# ضيز (ض-ي-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Eksik

- Harfler: ض - ي - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضِيزَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/siga/%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B2%D9%8E%D9%89.md) | فُعْلَى | Eksik | 1 | 1 | [53:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/ayet/53:22.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî, kök içi hemzeli ve vâvî varyantlı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md), [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md), [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Taksimatta haksızlık etme, payı kasten eksiltme ve karşı tarafın hakkından kısma |
| Çekirdek Özet 2 | Müşrik zihniyetin uydurduğu çarpık, çelişkili ve taraflı bölüştürme mantığını reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Asimetrik, keyfi ve ilkesiz bölüşüm modellerinin hem ahlaki hem ontolojik tutarsızlığı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir noksanlık sanarak arkasındaki bencilce kurgulanmış zulüm ve pay kapma mantığını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Payın daraltılması, sınırlandırılması ve hak kaybına uğratılması temel hareketi; nitekim aynı ikili tabanı paylaşan [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) kökünde mekân ve imkânın daralması, [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) kökünde hakkın zayi edilip heba olması, [ضير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1.md) kökünde zarara ve eksilmeye uğratma, [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) kökünde ise bir yere yanaşıp sınırına dâhil olma anlamı esastır. | ز | Kesme, ayırma ve biçme bildiren ز harfinin eklenmesiyle bu daraltma hareketi, paylaştırma esnasında bir tarafın hissesini kasten kesip kısma ve hak çiğneyerek yapılan adaletsiz taksimat anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki (türetme; ص imgesi temelinde sesin yanak ve azı dişlerinden patlamasıyla doğan baskılama ve sıkıştırma) | Payı baskı altına alma, karşı tarafı sıkıştırarak hakkını sınırlandırma hamlesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Paylaştırma işine bilfiil müdahale etme, kendine doğru çekme ve tasarrufta bulunma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Karşı tarafa düşen paydan bir parçayı kesip ayırma, hisseyi bilerek kısma eylemi |
| ضيز | Güç kullanarak el uzatma ve payı kesip kısma | Dağıtım sürecinde zayıf tarafı baskılayıp onun payını kesmek suretiyle kendine haksız çıkar sağlama hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Paylaştırma esnasında bir tarafın hissesinden kırpmak, ortaklar veya hak sahipleri arasında bölüştürme yaparken karşı tarafa eksik verip kendine fazlasını ayırmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök hemzeli varyantı olan [ضأز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2.md) biçimiyle yer alır; şairin hasmına hitaben hakkının çiğnendiğini ve payının zorla kısıldığını bildirdiği şu beyitte geçer: فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında miras veya ganimet dağıtımında bir kimsenin hakkını eksilten kişi için ضازَه حَقَّهُ ibaresi kullanılırdı; bu fiil zulüm ([جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md)) ve haksız eksiltme ([بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md)) ile eşanlamlı görülmüştür. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ضيز kökü, zayıf orta harf ve son harfindeki sert ıslıklı ses dolayısıyla fonetik varyantlara oldukça açık bir yapı sergiler. Kökün en eski morfolojik katmanında [ضأز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2.md) (hemzeli) ve [ضوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B2.md) (vavlı) biçimleriyle iç içe geçtiği klasik dilciler tarafından tespit edilmiştir. İbrancede pay kısma ve haksızlık etme fiilleri farklı köklerle karşılansa da daraltma, sıkıştırma ve hırpalama bildiren Batı Sami kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık izleri görülür. Arapçada kök, genel bir zulüm anlamından ziyade doğrudan doğruya bölüştürme, hisselendirme ve taksimat süreçlerindeki kasıtlı adaletsizliği bildiren çok dar ve teknik bir alana yerleşmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ضوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B2.md) ve [ضأز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2.md) varyantları | Kökün aslı kimi dilcilere göre vâvî kimi dilcilere göre yâîdir; hemzeli biçimle birlikte taksimatta hakkı eksiltme çekirdeğinde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami daraltma kökleri | Payı kısma, baskılama ve eksiltme anlam alanında bölgesel Sami dilleriyle kavramsal paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيز | Anlamlı | Eksiltmek, haksız taksim etmek | Taksimatta birinin hakkını bilerek kısmak ve zulmetmek | Hedef köktür, Kur'an'da 1 kez geçer (Necm [53:22](https://lisan.digital/tr/ayet/53:22.md)). |
| ضزي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يضز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يزض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| زضي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| زيض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيز | Merkez | Taksimatta haksızlık | Karşı tarafın hissesini kasten kırpıp kendine yontarak yapılan çarpık bölüştürme. | Paylaştırmadaki bencilce adaletsizlik. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Haktan sapma | Doğru çizgiden, adaletten ve haktan genel olarak sapmayı anlatır; taksimat şartı aramaz. | Bütün haksızlık ve zulüm türlerini kapsayan geniş sapma. |
| [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) | Komşu | Eksik verme | Ölçüde, tartıda veya değer biçmede hakkı bilerek noksan kılma ve değerini düşürme. | Malın veya hakkın gerçek değerini eksiltme. |
| [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) | Komşu | Baskıyla ezme | Karşı tarafın hakkını zorbalıkla, sindirerek veya itibarını kırarak çiğneme hali. | Güç kullanarak payı gasp etme ve sindirme. |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Zıt | Denge ve eşitlik | Her hak sahibine hakkını eksiksiz, dengeli, tarafsız ve dosdoğru verme hali. | Kusursuz hakkaniyet ve orantılı denge. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيز | Haksız taksimat | Bölüşümde taraf tutarak karşıdakinin payını kısma eylemi. | Kesin |
| Latince | iniquus, dispar | Hakkaniyetsiz, dengesiz | Paylaşımın adil olmadığını belirtir; kasten pay kısma dinamizmini tam kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | unfair, inequitable, biased | Adil olmayan, çarpık, taraflı | Haksız ve yanlı bölüşümü karşılar; kökün içerdiği bencilce gasp vurgusunu dolaylı taşır. | Güçlü |
| Almanca | unrechtmäßig, schief, parteiisch | Haksız, çarpık, taraflı | Bölüşümdeki çarpıklığı ve meşruiyetsizliği verir; öznel dayatmayı dışarıda bırakabilir. | Güçlü |
| Fransızca | inique, biaisé, malpartagé | Hakkaniyetsiz, çarpık pay edilmiş | Taksimattaki keyfi adaletsizliği ifade eder; fonetik sertliği karşılamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضِيزَى (sıfat formu) | Çarpık, haksız ve temelsiz bölüştürme | Müşriklerin melekleri kız çocukları sayarak Allah’a nispet etmeleri, erkek çocukları ise kendilerine ayırmaları şeklindeki bencil ve mantıksız paylaşım zihniyetinin iptali (Necm [53:22](https://lisan.digital/tr/ayet/53:22.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve tenzih | Müşriklerin kendi aşağı gördüklerini Allah'a yakıştırmasındaki mantıki çelişki ve ontolojik edepsizlik | İlah tasavvurundaki ahlaki ve mantıksal tutarsızlık |
| Fıkıh | Miras ve ganimet taksimi | Hak sahiplerine pay dağıtılırken tarafgirlik yapmanın ve birinin hissesinden kısmanın haram oluşu | Batıl ve eksik bölüştürme yasağı |
| Tefsir | Lafız ve fonetik tahlil | Kelimenin vezninin özgünlüğü, benzeri olmayan bir vasıf kalıbı oluşu ve ayet sonundaki tını sertliği | Çarpıklığı lafzen de hissettiren istisnai yapı |
| Hadis | Taksimat ahlakı | Veri bulunamadı | Hadis metinlerinde ıstılahi bir yoğunlaşma tespit edilmedi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyet tasavvuru | Asimetrik nispet | Şirk mantığının temelsizliğini gösterme | İnsanın beğenmediğini yaratıcısına layık görme küstahlığını teşhir eder. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve tutarlılık | Mantıksal çelişki | Hatalı önermeyi çürütme | Kendi kabullerine dahi uymayan bir önermenin epistemolojik geçersizliğini açığa çıkarır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet | Ayrımcı taksimat | Kamusal adaletsizliği niteleme | Güçlünün kendine imtiyaz, zayıfa külfet yüklediği gayrimeşru düzeni reddeder. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir bölüşümü | Çarpık dağılım | Haksız artık-değer transferini engelleme | Ortak kaynakların bir zümre lehine taraflı ve haksız paylaşımını mahkûm eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik dağılım ve bozuk matris | Simetri ekseni kaymış, toplam değerin hakkaniyetli dağılmadığı ve katsayıların taraflı ağırlıklandırıldığı dengesiz sistem hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çıkar çatışmasında taraflı tahsisat | Karar alıcının hem paylaştıran hem pay alan olduğu durumlarda ortaya çıkan bilişsel önyargı ve keyfi kaynak bölüşümü. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «kusurlu veya noksan bir taksim» şeklinde teknik bir oran hatası gibi algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Taksimin arkasındaki ahlaki çürüme, zihniyet çelişkisi, karşı tarafı aşağılayıp kendini üstün tutma kibri ve şirkin mantıksal iflası. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği derin teolojik ve ahlaki eleştiriyi sıradan bir miras bölüşümü seviyesine indirgeyerek müşrik aklın ontolojik küstahlığını görememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Müşrik zihniyetin kendi içinde düştüğü apaçık mantıksal tutarsızlığı tek bir kelimeyle ve son derece sarsıcı bir tonla deşifre eden özgün bir kullanımdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Putperestlerin melekleri Allah’ın kızları saydığı, buna karşılık kız çocuk sahibi olmayı kendilerine zül gördüğü batıl inançları eleştiren ayetlerde (Necm [53:21](https://lisan.digital/tr/ayet/53:21.md)-22). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirkin sadece bir inanç hatası değil, aynı zamanda bencilce, ahlaksızca ve mantıksızca kurgulanmış bir çıkar ve taksimat sahtekarlığı olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bölüştürme esnasında karşı tarafın payını kesip kısarak kendine fazlasını ayırmak, hakkı eksiltmek.
- Soyut anlam: Bir önermede veya hükümde çifte standart uygulayarak kendi lehine taraflı, mantıksız ve adaletsiz bir denge kurmak.
- Sistematik karşılık: Hem ontolojik hem iktisadi hem ahlaki düzlemde simetrinin ve hakkaniyetin bilinçli biçimde bozulması hali.
- LaTeX modeli: $$D(x, y) \implies \left( x > y \quad \land \quad V(x) \ll V(y) \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $D$ paylaştırma fonksiyonunu, $x$ öznenin kendisine ayırdığı payı, $y$ karşı tarafa bıraktığı payı temsil eder. Çarpık taksimat ($D$), öznenin miktar olarak kendine büyüğü alması ($x > y$), fakat değer ve kıymet atfında ($V$) en aşağı gördüğünü karşı tarafa yıkıp ($V(x) \ll V(y)$) çifte standart üretmesiyle oluşan dengesizliği sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Necm 53:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/ayet/53:22.md) — ضِيزَى

تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى

Meal (IK): Öyleyse bu, insafsız bir paylaşma.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والزاي و و ا ي ء معهما
ض ي ز، ض أ ز يستعملان فقط
ضيز:
تقول: ضِزْتُه حَقَّه أي مَنَعْتُه، ضَيْزاً. وقوله تعالى:
تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى، أي ناقصة.
ضأز:
ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً، وضازَه يَضيزُه ضَيْزاً غير مهموز، فهو ضائِزٌ وذاكَ مَضيزٌ، واذا هَمَزْتَ قلت: مَضْؤوز.
ويقال: قِسمةٌ ضِزَى وضُوْزَى وضِئْزَى بالهمز قال: فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ قال: وما لا يُهمَز كان حَقُّه: ضازَ يضيز مَضيزاً ومَضازاً اذا نَقَصَه.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الزاي** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ض ي ز**، **ض أ ز**: yalnızca kullanılırlar.

**ضيز**:
dersin ki: **ضِزْتُه حَقَّه** yani onu (hakkından) men ettim, **ضَيْزاً**. Ve Yüce Allah’ın sözü:
**تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى**; yani eksik.

**ضأز**:
**ضَأزَه**; **بَضْأزَهُ** ile **ضَأزْاً**; ve **ضازَه يَضيزُه ضَيْزاً** (hemzesiz); o hâlde o **ضائِزٌ**, şu ise **مَضيزٌ**dur; ve eğer hemze yaparsan dersin ki: **مَضْؤوز**.
Ve denilir: **قِسمةٌ ضِزَى** ve **ضُوْزَى** ve hemze ile **ضِئْزَى**. Dedi ki:
فحَظُّكَ **مَضْؤوزٌ** وأَنْفُكَ راغِمُ
Dedi ki: Hemze yapılmayanın hakkı şudur: **ضازَ يضيز مَضيزاً ومَضازاً**; onu eksilttiği zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضازَ في الحُكم، أي جار. يقال: ضازَهُ حقَّه يَضيزُهُ ضَيْزاً، عن الأخفش، أي بَخَسَه ونقَصه. قال: وقد يهمز فيقال: ضَأزَهُ ضَأْزاً وينشد:
فإن تنأَ عنَّا نَنْتَقِصكَ وإنْ تُقِمْ		فَحَقُّكَ مضؤُوزٌ وأنْفُكَ راغِمُ
وقوله تعالى: "قِسْمَةٌ ضيزى"، أي جائرةٌ. قال الفراء: وبعض العرب يقول: ضِئْزى وضُؤْزى بالهمز.

##### Türkçe

**ضازَ** hükümde; yani haksızlık etti. Denilir: **ضازَهُ حقَّه يَضيزُهُ ضَيْزاً**, el-Ahfeş’ten; yani onu eksiltti ve noksanlaştırdı. Dedi: Ve bazen hemzelenir de denilir: **ضَأزَهُ ضَأْزاً**; ve şu şiir okunur:
فإن تنأَ عنَّا نَنْتَقِصكَ وإنْ تُقِمْ		فَحَقُّكَ مضؤُوزٌ وأنْفُكَ راغِمُ
Ve Yüce Allah’ın sözü: **"قِسْمَةٌ ضيزى"**; yani haksız (bir taksim). el-Ferrâ dedi: Arapların bazısı hemze ile **ضِئْزى** ve **ضُؤْزى** der.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض س  ض ز ( و ا ي ء )
ضوز ، ضيس ، ضيز ، ضأز
فأمّا الضّادُ والسِّين فإن المُنْذِرِيَّ أخبرَني عن الطُّوشيّ عن أبي جعفر الخرّاز عن ابن الأعرابي أنه قال :
( ضوز ضيس ) : الضَّوْزُ : لَوْكُ الشيء .
والضَّوْسُ : أكلُ الطَّعام ، وأما الضّاد والزّايُ فإن الله جلّ وعزّ قال في كتابه : ( الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى ) ( النجم : 22 ) .
وروَى المفضّل بن سَلَمة عن أبيه عن الفرّاء أنه قال في قوله : ( إِذاً قِسْمَةٌ ( ، أي : جائرة .
قال : والقُرّاء جميعُهم على ترك همز : ( ضِيزَى .
قال : ومن العرب من يقول : ضِيزَى ولا يَهمِز . وبعضُهم يقول : ضِئْزَى وضُؤْزَى ، بالهمز ، ولم يَقْرَأ بها أحد نعلمه .
قال : وضِيزَى فُعْلَى ، وإن رأيتَ أوَّلَها مكسوراً ، وهي مِثْلُ بِيض وعِين ، كان أوَّلُها مضموماً فكَرِهوا أن يُترَك على ضَمِّه ، فيقال : بُوضٌ وعُونٌ ، والواحدةُ بَيْضَاءُ وعَيْناءُ ، فكسَروا أولها لتكون بالياء ، ويتألّف الجمع والأثنان والواحد .
وكذلك كرهوا أن يقولوا : ضُوزَى ، فتصير بالواو وهي من الياء . وإنما قضيتُ على أوّلها بالضم ، لأنَّ النُّعوت للمؤنث تأتي إمّا بفَتْح وإمَّا بضم ، فالمَفْتُوح مِثْل سَكْرَى وعَطْشَى ، والمضموم مِثل الأُنثى والحُبلَى . وإذا كان اسماً ليس بنعتٍ كَسَرُوا أوَّله كالذِّكرى والشِّعرى .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما أغنى عَنّي ضَوْزَ سِوَاك ، وأَنشَد :
تعَلَّمَا يا أَيُّها العَجُوزَانْ
ما هاهُنا ما كنْتُما تَضُوزان
فروِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَان
وأخبرني الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : ضِزْتُه حَقَّه ، أي : نقَصَتْهُ . قال : وأفادني ابن اليزيديّ عن أبي زيد في قوله جلّ وعزّ : الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى } . قال : جائرة ؛ يقال : ضاز يَضِيزُ ضَيْزاً ، وأَنشد :
إذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنيمةٍ
تقنَّعَ جارَانَا فلَم يتَرَمْرَما
قال : وضأَزَ يَضْأَزُ مِثلُه . وأنشد أبو زيد :
إن تَنْأَ عنَّا نَنتَقِصْك وإنْ تُقِم
فحظُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغِمُ
وقال أبو الهيثم : ضِزْتُ فلاناً أضيزُ ضَيْزاً : جُرْتُ عليه .
وقال ابن الأعرابي : تقول العرب : قسمةٌ ضُؤْزَى ( بالضمّ والهمز ) وضُوزَى ( بالضم بلا همز ) وضِئْزَى ( بالكسر والهمز ) وضِيزَى ( بالكسر وترك الهمز ) . قال : ومعناها كُّلها الجَوْرُ ؛ روى ذلك كله عنه أبو العباس أحمد بن يحيى .
ورَوَى سَلَمة عن الفرَّاء قال : الضُّوَازة : شظيّةٌ مِنَ السِّواك .
قلتُ : ضازَ يَضُوز : إذا أَكَلَ . وضازَ يَضِيز : إذا جارَ .

##### Türkçe

ض س  ض ز ( و ا ي ء )
**ضوز** ، **ضيس** ، **ضيز** ، **ضأز**

Şu hâlde **الضّاد** ve **السِّين**’e gelince: **المُنْذِرِيَّ** bana **الطُّوشيّ**’den, o **أبي جعفر الخرّاز**’dan, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi; onun şöyle dediğini:
( **ضوز ضيس** ) : **الضَّوْزُ**: şeyin çiğnenmesi.
Ve **الضَّوْسُ**: yemeğin yenmesi. **الضّاد** ve **الزّايُ**’a gelince, şüphesiz Allah azze ve celle kitabında şöyle dedi: ( **الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى** ) ( **النجم : 22** ) .

Ve **المفضّل بن سَلَمة** babasından, o da **الفرّاء**’dan rivayet etti ki, o onun sözü hakkında şöyle dedi: ( **إِذاً قِسْمَةٌ** ( , yani: haksız.
Dedi: ve kurrâların hepsi, ( **ضِيزَى** )’da hemzeyi terk etmek üzeredir.
Dedi: ve Araplardan kimi **ضِيزَى** der ve hemzelemez. Ve bazısı **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** der, hemze ile; ve bildiğimiz kadarıyla hiç kimse onunla okumadı.
Dedi: ve **ضِيزَى** **فُعْلَى**’dır; her ne kadar onun evvelini kırık görsen de; ve o **بِيض** ve **عِين** gibidir; onun evveli dammeli idi; böylece onu dammesi üzere bırakılmasından hoşlanmadılar; böylece **بُوضٌ** ve **عُونٌ** denir; ve tekili **بَيْضَاءُ** ve **عَيْناءُ**’dır; böylece evvelini kırdılar ki **الياء** ile olsun; ve cem‘, ikil ve tekil telif olunsun.
Ve yine **ضُوزَى** demekten hoşlanmadılar; böylece **الواو** ile olur; hâlbuki o **الياء**’dandır. Ancak ben onun evveli hakkında damme ile hükmettim; çünkü müennes için sıfatlar ya fetha ile ya da damme ile gelir; fethalı olan **سَكْرَى** ve **عَطْشَى** gibidir; dammeli olan **الأُنثى** ve **الحُبلَى** gibidir. Ve eğer sıfat olmayan bir isim olursa, **الذِّكرى** ve **الشِّعرى** gibi evvelini kırarlar.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: denir: **ما أغنى عَنّي ضَوْزَ سِوَاك**; ve inşad etti:
تعَلَّمَا يا أَيُّها العَجُوزَانْ
ما هاهُنا ما كنْتُما تَضُوزان
فروِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَان

Ve **الحَرَّاني** bana **ابن السكيت**’ten haber verdi: denir: **ضِزْتُه حَقَّه**; yani: onu eksilttim. Dedi: ve **ابن اليزيديّ** bana **أبي زيد**’den, onun azze ve celle sözü hakkında fayda verdi: **الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى** } . Dedi: haksız; denir: **ضاز يَضِيزُ ضَيْزاً**; ve inşad etti:
إذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنيمةٍ
تقنَّعَ جارَانَا فلَم يتَرَمْرَما

Dedi: ve **ضأَزَ يَضْأَزُ** onun gibidir. Ve **أبو زيد** inşad etti:
إن تَنْأَ عنَّا نَنتَقِصْك وإنْ تُقِم
فحظُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغِمُ

Ve **أبو الهيثم** dedi: **ضِزْتُ** falancaya **أضيزُ ضَيْزاً**: ona zulmettim.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: Araplar şöyle der: **قسمةٌ ضُؤْزَى** (damme ve hemze ile) ve **ضُوزَى** (damme ile, hemzesiz) ve **ضِئْزَى** (kesre ve hemze ile) ve **ضِيزَى** (kesre ile ve hemzeyi terk ederek). Dedi: ve onların hepsinin manası zulümdür; bunu onun hakkında bütünüyle **أبو العباس أحمد بن يحيى** rivayet etti.

Ve **سَلَمة** **الفرَّاء**’dan rivayet etti; dedi: **الضُّوَازة**: misvaktan bir kıymık.

Dedim: **ضازَ يَضُوز**: yediği zaman. Ve **ضازَ يَضِيز**: zulmettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضيل**) **الضاد** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi ki: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denilir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi ki:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve **الياء** ve **الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denilir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir; o, **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. Ve “**لا يَضِيرني** şöyle” (denir); yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve **الياء** ve **الزاء**: onun zikri geçmişti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **بَنات الياء**’dandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik (olan). Denilir: “**ضِزْته** hakkını”; onu menettiğin zaman. Ve birtakım kimseler “**ضَأَزَه**” diye rivayet etti; hemzeli. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu babda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve **الياء** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup helâk olmasına delâlet eder. Denilir: “**ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**”; ve “ben onu **أَضَعْتُهُ** **إضاعة** (ile).” Ama onların **العَقَار**’ı **ضيعة** diye adlandırmaları: onu öz dilden saymıyorum([4]); ve onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunu zannediyorum. Ve “ancak şu sebeple böyle adlandırıldı: onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunun. Ve denilir: “**أَضَاعَ**; o halde o **مُضِيعٌ**’dir”; zayiatı çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve babdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl babındandır. **ابنُ السِّكيت** rivayet etti: “**تضيَّعت** rüzgâr”; **تضوَّعت** gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve **الياء** ve **الفاء** sahih tek bir asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denilir: “**أَضَفْتُ** şeyi şeye”: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; ve yine **تضيَّفَتْ** (denir); batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya **تضيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi ki:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani: sırtlarımızı dayadık. Ve denilir: ok hedefin dışına **ضَافَ**; **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi ki:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundandır; denilir: “**ضِفْتُ** adamı”: beni misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve “**أَضَفْتُهُ**”: onu yanıma indirdim. Ve “**ضَيَّفْته**” de denilir; **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ** eder; onları takip eder, kendisini misafir etsinler diye. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil de olur çoğul da. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** da denilir. Ve vadinin bir yanına **ضِيفٌ** denilir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve “**تَضايَفنا** vadiyi”: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve yine “**تَضَايَفَ** köpekler [avı([10])]”: ona yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi ki:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve o, bu kıyastandır. Ve “**تضَيَّفُوه**” denilir; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
İşte o, **الضِّيافة**’den bilinen **الضَّيفةُ**’dir. Ve bir kavim dedi ki: “Kadın **ضافت**”: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف**” sözleri; ondan korktuğu zaman: zikrettiğimiz asıldan şâz olması câizdir; ve ona bir gerekçe uydurulabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف**”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda, olmuş gibidir; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; bana göre daha evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi ki:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani: korkar. **أبو سعيد** dedi ki: “**ضاف** keder”; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**’dır: fakirlik. Denilir: adam **أضاق**: malı gitti. Ve **ضاقَ**: cimrilik ettiği zaman. Ve “şey **ضَيْقٌ**”: yani **ضَيِّق**. Babın hepsi tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
Denilir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi ki: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve **الياء** ve **الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. “**الضَّيَكانُ**” derler: uylukları çok etli olan adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve “bu develer **تَضِيك**” denilir; yani memelerinin büyüklüğünden uyluklarını ayırır/açar.

(**ضيم**) **الضاد** ve **الياء** ve **الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denilir: “onu **ضامه**; onu **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**.” O, isim ve masdardır. Ve **المَضِيم** adam: mazlum. Ve babda bir kelime kaldı: denilir ki **الضِّيم**, **الضاد**’ın kesresiyle: dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi ki:

--------------ـــــ
([1]) Onu Lisân’da (**ضيل**) okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyettendir. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Ya‘kūb’un kıraatidir; İbn Muḥayṣın ve el-Yezîdî de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). İtḥâf Fuḍalâʾi’l-Beşer 178.
([3]) Sadrı Lisân’da (**ضأز**) olduğu üzere:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”, ve onu söylemez.
([5]) Söz böylece eksik kesilmiş olarak vârid oldu. Şemmah’ın şu iki beytiyle istişhâd ederler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
Ve belki onların ardından İbn Fâris’te sözün kalanı: “Bu, **الإضاعة**’dandır; **التضييع** mânâsında.”
([6]) İmruʾu’l-Kays Dîvânı 88 ve Lisân (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrici (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı dîvânında 560’ta:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve Lisân’da (**ضيف**) da böyledir. Bir başka defa: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”, ve Mücmel’de olanı sabit kıldım.
([10]) Tamamlama Mücmel’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) Mütemmim b. Nüveyre’nindir; el-Mufaḍḍaliyyât’ta: (1: 94); ve sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *.
([13]) el-Burayḳ el-Hüzelî’nindir; Lisân’da (**ضيف**، **فلم**); Hüzelîlerin kalan şiirlerinde 22 ve es-Sükerî’nin Hüzelîler şerhinde 110; ve (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce Lisân’da (**ضيف**): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) el-Baʿîs’in Cerîr’i hicvidir; daha önce (**رشم**)’da geçti; beytin tahrici haşiyelerde.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) en-Nâbiġa el-Caʿdî’nindir; sadrı Lisân’da (**ضيف**) olduğu üzere: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, Ebû Ḏuʾeyb el-Hüzelî’dir; beyit dîvânında 99.
([19]) Beyit tamamıyla, dîvânda olduğu üzere:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
([20]) el-Aḫṭal’ın dîvânında 233 ve Lisân (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) Mücmel’de onun yerine: “Ve o, Hüzelî’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği Hüzelî, Sâʿide b. Cüveyye’dir. Ve beyti, Lisân’da (**دبب**، **ضيم**) ve Dîvânu’l-Hüzeliyyîn 207’de:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿تلك إذا قسمة ضيزى﴾ [النجم/22]، أي: ناقصة. أصله: فعلى، فكسرت الضاد للياء، وقيل: ليس في كلامهم فعلى (في النعوت لا مطلقا. قال ابن خالويه: ليس في كلام العرب صفة على فعلى. كتاب ليس في كلام العرب ص 256).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿تلك إذا قسمة **ضيزى**﴾ [النجم/22]; yani: eksik. Aslı: **فعلى**’dır; **الياء** sebebiyle **الضاد** kesralandı. Ve denildi ki: onların كلامında **فعلى** yoktur (sıfatlarda, mutlak olarak değil. İbn Hâlaveyh dedi ki: Arapların كلامında **فعلى** üzere bir sıfat yoktur. “Arapların كلامında olmayan” kitabı s. 256).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ز
ضامه حقه وضازه‏:‏ منعه ونقصه ‏"‏ تلك إذاً قسمة ضيزى ‏"‏ وتقول‏:‏ دعوتني إلى ردح الشيزى فما هذه القسمة الضيزى‏.‏

##### Türkçe

ض ي ز
Onu hakkından **ضامه** ve onu **وضازه**: onu men etti ve onu eksiltti. “Şu hâlde o, **ضيزى** bir taksimdir.” Ve dersin ki: Beni **ردح الشيزى**’ya çağırdın; öyleyse bu **القسمة الضيزى** nedir?

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضازَ في المحكم أَي جار. وضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً: نقصه وبَخَسَه ومنعه.
وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً: جُرْتُ عليه. وضازَ يَضِيزُ إِذا جار، وقد يهمز فيقال: ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً. وفي التنزيل العزيز: تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى؛ وقسمة ضِيزَى وضُوزَى أَي جائرة، والقراء جميعهم على ترك همز ضِيزَى، قال: ومن العرب من يقول ضِيزَى، ولا يهمز، ويقولون ضِئْزَى وضُؤْزَى، بالهمز، ولم يقرأْ بهما أَحد نعلمه. ابن الأَعرابي: تقول العرب قسمة ضُؤْزى، بالضم والهمز، وضُوزى، بالضم بلا همز، وضِئْزَى، بالكسر والهمز، وضِيزى، بالكسر وترك الهمز، ومعناها كلها الجَوْر. وضِيزَى، فُعْلى، وإِن رأَيت أَوّلها مكسوراً وهي مثل بِيضٍ وعِين، وكان أَوّلها مضموماً فكرهوا أَن يترك على ضمته فيقال بُوضٌ وعُونٌ، والواحدة بَيضاء وعَيْناء، فكسروا الباء لتكون بالياء ويتأَلف الجمع والاثنان والواحدة، وكذلك كرهوا أَن يقولوا ضُؤْزَى فتصير بالواو وهي من الياء؛ قال ابن سيده: وإِنما قضيت على أَولها بالضم لأَن النعوت للمؤَنث تأْتي إِما بفتح وإِما بضم؛ فالمفتوح مثل سَكْرَى وعَطْشى، والمضموم مثل أُنثى وحُبْلَى،وإِذا كان اسماً ليس بنعت كسر أَوله كالذِّكْرَى والشِّعْرَى. قال الجوهري: ليس في الكلام فِعْلَى صفةً وإِنما هو من بناء الأَسماء كالشِّعْرَى والدِّفْلَى. قال الفراء: وبعض العرب يقول ضِئْزَى وضُؤْزَى بالهمز، وحكي عن أَبي زيد أَنه سمع العرب تهمز ضِيزَى، قال: وضازَ يَضِيزُ؛ وأَنشد: إِذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنِيمَةٍ،
تَقَنَّعَ جارَانا فلم يَتَرَمْرَما
قال: وضَأَزَ يَضْأَزُ مثله. والضَّيْزُ: الاعوجاج. والضَّيْزَنُ: نُونُه عند يعقوب زائدة، وهو مذكور في موضعه.

##### Türkçe

**ضازَ**: el-Muḥkem’de: yani saptı. Ve **ضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً**: onu eksiltti ve onu kıstı ve onu men etti.

Ve **وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً**: ona zulmettim. Ve **وضازَ يَضِيزُ**: saptığı zaman; ve bazen hemzelenir de şöyle denir: **ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً**. Ve aziz tenzilde: **تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى**; ve **قسمة ضِيزَى** ve **ضُوزَى**: yani zalimce. Ve kurrânın hepsi **ضِيزَى**’nın hemzesini terk etmek üzeredir. Dedi ki: Araplardan kimi **ضِيزَى** der, hemzelemez; ve **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** derler, hemze ile; ve bildiğimiz kadarıyla ikisiyle de hiç kimse okumamıştır. İbnü’l-A‘râbî: Arap der ki: **قسمة ضُؤْزى**; damme ve hemze ile; ve **ضُوزى**; damme ile hemzesiz; ve **ضِئْزَى**; kesre ve hemze ile; ve **ضِيزى**; kesre ve hemzeyi terk ile; ve bunların hepsinin manası zulümdür. Ve **ضِيزَى**: **فُعْلى** (kalıbıdır); ve her ne kadar sen onun evvelini kırık görsen de, o **بِيضٍ** ve **عِين** gibidir; hâlbuki onun evveli dammeli idi; fakat onu dammesi üzere bırakıp **بُوضٌ** ve **عُونٌ** denilmesini çirkin gördüler; ve tekili **بَيضاء** ve **عَيْناء**dır; böylece **ياء** ile olsun ve cem‘, ikil ve tekil birbirine ünsiyet etsin diye **ب**’yi kestiler; ve aynı şekilde **ضُؤْزَى** demeyi de çirkin gördüler de **واو** ile olur; hâlbuki o **ياء**dandır. İbn Sîde dedi ki: ancak onun evveline damme ile hükmettim; çünkü müennes için sıfatlar ya fetha ile ya damme ile gelir; fethalı olan **سَكْرَى** ve **عَطْشى** gibidir; dammeli olan **أُنثى** ve **حُبْلَى** gibidir; ve eğer sıfat olmayan bir isim olursa evveli kırılır; **الذِّكْرَى** ve **الشِّعْرَى** gibi. el-Cevherî dedi ki: kelâmda sıfat olarak **فِعْلَى** yoktur; ancak o, **الشِّعْرَى** ve **الدِّفْلَى** gibi isimlerin binasındandır. el-Ferrâ dedi ki: Arapların bazısı **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** der, hemze ile. Ebû Zeyd’den, Arapların **ضِيزَى**’yı hemzelediğini işittiği rivayet olundu. Dedi ki: ve **وضازَ يَضِيزُ**; ve inşad etti:
إِذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنِيمَةٍ،
تَقَنَّعَ جارَانا فلم يَتَرَمْرَما
Dedi ki: ve **وضَأَزَ يَضْأَزُ** onun gibidir. Ve **الضَّيْزُ**: eğrilik. Ve **الضَّيْزَنُ**: onun **نُونُه**’u Ya‘kūb katında ziyadedir; ve o, yerinde zikredilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ي ز * * ضَازَ * في الحكم جار و * ضَازَهُ * حقه نقصه وبخسه وبابه باع وقوله تعالى ﴿قسمة ضيزى﴾ أي جائرة وهي فُعْلى مثل طُوْبى وحُبْلى وإنما كسروا الضاد لتسلم الياء لأنه ليس في الكلام فعلى صفة وإنما هو من بناء الأسماء كالشعرى والدفلى ومن العرب من يقول * ضِئْزَى * بالهمزة

##### Türkçe

* ض ي ز * **ضَازَ**: hükümde haksızlık etti; ve **ضَازَهُ**: onun hakkını eksiltti, onu noksanlaştırdı ve onu kıstı; ve babı **باع**’dır. Yüce Allah’ın sözü: { **قسمة ضيزى** } yani: haksız (bir taksim); ve o, **فُعْلى** (veznindedir), **طُوْبى** ve **حُبْلى** gibi. Ancak **الضاد**’ı kesrelediler ki **الياء** sağlam kalsın; çünkü الكلام’da sıfat olarak **فعلى** yoktur; ancak o, isimlerin binasındandır; **الشعرى** ve **الدفلى** gibi. Araplardan kimi de hemze ile **ضِئْزَى** der.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَازَ
1 ضَازَ ذ , (S, K,) aor. يَضِيزُ, inf. n. ضَيْزٌ, (TA,) He deviated from the right course; or acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically; (S, K;) فِى الحُكْمِ in the judgment: (S:) like ضَأَزَ. (TA in art. ضأز.) ― -b2- ضَازَهُ حَقَّهُ, aor. and inf. n. as above, He deprived him, or defrauded him, of a part, or the whole, of his right, or due: (S, M, K:) like ضَازَهُ, aor. يَضُوزُهُ: (K:) he refused it to him, or withheld it from him: (AZ, M, TA:) and sometimes one says ضَأَزَهُ, aor. يَضْأَزُهُ, inf. n. ضَأْزٌ. (S, TA.)

قِسْمَةٌ ضِيزَى
قِسْمَةٌ ضِيزَى ذ An unjust, (S, M,) or a defective, (K in art. ضأز,) division: (S, M, K:) as also ضُوزَى: (M:) ضيزى in the Kur liii. 22 is read by all without hemz: (TA:) it is of the measure فُعْلَى, like طُوبَى and حُبْلَى; but the ض is with kesr in order that the ى may remain unchanged; for there is not in the language an epithet of the measure فِعْلَى; this being a measure of substantives, like الشِّعْرَى and الدِّفْلَى: (S:) or, accord. to Aboo-' Alee, it is not an epithet, but an inf. n., like ذِكْرَى, as though the meaning were قِسْمَةٌ ذَاتُ جَوْرٍ: (Har p. 524:) Fr says that some of the Arabs say ضَأْزَى, and ضُؤْزَى: and AHلt mentions AZ's having heard the Arabs say ضِئْزَى, with hemz. (S.)

##### Türkçe

ضَازَ
1 **ضَازَ** **ذ** , (S, K,) muzâri‘i **يَضِيزُ**, mastar ismi **ضَيْزٌ**, (TA,) o, doğru yoldan saptı; yahut zulmetti, haksızlık etti, yanlış yaptı, zarar verici davrandı, ya da zorbalık etti; (S, K;) **فِى الحُكْمِ** hükümde: (S:) **ضَأَزَ** gibi. (TA, **ضأز** maddesinde.) ― -b2- **ضَازَهُ حَقَّهُ**, muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, o, onun hakkının yahut alacağının bir kısmından veya tamamından onu mahrum etti, yahut onu bu hususta aldattı: (S, M, K:) **ضَازَهُ**, muzâri‘i **يَضُوزُهُ** gibi: (K:) onu ona vermeyi reddetti, yahut onu ondan alıkoydu: (AZ, M, TA:) ve bazen **ضَأَزَهُ**, muzâri‘i **يَضْأَزُهُ**, mastar ismi **ضَأْزٌ** denir. (S, TA.)

قِسْمَةٌ ضِيزَى
**قِسْمَةٌ ضِيزَى** **ذ** Zalimce, (S, M,) yahut kusurlu, (K, **ضأز** maddesinde,) bir taksim: (S, M, K:) ayrıca **ضُوزَى** da: (M:) Kur’ân liii. 22’deki **ضيزى** hemzesiz olarak herkes tarafından okunur: (TA:) o, **طُوبَى** ve **حُبْلَى** gibi **فُعْلَى** veznindendir; fakat **ى**’nın değişmeden kalması için **ض** kesre iledir; zira dilde **فِعْلَى** vezninde bir sıfat yoktur; bu ise, **الشِّعْرَى** ve **الدِّفْلَى** gibi isimlerin bir veznidir: (S:) yahut, Ebû-’Alî’ye göre, o bir sıfat değil, bilakis **ذِكْرَى** gibi bir mastar ismidir; sanki mânâ **قِسْمَةٌ ذَاتُ جَوْرٍ** imiş gibi: (Har s. 524:) Fr, Araplardan bazısının **ضَأْزَى**, ve **ضُؤْزَى** dediğini söyler: ve AHl t, AZ’nin Arapların hemzeli olarak **ضِئْزَى** dediğini işitmiş olmasını zikreder. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَازَ
ضَازَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْز 1 ),
a.  Acted unjustly, wrongfully.

b.  Defrauded.

ضِيْزَى
ضِيْزَى [ 2ya ],
a.  Unjust, unfair ( division ).

##### Türkçe

ضَازَ
ضَازَ ( **ي** ) I ( mastar-ı aslî: **ضَيْز** 1 ),
a. Zulmetti, haksızlık etti.

b. Aldattı.

ضِيْزَى
ضِيْزَى [ **٢يا** ],
a. Zalim, haksız (taksim/bölüşüm).
