# ضيع (ض-ي-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Zayi eder

- Harfler: ض - ي - ع
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 5 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُضِيعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Zayi eder | 4 | 4 | [3:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:171.md) |
| [نُضِيعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | نُفْعِلُ | Zayi ederiz | 3 | 3 | [7:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/7:170.md) |
| [أَضَاعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Zayi ettiler | 1 | 1 | [19:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/19:59.md) |
| [أُضِيعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | أُفْعِلُ | Zayi ederim | 1 | 1 | [3:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:195.md) |
| [لِيُضِيعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8E.md) | لِيُفْعِلَ | Zayi etmesi | 1 | 1 | [2:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/2:143.md) |

## Mücavir kökler — 76 mücavir (97 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 46 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
2. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 30 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
3. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
4. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
5. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
6. [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Susamak
7. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
8. [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Orta
9. [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Vita” minder demektir
10. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Namaz
11. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Granit taş demektir
12. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
13. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Öfke
14. [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Erişirler
15. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
16. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Half : Ense demektir
17. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
18. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
19. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bve bye’den dönüşmüştür
20. [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
21. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
22. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
23. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
24. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
25. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
26. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
27. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
28. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
29. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
30. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
31. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayese sürülmüş tarla demektir
32. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dikili taş demektir
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
35. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
36. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayağın alt tarafı demektir
37. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
38. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
39. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
40. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
41. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
42. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
43. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
44. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
45. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
46. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
47. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
48. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
49. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
50. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
51. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
52. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
53. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
54. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
55. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
56. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
57. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
58. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
59. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
60. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın veya hakkın gözetimsizlik, bakımsızlık ve ilgisizlik sebebiyle elden çıkması, işlevsizleşerek heba olması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî adaletin teminatı olarak amellerin ve imanın asla heder edilmemesi; insanın ise sorumluluğu terk ederek ibadeti zayi etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, amel ve hakların muhafaza altına alınarak entropik çöküşe ve heder oluşa karşı korunması gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir eşya kaybı sanılarak namazın ve amelin zayi edilmesinin doğurduğu itikadi ve ahlaki yıkımın gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Daralma, baskılanma, sınırların sıkışması veya varlığın eksilerek zedelenmesi; nitekim [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) alanın daralmasını, [ضير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1.md) eksilerek zarara uğramayı, [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md) payın eksiltilmesini, [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) ise sığınarak sınırın kenarına yanaşmayı gösterir. | ع | Boğaz harfi ayn harfinin sağladığı açığa çıkma, yayılma ve dışa salınım etkisiyle, daralan veya sahipsiz kalan varlığın tamamen elden çıkıp heba olması ve dağılarak kaybolması anlamı kesinleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkışma, baskı altında kalma ve sınırın daralması hareketini verir; harf ص ikizinden türetme olup yoğun bir tutma ve kıstırma baskısını taşır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın müdahalesini, tasarrufunu, sahiplenmesini ve iş yapma kudretini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Denetimi, gözetimi, farkındalığı ve varlığın başında durup onu koruma bilincini temsil eder. |
| ضيع | İnsanın tasarruf elinin ي ve gözetici bakışının ع gevşeyerek koruyucu baskıyı ض yitirmesi sonucu nesnenin kontrol dışına çıkarak heba olması ve kaybolması hareketini bütünleştirir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sürünün çobansız, bir malın muhafazasız bırakılarak sahipsiz kalması, telef olması; ayrıca sürekli bakım ve gözetim isteyen, terk edildiğinde kuruyup heba olan bağ, bahçe, akar ve zanaat mülkü. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh bin Dırâr bir beytinde kavminin dini ve emaneti ihmal edip ziyan etmesini bu kökle kınar: أعائش ما لأهلك لا أراهم / أضاعوا الدين أم خبلوا جنونا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes'ûd'un rivayetinde dünyalığa ve sürekli bakım isteyen mülke dalıp asıl vazifeyi unutmayı yeren لا تتخذوا الضيعة فترغبوا في الدنيا ifadesi ile Hz. Peygamber'in malı boş yere heba etmeyi yasaklayan idâatü'l-mâl yasağı. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ضيع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirginleşen zengin bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün temelinde bir şeyin gözetimsiz kalarak sınırlarını kaybetmesi, sahipsiz kalarak heba olması fikri yer alır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan ض-ي-ع harfleriyle değil, ses denkliği ekseninde צ-ו-ע veya צ-ע-ה kökleriyle (eğilme, yıkılma, başıboş ve sahipsiz dolaşma) anlamsal bir kesişim gösterir. Ancak Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinden (sürünün güdülmeyip kurda kuşa yem olması) yerleşik hayatın ziraat ve mülk idaresine (day'ah: ihmal edildiğinde helak olan bağ ve zanaat) doğru kesintisiz bir soyutlama çizgisi izlemiştir. İhmal edilen varlığın geri döndürülemez biçimde yok oluşunu niteleyen bu yapı, Arap dilinde koruma ve muhafaza zıddı olarak müstakil ve merkezi bir konuma oturmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çekirdeğin bakımsızlık sonucu heder olmayı niteleyen ecvef fiil formuna evrilmesi | Varlığın özünü koruyan denetimin kalkmasıyla değerin yok olması; day'ah (akar/zanaat) isminden türeyen fonksiyonel kayıp bağı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki başıboş kalma ve kayba uğrama çağrışımlı köklerle paralellik | Doğrudan üçlü harf denkliğinden ziyade semantik çekirdek ortaklığı ve fonetik kayma sınırında kalması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu kökle doğrudan kanıtlanmış bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Anlamlı | Kaybolma, heba olma, zayi etme | Gözetimsizlik yüzünden varlığın yok olması veya hakkın ödenmeyip boşa çıkarılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضعي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) kökünün muzari biçimidir |
| يعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; [عضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6.md) kökünün muzari biçimidir |
| [عضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Parçalara ayırma, bölme | Bütünlüğü bozarak uzuvlara ayırma, parçalayarak işlevsiz kılma | Kur'an'da geçer (Hicr [15:91](https://lisan.digital/tr/ayet/15:91.md)); parçalama yoluyla yok etme anlam bağı |
| عيض | Anlamlı | Bedel, ivaz, karşılık verme | Kaybedilen bir şeyin yerine yenisini koyma ve telafi etme | Kur'an'da geçmez; zayi olanın ikamesi olarak tamamlayıcı anlam ilgisi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Merkez | Kayıp ve heder olma | Gözetim ve bakım eksikliğinden kaynaklanan, hak ve amelin boşa gitmesini ifade eden kayıp | Bir değerin ihmal yüzünden işlevsiz kalarak kaybolması |
| [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Kaçırma ve elde edememe | Vaktin veya imkanın elden kaçması; henüz elde edilememiş fırsatın kaçırılması yönüyle ayrılır | Hedef kök eldekinin ihmalle kaybı iken, fevt yakalanamayan imkandır |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Yok oluş ve tükenme | Varlığın bütünüyle fiziki ve ontolojik olarak çökmesi ve tamamen yok olması yönüyle ayrılır | Hedef kök hak ve amelin boşa çıkmasını, helak ise toptan yok oluşu bildirir |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Zarar ve sermaye kaybı | Bir mübadele veya amel sürecinde çıktının girdiden az olması ve sermayenin eksilmesiyle ayrılır | Hedef kök doğrudan kaybolup gitmeyi, husr ise bilançodaki eksilmeyi anlatır |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Zıt | Koruma ve gözetim | Değerin, amelin ve hakkın titiz bir kayıt ve gözetimle ziyan olmaktan muhafaza edilmesi | Zayi olmanın mutlak zıddı olup varlığın eksiksiz korunmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيع | Kaybolma, heder olma, zayi etme | Gözetimsizlik sebebiyle hakkın, amelin veya malın boşa gitmesi | Kesin |
| Latince | perdere, amittere | Kaybetmek, telef etmek, boşa harcamak | Maddi kayıp ve ziyanı karşılar; ancak kökün ilahi adalet ve amel bağlamındaki muhafaza karşıtlığını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to waste, to lose, to forfeit | Zayi etmek, heba etmek, kaybetmek | To waste ihmal kaynaklı heder olmayı, to forfeit ise hakkın düşmesini karşılar; ecrin heba olmaması derinliğini bağlam kurar | Güçlü |
| Almanca | vergeuden, verlieren, einbüßen | Heba etmek, kaybetmek, ziyan etmek | Vergeuden ihmal ve israf boyutunu, einbüßen ise hak veya değer kaybını başarılı biçimde karşılar | Güçlü |
| Fransızca | perdre, gaspiller | Kaybetmek, israf etmek, heder etmek | Gaspiller amelin ve kaynağın dikkatsizce boşa harcanmasını, perdre ise genel kaybı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضِيعُ / نُضِيعُ / أُضِيعُ (Olumsuz yapı ile) | İyiliklerin ve ecrin karşılıksız bırakılmaması, ilahî adalette hakkın heba edilmemesi | Salih amel işleyenlerin, sabredenlerin ve ıslahatçıların çabalarının Allah katında mutlak koruma altında olduğu bağlamlar (Âl-i İmrân [3:171](https://lisan.digital/tr/ayet/3:171.md), [3:195](https://lisan.digital/tr/ayet/3:195.md); Tevbe [9:120](https://lisan.digital/tr/ayet/9:120.md); Hûd [11:115](https://lisan.digital/tr/ayet/11:115.md); Yûsuf [12:56](https://lisan.digital/tr/ayet/12:56.md), [12:90](https://lisan.digital/tr/ayet/12:90.md); A'râf [7:170](https://lisan.digital/tr/ayet/7:170.md); Kehf [18:30](https://lisan.digital/tr/ayet/18:30.md)) |
| لِيُضِيعَ (Olumsuz yapı ile) | İmanın ve önceki ibadetlerin geçersiz kılınmaması | Kıble değişimi sonrasında müminlerin önceki namazlarının ve samimi yönelişlerinin hükümsüz kalmayacağı teminatı (Bakara [2:143](https://lisan.digital/tr/ayet/2:143.md)) |
| أَضَاعُوا (Olumlu/Haberî yapı ile) | İbadetin terk edilmesi, vaktinin ve ruhunun heder edilmesi | Hidayet çizgisinden saparak namazı zayi eden ve şehvetlerine uyarak helake sürüklenen nesillerin akıbeti (Meryem [19:59](https://lisan.digital/tr/ayet/19:59.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet-i ilahiye ve amel-ceza dengesi | Allah'ın salih amelleri zayi etmeyeceği ilkesi; amellerin boşa çıkması (ihbât) ile korunması arasındaki ilahî vaat ve adalet güvencesi | Kulun hiçbir haklı eyleminin karşılıksız kalmayacağı ontolojik kesinlik |
| Fıkıh | İbadetlerin ifası ve malın korunması | Namazın vaktinde kılınmayarak zayi edilmesi hükmü; yetim ve kamu malının heba edilmesinin (idâatü'l-mâl) haramlığı | İhmal ve gevşeklik sebebiyle doğan sorumluluk ve tazmin borcu |
| Tefsir | İmanın ve namazın zayi edilmemesi âyetleri | Bakara [2:143](https://lisan.digital/tr/ayet/2:143.md)'te geçen "iman" kelimesinin önceki kıbleye kılınan namazları ifade ettiği tespiti ve Meryem [19:59](https://lisan.digital/tr/ayet/19:59.md)'da namazı zayi etmenin büsbütün terk mi yoksa vakti geciktirmek mi olduğu tartışması | İman ile ibadetin zayi olmaya karşı birbirini koruyan ayrılmazlığı |
| Hadis | Mal ve imkanların korunması nehyi | Hz. Peygamber'in dedikodu ve çok soru sormakla birlikte malı zayi etmeyi (idâatü'l-mâl) açıkça yasaklaması | Kaynakların şuursuzca tüketilmesinin ve görevin ihmalinin ahlaki vebali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve amel bilinci | İlahî muhafaza güvencesi | Amelin değerini korumak | Müminin ortaya koyduğu hiçbir gayretin kozmik düzlemde boşa gitmeyeceği inancı ibadette sebatı sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve kayıt düzeni | Metodik koruma | Bilgiyi heder olmaktan kurtarmak | İlmi verilerin ve delillerin ihmal edilmeksizin tespiti, cehalet ve unutuluş kaynaklı bilgi zayiatını önler | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hukuku | Liyakat ve emanet bilinci | Kamu hakkını heba etmemek | Yöneticilerin ihmalkarlığı toplumun adaletini ve can-mal güvenliğini zayi ederek idari meşruiyeti yıkar | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak idaresi ve mülkiyet | Değer ve sermaye muhafazası | İsrafı ve atıl kalmayı engellemek | Malın ve sermayenin verimsiz kılınarak zayi edilmesi iktisadi dengenin ve refahın çöküşüne yol açar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde enerjinin yok olmaması gibi ilahî yasada ameller zayi olmaz; ancak denetimsiz sistemde kullanılabilir enerjinin heba olması gibi ihmal de verimi sıfırlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sermaye kaybı ve ihmal kuramı | Hukuk ve sosyolojide denetim mekanizmalarının işletilmemesi sonucu kurumsal hafızanın, hakların ve insan kaynağının işlevsizleşerek tasfiye olması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik bir eşyayı kaybetmek veya boş vakit geçirmek gibi yüzeysel ve bireysel bir dikkatsizlik seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da mutlak bir ilahî adalet ilkesi olarak "ameli ve imanı asla karşılıksız bırakmama" yasasını temsil ettiğini; insanın zayi etmesinin ise hayatın mihveri olan namazı terk edip arzulara teslim olmak anlamına geldiğini gözden kaçırmamak gerekir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çabalarının karşılıksız kalacağı zannıyla ümitsizliğe düşmek yahut Meryem [19:59](https://lisan.digital/tr/ayet/19:59.md)'daki namazı zayi etme ikazını basit bir ihmal sayıp toplumsal ve ahlaki çözülmenin temel sebebi olduğunu fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında hiçbir samimi gayretin, ıslahat çabasının ve imanın sahipsiz kalmayacağını ilan ederek müminin ahlaki eylemine ontolojik bir dokunulmazlık ve değer kazandırdığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Muhsinlerin ecrinin eksiksiz ödeneceğini bildiren vaat âyetlerinde (Âl-i İmrân, Hûd, Tevbe, Yûsuf, Kehf) ve toplumların dinden uzaklaşma sürecini özetleyen kavim kıssalarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sonuçları hemen dünyada görülmeyen salih amellerin boşa gittiği vehmini yıkar; ibadetteki savsaklamanın sadece ferdî bir kusur değil, topyekun bir zihniyet ve istikamet kaybı olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir sürünün, malın veya sürekli bakım isteyen bir akarın (day'ah) çobansız ve gözetimsiz bırakılması neticesinde telef olması, dağılıp gitmesi.
- Soyut anlam: Amelin, inancın ve hakkın ihmal edilerek değerini yitirmesi; insanın varoluşsal sorumluluğu terk etmesi, buna karşılık ilahî adaletin hiçbir emeği heba etmemesi.
- Sistematik karşılık: İlahî düzlemde adaletin ve mükâfatın mutlak korunumu kanunu; beşerî düzlemde ise denetim ve ibadetin aksatılmasıyla başlayan entropik değer çöküşü.
- LaTeX modeli: $$ V = A \cdot (1 - D) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$ korunan ve varlığını sürdüren nihai değeri, $A$ ortaya konulan ameli ve potansiyeli, $D$ ise gözetimsizlik, heva ve ihmal sebebiyle oluşan zayiat katsayısını ($0 \le D \le 1$) temsil eder. İlahî nizamda salih ameller için $D = 0$ olup amel asla eksilmeksizin korunur ($V = A$). İnsanın namazı ve sorumluluklarını zayi ettiği fısk ortamında ise $D = 1$ haline gelir ve ortaya konan varoluşsal değer sıfırlanarak ($V = 0$) tam bir hüsran doğar.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/2:143.md) — لِيُضِيعَ

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık ki, insanların üzerine şahidler olasınız. Peygamber de sizin üzerinize şahid olsun. Ve senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, peygambere uyanları, ayağının iki ökçesi üzerinde geri döneceklerden ayırdetmek için kıble yaptık. Gerçi bu, büyük bir şeydir. Ama Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler için değil. Allah, elbette imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz ki Allah, insanlara Rauf ve Rahim’dir.

### [Ali İmran 3:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:171.md) — يُضِيعُ

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlar Allah’tan gelen bir nimet ve kerem ile ve Allah’ın mü’minlerin mükafatını zayi etmeyeceği müjdesiyle sevinirler.

### [Ali İmran 3:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/3:195.md) — أُضِيعُ

فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

Meal (IK): Nihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.

### [Araf 7:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/7:170.md) — نُضِيعُ

وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ

Meal (IK): Onlar ki; kitaba sımsıkı sarılırlar ve namazı dosdoğru kılarlar. Elbette Biz, ıslah edenlerin mükafatını zayi’ etmeyiz.

### [Tevbe 9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/9:120.md) — يُضِيعُ

مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Gerek Medine’liler için, gerekse onların çevresinde bulunan Bedeviler için; Allah’ın peygamberinden geri kalmak, kendilerini ona tercih etmek yaraşmaz. Çünkü Allah yolunda susuzluk, yorgunluk, açlık, kafirleri kızdıracak bir yere ayak basmak ve düşmana karşı başarı kazanmak karşılığında; onlara mutlaka bir salih amel yazılır. Muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin mükafatını zayi etmez.

### [Hud 11:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/11:115.md) — يُضِيعُ

وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Sabret, çünkü Allah ihsan edenlerin ücretini zayi etmez.

### [Yusuf 12:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/12:56.md) — نُضِيعُ

وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): İşte böylece Yusuf’u yeryüzünde yerleştirdik. Nereyi isterse orada konaklardı. Rahmetimizi, istediğimize veririz. Ve ihsan edenlerin ecrini zayi etmeyiz.

### [Yusuf 12:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/12:90.md) — يُضِيعُ

قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Yoksa sen gerçekten Yusuf musun? O da dedi ki: Ben, Yusuf’um, bu da kardeşim. Doğrusu Allah, size lutfetti. Çünkü kim sakınır ve sabrederse; muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin ecrini zayi etmez.

### [Kehf 18:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/18:30.md) — نُضِيعُ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا

Meal (IK): Muhakkak ki iman edip, salih amel işleyenlere gelince; muhakkak ki Biz; iyi hareket edenlerin ecrini zayi etmeyiz.

### [Meryem 19:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/ayet/19:59.md) — أَضَاعُوا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا

Meal (IK): Ama onların ardından namazı bırakan, şehvetlerine uyan bir nesil geldi. Onlar bu azgınlıklarının karşılığını göreceklerdir.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

##### Türkçe

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع

عضو:
**العُضْوُ** ve **العِضْوُ** - iki lehçe - etli olarak bedenden her bol kemik. Ve **العِضة**: şeyden parça; “şeyi **عِضةً عِضةً** olarak **عضّيتُ**” (yani) onu bununla paylaştırdığım zaman. Dedi ki:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**جعلوا القرآن عضين**”, yani: onda **عِضةً عِضةً** (parça parça) ayrıldılar; onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

عوض:
**العِوَضُ** bilinir; denir ki: **عِضْتُه** **عِياضاً** ve **عَوْضاً**; isim: **العِوَضُ**. Ve kullanılan (lafız) **التَّعويضُ**dur: “**عوّضتُه** onu, bağışından daha hayırlısıyla.” Ve “**استعاضني**”: benden **العِوَضَ**ı istedi. “**عاوَضْتُ** falancayı, satışta ve almada bir **عَوَضٍ** ile; sonra onu, kendisine verdiğim şeyden **اعتَضْته** (karşılık olarak aldım).”

**عِياض**: bir adamın adıdır. Ve dersin ki: “Bu, senin için **عِياضٌ**dur”, yani: senin için **عِوَضٌ**dur.

**عَوْضُ**: yemin yerinde yürür. Bazı insanlar der ki: o, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der ki: “**عَوْضُ** bu asla olmaz.” Şayet zamanın adı olsaydı o hâlde tenvin ile yürürdü; fakat o, kendisiyle yemin kastedilen bir harftir. Nitekim **أجَلْ** ve benzerleri, tasrifte yerleşik olmadığından i‘rab dışına hamledilmiştir. A‘şâ dedi ki:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
Ve Araplar der: “Bunu yapmam **عَوْضُ**”, yani: dehr boyunca onu yapmam. Ve **عوض** mansub kılındı; çünkü **الواو** **الضّاد**’ı harekete sevk etti; iki sâkinin birleşmesinden dolayı.

ضوع، ضيع:
“Rüzgâr **ضاعَت** **ضوعاً**”: esti (nefhetti). Dedi ki:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
Ve denir: **ضاعَ يَضُوعُ**; o, ağlamada şiddet içinde ve ses yükseltmede **التَّضوُّر**dur. Dersin ki: “Ona vurdu, ta ki **تَضَوَّعَ** oldu”; ve **تضوّر**. Ve çocuğun ağlaması, onun çoğu **تضوُّعٌ**dur. Dedi ki:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
Ve adam **أضاعَ** (denir) onun için bir **ضَيْعَةٌ** olduğu zaman; onunla meşgul olur. Ve o, kaybolmuş olduğu zaman **بِمَضِيعَةٍ** ve **بمَضيع** (denir). Ve **أضاعَ**: **ضيّع** ettiği zaman.

Ve **الضُّوَعُ**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter.

Ve adamın **ضَيْعةُ**si: onun mesleğidir. Dersin ki: “Senin **ضَيْعَتُك** nedir?” yani: mesleğin nedir? Ve adam kendisini ilgilendirmeyen işlere daldığı zaman dersin ki: “Üzerine **الضَّيعة** yayıldı”, yani: yayıldı; ta ki hangi işle meşgul olacağını bilmez oldun. Ve falancanın bakmakla yükümlü oldukları **ضاعَ** **ضَيْعَةً** ve **ضِياعاً**; ve onları **بمَضْيَعَةٍ** ve **بمَضِيعَةٍ** hâlinde bıraktı. Ve adam, bakmakla yükümlü olduklarını **أضاعَ** ve onları **ضيَّعهم** **إضاعةً** ve **تضييعاً**; o hâlde o, **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّع**dir.

ضعو:
**الضَّعْوَةُ**: çölde bulunan bir ağaçtır. Ve **الضَّعة** da, **الواو**’yu düşürmekle (böyledir). Ve **ضَعَوات** olarak çoğul yapılır. Dedi ki:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
Ve et iştahlı bir adamı vasfederek dedi ki:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة

وضع:
**الوضاعةُ**: **الضَّعَةُ**dir. Dersin ki: **وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة**.

Ve **الوضيعة**: Kisrâ’nın **وضائع**i gibi; bir kavmi ülkelerinden nakleder, onları başka bir toprağa yerleştirirdi; ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعَةً** olsunlar. Ve **الوَضيعةُ** ayrıca: askerlerden bir kavimdir; adları bir **كورة** içinde konulur; oradan gazaya çıkmazlar. Ve **الوضيعةُ**: sermayenden koyduğun şeydir.

Ve terzi, pamuğu elbisenin üzerine **يُوضِّعُ**; **توضيعاً** (koyma) ile. Dedi ki:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
Ve dersin ki: sözünde **توضيعٌ** vardır; eğer onda kadınların sözünü dişilleştirme (kadınsılaştırma) varsa.

Ve **الوَضْعُ**: “**وَضَعَ يَضَعُ**” sözünün masdarıdır. Ve binek hayvanı, yürüyüşü **وضعاً** ile koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ve dersin ki: o, **حسنة الموضوع**dur. Ve binicisi onu **أوضعها** (hızlandırdı). Aziz ve Celil Allah dedi ki: “**ولأوضعوا خلالكم**”.

Ve **المُواضَعَةُ**: kardeşinle bir iş üzerinde **تُواضِعَ** olmandır; sonra onda onunla münazara edersin. Ve falancanın onu (düşüren şeyi), şuna girişi **وضعه**; böylece **اتّضع** etti. Ve **التواضعُ**: **التَّذلُّلُ**dür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضاعَ الشيءُ يَضيعُ ضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح، أي هلك، ومنه قولهم: فلان بدارِ مضيَعَةٍ. ورجلٌ مِضْياعٌ للمال، أي مُضَيِّعٌ. والإضاعَةُ والتَضْييعُ بمعنًى. والضَيْعَةُ: العقارُ، والجمع ضِياعٌ وضِيَعٌ أيضاً. وأضاعَ الرجل، إذا فشتْ ضِياعُهُ وكثرتْ، فهو مُضيعٌ. وتصغير الضَيْعَةِ ضُيَيْعَةٌ، ولا تقل ضُوَيْعَةٌ. وقولهم: فلان يأكل في مِعًى ضائِعٍ، أي جائعٍ. وتَضَيَّعَ المسكَ: لغةٌ في تَضَوّع، أي فاح.

##### Türkçe

**ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَيْعَةً** ve fetha ile **ضَياعاً** (olarak); yani helâk oldu; bundan da onların sözü: filân **بدارِ مضيَعَةٍ** (dir). Ve mal için bir adam **مِضْياعٌ**; yani **مُضَيِّعٌ**. Ve **الإضاعَةُ** ile **التَضْييعُ** bir mânâdadır. Ve **الضَيْعَةُ**: gayrimenkuldür; cem‘i **ضِياعٌ** ve ayrıca **ضِيَعٌ**. Ve adam **أضاعَ**, **ضِياعُهُ** yayıldığı ve çoğaldığı zaman; o hâlde o **مُضيعٌ**dur. Ve **الضَيْعَةِ**’nin küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**dur; **ضُوَيْعَةٌ** deme. Ve onların sözü: filân **في مِعًى ضائِعٍ** içinde yer; yani aç. Ve misk **تَضَيَّعَ**: **تَضَوّع** hakkında bir lugattır; yani yayıldı (koku saldı).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضيل**) **الضاد** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denilir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve **الياء** ve **الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denilir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir; o, **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. “Bana şu **يَضِير** etmez”, yani bana zarar vermez. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve **الياء** ve **الزاء**’ın zikri geçmişti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **الياء**’ın kızlarındandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik olan. Denilir: **ضِزْته** hakkını; onu men ettiğin zaman. Bir topluluk **ضَأَزَه**’yi, hemzeli olarak nakletti. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu bâbda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve **الياء** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denilir: **ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ** **إضاعة** olarak. Ama onların **العَقَار**’ı **ضيعة** diye adlandırmaları, ben onu öz dilden saymıyorum([4]); ve onu sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak şu sebeple böyle adlandırıldı: onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğu. Ve denilir: **أَضَاعَ**; o **مُضِيعٌ**’dir; zayii çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve bâbdan olmayan, fakat ibdâl bâbından olan bir kelime kaldı: **ابنُ السِّكيت** nakletti: **تضيَّعت** rüzgâr; **تضوَّعت** gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve **الياء** ve **الفاء** tek sahih bir asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denilir: **أَضَفْتُ** şeyi şeye: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; aynı şekilde **تضيَّفَتْ**; batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya **تضيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani sırtlarımızı dayadık. Ve denilir: ok hedefden **ضَافَ** eder, **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundan (gelir); denilir: **ضِفْتُ** adamı: beni misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve **أَضَفْتُهُ**: onu yanıma indirdim. Ve denilir: **ضَيَّفْته**; **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ** eder; onları, kendisini misafir etmeleri için takip ettiği zaman. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil ve çoğul olur. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** da denilir. Ve vâdinin tarafına **ضِيفٌ** denilir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve biz vâdiye **تَضايَفنا**: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve aynı şekilde köpekler avı **تَضَايَفَ** eder; onun yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi ki:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve o, bu kıyastandır. Ve denilir: onu **تضَيَّفُوه**; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
işte o, **الضَّيفةُ**: **الضِّيافة**’den bilinen (misafir)dir. Ve bir kavim dedi: kadın **ضافت**: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف** etti” sözleri; ondan korktuğu zaman; zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona bir çıkış yolu aranabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف** etti”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda oldu; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; ve bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi: **ضاف** keder; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**: fakirliktir. Denilir: adam **أضاق** etti: malı gitti. Ve **ضاقَ**; cimrilik ettiği zaman. Ve bir şey **ضَيْقٌ**; yani **ضَيِّق**. Bâbın hepsi tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
denilir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve **الياء** ve **الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli olan adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denilir: bu develer **تَضِيك**; yani memelerinin büyüklüğünden uyluklarını ayırır.

(**ضيم**) **الضاد** ve **الياء** ve **الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denilir: onu **ضامه**; onu **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**. O, isim ve masdardır. **المَضِيم** adam: mazlum. Ve bâbda bir kelime kaldı: denilir ki **الضِّيم** ( **الضاد**’ı kesreli): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi:

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: ﴿لا أضيع عمل عامل منكم﴾ [آل عمران/195]، ﴿إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴾ [الكهف/30]، ﴿وما كان الله ليضيع إيمانكم﴾ [البقرة/143]، ﴿لا يضيع أجر المحسنين﴾ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.

##### Türkçe

- **ضاع** şey **يضيع** **ضياعا**; ve ben onu **أضعته** ve **ضيعته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿Sizden bir amel işleyenin amelini **لا أضيع** etmem﴾ [Âl-i İmrân/195], ﴿Şüphesiz biz, işi güzel yapanın ecrini **لا نضيع** etmeyiz﴾ [Kehf/30], ﴿Allah, sizin imanınızı **ليضيع** edecek değildir﴾ [Bakara/143], ﴿Muhsinlerin ecrini **لا يضيع** etmez﴾ [Tevbe/120]. Ve **ضيعة** adamın: yokluğu fark edilmedikçe zayi olan onun gayrimenkulüdür; onun çoğulu: **ضياع**. Ve **تضيع** rüzgâr: estiği zaman, üzerine estiği şeyi zayi edecek bir esişle eserse.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ع
ضاع عياله ضيعة وضياعاً وتركتهم بضيعة ومضيعة‏.‏
وبلدكم منساة العلم ومضيعة العالم‏.‏
وشيء مضاع ومضيع‏.‏
وقيل‏:‏ إضاعة النساء أن لا يتزوجن في الأكفاء‏.‏
ويقال‏:‏ ما ضيعتك‏:‏ ما عملك وضنعتك‏.‏
وفشت عليك الضيعة حتى لا تدري بأي أمر تأخذ أي كثرت أشغالك وأمورك وانتشرت عليك‏.‏
وقال عبد الله ابن شرية في علم الأخبار‏:‏ هي ضيعتي وضيعة آبائي من قبلي‏.‏
وسمعت منهم من يقول لبغلة‏:‏ ما ضيعة هذه المجينينة إلا قصب الأمراس‏.‏
وأضاع فلان‏:‏ كثرت ضياعه‏.‏
ورجل مضيع‏.‏
قال‏:‏ إذا كنت ذا نخل وزرع وهجمة فإني أنا المثري المضيع المسود

##### Türkçe

ض ي ع
**ضاع** ailesini **ضيعة** ve **ضياعاً** (hâlinde) yitirdi; ve onları bir **بضيعة** ve **مضيعة** ile terk ettim.
Ve beldeniz, ilmin unutulduğu yer ve âlimin yitirildiği yerdir.
Ve (bir) şey **مضاع** ve **مضيع**(dir).
Ve denildi ki: kadınların **إضاعة**sı, denkler içinde evlenmemeleridir.
Ve denilir: **ما ضيعتك**: işin nedir ve sanatın nedir.
Ve **الضيعة** sana yayıldı; öyle ki hangi işle tutacağını bilmezsin; yani işlerin ve işlerin çoğaldı ve sana yayıldı.
Ve Abdullah b. Şeriyye, haberler ilminde dedi ki: O, benim **ضيعتي**m ve benden önce babalarımın **ضيعة**sıdır.
Ve onlardan, bir katıra şöyle diyen kimseyi işittim: Bu küçük kalkanın **ضيعة**sı ancak kayış kamışıdır.
Ve falan **أضاع**: **ضياع**ları çoğaldı.
Ve (bir) adam **مضيع**(dir).
Dedi ki: Eğer hurmalık, ekin ve bir sürü sahibi isen, şüphesiz ben, zengin, **مضيع**, efendi olanım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَيْعةُ الرجل : حِرْفَتُه وصِناعتُه ومعاشُه وكسبه . يقال : ما ضَيْعَتُك أَي ما حِرْفَتُك . وإِذا انتشرت على الرجل أَسبابه قيل : فشَت ضَيْعَتُه حتى لا يدري بأَيِّها يبدأُ ومعنى فشت أَي كثرت . قال شمر : كانت ضَيْعةُ العرب سِياسةَ الإِبل والغنم قال : ويدخل في الضَّيْعَة الحِرْفة والتجارة . يقال للرجل : قم إِلى ضَيْعَتِك . قال الأَزهري : الضَّيْعَةُ و الضِّياعُ عند الحاضرة مال الرجل من النخل والكرْم والأَرضِ والعرب لا تعرف الضيْعة إِلا الحرفةَ والصِّناعةَ قال : وسمعتهم ويقولونَ ضَيْعةُ فلان الجِزارةُ و ضيعة الآخَرِ الفَتْلُ وسَفُّ الخوص وعَمَلُ النخل ورَعْيُ الإِبل وما أَشبه ذلك كالصَّنْعةِ والزِّراعة وغير ذلك . وفي حديث ابن مسعود : لا تَتخِذُوا الضَّيْعةَ فَتَرْغَبوا في الدنيا . وفي حديث حنظلة : عافَسْنا الأَزْواجَ و الضَّيْعات أَي المَعايِشَ . و الضَّيْعةُ : العَقارُ . و الضَّيْعةُ : الأَرض المُغِلَّةُ والجمع ضِيَعٌ مثل بَدْرة وبِدَرٍ و ضِياعٌ فأَمَّا ضِيَعٌ فكأَنه إِنما جاء على أَن واحدته ضيعةٌ وذلك لأَن الياء مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للكسرة وأَما ضِياعٌ فعلى القياس . و أَضاعَ الرجلُ : كثُرَتْ ضَيْعتُه وفَشَتْ فهو مُضِيعٌ قال ابن بري : شاهِدُهُ ما أَنشده أَبو العباس : إِنْ كُنْت ذَا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمة فإِنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُوفلان أَضْيَعُ من فلان أَي أَكثر ضِياعاً منه وتَصَعِيرُ الضيَّعة ضُيَيْعَةٌ ولا تقل ضُوَيْعَةٌ . وقال الليث : الضِّيَاعُ المنازل سميعت ضياعاً لأَنها إِذا ترك تعهّدها وعمارتها تَضِيعُ . وفَشَتْ عليه ضَيْعَته : كثر ماله عليه فلم يطق جِبايته وفي الحديث : أَفشى الله ضيعته أَي أَكثر عليه مَعاشه . وفشت عليه الضيعة : أَخذ فيما لا يَعْنِيه من الأُمورِ . ومن أَمثالهم : إِني لأَرى ضَيْعة لا يُصْلِحُها إِلا ضَجْعة قالها راع وفَضَتْ عليه إِبله فيالمَرْعَى فأَراد جمعها فتبدّدت عليه فاستغاث حين عجز بالنوم وقال جرير : وقُلْنَ ترَوَّحْ لا يَكُنْ لَك ضَيْعَة ٌوقَلْبُكَ مَشْغُولٌ وهُنَّ شواغِلُه وقد تكون الضَّيعةُ من الضَّياع وفي الحديث : أَنه نهى عن إِضاعةِ المال يعني إِنْفاقَه في غير طاعة الله والتَّبذير والإِسراف وأَنشد ابن بري للعرجي : أَضاعُوني وأَيَّ فَتَىً أَضاعُوا لِيَوْمِ كَرِيهةٍ وسِدادِ ثَغْرِ وفي حديث سعد : إِني أَخافُ على الأَعناب الضَّيْعةَ أَي أَنها تضيع وتتلَف . و الضَّيْعةُ في الأَصل : المرَّة من الضَّياعِ و الصَّيْعَةُ و الضَّياعُ : الإِهْمالُ ضاعَ الشيءُ يَضِيعُ ضَيْعةً و ضَياعاً بالفتح : هلك ومنه قولهم : فلان بدار مَضِيعة مثال مَعِيشة . وفي حديث عُمر رضي الله عنه : ولا تَدَعِ الكَسِيرَ بدار مَضِيعةٍ وفي حديث كعب بن مالك : ولم يَجْعَلْك اللَّهُ بدار هَوانٍ ولا مَضِيعة المضيعة بكسر الضاد مَفْعِلةٌ من الضَّياعِ الاطِّراحِ والهَوانِ كأَنه فيه ضائعٌ فلما كان عين الكلمة ياء وهي مكسورة نقلت حركتها إِلى العين فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة والتقدير فيهما سواء . وتركَهم بِضَيْعَةٍ و مَضِيعةٍ و مَضْيَعةٍ . ومات ضِيعةً و ضِيَعاً و ضَياعاً أَي غير مُفْتَقَد و أَضاعَه و ضَيّعه . وفي التنزيل : ﴿وما كان الله لِيُضيعُ إِيمانَكم﴾ وفيه : ﴿أَضاعُوا الصلاة﴾ جاء في التفسير : أَنهم صَلَّوْها في غير وقتها وقيل : تركوها البتة وهو أَشبه لأَنه عَنَى به الكفار ودليله قوله عز وجل بعد ذلك : ﴿إِلا مَنْ تاب وآمن﴾ . و الضيَّاعُ : العِيالُ نَفْسُه . وفي الحديث : فمن تَرَك ضيَاعاً فإِليَّ التفسير للنضر : العِيالُ حكاه الهروي في الغريبين قال ابن الأَثير : وأَصله مصدر ضاعَ يَضِيعُ ضَياعاً فسمي العِيالُ بالمصدر كما تقول : من مات فترك فَقْراً أَي فُقَراء وإِن كَسَرْتَ الضاد كان جمع ضائعٍ كجائعٍ وجِياع ومنه الحديث : تُعِينُ ضائعاً أَي ذَا ضياعٍ من فَقْرٍ أَو عِيال أَو حال قَصَّرَ عن القيام بها ورَواه بعضهم بالصاد المهملة والنون وقيل : إِنه الصواب وقيل هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة وكلاهما صواب في المعنى . و أَضاعَ الرجلُ عِيالَه ومالَه و ضَيَّعَهُم إِضاعةً و تَضْيِيعاً فهو مُضِيعٌ و مُضَيِّعٌ و الإِضاعةِ و التَّضْيِيعُ بمعنى وقول الشماخ : أَعائِشَ ما لأَهْلِك لا أَراهُم ْيُضِيعُون السَّوامَ مع المُضِيعِ وكيفَ يُضِيعُ صاحِبُ مُدْفآتٍ على أَثباجِهنَّ من الصَّقِيعِ قال الباهلي : كان الشماخ صاحب إِبل يلزمها ويكون فيها فقالت له هذه المرأَة : إِنك قد أَفْنَيْتَ شبابك في رَعْي الإِبل ما لَك لا تُنْفِقُ مالَك ولا تَتَفَتَّى فقال لها الشماخ : ما لأَهلِك لا يفعلون ذلك وأَنت تأْمرينني أَن أَفعله ثم قال لها : وكيف أُضِيعُ إِبلاً هذه الصفة صفتها ودل على هذا قوله على أَثر هذا البيت : لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني مَفاقِره أَعفُّ من القُنُوعِ يقول : لأَن يصلح المرءِ مالَه ويَقُومَ عليه ولا يضيعه خير من القُنوع وهو المسأَلة . ورجل مِضياعٌ للمال أَي مُضِيعٌ . وفي المثل : الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللبن هكذا يقال إِذا خوطب به المذكر والمؤنث والإثنان والجمع بكسر التاء لأَن أَصل المثل إِنما خوطب به امرأَة وكانت تحت رجل موسر فكرهته لكبره فطلقها فتزوّجها رجل مُمْلِقٌ فَبَعَثَت إِلى زوجها الأَول تَسْتَمِيحُه فقال لها هذا فأَجابته : هذا ومُذْقُه خَيْرٌ فجرى المثل على الأَصل والصيْفَ منصوب على الظرف . و ضاعَ عِيالُه من بعده : خَلَوا من عائل فاخْتَلُّوا و تَضَيَّعَتِ الرائحة : فاحَتْ وانتشرت كَتَضَوَّعَت . وقولهم : فلان يأْكل في مِعىً ضائعٍ أَي جائع . وقيل لابنة الخَسِّ : ما أَحَدُّ شيء قالت : نابٌ جائعٌ يُلْقِي مِعىً ضائع

##### Türkçe

**ضَيْعةُ الرجل**: onun mesleği, sanatı, geçimi ve kazancı. Denir: “**ما ضَيْعَتُك**” yani “mesleğin nedir”. Ve sebepleri adamın üzerine yayıldığı zaman denir: “**فشَت ضَيْعَتُه**” öyle ki hangisiyle başlayacağını bilmez; “**فشت**”in manası: çoğaldı. Şemmer dedi: Arapların **ضَيْعةُ**sı develeri ve koyunları gütmekti. Dedi: **الضَّيْعَة** içine meslek ve ticaret de girer. Adama denir: “**قم إِلى ضَيْعَتِك**”. Ezherî dedi: Şehir halkı yanında **الضَّيْعَة** ve **الضِّياع**, adamın hurma, asma ve arazi cinsinden malıdır; Arap ise **الضيْعة**yı ancak meslek ve sanatı bilir. Dedi: Onları işittim; “Falancanın **ضَيْعةُ**sı kasaplıktır; ötekinin **ضيعة**sı ip bükmektir, hurma yaprağını örmektir, hurma işi ve deve gütmektir” ve buna benzer şeyler, sanat ve ziraat ve bunun dışındakiler gibi, derler. İbn Mesud hadîsinde: “**لا تَتخِذُوا الضَّيْعةَ فَتَرْغَبوا في الدنيا**” (dünyaya rağbet edesiniz diye **الضَّيْعة** edinmeyin). Hanzala hadîsinde: “**عافَسْنا الأَزْواجَ و الضَّيْعات**” yani geçimler. Ve **الضَّيْعة**: gayrimenkul. Ve **الضَّيْعة**: gelir getiren arazi; çoğulu **ضِيَعٌ**; **بَدْرة** ve **بِدَرٍ** gibi; ve **ضِياعٌ**. **ضِيَعٌ**a gelince, sanki onun tekili **ضيعةٌ** üzere gelmiştir; çünkü **الياء**nın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضِياعٌ** ise kıyasa göredir. Ve “**أَضاعَ الرجلُ**”: onun **ضَيْعة**sı çoğaldı ve yayıldı; o **مُضِيعٌ**dur. İbn Berrî dedi: Şahidi, Ebü’l-Abbas’ın okuduğu şeydir:
“إِنْ كُنْت ذَا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمة
فإِنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ”
Ve “Falanca, falancadan daha **أَضْيَعُ**tır” yani ondan daha çok **ضِياع** sahibidir. **الضيَّعة**nın küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**dur; **ضُوَيْعَةٌ** deme. Leys dedi: **الضِّيَاع** menzillerdir; onları **ضياعاً** diye adlandırdı; çünkü onların gözetimi ve imarı terk edilirse **تَضِيعُ** (zayi olur). “**وفَشَتْ عليه ضَيْعَته**”: malı onun üzerine çoğaldı da onun tahsilini yapmaya güç yetiremedi. Hadîste: “**أَفشى الله ضيعته**” yani onun üzerine geçimini çoğalttı. “**وفشت عليه الضيعة**”: işine yaramayan işlerde meşgul oldu. Atasözlerindendir: “**إِني لأَرى ضَيْعة لا يُصْلِحُها إِلا ضَجْعة**”; bunu bir çoban söyledi; develeri otlakta onun üzerine dağılıp yayıldı; onları toplamak istedi, ona karşı dağıldılar; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi:
“وقُلْنَ ترَوَّحْ لا يَكُنْ لَك ضَيْعَةٌ
وقَلْبُكَ مَشْغُولٌ وهُنَّ شواغِلُ”
Ve **الضَّيعة** **الضَّياع**dan olabilir. Hadîste: “Malı **إِضاعة** etmekten nehyetti”; yani onu Allah’a itaat dışında harcamak, saçıp savurmak ve israf. İbn Berrî, Urcî için şu beyti okudu:
“أَضاعُوني وأَيَّ فَتَىً أَضاعُوا
لِيَوْمِ كَرِيهةٍ وسِدادِ ثَغْرِ”
Sa‘d hadîsinde: “Üzümler hakkında **الضَّيْعة**dan korkarım” yani onların zayi olup telef olmasından. Ve **الضَّيْعة** aslında **الضَّياع**dan bir keredir. Ve **الصَّيْعَة** ve **الضَّياع**: ihmal. “**ضاعَ**” şey “**يَضِيعُ**” **ضَيْعةً** ve **ضَياعاً** (fetha ile): helâk oldu. Ondandır: “Falanca **بدار مَضِيعة**dedir”; **مَعِيشة** misali. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**ولا تَدَعِ الكَسِيرَ بدار مَضِيعةٍ**”. Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “Allah seni zillet yurdunda ve **مَضِيعة**da kılmadı.” **المضيعة** (ضاد kesresiyle) **مَفْعِلةٌ**dir; **الضَّياع**dan, yani atılma ve zillet; sanki onda zayi olmuş gibidir. Kelimenin gözü **ياء** olup o da meksur olunca, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **معيشة** vezninde oldu; ikisindeki takdir birdir. “Onları **بِضَيْعَةٍ** ve **مَضِيعةٍ** ve **مَضْيَعةٍ** ile bıraktı.” “**مات ضِيعةً و ضِيَعاً و ضَياعاً**” yani aranıp sorulmadan; ve “**أَضاعَه**” ve “**ضَيّعه**”. Tenzîlde: “**وما كان الله لِيُضيعُ إِيمانَكم**”. Ve onda: “**أَضاعُوا الصلاة**”. Tefsirde geldi: Onu vaktinin dışında kıldılar; denildi: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha benzer; çünkü bununla kâfirleri kastetti; delili, bundan sonra Aziz ve Celîl’in sözü: “**إِلا مَنْ تاب وآمن**”. Ve **الضيَّاعُ**: bizzat aile/çoluk çocuk. Hadîste: “Kim **ضيَاعاً** bırakırsa, bana”; Nadr’ın tefsiri: aile/çoluk çocuk; Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi: Aslı, “**ضاعَ يَضِيعُ ضَياعاً**”ın masdarıdır; böylece aile masdar ile adlandırıldı; senin “Kim ölür de **فَقْراً** bırakır” demen gibi; yani fakirler. Eğer **الضاد**ı kesreli yaparsan, **ضائعٍ**in çoğulu olur; **جائعٍ** ve **جِياع** gibi. Ondandır hadîs: “**تُعِينُ ضائعاً**” yani fakirlikten yahut aileden yahut onunla ayağa kalkmaktan geri kaldığı bir hâlden **ذَا ضياعٍ** olanı. Bazıları onu **الصاد** (mu‘ceme olmayan) ve **النون** ile rivayet etti; denildi: doğru olan odur. Denildi: o, bir hadîste mu‘ceme olmayanla, bir diğerinde mu‘ceme ile gelmiştir; ikisi de manada doğrudur. Ve “**أَضاعَ الرجلُ عِيالَه ومالَه**” ve onları “**ضَيَّعَهُم**” **إِضاعةً** ve **تَضْيِيعاً** ile; o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّعٌ**dur; **الإِضاعة** ve **التَّضْيِيع** manaca birdir. Şemmâh’ın sözü:
“أَعائِشَ ما لأَهْلِك لا أَراهُم
يُضِيعُون السَّوامَ مع المُضِيعِ
وكيفَ يُضِيعُ صاحِبُ مُدْفآتٍ
على أَثباجِهنَّ من الصَّقِيعِ”
Bâhilî dedi: Şemmâh deve sahibi idi; onlara yapışır, onların içinde olurdu. Bu kadın ona dedi: “Sen gençliğini deve gütmekte tükettin; sana ne oluyor da malını harcamıyorsun ve genişlemiyorsun?” Şemmâh ona dedi: “Ailinin hâli ne ki bunu yapmıyorlar da sen bana yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi: “Bu vasıfta develeri nasıl **أُضِيعُ** ederim?” Buna delil, bu beyitten sonra söylediği sözdür:
“لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني
مَفاقِره أَعفُّ من القُنُوعِ”
Yani: kişinin malını ıslah etmesi ve onun başında durması ve onu zayi etmemesi, **القُنُوع**dan (yani dilenmekten) daha hayırlıdır. Ve “**رجل مِضياعٌ للمال**”: yani malı zayi eden. Atasözünde: “**الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللبن**”; böyle denir; bununla erkek, kadın, iki kişi ve cemaat muhatap alınır; **التاء** kesresiyle; çünkü atasözünün aslı, bir kadına hitaptı: varlıklı bir adamın yanında idi; yaşlılığından dolayı onu kerih gördü; o da onu boşadı; o da yoksul bir adamla evlendi; sonra birinci kocasına gönderip ondan süt istemek istedi; o da ona bunu söyledi; o da cevap verdi: “Bu ve onun ayranı daha hayırlıdır.” Böylece atasözü asıl üzere yürüdü. **الصيْفَ** zarf olarak mansuptur. “**ضاعَ عِيالُه من بعده**”: ondan sonra bakıcıdan boş kaldılar da bozulup dağıldılar. “**تَضَيَّعَتِ الرائحة**”: koktu ve yayıldı; **كَتَضَوَّعَت** gibi. “Falanca **في مِعىً ضائعٍ** yer”: yani aç. Ve **ابنة الخَسِّ**’e denildi: “En keskin şey nedir?” Dedi: “Aç bir azı dişi, aç bir bağırsak atar.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ي ع * * ضاعَ * الشيء يضيع * ضِيَاعاً * و * ضَيَاعاً * بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار * مَضِيعةٍ * بوزن معيشة و * الإضَاعَةُ * و * التَّضْييعُ * بمعنى و * الضَّيْعَةُ * العقار والجمع * ضِيَاعٌ * و * ضِيَعٌ * كبدرة وبدر وتصغير الضيعة * ضُيَيْعَةٌ * ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري * الضَّيْعَةُ * عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و * تَضَيَّعَ * المسك لغة في * تَضَوَّعَ * أي فاح

##### Türkçe

* ض ي ع * **ضاعَ** şey **يضيع** **ضِيَاعاً** ve **ضَيَاعاً** (ضاد’ın kesresi ve fethasıyla), yani helâk oldu; ve falan, **مَضِيعةٍ** (ma‘îşe vezninde) bir evdedir. Ve **الإضَاعَةُ** ve **التَّضْييعُ** aynı mânâdadır. Ve **الضَّيْعَةُ**: akar (gayrimenkul); çoğulu **ضِيَاعٌ** ve **ضِيَعٌ** (bedre ve bedr gibi). Ve ضيعة’nın küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**’dır; **ضويعة** deme. Dedim ki: el-Ezherî dedi: **الضَّيْعَةُ** yerleşiklerin yanında hurmalık, bağ ve topraktır; Araplar ise **الضيعة**’yı ancak meslek ve sanat olarak bilir. Ve **تَضَيَّعَ** misk, **تَضَوَّعَ** hakkında bir lugattır; yani yayıldı (koku saçtı).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضاع يضيع ضيعا، بالفتح ويكسر، وضيعة، وضياعا، بالفتح: هلك وتلف، قال متمم بن نويرة اليربوعي رضي الله عنه:
  ذاك الضياع، فإن حززت بمدية                      كفي فقولي محسن ما يصنـع

  وفي حديث سعد: إني أخاف على الأعناب الضيعة، أي أنها تضيع وتتلف. ضاع الشيء ضيعة وضياعا: صار مهملا، ومنه ضاعت الإبل، وضاع العيال، إذا خلوا من الرعاية والتعهد، وأهملوا. والضياع أيضا، أي بالفتح: العيال نفسه، ومنه الحديث:  فمن ترك ضياعا فإلي  أي عيالا، قاله النضر، وحكاه الهروي في الغريبين، وقال ابن الأثير: وأصله مصدر ضاع، فسمي بالمصدر، كما تقول: من مات وترك فقرا، أي فقراء، أو المراد منه ضيعهم، أي العيال الضيع، أي المهملون من الرعاية والتفقد. . الضياع: ضرب من الطيب. الضياع، بالكسر: جمع ضائع، كجائع، وجياع. يقال: مات فلان ضياعا، كسحاب، وضيعا، كعنب، وضيعا وضيعة، بكسرهما، أي غير مفتقد ولا متعهد. الضيعة: العقار، نقله الجوهري. وقال ابن فارس: تسميتهم العقار ضيعة ما أحسبها من اللغة الأصلية، وأظنها من محدث الكلام. قال: وسمعت من يقول: إنما سميت ضيعة، لأنها إذا ترك تعهدها ضاعت، فإن كان كذا فهو دليل ما قلناه: إنه من الكلام المحدث. الضيعة: الأرض المغلة، والتصغير ضييعة، ولا تقل: ضويعة، كما في الصحاح، ج: ضيع، وضياع كعنب ورجال، ومثله الجوهري ببدرة وبدر، فأما ضيع، فكأنه إنما جاء على واحدته ضيعة، وذلك لأن الياء مما سبيله أن يأتي تابعا للكسرة، وأما ضياع فعلى القياس، يقال أيضا: ضيعات، بالألف والتاء، كبيضة وبيضات، ومنه حديث حنظلة: عافسنا الأزواج والضيعات، أي المعايش. وقال الليث: الضياع: المنازل سميت لأنها إذا ترك تعهدها وعمارتها تضيع. قال الأزهري: الضيعة والضياع عند الحاضرة: مال الرجل من النخل والكرم والأرض. والعرب لا تعرف الضيعة إلا حرفة الرجل وصناعته، قال: وسمعتهم يقولون: ضيعة فلان الجزارة، وضيعة الآخر الفتل، وسف الخوص، وعمل النخل، ورعي الإبل وما أشبه ذلك، كالصنعة والزراعة. وزاد غيره: ضيعة الرجل: معاشه وكسبه، يقال: ما ضيعتك? أي ما حرفتك? قال شمر: كانت ضيعة العرب سياسة الإبل والغنم. قال: ويدخل في ضيعة الرجل: حرفته وتجارته، يقال للرجل: قم إلى ضيعتك، وبين الضيعة والصنعة جناس تصحيف. يقال: هو بدار مضيعة، كمعيشة، وعليه اقتصر الجوهري. مضيعة، مثل مهلكة، أي بدار ضياع، مفعلة من الضياع، وهو الاطراح والهوان، فلما كانت عين الكلمة ياء، وهي مكسورة، نقلت حركتها إلى العين، فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة، والتقدير فيهما سواء. ورجل مضياع للمال، كمحراب: مضيع له. وأضاع الرجل: فشت ضياعه وكثرت، فهو مضيع، وفي الحديث: أفشى الله ضيعته، أي أكثر معاشه، قال ابن بري: وشاهد المضيع ما أنشده أبو العباس:
  إذا كنت ذا زرع ونخل وهجمة                      فإني أنا المثري المضيع المسود أضاع الشيء: أهمله وأهلكه، كضيعه، فهو مضيع ومضيع، وأنشد ابن بري للعرجي:
  أضاعوني وأي فتى أضاعوا                      ليوم كريهة وسداد ثـغـر

  وفي التنزيل العزيز:  وما كان الله ليضيع إيمانكم  ، أي صلاتكم، أي يهملها، وقال أيضا:  أضاعوا الصلاة  ، جاء في التفسير: صلوها في غير وقتها، وقيل: تركوها البتة، وهو أشبه، لأنه عنى بهم الكفار، ودليله قوله بعد ذلك: إلا من تاب وآمن  ، وفي الحديث أنه نهى عن إضاعة المال، يعني إنفاقه في غير طاعة الله، والتبذير والإسراف، وكذلك أضاع عياله: إذا ترك تفقدهم، والإضاعة والتضييع بمعنى، قال الشماخ:
  أعائش ما لأهلك لا أراهـم                      يضيعون السوام مع المضيع
  وكيف يضيع صاحب مدفآت                      على أثباجهن من الصقـيع قال الباهلي: عاتبته امرأته في ملازمة رعي الإبل، فقال لها: ما لأهلك لا يفعلون ذلك، وأنت تأمرينني أن أفعله? ثم قال لها: وكيف أضيع إبلا هذه الصفة صفتها? ودل عليه قوله بعد ذلك:
  لمال المرء يصلحه فيغني                      مفاقره أعف من القنوع يقول: لأن يصلح المرء ماله، ويقوم عليه خير من القنوع، وهو المسألة. قلت: ومن التضييع بمعنى الإهلاك استعمال العامة: ضيعوا فلانا، إذا ضربوا عنقه بالسيف خاصة. وفي المثل: الصيف ضيعت اللبن، بكسر التاء، قال يعقوب: هكذا يقال:، ولو خوطب به المذكر أو الجمع، لأنه في الأصل خوطبت به امرأة كانت تحت موسر، أي غني فكرهته لكبره، فطلقها، فتزوجها رجل مملق، أي فقير، فبعثت إلى زوجها الأول تستميحه، وفي بعض نسخ الصحاح تستمنحه، ومعناهما واحد، أي تسترفده، وتطلب منه برا، فقال ذلك لها، والصيف: منصوب على الظرف، كما في الصحاح. أو طلق الأسود بن هرمز امرأته العنود الشنية، من بني شن، وفي سائر النسخ الشنيئة على وزن سفينة، وهو خطأ، رغبة عنها إلى امرأة جميلة من قومه. وفي العباب: ذات جمال ومال، ثم جرى بينهما ما أدى إلى المفارقة، فتتبعت نفسه العنود، فراسلها فأجابته بقولها:
  أتركتـنـي حـتـى إذا                      علقت خودا كالشـطـن
  أنشأت تطلب وصـلـنـا                      في الصيف ضيعت اللبن وعلى هذا التاء مفتوحة، لتغير المثل وقيل: مرسل المثل عمرو بن عمرو بن عدس، قاله لدختنوس بنت لقيط بن زرارة، فضربت يدها على منكب زوجها، وقالت: هذا ومذقة خير. وتضيع المسك: فاح، لغة في تضوع، نقله الجوهري، وفي العباب: وهذا من باب الإبدال. وعثمان بن بلج الضائع: محدث، سمع عمرو بن مرزوق، وعنه ابن داسة. عالم غرناطة أبو الحسن علي بن محمد الكتامي ابن الضائع الأشبيلي، من نحاة المغرب، مات سنة ثمانين وستمائة. ومما يستدرك عليه: يقال للرجل إذا انتشرت عليه أسبابه حتى لا يدري بأيها يبدأ: فشت ضيعته. وفلان أضيع من فلان: أي أكثر ضياعا منه. ويقال: معنى: فشت ضيعته: كثر مال عليه، فلم يطق جبايته، وقيل: معناه أخذ فيما لا يعنيه من الأمور. ومن أمثالهم: إني لأرى ضيعة لا يصلحها إلا ضجعة، قالها راع رفضت عليه إبله، فأراد جمعها، فتبددت عليه، فاستغاث حين عجز بالنوم، وقال جرير:
  وقلن تروح لا تكن لك ضيعة                      وقلبك لا تشغل، وهن شواغله

  والضيعة: المرة من الضياع. وتركته بضيعة، أي غير مفتقد. والضائع: ذو فقر أو عيال، أو حال قصر عن القيام بها، وبه فسر الحديث: وتعين ضائعا، ويروى بالصاد والنون، وقد تقدم، وكلاهما صواب في المعنى. وقولهم: فلان يأكل في معى ضائع، أي جائع، وقيل لابنة الخس: ما أحد شيء? قالت: ناب جائع، يلقي في معى ضائع. نقله الجوهري. والضائع: لقب عمرو بن قميئة الشاعر، كان رفي امرئ القيس، ضبطه الحافظ. وتضيع الريح: هبت هبوبا، لأنها تضيع ما هبت عليه، نقله الراغب.

##### Türkçe

**ضاع** **يَضِيعُ** **ضَيْعًا**; fetha ile (okunur) ve kesre ile de (okunur); ve **ضَيْعَةً**; ve **ضِيَاعًا**, fetha ile: helâk oldu ve telef oldu. Mütemmim b. Nüveyre el-Yerbûʿî (Allah ondan razı olsun) dedi:
  Bu **الضياع**dır; eğer bir bıçakla                      avucumu yararsan, “güzel yapan ne yapar” de

  Saʿd hadîsinde: “Ben üzümler üzerine **الضيعة**den korkarım”; yani onların zayi olup telef olmasından. **ضاع** şey **ضَيْعَةً** ve **ضِيَاعًا**: ihmâl edilmiş oldu. Ondandır: develer zayi oldu, ve çocuklar zayi oldu; gözetim ve bakımdan boş kaldıkları ve ihmâl edildikleri zaman. Ve **الضياع** da, yani fetha ile: bizzat çocuklar (ailenin kendisi). Ondandır hadîs: “Kim **ضياعًا** bırakırsa, o bana (aittir)”; yani çocuklar (bırakırsa). Bunu en-Naḍr söyledi; el-Herevî bunu “el-Ġarîbeyn”de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi: Aslı **ضاع**ın masdarıdır; masdar ile adlandırıldı; senin “kim ölür de fakirlik bırakır” demen gibi, yani fakirler (bırakır). Yahut murad: “onları zayi etti”dir; yani **العيال الضيع**; yani gözetim ve yoklamadan ihmâl edilmiş olanlar. . **الضياع**: güzel kokudan bir türdür. **الضياع**, kesre ile: **ضائع**ın çoğuludur; **جائع** ve **جياع** gibi. Denir: falan **ضياعًا**, **سحاب** gibi; ve **ضيعًا**, **عنب** gibi; ve **ضيعًا** ve **ضيعةً**, ikisi de kesre ile; yani aranıp sorulmayan ve bakılıp gözetilmeyen (olarak öldü). **الضيعة**: gayrimenkuldür; el-Cevherî onu nakletti. İbn Fâris dedi: Gayrimenkule **ضيعة** adını vermeleri, onu aslî dilden saymıyorum; onun sonradan ortaya çıkan sözden olduğunu sanıyorum. Dedi: “Şöyle diyen kimseyi işittim: ancak **ضيعة** diye adlandırıldı; çünkü onun bakımı terk edilirse zayi olur.” Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkan sözden olduğu. **الضيعة**: gelir getiren arazidir; küçültmesi **ضييعة**dır; ve “**ضويعة**” deme; “es-Sıḥâḥ”ta olduğu gibi. Çoğulu: **ضيع** ve **ضياع**, **عنب** ve **رجال** gibi. el-Cevherî bunun benzerini **بدرة** ve **بدر** ile örnekledi. **ضيع**a gelince: sanki o, ancak tekili **ضيعة** üzere gelmiştir; bu, çünkü **الياء**nın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضياع** ise kıyasa göredir. Ayrıca **ضيعات** da denir; elif ve tâ ile; **بيضة** ve **بيضات** gibi. Ondandır Ḥanẓala hadîsi: “Eşlerle ve **الضيعات** ile meşgul olduk”; yani geçimlikler. el-Leys dedi: **الضياع**: meskenlerdir; bakımı ve imarı terk edilirse zayi oldukları için böyle adlandırıldı. el-Ezherî dedi: **الضيعة** ve **الضياع**, şehir halkı yanında: kişinin hurmalık, üzüm bağı ve araziden olan malıdır. Araplar **الضيعة**yı, ancak kişinin mesleği ve sanatı olarak bilir. Dedi: “Onları şöyle derken işittim: falanın **ضيعة**si kasaplıktır; ötekinin **ضيعة**si bükmedir; hurma yaprağı örmedir; hurma işi yapmadır; deve gütmedir ve buna benzer şeylerdir; sanat ve ziraat gibi.” Başkası ekledi: kişinin **ضيعة**si: geçimi ve kazancıdır. Denir: “Senin **ضيعة**n nedir?” yani “mesleğin nedir?” Şemmer dedi: Arapların **ضيعة**si, deve ve koyun gütmektir. Dedi: kişinin **ضيعة**sine, mesleği ve ticareti de girer. Kişiye denir: “**ضيعة**ne kalk (git).” **الضيعة** ile **الصنعة** arasında, tashîf cinası vardır. Denir: “O, **دار مضيعة**dedir”; **معيشة** gibi. el-Cevherî bununla yetindi. **مضيعة**, **مهلكة** gibi; yani ziya (zayi oluş) yurdunda. **الضياع**dan **مفعلة**dir; o da atılma ve horlanmadır. Kelimenin gözü **ياء** olduğundan ve o kesreli olduğundan, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **معيشة** vezninde oldu; ikisindeki takdir birdir. Ve mal için **مضياع** adam, **محراب** gibi: onu zayi eden. Ve adam **أضاع** etti: **ضياع**ı yayıldı ve çoğaldı; o **مضيع**dir. Hadîste: “Allah onun **ضيعته**sini yaydı”; yani geçimini çoğalttı. İbn Berrî dedi: **المضيع**in şahidi, Ebü’l-ʿAbbâs’ın okuduğu şu beyittir:
  Eğer ekin, hurma ve sürü sahibi isen                      ben, zenginleşen, **المضيع** ve efendi olanım

**أضاع** şeyi: onu ihmâl etti ve helâk etti; **ضيعه** gibi. O, **مضيع** ve **مضيع**dir. İbn Berrî el-ʿArcî için şu beyti okudu:
  Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler                      çetin gün ve sınır gediklerini kapama günü için

  Aziz tenzîlde: “**وما كان الله ليضيع إيمانكم**”; yani namazınızı; yani onu ihmâl etmez. Yine dedi: “**أضاعوا الصلاة**”; tefsirde geldi: onu vaktinin dışında kıldılar. Denildi ki: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha uygundur; çünkü onlarla kâfirleri kastetti. Delili, bundan sonra söylediği sözdür: “**إلا من تاب وآمن**”. Hadîste, malı **إضاعة** etmekten nehyetti; yani onu Allah’a itaat olmayan yerde harcamak; saçıp savurma ve israf. Yine **أضاع** ailesini: onları yoklamayı terk ettiği zaman. **الإضاعة** ve **التضييع** aynı mânâdadır. eş-Şemmâḫ dedi:
  Ey geçimlikler! Ailem niçin, onları görmüyorum                      **المضيع** ile birlikte sürüleri zayi ediyorlar
  Ve nasıl zayi eder, ısınaklar sahibi olan                      onların sırtları üzerinde kırağıdan (korunan)

el-Bâhilî dedi: Karısı onu deve gütmeye devam etmesinden dolayı azarladı; ona dedi ki: “Ailene ne oluyor da bunu yapmıyorlar; sen bana bunu yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi: “Ve nasıl zayi ederim, sıfatı bu olan develeri?” Buna, ondan sonraki sözü delâlet eder:
  Kişinin malı, onu düzeltir de zengin eder                      yoksulluklarını; kanaatten daha iffetlidir

Diyor ki: kişinin malını düzeltmesi ve onun başında durması, kanaatten daha hayırlıdır; kanaat ise dilenmedir. Dedim: **التضييع**ın helâk etme mânâsında, avâmın kullanımı: “Falanı **ضيعوا** ettiler”; özellikle kılıçla boynunu vurdukları zaman. Meselde: “**الصيف ضيعت اللبن**”, tâ kesre ile. Yaʿḳūb dedi: “Böyle denir; erkek veya cemaat muhatap alınsa bile”; çünkü aslında, zengin birinin (yani varlıklı birinin) nikâhı altında olan bir kadına hitap edilmiştir; o, yaşlılığından dolayı onu kerih gördü; onu boşadı; o da yoksul bir adamla evlendi. Sonra ilk kocasına, kendisine ihsanda bulunmasını istemek üzere haber gönderdi; “es-Sıḥâḥ”ın bazı nüshalarında “**تستمنحه**” (diye geçer); ikisinin mânâsı birdir; yani ondan yardım istemek ve ondan iyilik talep etmek. O da ona bunu söyledi. **الصيف** zarf olarak mansuptur; “es-Sıḥâḥ”ta olduğu gibi. Yahut el-Esved b. Hermiz, Benî Şen’den **العنود الشنية** olan karısını boşadı; diğer nüshalarda **الشنيئة** “**سفينة**” vezninde (geçer); bu hatadır; kendi kavminden güzel bir kadına rağbet ederek. “el-ʿUbâb”da: güzellik ve mal sahibi. Sonra aralarında ayrılığa götüren şey cereyan etti; sonra el-Esved’in nefsi **العنود**u aradı; ona mektup gönderdi; o da şu sözüyle cevap verdi:
  Beni bıraktın; ta ki                      ip gibi bir genç kıza tutununca
  Bizimle birleşmeyi istemeye başladın                      yazın sütü zayi ettin

Buna göre tâ fethalıdır; meselin değişmesinden dolayı. Denildi ki: meseli gönderen ʿAmr b. ʿAmr b. ʿAdes’tir; onu, Lekîṭ b. Zurâra’nın kızı Daḫtenûs’a söyledi. O da elini kocasının omzuna vurdu ve dedi: “Bu ve ayran daha hayırlıdır.” **تضيع** misk: yayıldı (koku saldı); **تضوع** için bir dildir; el-Cevherî onu nakletti. “el-ʿUbâb”da: bu, ibdâl babındandır. **عثمان بن بلج الضائع**: muhaddistir; ʿAmr b. Merzûḳ’u dinledi; ondan da İbn Dâse (rivayet etti). Gırnata âlimi, Mağrib nahivcilerinden, Ebü’l-Ḥasan ʿAlî b. Muḥammed el-Ketâmî, İbnü’Ḍ-Ḍâʾiʿ el-Eşbîlî; 680 yılında öldü. Ve ona ilâve olarak: bir adama, sebepleri üzerine yayılıp da hangisiyle başlayacağını bilmediği zaman denir: “**فشت ضيعته**.” Ve falan, falandan daha **أضيع**dır; yani ondan daha çok **ضياع** sahibidir. Ve denir: “**فشت ضيعته**”nin mânâsı: üzerine mal çoğaldı da onun tahsilini yapamadı. Denildi ki: mânâsı, kendisini ilgilendirmeyen işlere daldı. Mesellerindendir: “Ben, ancak bir **ضيعة** görüyorum; onu ancak bir **ضجعة** düzeltir.” Bunu, develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi; onlar ona dağıldı; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi:
  Ve dediler: akşam dön; sana bir **ضيعة** olmasın                      ve kalbini meşgul etme; hâlbuki onlar onun meşguliyetleridir

  Ve **الضيعة**: **الضياع**dan bir keredir. Ve onu bir **ضيعة** ile bıraktım; yani aranıp sorulmadan. Ve **الضائع**: fakirlik sahibi yahut çocuk sahibi olan; yahut onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalan bir hâl sahibi. Hadîs bununla tefsir edilmiştir: “Ve bir **ضائعا**ya yardım edersin.” **بالصاد والنون** ile de rivayet edilir; daha önce geçti; ikisi de mânâda doğrudur. Ve onların sözü: “Falan, **معى ضائع** içinde yer”; yani aç. Denildi ki, el-Ḫas’ın kızına: “Bir şey var mı?” Dedi: “Aç bir köpek dişi; aç bir bağırsak içine atılır.” el-Cevherî onu nakletti. Ve **الضائع**: şair ʿAmr b. Ḳumayʾa’nın lakabıdır; İmruʾu’l-Ḳays’ın arkadaşı idi; hâfız onu ضبط etti. Ve **تضيع** rüzgâr: esişle esti; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder; er-Râġıb onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَاعَ
1 ضَاعَ ذ , aor. يَضِيعُ, inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and ضَيْعٌ and ضِيعٌ, (K,) It (a thing, S, Mgh, O, Msb) perished, came to nought, passed away, or became lost. (S, O, Msb, K.) It is said in a trad. of Saad, اـِنِّى أَخَافُ عَلَى الأَعْنَابِ الضَّيْعُةَ i. e. [Verily I fear, for the grapes,] their [lit. the] perishing, or becoming lost. (TA.) ― -b2- And ضاع, (K, TA,) inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ, (TA,) It (a thing) was left; left, or let, alone; or neglected. (K, TA.) Hence, ضاعت الاـِبِلُ, and ضاع العِيَالُ, The camels, and the family, or household, were left untended, and unminded; and were left alone, or neglected. (TA.) -A2- ضاع, aor. يَضِيعُ, said of perfume, or sweet odour, i. q. ضاع having for its aor. يَضُوعُ. (Har p. 670.) [See 5 in art. ضوع: and see also 5 in the present art.]

ضيّع الشَّىْءَ
2 ضيّع الشَّىْءَ ذ , (O, Msb, K,) inf. n. تَضْيِيعٌ; (S;) and ↓ اضاعهُ, (O, Msb, K,) inf. n. اـِضَاعَةٌ; (S;) both signify the same; (S, O, Msb, K;) He made, or caused, the thing to perish, or become lost; he destroyed it, wasted it, or lost it. (Msb, K, TA.) Hence, ضَيَّعُوا فُلَانًا is used by the vulgar as meaning They beheaded such a one with the sword. (TA.) It is said in a prov., الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ [In the spring, or in the summer, thou losedst the milk], in which the ت is with kesr when the words are addressed to a male, or to a female, or to a pl. number, because originally addressed to a woman, the wife of a wealthy man, whom she disliked because of his being aged, wherefore he divorced her, and a poor man married her, and she sent to her first husband requesting a gift, and he answered her thus; (S, O, K; *) الصيف being in the accus. case as an adv. n.: so says Yaakoob: (S, O:) or El-Aswad Ibn-Hurmuz divorced his wife El- ' Anood Esh-Shenneeyeh, (O, K,) of the BenooShenn, (TA,) preferring to her a beautiful and wealthy woman of his people; (O, K; *) then there occurred between them what led to their separation, and he sought to obtain [again] El- ' Anood, and sent a message to her; but in replying to him she said,
أَنْشَأْتَ تَطْلُبُ وَصْلَنَا
فِى الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
[Thou hast begun to seek our union: in the spring, or in the summer, thou losedst the milk]: (O, * K:) the ت in this case being with fet-h. (K. [See more in Freytag's Arab. Prov. ii. 197-8, or in Har p. 577; in both of which, however, and in the O, ضيّعت is with kesr in the latter case, as in the former.]) [One says also, ضيّع عَهْدَهُ, meaning He broke his compact, contract, or covenant]. The phrase, in a trad., نَهَى عَنْ المَالِ ↓ اـِضَاعَةِ means He forbade the expending of wealth otherwise than in obedience to God, and the squandering thereof, and extravagance. (TA.) ― -b2- See also the next paragraph.

اضاع الشَّىْءَ
4 اضاع الشَّىْءَ ذ : see 2, first sentence, and last but one. ― -b2- Also, [and app. ↓ ضيّعهُ likewise, accord. to the K,] He left the thing; left it, or let it, alone; or neglected it. (K, TA.) You say, اضاع عِيَالَهُ He neglected his family, or household; omitted taking good care of them, or being mindful of them. (TA.) وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُضِعَ اـِيمَانَكُمْ, in the Kur [ii. 138], means And God will not neglect [or make to be lost] your prayer. (TA.) أَضَاعُوا الصَّلَاةَ, in the same, [xix. 60,] means Who neglected, or omitted, prayer, (Bd, TA,) altogether: (TA:) or deferred it: (Bd:) or who performed it in other than its right time: but the first explanation is more suitable, for the unbelievers are meant thereby. (TA.) -A2- اضاع [is also intrans., and] may signify He found his affair to be coming to nought. (Ham p. 33.) ― -b2- And His estates (ضِيَاعُهُ) became wide-spread, (S, O, K,) and many, or numerous. (S, O, Msb, K.)

تضيّع
5 تضيّع ذ , said of the wind, It blew: because it [often] destroys that upon which it blows: so says Er-Rلghib. (TA. [But it may be from what here follows.]) ― -b2- Said of musk, It diffused its odour, or fragrance: (S, O, K;) a dial. var. of تضوّع: (S:) or an instance of substitution [of ى for و]. (O.) [See also 1, last explanation.]

مَاتَ ضِيْعًا
مَاتَ ضِيْعًا ذ and ضِيَعًا: see ضَيَاعٌ.

ضَيْعَةٌ
ضَيْعَةٌ ذ an inf. n. of 1. (S, &c.) ― -b2- See ضَيَاعٌ, below, last sentence but one. ― -b3- Also A single case, or occasion, of perishing, coming to nought, passing away, or becoming lost; or of being left, left or let alone, or neglected. (TA.) ― -b4- تَرَكْتُهُ بِضَيْعَةٍ means I left him unsought-after, or unminded, or unmissed. (TA. [See also a similar phrase voce ضَيَاعٌ.]) -A2- Also i. q. عَقَارٌ [meaning An estate consisting of land, or of land and a house, or of a house or land yielding a revenue, or of a house and palm-trees, or the like]; (S, O, Msb, K;) and [particularly] land yielding a revenue; (K;) or with the people of the towns and villages and cultivated lands it signifies the property, of a man, consisting of palm-trees and grape-vines and land: but the Arabs [of the desert] know not the word in this sense: (Az, TA:) IF says, I do not reckon the application of this word as a name for the عَقَار to be of the original language, but think it to be an innovation in speech; and I have heard it said that this is termed a ضيعة because, when frequent attention to it is neglected, it perishes; and if it be so, this is an evidence of what we have said, that it is of the innovated speech: (O, TA:) the dim. is ↓ ضُيَيْعَةٌ, for which one should not say ضُوَيْعَةٌ: (S, O, K:) the pl. is ضِيَاعٌ and ضِيَعٌ, (S, O, Msb, K,) as though the latter were a contraction of the former, (Msb,) and ضَيْعَاتٌ: (K:) accord. to Lth, the first of these pls. signifies places of alighting or abode or settlement; which are thus called because, when the paying frequent attention to them, or taking good care of them, and the keeping them, or putting them, in a good state, or state of repair, is neglected, they come to nought: and ضَيْعَاتٌ occurs in a trad. as meaning the means of subsistence. (TA.) And, (T, O, Msb, K,) as used by the Arabs [of the desert], who know not the word in any other sense than this, (T, O,) A craft, or handicraft, by which one gains his subsistence; a mode, or manner, of gain; or any habitual work or occupation of a man; (T, O, Msb, K) as the sewing of skins or boots and the like; and the twisting of ropes; and the weaving, or plaiting, of palm-leaves; and the culture of palm-trees (عَمَلُ النَّخْلِ); and the pasturing of camels; and the like thereof; (T, O;) including the sowing, or tilling, of land: (TA:) or the ضَيْعَة of the Arabs was the management, or tending, of camels and of sheep and goats: and the term includes a man's craft, or handicraft, or means of gain: (Sh, O:) and his traffic: (Sh, O, K:) one says to a man, قُمْ اـِلَى ضَيْعَتِكَ [Arise to thy craft, &c.]: (Sh, O:) and كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتَهُ, [Every man should occupy himself with his proper craft, &c.] (Msb.) أَفْشَى اللّٰهُ, ضَيْعَتَهُ, occurring in a trad., means God made or may God make, his means of subsistence to be abundant. (TA.) And one says, فَشَتْ ضَيْعَتُهُ, [or, more commonly, فَشَتْ عَلَيْهِ ضَيْعَتُهُ, as in the TA in art. فشو, &c.,] which is said to mean His property was, or became, large, or abundant, [or wide-spread,] so that he was unable to collect it together: and [hence] his means of attaining his object [or his affairs (as in the TA in art. فشو)] became disordered so that he knew not with which of them to begin: (TA:) or he took to doing an affair that did not concern him: (TA, and Ham p. 33:) it is nearly like the saying اِتَّسَعَ الخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعِ [expl. in art. خرق]. (Ham ibid.) And اـِنِّى لَأَرَى ضَيْعَةً لَا يُصْلِحُهَا اـِلَّا ضَجْعَةٌ [Verily I see property that nothing but a sleep will restore to a right state] a prov.; said by a pastor whose camels had dispersed themselves, and who, desiring to collect them together, and being unable to do so, sought aid of sleep. (O.)

مَاتَ ضِيعَةً
مَاتَ ضِيعَةً ذ : see the next paragraph.

ضَيَاعٌ
ضَيَاعٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, &c.) [Hence] one says, مَاتَ ضَيَاعًا, as also ↓ ضِيَعًا, and ↓ ضِيْعًا, and ↓ ضِيعَةٌ, He (a man, TA) died unsought-after, or unminded, or unmissed. (K, TA. [See also a similar phrase voce ضَيْعَةٌ.]) ― -b2- Also A family, or household: (ISh, O, K:) or the meaning is عِيَالٌ ضُيَّعٌ, (Mgh, O, K, *) i. e. a family, or household, neglected, untended, and unminded; (TA;) or such as are exposed, or liable, to perish, (بِعَرَضِ أَنْ يَضِيعَ,) as young children, and those who are crippled, or deprived of the power of motion, who cannot manage their own affairs: (Mgh:) occurring in a trad., in which it is said that when a man died leaving such as are thus termed, (تَرَكَ ضَيَاعًا,) they were to be brought to the Prophet, (Mgh, O,) to be maintained by means of the government-treasury: (Mgh:) a prefixed noun is to be understood [i. e. it is for عِيَالَ ضَيَاعٍ or the like]: (Mgh:) or it is an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]: (Mgh, O:) or, accord. to one relation of the trad., the word is ↓ ضَيْعَةً [which is likewise an inf. n., and in this case to be expl. in the same manner]: (Mgh:) if read ضِيَاعًا, it would be pl. of ضَائِعٌ. (Mgh, O.) -A2- Also A sort of perfume, or odoriferous substance. (K.)

ضُيَيْعَةٌ
ضُيَيْعَةٌ ذ dim. of ضَيْعَةٌ, q. v. (S, O, K.)

ضَائعٌ
ضَائعٌ ذ Perishing, coming to nought, passing away, or becoming lost: (Mgh, * Msb:) [and being left; left, or let, alone; or neglected:] part. n. of 1: (Mgh, Msb:) pl. ضِيَاعٌ (Mgh, O, Msb, K) and ضُيَّعٌ. (Mgh, O, * Msb, K. *) [See an ex. of the latter pl. in a verse cited voce دَانَ, in art. دين. See also سَائِعٌ, in art. سوع.] ― -b2- And A man in a state of poverty: or having a family, or household, to sustain: or in a state of circumstances by means of which he is unable to subsist. (TA.) ― -b3- فُلَانٌ يَأْكُلُ فِى مِعًى ضَائِعٍ means جَائِعٍ [i. e. Such a one eats into a hungry, or an empty, gut]: and it was said to the daughters of ElKhuss, “ What is the sharpest thing? (مَا أَحَدُّ شَىْء;) and she answered, نَابٌ جَائِعٌ يُلْقِى فِى مِعًى ضَائِعٍ [A hungry canine tooth that throws the food into an empty gut]. (S.)

أَضْيَعُ
أَضْيَعُ ذ means أَكْثَرُ ضَيَاعًا: so in the saying, فُلَانٌ أَضْيَعُ مِنْ فُلَانٍ [Such a one is in a more perishing state than such a one]. (TA.)

مُضِيعٌ
مُضِيعٌ ذ act. part. n. of the trans. v. اضاع. (TA.) [See مِسْيَاعٌ, in art. سوع.] -A2- And part. n. of the intrans. v. اضاع; as such signifying One whose estates (ضِيَاعُهُ) are becoming wide-spread, and many, or numerous. (S, TA.)

مَضِيعَةٌ
مَضِيعَةٌ ذ and مَضْيَعَةٌ i. q. ضَيَاعٌ [an inf. n. of 1, q. v.]. (Mgh, O, Msb, K.) So in the saying, تَرَكَ عِيَالَهُ بِمَضِيعَةٍ or بِمَضْيَعَةٍ [He left his family, or household, in a state of perishing, &c.]. (Mgh.) So too in the saying, السَّارِقُ لَا يُقْطَعُ فِى مَالٍ بِمَضِيعَةٍ [The thief shall not suffer amputation of his hand in the case of his stealing property in a neglected state]. (Mgh.) And so in the saying, هُوَ بِدَارِ مَضِيعَةٍ (S, * O, K) and مَضْيَعَةٍ (O, K) [He is in a place (lit. an abode) of perdition, &c.]: or as meaning in this saying, abandonment, and ignominy. (TA.) And هُوَ مُقِيمٌ بِدَارِ مَضِيعَةٍ or مَضْيَعَةٍ means [He is dwelling in the abode of indolence; or] his characteristic in his affairs is indolence. (Msb.) ― -b2- Also, [or perhaps the latter only, as meaning A cause of perishing &c., this latter being app. of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ &c.,] A desert, or waterless desert, that is cut off [from inhabited regions]: or, as expl. by IJ, a place in which a man perishes, or is lost. (Msb.)

مُضَيِّعٌ
مُضَيِّعٌ ذ : see what follows.

رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ
رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ ذ i. q. لَهُ ↓ مُضَيِّعٌ [i. e. A man who wastes, or squanders, wealth, or property]. (S, O, K.)

##### Türkçe

**ضَاعَ**
1 **ضَاعَ** ذ , muzârîsi **يَضِيعُ**, mastarı **ضَيَاعٌ** ve **ضَيْعَةٌ** (S, Mgh, O, Msb, K) ve **ضَيْعٌ** ve **ضِيعٌ**, (K,) O (bir şey, S, Mgh, O, Msb) helâk oldu, boşa gitti, yok olup geçti, yahut kayboldu. (S, O, Msb, K.) Sa‘d’a dair bir rivayette şöyle denir: **اـِنِّى أَخَافُ عَلَى الأَعْنَابِ الضَّيْعُةَ** yani [Şüphesiz ben üzümler için] onların [lafzen: “helâk oluşu”nun] helâk olmasından yahut kaybolmasından korkarım. (TA.) ― -b2- Ve **ضاع**, (K, TA,) mastarı **ضَيَاعٌ** ve **ضَيْعَةٌ**, (TA,) O (bir şey) bırakıldı; kendi hâline bırakıldı; yahut ihmal edildi. (K, TA.) Bundan dolayı, **ضاعت الاـِبِلُ**, ve **ضاع العِيَالُ**, Develer ve aile yahut hâne, gözetimsiz ve ilgisiz bırakıldı; ve kendi hâline bırakıldı yahut ihmal edildi. (TA.) -A2- **ضاع**, muzârîsi **يَضِيعُ**, koku yahut hoş koku hakkında söylenir; muzârîsi **يَضُوعُ** olan **ضاع** ile aynı mânâdadır. (Har p. 670.) [Bkz. **ضوع** maddesinde 5: ve ayrıca bu maddede de 5’e bak.]

**ضيّع الشَّىْءَ**
2 **ضيّع الشَّىْءَ** ذ , (O, Msb, K,) mastarı **تَضْيِيعٌ**; (S;) ve ↓ **اضاعهُ**, (O, Msb, K,) mastarı **اـِضَاعَةٌ**; (S;) ikisi de aynı mânâyı ifade eder; (S, O, Msb, K;) O, şeyi helâk etti yahut kaybettirdi; onu yok etti, zayi etti yahut kaybetti. (Msb, K, TA.) Bundan dolayı, **ضَيَّعُوا فُلَانًا** avam tarafından “Falancayı kılıçla boynunu vurarak öldürdüler” mânâsında kullanılır. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ** [Baharın yahut yazın sütü kaybettin], bunda **ت** erkek, kadın yahut çoğul bir topluluğa hitap edildiğinde kesre iledir; çünkü aslında yaşlı olduğu için sevmediği zengin bir adamın karısına hitap olarak söylenmişti; bu yüzden adam onu boşadı; sonra fakir bir adam onunla evlendi; o da ilk kocasına bir bağış isteyerek haber gönderdi; o da ona böyle cevap verdi; (S, O, K; *) **الصيف** Ya‘kūb’un dediğine göre zarf olarak mansuptur: (S, O:) yahut El-Esved İbn-Hurmuz, Benû Şenn’den (TA,) karısı El-‘Anûd Eş-Şenne’iyye’yi, (O, K,) kendi kavminden güzel ve zengin bir kadını ona tercih ederek boşadı; (O, K; *) sonra aralarında ayrılığa götüren şey vuku buldu; El-‘Anûd’u [yeniden] elde etmeyi istedi ve ona haber gönderdi; fakat ona cevap verirken o şöyle dedi:

**أَنْشَأْتَ تَطْلُبُ وَصْلَنَا
فِى الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ**

[Bizim birleşmemizi istemeye başladın: baharda yahut yazda sütü kaybettin]: (O, * K:) bu durumda **ت** fetha iledir. (K. [Daha fazlası için Freytag’ın Arab. Prov. ii. 197-8’ine yahut Har p. 577’ye bak; ancak ikisinde de ve O’da, ikinci durumda **ضيّعت** birincide olduğu gibi kesre iledir.]) [Şöyle de denir: **ضيّع عَهْدَهُ**, mânâsı: ahdini, sözleşmesini yahut misakını bozdu]. Bir rivayetteki ifade: **نَهَى عَنْ المَالِ** ↓ **اـِضَاعَةِ** “Allah’a itaat dışında mal harcamayı, onu saçıp savurmayı ve israfı yasakladı” demektir. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa da bak.

**اضاع الشَّىْءَ**
4 **اضاع الشَّىْءَ** ذ : 2’ye, ilk cümleye ve sondan bir önceki cümleye bak. ― -b2- Ayrıca, [ve görünüşe göre ↓ **ضيّعهُ** da aynı şekilde, K’ya göre,] O, şeyi bıraktı; onu kendi hâline bıraktı; yahut ihmal etti. (K, TA.) Şöyle dersin: **اضاع عِيَالَهُ** Ailesini yahut hâne halkını ihmal etti; onlara iyi bakmayı yahut onları gözetmeyi terk etti. (TA.) Kur’ân’da [ii. 138] **وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُضِعَ اـِيمَانَكُمْ** “Allah sizin namazınızı ihmal etmeyecek [yahut kaybettirmeyecek]” demektir. (TA.) Aynı yerde [xix. 60] **أَضَاعُوا الصَّلَاةَ** “Namazı ihmal edenler yahut terk edenler” demektir, (Bd, TA,) bütünüyle: (TA:) yahut onu erteleyenler: (Bd:) yahut onu kendi vaktinden başka bir vakitte kılanlar: fakat birinci açıklama daha uygundur; çünkü bununla kâfirler kastedilmiştir. (TA.) -A2- **اضاع** [geçişsiz de olur ve] “işinin boşa gitmekte olduğunu buldu” mânâsına gelebilir. (Ham p. 33.) ― -b2- Ve onun mülkleri (**ضِيَاعُهُ**) genişçe yayıldı, (S, O, K,) ve çok oldu yahut çoğaldı. (S, O, Msb, K.)

**تضيّع**
5 **تضيّع** ذ , rüzgâr hakkında söylenir: Esti: çünkü o, estiği şeyi [çoğu kez] yok eder: Er-Râghib böyle der. (TA. [Fakat aşağıda gelen şeyden de olabilir.]) ― -b2- Misk hakkında söylenir: Kokusu yahut rayihası yayıldı: (S, O, K;) **تضوّع**’un lehçe varyantıdır: (S:) yahut [**و** yerine **ى**] ikamesi örneğidir. (O.) [Ayrıca 1’in son açıklamasına da bak.]

**مَاتَ ضِيْعًا**
**مَاتَ ضِيْعًا** ذ ve **ضِيَعًا**: **ضَيَاعٌ**’a bak.

**ضَيْعَةٌ**
**ضَيْعَةٌ** ذ 1’in bir mastarıdır. (S, &c.) ― -b2- Aşağıda, sondan bir önceki cümlede, **ضَيَاعٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca: helâk olmanın, boşa gitmenin, yok olup geçmenin yahut kaybolmanın; yahut bırakılmanın, kendi hâline bırakılmanın yahut ihmal edilmenin tek bir defası yahut bir vuku buluşu. (TA.) ― -b4- **تَرَكْتُهُ بِضَيْعَةٍ** “Onu aranmaz, gözetilmez yahut yokluğu fark edilmez hâlde bıraktım” demektir. (TA. [Ayrıca **ضَيَاعٌ** maddesinde benzeri bir ibareye de bak.]) -A2- Ayrıca **عَقَارٌ** ile aynı mânâdadır [yani arazi; yahut arazi ve evden oluşan mülk; yahut gelir getiren ev veya arazi; yahut ev ve hurmalıklar ve benzeri]; (S, O, Msb, K;) ve [özellikle] gelir getiren arazi; (K;) yahut şehirlerin, köylerin ve ekili arazilerin halkı nezdinde, bir adamın hurmalıklar, üzüm bağları ve araziden oluşan malı demektir: fakat Araplar [çöl Arapları] bu mânâda kelimeyi bilmezler: (Az, TA:) IF der ki: Bu kelimenin **عَقَار** için bir ad olarak kullanılmasını aslî dilden saymıyorum; bilakis onu sözde bir yenilik görüyorum; ve işittim ki buna **ضيعة** denilmesi, ona sıkça bakmak ihmal edilince helâk olduğu içindir; eğer böyleyse, bu, bizim dediğimize delildir: onun yenilenmiş sözden olduğuna: (O, TA:) küçültmesi ↓ **ضُيَيْعَةٌ**’dır; bunun için **ضُوَيْعَةٌ** denmemelidir: (S, O, K:) çoğulu **ضِيَاعٌ** ve **ضِيَعٌ**, (S, O, Msb, K,) sanki ikincisi birincinin kısaltmasıymış gibi, (Msb,) ve **ضَيْعَاتٌ**: (K:) Lth’ye göre bu çoğulların birincisi konaklama yahut ikamet yahut yerleşme yerleri demektir; bunlara böyle denmesi, onlara sıkça bakmak yahut iyi bakmak ve onları muhafaza etmek yahut iyi durumda yahut tamir hâlinde tutmak ihmal edilince boşa gittikleri içindir: ve **ضَيْعَاتٌ** bir rivayette geçer; mânâsı geçim vasıtalarıdır. (TA.) Ve, (T, O, Msb, K,) Araplar [çöl Arapları] tarafından, bu mânâdan başka bir mânâda kelimeyi bilmeyenlerce, (T, O,) kişinin geçimini kazandığı bir sanat yahut zanaat; bir kazanç tarzı yahut biçimi; yahut bir adamın alışılmış herhangi bir işi yahut meşgalesi; (T, O, Msb, K) derileri yahut mestleri ve benzerlerini dikmek gibi; ve ip bükmek; ve hurma yapraklarını dokumak yahut örmek; ve hurma ağaçlarını yetiştirmek (**عَمَلُ النَّخْلِ**); ve deve otlatmak; ve benzerleri; (T, O;) buna arazi ekmek yahut sürmek de dâhildir: (TA:) yahut Arapların **ضَيْعَة**’si develeri ve koyun-keçileri idare etmek yahut gütmekti: ve terim, bir adamın sanatını yahut zanaatini yahut kazanç vasıtasını kapsar: (Sh, O:) ve onun ticaretini: (Sh, O, K:) bir adama şöyle denir: **قُمْ اـِلَى ضَيْعَتِكَ** [Zanaatine vb. kalk]: (Sh, O:) ve **كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتَهُ**, [Her adam kendi zanaati vb. ile meşgul olmalıdır]. (Msb.) Bir rivayette geçen **أَفْشَى اللّٰهُ, ضَيْعَتَهُ**, “Allah onun geçim vasıtasını bol kıldı yahut Allah onun geçim vasıtasını bol kılsın” demektir. (TA.) Ve şöyle denir: **فَشَتْ ضَيْعَتُهُ**, [yahut daha yaygın olarak, **فَشَتْ عَلَيْهِ ضَيْعَتُهُ**, TA’da **فشو** maddesinde olduğu gibi, vb.,] bunun “Onun malı büyüdü yahut çoğaldı [yahut genişçe yayıldı], öyle ki onu bir araya toplamaya güç yetiremedi” demek olduğu söylenir: ve [bundan dolayı] maksadına ulaşma vasıtaları [yahut işleri (TA’da **فشو** maddesinde olduğu gibi)] karıştı; öyle ki hangisinden başlayacağını bilmedi: (TA:) yahut kendisini ilgilendirmeyen bir işi yapmaya koyuldu: (TA, ve Ham p. 33:) bu, **اِتَّسَعَ الخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعِ** sözüne yakındır [**خرق** maddesinde açıklanmıştır]. (Ham ibid.) Ve **اـِنِّى لَأَرَى ضَيْعَةً لَا يُصْلِحُهَا اـِلَّا ضَجْعَةٌ** [Şüphesiz ben, onu ancak bir uyku düzeltecek bir mal görüyorum] bir darb-ı meseldir; develeri dağılan bir çoban tarafından söylenmiştir; onları toplamak isteyip de buna güç yetiremeyince, uykudan yardım istedi. (O.)

**مَاتَ ضِيعَةً**
**مَاتَ ضِيعَةً** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**ضَيَاعٌ**
**ضَيَاعٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [ona bak]. (S, &c.) [Bundan dolayı] şöyle denir: **مَاتَ ضَيَاعًا**, ayrıca ↓ **ضِيَعًا**, ve ↓ **ضِيْعًا**, ve ↓ **ضِيعَةٌ**, O (bir adam, TA) aranmaz, gözetilmez yahut yokluğu fark edilmez hâlde öldü. (K, TA. [Ayrıca **ضَيْعَةٌ** maddesinde benzeri bir ibareye de bak.]) ― -b2- Ayrıca: bir aile yahut hâne halkı: (ISh, O, K:) yahut mânâsı **عِيَالٌ ضُيَّعٌ**’dır, (Mgh, O, K, *) yani ihmal edilmiş, gözetimsiz ve ilgisiz bir aile yahut hâne halkı; (TA;) yahut helâk olmaya maruz yahut helâk olma ihtimali bulunan ( **بِعَرَضِ أَنْ يَضِيعَ** ) kimseler; küçük çocuklar ve sakat olanlar yahut hareket gücünden yoksun olanlar gibi; kendi işlerini yürütemeyenler: (Mgh:) bir rivayette geçer; onda, bir adam böyle adlandırılan kimseleri bırakarak öldüğünde (**تَرَكَ ضَيَاعًا**), onların Peygamber’e getirilmesi, (Mgh, O,) beytülmâl vasıtasıyla geçindirilmeleri için, denir: (Mgh:) başta bir isim takdir edilmelidir [yani **عِيَالَ ضَيَاعٍ** yahut benzeri içindir]: (Mgh:) yahut bu, isim yerine kullanılan bir mastardır [aslında böyle adlandırılır]: (Mgh, O:) yahut rivayetin bir vechine göre kelime ↓ **ضَيْعَةً**’dır [bu da bir mastardır ve bu durumda aynı şekilde açıklanır]: (Mgh:) eğer **ضِيَاعًا** okunursa, **ضَائِعٌ**’ın çoğulu olurdu. (Mgh, O.) -A2- Ayrıca: bir çeşit koku yahut güzel kokulu madde. (K.)

**ضُيَيْعَةٌ**
**ضُيَيْعَةٌ** ذ **ضَيْعَةٌ**’nin küçültmesidir; ona bak. (S, O, K.)

**ضَائعٌ**
**ضَائعٌ** ذ Helâk olan, boşa giden, yok olup geçen yahut kaybolan: (Mgh, * Msb:) [ve bırakılmış; kendi hâline bırakılmış; yahut ihmal edilmiş:] 1’in ism-i fâilidir: (Mgh, Msb:) çoğulu **ضِيَاعٌ** (Mgh, O, Msb, K) ve **ضُيَّعٌ**. (Mgh, O, * Msb, K. *) [İkinci çoğula bir örnek için **دين** maddesinde **دَانَ** kelimesi altında zikredilen beyte bak. Ayrıca **سوع** maddesinde **سَائِعٌ**’a da bak.] ― -b2- Ve: yoksulluk hâlinde olan bir adam: yahut geçindireceği bir aile yahut hâne halkı olan: yahut kendisiyle geçinmeye güç yetiremediği bir hâl üzere bulunan. (TA.) ― -b3- **فُلَانٌ يَأْكُلُ فِى مِعًى ضَائِعٍ** demek **جَائِعٍ** [yani: Falanca aç yahut boş bir bağırsağa yer] demektir: ve El-Huss’un kızlarına “En keskin şey nedir? (**مَا أَحَدُّ شَىْء;**)” denildi; o da şöyle cevap verdi: **نَابٌ جَائِعٌ يُلْقِى فِى مِعًى ضَائِعٍ** [Boş bir bağırsağa yiyeceği atan aç bir köpekdişi]. (S.)

**أَضْيَعُ**
**أَضْيَعُ** ذ **أَكْثَرُ ضَيَاعًا** demektir: şu sözde olduğu gibi: **فُلَانٌ أَضْيَعُ مِنْ فُلَانٍ** [Falanca, falancadan daha çok helâk hâlindedir]. (TA.)

**مُضِيعٌ**
**مُضِيعٌ** ذ geçişli fiil **اضاع**’ın ism-i fâilidir. (TA.) [**سوع** maddesinde **مِسْيَاعٌ**’a bak.] -A2- Ve geçişsiz fiil **اضاع**’ın da ism-i fâilidir; bu hâliyle “mülkleri (**ضِيَاعُهُ**) genişçe yayılmakta olan, ve çok olan yahut çoğalan kimse” mânâsındadır. (S, TA.)

**مَضِيعَةٌ**
**مَضِيعَةٌ** ذ ve **مَضْيَعَةٌ** **ضَيَاعٌ** ile aynı mânâdadır [1’in mastarı; ona bak]. (Mgh, O, Msb, K.) Şu sözde olduğu gibi: **تَرَكَ عِيَالَهُ بِمَضِيعَةٍ** veya **بِمَضْيَعَةٍ** [Ailesini yahut hâne halkını helâk hâlinde vb. bıraktı]. (Mgh.) Yine şu sözde de böyledir: **السَّارِقُ لَا يُقْطَعُ فِى مَالٍ بِمَضِيعَةٍ** [Hırsız, ihmal edilmiş hâlde bulunan bir malı çalması durumunda elinin kesilmesiyle cezalandırılmaz]. (Mgh.) Ve yine şu sözde de böyledir: **هُوَ بِدَارِ مَضِيعَةٍ** (S, * O, K) ve **مَضْيَعَةٍ** (O, K) [O, helâk yurdunda vb. bir yerdedir]: yahut bu sözde mânâ “terk edilme ve zillet”tir. (TA.) Ve **هُوَ مُقِيمٌ بِدَارِ مَضِيعَةٍ** veya **مَضْيَعَةٍ** “O, tembellik yurdunda ikamet eder; yahut onun işlerinde vasfı tembelliktir” demektir. (Msb.) ― -b2- Ayrıca, [yahut belki yalnız ikincisi, “helâke vb. sebep” mânâsında; bu ikincisi görünüşe göre **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** vb. sınıfındandır,] yerleşim bölgelerinden kopuk [ıssız] bir çöl yahut susuz çöl: yahut IJ’nin açıkladığı üzere, bir adamın helâk olduğu yahut kaybolduğu yer. (Msb.)

**مُضَيِّعٌ**
**مُضَيِّعٌ** ذ : aşağıda gelene bak.

**رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ**
**رَجُلٌ مِضْيَاعٌ لِلْمَالِ** ذ ↓ **مُضَيِّعٌ لَهُ** ile aynı mânâdadır [yani: malı yahut mülkü zayi eden, saçıp savuran bir adam]. (S, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَاعَ
ضَاعَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْع 1 ,  ضَيْعَة 1t ,  ضِيْع 2 ,  ضَيَاْع 22 ),
a.  Perished; became lost.

b.  Was neglected.

ضَيَّعَ
ضَيَّعَ II ,
a.  Lost, mislaid.

b.  Wasted, squandered.

c.  Neglected; ruined.

أَضْيَعَ
أَضْيَعَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ), ( c ).

d.  Had large estates, had landed property.

e.  Perceived he had lost something.

ضَيْع
ضَيْع 1 ,
a.  Loss.

ضَيْعَة
ضَيْعَة 1t , ( pl.
a.  reg., ضِيَع 7 ,  ضِيَاْع 23 ), Village, hamlet; estate, land; property.

b.  Trade, handicraft, occupation.

ضَاْيِع
ضَاْيِع 21 , ( pl. ضُيَّع 11 ,  ضَيَّاْع 28 ),
a.  Lost. - ضَيَاْع 22 ,  ضِيْعَاْن 34 , Loss.

مِضْيَاْع
مِضْيَاْع 45 ,
a.  Squanderer.

ضَيَّعَ
N. Ag. ضَيَّعَ II ,
a.  see 45 .

ضَيَاعًا
ضَيَاعًا
a.  Unheeded, unmissed; vainly, fruitlessly.

يَا ضِيْعَانَهُ
يَا ضِيْعَانَهُ
a.  [ coll. ], What a loss!

ضَيْغَم
ضَيْغَم
a.  Lion.

##### Türkçe

**ضَاعَ**
**ضَاعَ** ( y ) I ( n. ac. **ضَيْع** 1 , **ضَيْعَة** 1t , **ضِيْع** 2 , **ضَيَاْع** 22 ),
a. Helâk oldu; kayboldu.

b. İhmal edildi.

**ضَيَّعَ**
**ضَيَّعَ** II ,
a. Kaybetti, yitirdi.

b. Zayi etti, savurganca harcadı.

c. İhmal etti; mahvetti.

**أَضْيَعَ**
**أَضْيَعَ** IV ,
a. II (a), (b), (c)’ye bak.

d. Büyük mülklere sahip oldu, arazi mülkü oldu.

e. Bir şeyi kaybettiğini fark etti.

**ضَيْع**
**ضَيْع** 1 ,
a. Kayıp.

**ضَيْعَة**
**ضَيْعَة** 1t , ( pl.
a. reg., **ضِيَع** 7 , **ضِيَاْع** 23 ), Köy, mezra; çiftlik, arazi; mülk.

b. Ticaret, el sanatı, meslek.

**ضَاْيِع**
**ضَاْيِع** 21 , ( pl. **ضُيَّع** 11 , **ضَيَّاْع** 28 ),
a. Kayıp. - **ضَيَاْع** 22 , **ضِيْعَاْن** 34 , Kayıp.

**مِضْيَاْع**
**مِضْيَاْع** 45 ,
a. Savurgan.

**ضَيَّعَ**
N. Ag. **ضَيَّعَ** II ,
a. 45’e bak.

**ضَيَاعًا**
**ضَيَاعًا**
a. Umursanmamış, eksikliği hissedilmemiş; boşuna, faydasız yere.

**يَا ضِيْعَانَهُ**
**يَا ضِيْعَانَهُ**
a. [ coll. ], Ne kayıp!

**ضَيْغَم**
**ضَيْغَم**
a. Aslan.
