور** **يتضور** eder.” İbnü’l-Enbârî dedi: Onu **يتضور** eder halde bıraktım; yani kendisinde olan **الضر**’ı ortaya koyar ve çırpınır. Ve hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وسلم, Ümmü’l-Alâ denilen bir kadının yanına girdi; o, şiddetli hummadan **تضور** ediyordu; yani kıvranıyor, bağırıyor ve sırt üstünden karın üstüne dönüp duruyordu. Ebû’l-Abbâs dedi: **التضور**: zayıflama; onların “**رجل ضورة** ve **امرأة ضورة**” sözünden. **الضورة** (ötre ile): değeri küçük, hakir adamdır; denildi ki: kendinden savunmayan zelil fakirdir. Ebû Mansûr dedi: Onu bana el-İyâdî, Şemmer’den **بالراء** ile okuttu; ve onu bana el-Münzirî, Ebû’l-Heysem’den: **الضؤزة** ( **بالزاي** hemzeli) okuttu; ve dedi: onu ondan böyle ضبط ettim. Ebû Mansûr dedi: İkisi de sahihtir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضورة**: erkeklerden zayıf olan. El-Ferrâ dedi: Benî Âmir’den bir bedevîyi, bir başkasına şöyle derken işittim: “Beni **ضورة** mı sandın; kendimden savunmam.” Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**لا تضارون** في رؤيته”, yani bazınız bazınıza **يضير** etmez. Ve **الضارورة**: **الضير**. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: “Bu, üzerinde senin için onun benzeri bir şiir araştırması olmayan bir adamdır”, yani onun şiir söylemesine karşı sana bir şey artırmaz. Ve mecazdandır: **ضارة** hakkını; ve **ضامه**: onu men etti ve onu eksiltti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَارَهُ
1 ضَارَهُ ذ , aor. يَضِيرُ, inf. n. ضَيْرٌ; (S, M, A, Msb, K;) as also ضَارَهُ, aor. يَضُورُ, inf. n. ضَوْرٌ; (S, M, K;) It (a thing, M, K) harmed, injured, hurt, mischiefed, or damaged, him; i. q. ضَرَّهُ, (S, M, K,) or أَضَرَّ بِهِ. (Msb.) You say, هٰذَا مِمَّا لَا يَضِيرُكَ [This is of the things that will not harm thee]: and لَوْ فَعَلْتَهُ لَمْ يَضِرْكَ [Hadst thou done it, it had not harmed thee]: and لَا ضَيْرَ عَلَيْكَ [No harm shall befall thee]. (A.) And مَا يَضِيرُكَ عَلَى الضَّبِّ صِيْدٌ i. q. مَا يَضُرُّكَ q. v. (A in art. ضر.) And Ks says that he had heard (from one of the people of El-' ءliyeh. TA) the phrase لَا يَنْفَعُنِى ذٰلِكَ وَلَا يَضُورُنِى [That will not benefit me, nor will it harm me]. (S, TA.) See also a reading of a phrase in a trad. cited in art. ضر. conj. 3.

##### Türkçe

**ضَارَهُ**
1 **ضَارَهُ** **ذ** , muzâri‘ **يَضِيرُ**, mastar ismi **ضَيْرٌ**; (S, M, A, Msb, K;) ve yine **ضَارَهُ**, muzâri‘ **يَضُورُ**, mastar ismi **ضَوْرٌ**; (S, M, K;) O (bir şey, M, K) ona zarar verdi, incitti, acı verdi, fesat çıkardı veya ziyan etti; **ضَرَّهُ** ile aynı (S, M, K,) yahut **أَضَرَّ بِهِ**. (Msb.) Şöyle dersin: **هٰذَا مِمَّا لَا يَضِيرُكَ** [Bu, sana zarar vermeyecek şeylerdendir]: ve **لَوْ فَعَلْتَهُ لَمْ يَضِرْكَ** [Onu yapmış olsaydın, sana zarar vermemiş olurdu]: ve **لَا ضَيْرَ عَلَيْكَ** [Sana hiçbir zarar yoktur]. (A.) Ve **مَا يَضِيرُكَ عَلَى الضَّبِّ صِيْدٌ** , **مَا يَضُرُّكَ** ile aynı; bk. (A, **ضر** maddesinde.) Ve Ks, (El-‘ **ءلية** halkından birinden, TA) şu ibareyi işitmiş olduğunu söyler: **لَا يَنْفَعُنِى ذٰلِكَ وَلَا يَضُورُنِى** [Bu bana fayda vermez ve bana zarar da vermez]. (S, TA.) Ayrıca, **ضر** maddesinde, 3. bâbda zikredilen bir hadisteki bir ibarenin bir kıraatına da bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَارَ
ضَارَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْر 1 ),
a.  Injured, harmed; hurt.

ضَاْيِر
ضَاْيِر 21 ,
a.  Injurious, hurtful.

##### Türkçe

ضَارَ
ضَارَ ( **ي** ) I (mastar: **ضَيْر** 1),
s. Yaraladı, zarar verdi; incitti.

ضَاْيِر
ضَاْيِر 21,
s. Zarar verici, incitici.
