# ضيع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ضيع

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

### Türkçe

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع

عضو:
**العُضْوُ** ve **العِضْوُ** - iki lehçe - etli olarak bedenden her bol kemik. Ve **العِضة**: şeyden parça; “şeyi **عِضةً عِضةً** olarak **عضّيتُ**” (yani) onu bununla paylaştırdığım zaman. Dedi ki:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**جعلوا القرآن عضين**”, yani: onda **عِضةً عِضةً** (parça parça) ayrıldılar; onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

عوض:
**العِوَضُ** bilinir; denir ki: **عِضْتُه** **عِياضاً** ve **عَوْضاً**; isim: **العِوَضُ**. Ve kullanılan (lafız) **التَّعويضُ**dur: “**عوّضتُه** onu, bağışından daha hayırlısıyla.” Ve “**استعاضني**”: benden **العِوَضَ**ı istedi. “**عاوَضْتُ** falancayı, satışta ve almada bir **عَوَضٍ** ile; sonra onu, kendisine verdiğim şeyden **اعتَضْته** (karşılık olarak aldım).”

**عِياض**: bir adamın adıdır. Ve dersin ki: “Bu, senin için **عِياضٌ**dur”, yani: senin için **عِوَضٌ**dur.

**عَوْضُ**: yemin yerinde yürür. Bazı insanlar der ki: o, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der ki: “**عَوْضُ** bu asla olmaz.” Şayet zamanın adı olsaydı o hâlde tenvin ile yürürdü; fakat o, kendisiyle yemin kastedilen bir harftir. Nitekim **أجَلْ** ve benzerleri, tasrifte yerleşik olmadığından i‘rab dışına hamledilmiştir. A‘şâ dedi ki:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
Ve Araplar der: “Bunu yapmam **عَوْضُ**”, yani: dehr boyunca onu yapmam. Ve **عوض** mansub kılındı; çünkü **الواو** **الضّاد**’ı harekete sevk etti; iki sâkinin birleşmesinden dolayı.

ضوع، ضيع:
“Rüzgâr **ضاعَت** **ضوعاً**”: esti (nefhetti). Dedi ki:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
Ve denir: **ضاعَ يَضُوعُ**; o, ağlamada şiddet içinde ve ses yükseltmede **التَّضوُّر**dur. Dersin ki: “Ona vurdu, ta ki **تَضَوَّعَ** oldu”; ve **تضوّر**. Ve çocuğun ağlaması, onun çoğu **تضوُّعٌ**dur. Dedi ki:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
Ve adam **أضاعَ** (denir) onun için bir **ضَيْعَةٌ** olduğu zaman; onunla meşgul olur. Ve o, kaybolmuş olduğu zaman **بِمَضِيعَةٍ** ve **بمَضيع** (denir). Ve **أضاعَ**: **ضيّع** ettiği zaman.

Ve **الضُّوَعُ**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter.

Ve adamın **ضَيْعةُ**si: onun mesleğidir. Dersin ki: “Senin **ضَيْعَتُك** nedir?” yani: mesleğin nedir? Ve adam kendisini ilgilendirmeyen işlere daldığı zaman dersin ki: “Üzerine **الضَّيعة** yayıldı”, yani: yayıldı; ta ki hangi işle meşgul olacağını bilmez oldun. Ve falancanın bakmakla yükümlü oldukları **ضاعَ** **ضَيْعَةً** ve **ضِياعاً**; ve onları **بمَضْيَعَةٍ** ve **بمَضِيعَةٍ** hâlinde bıraktı. Ve adam, bakmakla yükümlü olduklarını **أضاعَ** ve onları **ضيَّعهم** **إضاعةً** ve **تضييعاً**; o hâlde o, **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّع**dir.

ضعو:
**الضَّعْوَةُ**: çölde bulunan bir ağaçtır. Ve **الضَّعة** da, **الواو**’yu düşürmekle (böyledir). Ve **ضَعَوات** olarak çoğul yapılır. Dedi ki:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
Ve et iştahlı bir adamı vasfederek dedi ki:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة

وضع:
**الوضاعةُ**: **الضَّعَةُ**dir. Dersin ki: **وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة**.

Ve **الوضيعة**: Kisrâ’nın **وضائع**i gibi; bir kavmi ülkelerinden nakleder, onları başka bir toprağa yerleştirirdi; ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعَةً** olsunlar. Ve **الوَضيعةُ** ayrıca: askerlerden bir kavimdir; adları bir **كورة** içinde konulur; oradan gazaya çıkmazlar. Ve **الوضيعةُ**: sermayenden koyduğun şeydir.

Ve terzi, pamuğu elbisenin üzerine **يُوضِّعُ**; **توضيعاً** (koyma) ile. Dedi ki:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
Ve dersin ki: sözünde **توضيعٌ** vardır; eğer onda kadınların sözünü dişilleştirme (kadınsılaştırma) varsa.

Ve **الوَضْعُ**: “**وَضَعَ يَضَعُ**” sözünün masdarıdır. Ve binek hayvanı, yürüyüşü **وضعاً** ile koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ve dersin ki: o, **حسنة الموضوع**dur. Ve binicisi onu **أوضعها** (hızlandırdı). Aziz ve Celil Allah dedi ki: “**ولأوضعوا خلالكم**”.

Ve **المُواضَعَةُ**: kardeşinle bir iş üzerinde **تُواضِعَ** olmandır; sonra onda onunla münazara edersin. Ve falancanın onu (düşüren şeyi), şuna girişi **وضعه**; böylece **اتّضع** etti. Ve **التواضعُ**: **التَّذلُّلُ**dür.
