# ضيز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيز

ضازَ في المحكم أَي جار. وضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً: نقصه وبَخَسَه ومنعه.
وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً: جُرْتُ عليه. وضازَ يَضِيزُ إِذا جار، وقد يهمز فيقال: ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً. وفي التنزيل العزيز: تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى؛ وقسمة ضِيزَى وضُوزَى أَي جائرة، والقراء جميعهم على ترك همز ضِيزَى، قال: ومن العرب من يقول ضِيزَى، ولا يهمز، ويقولون ضِئْزَى وضُؤْزَى، بالهمز، ولم يقرأْ بهما أَحد نعلمه. ابن الأَعرابي: تقول العرب قسمة ضُؤْزى، بالضم والهمز، وضُوزى، بالضم بلا همز، وضِئْزَى، بالكسر والهمز، وضِيزى، بالكسر وترك الهمز، ومعناها كلها الجَوْر. وضِيزَى، فُعْلى، وإِن رأَيت أَوّلها مكسوراً وهي مثل بِيضٍ وعِين، وكان أَوّلها مضموماً فكرهوا أَن يترك على ضمته فيقال بُوضٌ وعُونٌ، والواحدة بَيضاء وعَيْناء، فكسروا الباء لتكون بالياء ويتأَلف الجمع والاثنان والواحدة، وكذلك كرهوا أَن يقولوا ضُؤْزَى فتصير بالواو وهي من الياء؛ قال ابن سيده: وإِنما قضيت على أَولها بالضم لأَن النعوت للمؤَنث تأْتي إِما بفتح وإِما بضم؛ فالمفتوح مثل سَكْرَى وعَطْشى، والمضموم مثل أُنثى وحُبْلَى،وإِذا كان اسماً ليس بنعت كسر أَوله كالذِّكْرَى والشِّعْرَى. قال الجوهري: ليس في الكلام فِعْلَى صفةً وإِنما هو من بناء الأَسماء كالشِّعْرَى والدِّفْلَى. قال الفراء: وبعض العرب يقول ضِئْزَى وضُؤْزَى بالهمز، وحكي عن أَبي زيد أَنه سمع العرب تهمز ضِيزَى، قال: وضازَ يَضِيزُ؛ وأَنشد: إِذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنِيمَةٍ،
تَقَنَّعَ جارَانا فلم يَتَرَمْرَما
قال: وضَأَزَ يَضْأَزُ مثله. والضَّيْزُ: الاعوجاج. والضَّيْزَنُ: نُونُه عند يعقوب زائدة، وهو مذكور في موضعه.

### Türkçe

**ضازَ**: el-Muḥkem’de: yani saptı. Ve **ضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً**: onu eksiltti ve onu kıstı ve onu men etti.

Ve **وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً**: ona zulmettim. Ve **وضازَ يَضِيزُ**: saptığı zaman; ve bazen hemzelenir de şöyle denir: **ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً**. Ve aziz tenzilde: **تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى**; ve **قسمة ضِيزَى** ve **ضُوزَى**: yani zalimce. Ve kurrânın hepsi **ضِيزَى**’nın hemzesini terk etmek üzeredir. Dedi ki: Araplardan kimi **ضِيزَى** der, hemzelemez; ve **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** derler, hemze ile; ve bildiğimiz kadarıyla ikisiyle de hiç kimse okumamıştır. İbnü’l-A‘râbî: Arap der ki: **قسمة ضُؤْزى**; damme ve hemze ile; ve **ضُوزى**; damme ile hemzesiz; ve **ضِئْزَى**; kesre ve hemze ile; ve **ضِيزى**; kesre ve hemzeyi terk ile; ve bunların hepsinin manası zulümdür. Ve **ضِيزَى**: **فُعْلى** (kalıbıdır); ve her ne kadar sen onun evvelini kırık görsen de, o **بِيضٍ** ve **عِين** gibidir; hâlbuki onun evveli dammeli idi; fakat onu dammesi üzere bırakıp **بُوضٌ** ve **عُونٌ** denilmesini çirkin gördüler; ve tekili **بَيضاء** ve **عَيْناء**dır; böylece **ياء** ile olsun ve cem‘, ikil ve tekil birbirine ünsiyet etsin diye **ب**’yi kestiler; ve aynı şekilde **ضُؤْزَى** demeyi de çirkin gördüler de **واو** ile olur; hâlbuki o **ياء**dandır. İbn Sîde dedi ki: ancak onun evveline damme ile hükmettim; çünkü müennes için sıfatlar ya fetha ile ya damme ile gelir; fethalı olan **سَكْرَى** ve **عَطْشى** gibidir; dammeli olan **أُنثى** ve **حُبْلَى** gibidir; ve eğer sıfat olmayan bir isim olursa evveli kırılır; **الذِّكْرَى** ve **الشِّعْرَى** gibi. el-Cevherî dedi ki: kelâmda sıfat olarak **فِعْلَى** yoktur; ancak o, **الشِّعْرَى** ve **الدِّفْلَى** gibi isimlerin binasındandır. el-Ferrâ dedi ki: Arapların bazısı **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** der, hemze ile. Ebû Zeyd’den, Arapların **ضِيزَى**’yı hemzelediğini işittiği rivayet olundu. Dedi ki: ve **وضازَ يَضِيزُ**; ve inşad etti:
إِذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنِيمَةٍ،
تَقَنَّعَ جارَانا فلم يَتَرَمْرَما
Dedi ki: ve **وضَأَزَ يَضْأَزُ** onun gibidir. Ve **الضَّيْزُ**: eğrilik. Ve **الضَّيْزَنُ**: onun **نُونُه**’u Ya‘kūb katında ziyadedir; ve o, yerinde zikredilmiştir.
