# ضيع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيع

ضَيْعةُ الرجل : حِرْفَتُه وصِناعتُه ومعاشُه وكسبه . يقال : ما ضَيْعَتُك أَي ما حِرْفَتُك . وإِذا انتشرت على الرجل أَسبابه قيل : فشَت ضَيْعَتُه حتى لا يدري بأَيِّها يبدأُ ومعنى فشت أَي كثرت . قال شمر : كانت ضَيْعةُ العرب سِياسةَ الإِبل والغنم قال : ويدخل في الضَّيْعَة الحِرْفة والتجارة . يقال للرجل : قم إِلى ضَيْعَتِك . قال الأَزهري : الضَّيْعَةُ و الضِّياعُ عند الحاضرة مال الرجل من النخل والكرْم والأَرضِ والعرب لا تعرف الضيْعة إِلا الحرفةَ والصِّناعةَ قال : وسمعتهم ويقولونَ ضَيْعةُ فلان الجِزارةُ و ضيعة الآخَرِ الفَتْلُ وسَفُّ الخوص وعَمَلُ النخل ورَعْيُ الإِبل وما أَشبه ذلك كالصَّنْعةِ والزِّراعة وغير ذلك . وفي حديث ابن مسعود : لا تَتخِذُوا الضَّيْعةَ فَتَرْغَبوا في الدنيا . وفي حديث حنظلة : عافَسْنا الأَزْواجَ و الضَّيْعات أَي المَعايِشَ . و الضَّيْعةُ : العَقارُ . و الضَّيْعةُ : الأَرض المُغِلَّةُ والجمع ضِيَعٌ مثل بَدْرة وبِدَرٍ و ضِياعٌ فأَمَّا ضِيَعٌ فكأَنه إِنما جاء على أَن واحدته ضيعةٌ وذلك لأَن الياء مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للكسرة وأَما ضِياعٌ فعلى القياس . و أَضاعَ الرجلُ : كثُرَتْ ضَيْعتُه وفَشَتْ فهو مُضِيعٌ قال ابن بري : شاهِدُهُ ما أَنشده أَبو العباس : إِنْ كُنْت ذَا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمة فإِنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُوفلان أَضْيَعُ من فلان أَي أَكثر ضِياعاً منه وتَصَعِيرُ الضيَّعة ضُيَيْعَةٌ ولا تقل ضُوَيْعَةٌ . وقال الليث : الضِّيَاعُ المنازل سميعت ضياعاً لأَنها إِذا ترك تعهّدها وعمارتها تَضِيعُ . وفَشَتْ عليه ضَيْعَته : كثر ماله عليه فلم يطق جِبايته وفي الحديث : أَفشى الله ضيعته أَي أَكثر عليه مَعاشه . وفشت عليه الضيعة : أَخذ فيما لا يَعْنِيه من الأُمورِ . ومن أَمثالهم : إِني لأَرى ضَيْعة لا يُصْلِحُها إِلا ضَجْعة قالها راع وفَضَتْ عليه إِبله فيالمَرْعَى فأَراد جمعها فتبدّدت عليه فاستغاث حين عجز بالنوم وقال جرير : وقُلْنَ ترَوَّحْ لا يَكُنْ لَك ضَيْعَة ٌوقَلْبُكَ مَشْغُولٌ وهُنَّ شواغِلُه وقد تكون الضَّيعةُ من الضَّياع وفي الحديث : أَنه نهى عن إِضاعةِ المال يعني إِنْفاقَه في غير طاعة الله والتَّبذير والإِسراف وأَنشد ابن بري للعرجي : أَضاعُوني وأَيَّ فَتَىً أَضاعُوا لِيَوْمِ كَرِيهةٍ وسِدادِ ثَغْرِ وفي حديث سعد : إِني أَخافُ على الأَعناب الضَّيْعةَ أَي أَنها تضيع وتتلَف . و الضَّيْعةُ في الأَصل : المرَّة من الضَّياعِ و الصَّيْعَةُ و الضَّياعُ : الإِهْمالُ ضاعَ الشيءُ يَضِيعُ ضَيْعةً و ضَياعاً بالفتح : هلك ومنه قولهم : فلان بدار مَضِيعة مثال مَعِيشة . وفي حديث عُمر رضي الله عنه : ولا تَدَعِ الكَسِيرَ بدار مَضِيعةٍ وفي حديث كعب بن مالك : ولم يَجْعَلْك اللَّهُ بدار هَوانٍ ولا مَضِيعة المضيعة بكسر الضاد مَفْعِلةٌ من الضَّياعِ الاطِّراحِ والهَوانِ كأَنه فيه ضائعٌ فلما كان عين الكلمة ياء وهي مكسورة نقلت حركتها إِلى العين فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة والتقدير فيهما سواء . وتركَهم بِضَيْعَةٍ و مَضِيعةٍ و مَضْيَعةٍ . ومات ضِيعةً و ضِيَعاً و ضَياعاً أَي غير مُفْتَقَد و أَضاعَه و ضَيّعه . وفي التنزيل : ﴿وما كان الله لِيُضيعُ إِيمانَكم﴾ وفيه : ﴿أَضاعُوا الصلاة﴾ جاء في التفسير : أَنهم صَلَّوْها في غير وقتها وقيل : تركوها البتة وهو أَشبه لأَنه عَنَى به الكفار ودليله قوله عز وجل بعد ذلك : ﴿إِلا مَنْ تاب وآمن﴾ . و الضيَّاعُ : العِيالُ نَفْسُه . وفي الحديث : فمن تَرَك ضيَاعاً فإِليَّ التفسير للنضر : العِيالُ حكاه الهروي في الغريبين قال ابن الأَثير : وأَصله مصدر ضاعَ يَضِيعُ ضَياعاً فسمي العِيالُ بالمصدر كما تقول : من مات فترك فَقْراً أَي فُقَراء وإِن كَسَرْتَ الضاد كان جمع ضائعٍ كجائعٍ وجِياع ومنه الحديث : تُعِينُ ضائعاً أَي ذَا ضياعٍ من فَقْرٍ أَو عِيال أَو حال قَصَّرَ عن القيام بها ورَواه بعضهم بالصاد المهملة والنون وقيل : إِنه الصواب وقيل هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة وكلاهما صواب في المعنى . و أَضاعَ الرجلُ عِيالَه ومالَه و ضَيَّعَهُم إِضاعةً و تَضْيِيعاً فهو مُضِيعٌ و مُضَيِّعٌ و الإِضاعةِ و التَّضْيِيعُ بمعنى وقول الشماخ : أَعائِشَ ما لأَهْلِك لا أَراهُم ْيُضِيعُون السَّوامَ مع المُضِيعِ وكيفَ يُضِيعُ صاحِبُ مُدْفآتٍ على أَثباجِهنَّ من الصَّقِيعِ قال الباهلي : كان الشماخ صاحب إِبل يلزمها ويكون فيها فقالت له هذه المرأَة : إِنك قد أَفْنَيْتَ شبابك في رَعْي الإِبل ما لَك لا تُنْفِقُ مالَك ولا تَتَفَتَّى فقال لها الشماخ : ما لأَهلِك لا يفعلون ذلك وأَنت تأْمرينني أَن أَفعله ثم قال لها : وكيف أُضِيعُ إِبلاً هذه الصفة صفتها ودل على هذا قوله على أَثر هذا البيت : لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني مَفاقِره أَعفُّ من القُنُوعِ يقول : لأَن يصلح المرءِ مالَه ويَقُومَ عليه ولا يضيعه خير من القُنوع وهو المسأَلة . ورجل مِضياعٌ للمال أَي مُضِيعٌ . وفي المثل : الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللبن هكذا يقال إِذا خوطب به المذكر والمؤنث والإثنان والجمع بكسر التاء لأَن أَصل المثل إِنما خوطب به امرأَة وكانت تحت رجل موسر فكرهته لكبره فطلقها فتزوّجها رجل مُمْلِقٌ فَبَعَثَت إِلى زوجها الأَول تَسْتَمِيحُه فقال لها هذا فأَجابته : هذا ومُذْقُه خَيْرٌ فجرى المثل على الأَصل والصيْفَ منصوب على الظرف . و ضاعَ عِيالُه من بعده : خَلَوا من عائل فاخْتَلُّوا و تَضَيَّعَتِ الرائحة : فاحَتْ وانتشرت كَتَضَوَّعَت . وقولهم : فلان يأْكل في مِعىً ضائعٍ أَي جائع . وقيل لابنة الخَسِّ : ما أَحَدُّ شيء قالت : نابٌ جائعٌ يُلْقِي مِعىً ضائع

### Türkçe

**ضَيْعةُ الرجل**: onun mesleği, sanatı, geçimi ve kazancı. Denir: “**ما ضَيْعَتُك**” yani “mesleğin nedir”. Ve sebepleri adamın üzerine yayıldığı zaman denir: “**فشَت ضَيْعَتُه**” öyle ki hangisiyle başlayacağını bilmez; “**فشت**”in manası: çoğaldı. Şemmer dedi: Arapların **ضَيْعةُ**sı develeri ve koyunları gütmekti. Dedi: **الضَّيْعَة** içine meslek ve ticaret de girer. Adama denir: “**قم إِلى ضَيْعَتِك**”. Ezherî dedi: Şehir halkı yanında **الضَّيْعَة** ve **الضِّياع**, adamın hurma, asma ve arazi cinsinden malıdır; Arap ise **الضيْعة**yı ancak meslek ve sanatı bilir. Dedi: Onları işittim; “Falancanın **ضَيْعةُ**sı kasaplıktır; ötekinin **ضيعة**sı ip bükmektir, hurma yaprağını örmektir, hurma işi ve deve gütmektir” ve buna benzer şeyler, sanat ve ziraat ve bunun dışındakiler gibi, derler. İbn Mesud hadîsinde: “**لا تَتخِذُوا الضَّيْعةَ فَتَرْغَبوا في الدنيا**” (dünyaya rağbet edesiniz diye **الضَّيْعة** edinmeyin). Hanzala hadîsinde: “**عافَسْنا الأَزْواجَ و الضَّيْعات**” yani geçimler. Ve **الضَّيْعة**: gayrimenkul. Ve **الضَّيْعة**: gelir getiren arazi; çoğulu **ضِيَعٌ**; **بَدْرة** ve **بِدَرٍ** gibi; ve **ضِياعٌ**. **ضِيَعٌ**a gelince, sanki onun tekili **ضيعةٌ** üzere gelmiştir; çünkü **الياء**nın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضِياعٌ** ise kıyasa göredir. Ve “**أَضاعَ الرجلُ**”: onun **ضَيْعة**sı çoğaldı ve yayıldı; o **مُضِيعٌ**dur. İbn Berrî dedi: Şahidi, Ebü’l-Abbas’ın okuduğu şeydir:
“إِنْ كُنْت ذَا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمة
فإِنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ”
Ve “Falanca, falancadan daha **أَضْيَعُ**tır” yani ondan daha çok **ضِياع** sahibidir. **الضيَّعة**nın küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**dur; **ضُوَيْعَةٌ** deme. Leys dedi: **الضِّيَاع** menzillerdir; onları **ضياعاً** diye adlandırdı; çünkü onların gözetimi ve imarı terk edilirse **تَضِيعُ** (zayi olur). “**وفَشَتْ عليه ضَيْعَته**”: malı onun üzerine çoğaldı da onun tahsilini yapmaya güç yetiremedi. Hadîste: “**أَفشى الله ضيعته**” yani onun üzerine geçimini çoğalttı. “**وفشت عليه الضيعة**”: işine yaramayan işlerde meşgul oldu. Atasözlerindendir: “**إِني لأَرى ضَيْعة لا يُصْلِحُها إِلا ضَجْعة**”; bunu bir çoban söyledi; develeri otlakta onun üzerine dağılıp yayıldı; onları toplamak istedi, ona karşı dağıldılar; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi:
“وقُلْنَ ترَوَّحْ لا يَكُنْ لَك ضَيْعَةٌ
وقَلْبُكَ مَشْغُولٌ وهُنَّ شواغِلُ”
Ve **الضَّيعة** **الضَّياع**dan olabilir. Hadîste: “Malı **إِضاعة** etmekten nehyetti”; yani onu Allah’a itaat dışında harcamak, saçıp savurmak ve israf. İbn Berrî, Urcî için şu beyti okudu:
“أَضاعُوني وأَيَّ فَتَىً أَضاعُوا
لِيَوْمِ كَرِيهةٍ وسِدادِ ثَغْرِ”
Sa‘d hadîsinde: “Üzümler hakkında **الضَّيْعة**dan korkarım” yani onların zayi olup telef olmasından. Ve **الضَّيْعة** aslında **الضَّياع**dan bir keredir. Ve **الصَّيْعَة** ve **الضَّياع**: ihmal. “**ضاعَ**” şey “**يَضِيعُ**” **ضَيْعةً** ve **ضَياعاً** (fetha ile): helâk oldu. Ondandır: “Falanca **بدار مَضِيعة**dedir”; **مَعِيشة** misali. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**ولا تَدَعِ الكَسِيرَ بدار مَضِيعةٍ**”. Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “Allah seni zillet yurdunda ve **مَضِيعة**da kılmadı.” **المضيعة** (ضاد kesresiyle) **مَفْعِلةٌ**dir; **الضَّياع**dan, yani atılma ve zillet; sanki onda zayi olmuş gibidir. Kelimenin gözü **ياء** olup o da meksur olunca, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **معيشة** vezninde oldu; ikisindeki takdir birdir. “Onları **بِضَيْعَةٍ** ve **مَضِيعةٍ** ve **مَضْيَعةٍ** ile bıraktı.” “**مات ضِيعةً و ضِيَعاً و ضَياعاً**” yani aranıp sorulmadan; ve “**أَضاعَه**” ve “**ضَيّعه**”. Tenzîlde: “**وما كان الله لِيُضيعُ إِيمانَكم**”. Ve onda: “**أَضاعُوا الصلاة**”. Tefsirde geldi: Onu vaktinin dışında kıldılar; denildi: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha benzer; çünkü bununla kâfirleri kastetti; delili, bundan sonra Aziz ve Celîl’in sözü: “**إِلا مَنْ تاب وآمن**”. Ve **الضيَّاعُ**: bizzat aile/çoluk çocuk. Hadîste: “Kim **ضيَاعاً** bırakırsa, bana”; Nadr’ın tefsiri: aile/çoluk çocuk; Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi: Aslı, “**ضاعَ يَضِيعُ ضَياعاً**”ın masdarıdır; böylece aile masdar ile adlandırıldı; senin “Kim ölür de **فَقْراً** bırakır” demen gibi; yani fakirler. Eğer **الضاد**ı kesreli yaparsan, **ضائعٍ**in çoğulu olur; **جائعٍ** ve **جِياع** gibi. Ondandır hadîs: “**تُعِينُ ضائعاً**” yani fakirlikten yahut aileden yahut onunla ayağa kalkmaktan geri kaldığı bir hâlden **ذَا ضياعٍ** olanı. Bazıları onu **الصاد** (mu‘ceme olmayan) ve **النون** ile rivayet etti; denildi: doğru olan odur. Denildi: o, bir hadîste mu‘ceme olmayanla, bir diğerinde mu‘ceme ile gelmiştir; ikisi de manada doğrudur. Ve “**أَضاعَ الرجلُ عِيالَه ومالَه**” ve onları “**ضَيَّعَهُم**” **إِضاعةً** ve **تَضْيِيعاً** ile; o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّعٌ**dur; **الإِضاعة** ve **التَّضْيِيع** manaca birdir. Şemmâh’ın sözü:
“أَعائِشَ ما لأَهْلِك لا أَراهُم
يُضِيعُون السَّوامَ مع المُضِيعِ
وكيفَ يُضِيعُ صاحِبُ مُدْفآتٍ
على أَثباجِهنَّ من الصَّقِيعِ”
Bâhilî dedi: Şemmâh deve sahibi idi; onlara yapışır, onların içinde olurdu. Bu kadın ona dedi: “Sen gençliğini deve gütmekte tükettin; sana ne oluyor da malını harcamıyorsun ve genişlemiyorsun?” Şemmâh ona dedi: “Ailinin hâli ne ki bunu yapmıyorlar da sen bana yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi: “Bu vasıfta develeri nasıl **أُضِيعُ** ederim?” Buna delil, bu beyitten sonra söylediği sözdür:
“لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني
مَفاقِره أَعفُّ من القُنُوعِ”
Yani: kişinin malını ıslah etmesi ve onun başında durması ve onu zayi etmemesi, **القُنُوع**dan (yani dilenmekten) daha hayırlıdır. Ve “**رجل مِضياعٌ للمال**”: yani malı zayi eden. Atasözünde: “**الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللبن**”; böyle denir; bununla erkek, kadın, iki kişi ve cemaat muhatap alınır; **التاء** kesresiyle; çünkü atasözünün aslı, bir kadına hitaptı: varlıklı bir adamın yanında idi; yaşlılığından dolayı onu kerih gördü; o da onu boşadı; o da yoksul bir adamla evlendi; sonra birinci kocasına gönderip ondan süt istemek istedi; o da ona bunu söyledi; o da cevap verdi: “Bu ve onun ayranı daha hayırlıdır.” Böylece atasözü asıl üzere yürüdü. **الصيْفَ** zarf olarak mansuptur. “**ضاعَ عِيالُه من بعده**”: ondan sonra bakıcıdan boş kaldılar da bozulup dağıldılar. “**تَضَيَّعَتِ الرائحة**”: koktu ve yayıldı; **كَتَضَوَّعَت** gibi. “Falanca **في مِعىً ضائعٍ** yer”: yani aç. Ve **ابنة الخَسِّ**’e denildi: “En keskin şey nedir?” Dedi: “Aç bir azı dişi, aç bir bağırsak atar.”
