# ضيع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضيع

ضاع يضيع ضيعا، بالفتح ويكسر، وضيعة، وضياعا، بالفتح: هلك وتلف، قال متمم بن نويرة اليربوعي رضي الله عنه:
  ذاك الضياع، فإن حززت بمدية                      كفي فقولي محسن ما يصنـع

  وفي حديث سعد: إني أخاف على الأعناب الضيعة، أي أنها تضيع وتتلف. ضاع الشيء ضيعة وضياعا: صار مهملا، ومنه ضاعت الإبل، وضاع العيال، إذا خلوا من الرعاية والتعهد، وأهملوا. والضياع أيضا، أي بالفتح: العيال نفسه، ومنه الحديث:  فمن ترك ضياعا فإلي  أي عيالا، قاله النضر، وحكاه الهروي في الغريبين، وقال ابن الأثير: وأصله مصدر ضاع، فسمي بالمصدر، كما تقول: من مات وترك فقرا، أي فقراء، أو المراد منه ضيعهم، أي العيال الضيع، أي المهملون من الرعاية والتفقد. . الضياع: ضرب من الطيب. الضياع، بالكسر: جمع ضائع، كجائع، وجياع. يقال: مات فلان ضياعا، كسحاب، وضيعا، كعنب، وضيعا وضيعة، بكسرهما، أي غير مفتقد ولا متعهد. الضيعة: العقار، نقله الجوهري. وقال ابن فارس: تسميتهم العقار ضيعة ما أحسبها من اللغة الأصلية، وأظنها من محدث الكلام. قال: وسمعت من يقول: إنما سميت ضيعة، لأنها إذا ترك تعهدها ضاعت، فإن كان كذا فهو دليل ما قلناه: إنه من الكلام المحدث. الضيعة: الأرض المغلة، والتصغير ضييعة، ولا تقل: ضويعة، كما في الصحاح، ج: ضيع، وضياع كعنب ورجال، ومثله الجوهري ببدرة وبدر، فأما ضيع، فكأنه إنما جاء على واحدته ضيعة، وذلك لأن الياء مما سبيله أن يأتي تابعا للكسرة، وأما ضياع فعلى القياس، يقال أيضا: ضيعات، بالألف والتاء، كبيضة وبيضات، ومنه حديث حنظلة: عافسنا الأزواج والضيعات، أي المعايش. وقال الليث: الضياع: المنازل سميت لأنها إذا ترك تعهدها وعمارتها تضيع. قال الأزهري: الضيعة والضياع عند الحاضرة: مال الرجل من النخل والكرم والأرض. والعرب لا تعرف الضيعة إلا حرفة الرجل وصناعته، قال: وسمعتهم يقولون: ضيعة فلان الجزارة، وضيعة الآخر الفتل، وسف الخوص، وعمل النخل، ورعي الإبل وما أشبه ذلك، كالصنعة والزراعة. وزاد غيره: ضيعة الرجل: معاشه وكسبه، يقال: ما ضيعتك? أي ما حرفتك? قال شمر: كانت ضيعة العرب سياسة الإبل والغنم. قال: ويدخل في ضيعة الرجل: حرفته وتجارته، يقال للرجل: قم إلى ضيعتك، وبين الضيعة والصنعة جناس تصحيف. يقال: هو بدار مضيعة، كمعيشة، وعليه اقتصر الجوهري. مضيعة، مثل مهلكة، أي بدار ضياع، مفعلة من الضياع، وهو الاطراح والهوان، فلما كانت عين الكلمة ياء، وهي مكسورة، نقلت حركتها إلى العين، فسكنت الياء فصارت بوزن معيشة، والتقدير فيهما سواء. ورجل مضياع للمال، كمحراب: مضيع له. وأضاع الرجل: فشت ضياعه وكثرت، فهو مضيع، وفي الحديث: أفشى الله ضيعته، أي أكثر معاشه، قال ابن بري: وشاهد المضيع ما أنشده أبو العباس:
  إذا كنت ذا زرع ونخل وهجمة                      فإني أنا المثري المضيع المسود أضاع الشيء: أهمله وأهلكه، كضيعه، فهو مضيع ومضيع، وأنشد ابن بري للعرجي:
  أضاعوني وأي فتى أضاعوا                      ليوم كريهة وسداد ثـغـر

  وفي التنزيل العزيز:  وما كان الله ليضيع إيمانكم  ، أي صلاتكم، أي يهملها، وقال أيضا:  أضاعوا الصلاة  ، جاء في التفسير: صلوها في غير وقتها، وقيل: تركوها البتة، وهو أشبه، لأنه عنى بهم الكفار، ودليله قوله بعد ذلك: إلا من تاب وآمن  ، وفي الحديث أنه نهى عن إضاعة المال، يعني إنفاقه في غير طاعة الله، والتبذير والإسراف، وكذلك أضاع عياله: إذا ترك تفقدهم، والإضاعة والتضييع بمعنى، قال الشماخ:
  أعائش ما لأهلك لا أراهـم                      يضيعون السوام مع المضيع
  وكيف يضيع صاحب مدفآت                      على أثباجهن من الصقـيع قال الباهلي: عاتبته امرأته في ملازمة رعي الإبل، فقال لها: ما لأهلك لا يفعلون ذلك، وأنت تأمرينني أن أفعله? ثم قال لها: وكيف أضيع إبلا هذه الصفة صفتها? ودل عليه قوله بعد ذلك:
  لمال المرء يصلحه فيغني                      مفاقره أعف من القنوع يقول: لأن يصلح المرء ماله، ويقوم عليه خير من القنوع، وهو المسألة. قلت: ومن التضييع بمعنى الإهلاك استعمال العامة: ضيعوا فلانا، إذا ضربوا عنقه بالسيف خاصة. وفي المثل: الصيف ضيعت اللبن، بكسر التاء، قال يعقوب: هكذا يقال:، ولو خوطب به المذكر أو الجمع، لأنه في الأصل خوطبت به امرأة كانت تحت موسر، أي غني فكرهته لكبره، فطلقها، فتزوجها رجل مملق، أي فقير، فبعثت إلى زوجها الأول تستميحه، وفي بعض نسخ الصحاح تستمنحه، ومعناهما واحد، أي تسترفده، وتطلب منه برا، فقال ذلك لها، والصيف: منصوب على الظرف، كما في الصحاح. أو طلق الأسود بن هرمز امرأته العنود الشنية، من بني شن، وفي سائر النسخ الشنيئة على وزن سفينة، وهو خطأ، رغبة عنها إلى امرأة جميلة من قومه. وفي العباب: ذات جمال ومال، ثم جرى بينهما ما أدى إلى المفارقة، فتتبعت نفسه العنود، فراسلها فأجابته بقولها:
  أتركتـنـي حـتـى إذا                      علقت خودا كالشـطـن
  أنشأت تطلب وصـلـنـا                      في الصيف ضيعت اللبن وعلى هذا التاء مفتوحة، لتغير المثل وقيل: مرسل المثل عمرو بن عمرو بن عدس، قاله لدختنوس بنت لقيط بن زرارة، فضربت يدها على منكب زوجها، وقالت: هذا ومذقة خير. وتضيع المسك: فاح، لغة في تضوع، نقله الجوهري، وفي العباب: وهذا من باب الإبدال. وعثمان بن بلج الضائع: محدث، سمع عمرو بن مرزوق، وعنه ابن داسة. عالم غرناطة أبو الحسن علي بن محمد الكتامي ابن الضائع الأشبيلي، من نحاة المغرب، مات سنة ثمانين وستمائة. ومما يستدرك عليه: يقال للرجل إذا انتشرت عليه أسبابه حتى لا يدري بأيها يبدأ: فشت ضيعته. وفلان أضيع من فلان: أي أكثر ضياعا منه. ويقال: معنى: فشت ضيعته: كثر مال عليه، فلم يطق جبايته، وقيل: معناه أخذ فيما لا يعنيه من الأمور. ومن أمثالهم: إني لأرى ضيعة لا يصلحها إلا ضجعة، قالها راع رفضت عليه إبله، فأراد جمعها، فتبددت عليه، فاستغاث حين عجز بالنوم، وقال جرير:
  وقلن تروح لا تكن لك ضيعة                      وقلبك لا تشغل، وهن شواغله

  والضيعة: المرة من الضياع. وتركته بضيعة، أي غير مفتقد. والضائع: ذو فقر أو عيال، أو حال قصر عن القيام بها، وبه فسر الحديث: وتعين ضائعا، ويروى بالصاد والنون، وقد تقدم، وكلاهما صواب في المعنى. وقولهم: فلان يأكل في معى ضائع، أي جائع، وقيل لابنة الخس: ما أحد شيء? قالت: ناب جائع، يلقي في معى ضائع. نقله الجوهري. والضائع: لقب عمرو بن قميئة الشاعر، كان رفي امرئ القيس، ضبطه الحافظ. وتضيع الريح: هبت هبوبا، لأنها تضيع ما هبت عليه، نقله الراغب.

### Türkçe

**ضاع** **يَضِيعُ** **ضَيْعًا**; fetha ile (okunur) ve kesre ile de (okunur); ve **ضَيْعَةً**; ve **ضِيَاعًا**, fetha ile: helâk oldu ve telef oldu. Mütemmim b. Nüveyre el-Yerbûʿî (Allah ondan razı olsun) dedi:
  Bu **الضياع**dır; eğer bir bıçakla                      avucumu yararsan, “güzel yapan ne yapar” de

  Saʿd hadîsinde: “Ben üzümler üzerine **الضيعة**den korkarım”; yani onların zayi olup telef olmasından. **ضاع** şey **ضَيْعَةً** ve **ضِيَاعًا**: ihmâl edilmiş oldu. Ondandır: develer zayi oldu, ve çocuklar zayi oldu; gözetim ve bakımdan boş kaldıkları ve ihmâl edildikleri zaman. Ve **الضياع** da, yani fetha ile: bizzat çocuklar (ailenin kendisi). Ondandır hadîs: “Kim **ضياعًا** bırakırsa, o bana (aittir)”; yani çocuklar (bırakırsa). Bunu en-Naḍr söyledi; el-Herevî bunu “el-Ġarîbeyn”de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi: Aslı **ضاع**ın masdarıdır; masdar ile adlandırıldı; senin “kim ölür de fakirlik bırakır” demen gibi, yani fakirler (bırakır). Yahut murad: “onları zayi etti”dir; yani **العيال الضيع**; yani gözetim ve yoklamadan ihmâl edilmiş olanlar. . **الضياع**: güzel kokudan bir türdür. **الضياع**, kesre ile: **ضائع**ın çoğuludur; **جائع** ve **جياع** gibi. Denir: falan **ضياعًا**, **سحاب** gibi; ve **ضيعًا**, **عنب** gibi; ve **ضيعًا** ve **ضيعةً**, ikisi de kesre ile; yani aranıp sorulmayan ve bakılıp gözetilmeyen (olarak öldü). **الضيعة**: gayrimenkuldür; el-Cevherî onu nakletti. İbn Fâris dedi: Gayrimenkule **ضيعة** adını vermeleri, onu aslî dilden saymıyorum; onun sonradan ortaya çıkan sözden olduğunu sanıyorum. Dedi: “Şöyle diyen kimseyi işittim: ancak **ضيعة** diye adlandırıldı; çünkü onun bakımı terk edilirse zayi olur.” Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkan sözden olduğu. **الضيعة**: gelir getiren arazidir; küçültmesi **ضييعة**dır; ve “**ضويعة**” deme; “es-Sıḥâḥ”ta olduğu gibi. Çoğulu: **ضيع** ve **ضياع**, **عنب** ve **رجال** gibi. el-Cevherî bunun benzerini **بدرة** ve **بدر** ile örnekledi. **ضيع**a gelince: sanki o, ancak tekili **ضيعة** üzere gelmiştir; bu, çünkü **الياء**nın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضياع** ise kıyasa göredir. Ayrıca **ضيعات** da denir; elif ve tâ ile; **بيضة** ve **بيضات** gibi. Ondandır Ḥanẓala hadîsi: “Eşlerle ve **الضيعات** ile meşgul olduk”; yani geçimlikler. el-Leys dedi: **الضياع**: meskenlerdir; bakımı ve imarı terk edilirse zayi oldukları için böyle adlandırıldı. el-Ezherî dedi: **الضيعة** ve **الضياع**, şehir halkı yanında: kişinin hurmalık, üzüm bağı ve araziden olan malıdır. Araplar **الضيعة**yı, ancak kişinin mesleği ve sanatı olarak bilir. Dedi: “Onları şöyle derken işittim: falanın **ضيعة**si kasaplıktır; ötekinin **ضيعة**si bükmedir; hurma yaprağı örmedir; hurma işi yapmadır; deve gütmedir ve buna benzer şeylerdir; sanat ve ziraat gibi.” Başkası ekledi: kişinin **ضيعة**si: geçimi ve kazancıdır. Denir: “Senin **ضيعة**n nedir?” yani “mesleğin nedir?” Şemmer dedi: Arapların **ضيعة**si, deve ve koyun gütmektir. Dedi: kişinin **ضيعة**sine, mesleği ve ticareti de girer. Kişiye denir: “**ضيعة**ne kalk (git).” **الضيعة** ile **الصنعة** arasında, tashîf cinası vardır. Denir: “O, **دار مضيعة**dedir”; **معيشة** gibi. el-Cevherî bununla yetindi. **مضيعة**, **مهلكة** gibi; yani ziya (zayi oluş) yurdunda. **الضياع**dan **مفعلة**dir; o da atılma ve horlanmadır. Kelimenin gözü **ياء** olduğundan ve o kesreli olduğundan, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **معيشة** vezninde oldu; ikisindeki takdir birdir. Ve mal için **مضياع** adam, **محراب** gibi: onu zayi eden. Ve adam **أضاع** etti: **ضياع**ı yayıldı ve çoğaldı; o **مضيع**dir. Hadîste: “Allah onun **ضيعته**sini yaydı”; yani geçimini çoğalttı. İbn Berrî dedi: **المضيع**in şahidi, Ebü’l-ʿAbbâs’ın okuduğu şu beyittir:
  Eğer ekin, hurma ve sürü sahibi isen                      ben, zenginleşen, **المضيع** ve efendi olanım

**أضاع** şeyi: onu ihmâl etti ve helâk etti; **ضيعه** gibi. O, **مضيع** ve **مضيع**dir. İbn Berrî el-ʿArcî için şu beyti okudu:
  Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler                      çetin gün ve sınır gediklerini kapama günü için

  Aziz tenzîlde: “**وما كان الله ليضيع إيمانكم**”; yani namazınızı; yani onu ihmâl etmez. Yine dedi: “**أضاعوا الصلاة**”; tefsirde geldi: onu vaktinin dışında kıldılar. Denildi ki: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha uygundur; çünkü onlarla kâfirleri kastetti. Delili, bundan sonra söylediği sözdür: “**إلا من تاب وآمن**”. Hadîste, malı **إضاعة** etmekten nehyetti; yani onu Allah’a itaat olmayan yerde harcamak; saçıp savurma ve israf. Yine **أضاع** ailesini: onları yoklamayı terk ettiği zaman. **الإضاعة** ve **التضييع** aynı mânâdadır. eş-Şemmâḫ dedi:
  Ey geçimlikler! Ailem niçin, onları görmüyorum                      **المضيع** ile birlikte sürüleri zayi ediyorlar
  Ve nasıl zayi eder, ısınaklar sahibi olan                      onların sırtları üzerinde kırağıdan (korunan)

el-Bâhilî dedi: Karısı onu deve gütmeye devam etmesinden dolayı azarladı; ona dedi ki: “Ailene ne oluyor da bunu yapmıyorlar; sen bana bunu yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi: “Ve nasıl zayi ederim, sıfatı bu olan develeri?” Buna, ondan sonraki sözü delâlet eder:
  Kişinin malı, onu düzeltir de zengin eder                      yoksulluklarını; kanaatten daha iffetlidir

Diyor ki: kişinin malını düzeltmesi ve onun başında durması, kanaatten daha hayırlıdır; kanaat ise dilenmedir. Dedim: **التضييع**ın helâk etme mânâsında, avâmın kullanımı: “Falanı **ضيعوا** ettiler”; özellikle kılıçla boynunu vurdukları zaman. Meselde: “**الصيف ضيعت اللبن**”, tâ kesre ile. Yaʿḳūb dedi: “Böyle denir; erkek veya cemaat muhatap alınsa bile”; çünkü aslında, zengin birinin (yani varlıklı birinin) nikâhı altında olan bir kadına hitap edilmiştir; o, yaşlılığından dolayı onu kerih gördü; onu boşadı; o da yoksul bir adamla evlendi. Sonra ilk kocasına, kendisine ihsanda bulunmasını istemek üzere haber gönderdi; “es-Sıḥâḥ”ın bazı nüshalarında “**تستمنحه**” (diye geçer); ikisinin mânâsı birdir; yani ondan yardım istemek ve ondan iyilik talep etmek. O da ona bunu söyledi. **الصيف** zarf olarak mansuptur; “es-Sıḥâḥ”ta olduğu gibi. Yahut el-Esved b. Hermiz, Benî Şen’den **العنود الشنية** olan karısını boşadı; diğer nüshalarda **الشنيئة** “**سفينة**” vezninde (geçer); bu hatadır; kendi kavminden güzel bir kadına rağbet ederek. “el-ʿUbâb”da: güzellik ve mal sahibi. Sonra aralarında ayrılığa götüren şey cereyan etti; sonra el-Esved’in nefsi **العنود**u aradı; ona mektup gönderdi; o da şu sözüyle cevap verdi:
  Beni bıraktın; ta ki                      ip gibi bir genç kıza tutununca
  Bizimle birleşmeyi istemeye başladın                      yazın sütü zayi ettin

Buna göre tâ fethalıdır; meselin değişmesinden dolayı. Denildi ki: meseli gönderen ʿAmr b. ʿAmr b. ʿAdes’tir; onu, Lekîṭ b. Zurâra’nın kızı Daḫtenûs’a söyledi. O da elini kocasının omzuna vurdu ve dedi: “Bu ve ayran daha hayırlıdır.” **تضيع** misk: yayıldı (koku saldı); **تضوع** için bir dildir; el-Cevherî onu nakletti. “el-ʿUbâb”da: bu, ibdâl babındandır. **عثمان بن بلج الضائع**: muhaddistir; ʿAmr b. Merzûḳ’u dinledi; ondan da İbn Dâse (rivayet etti). Gırnata âlimi, Mağrib nahivcilerinden, Ebü’l-Ḥasan ʿAlî b. Muḥammed el-Ketâmî, İbnü’Ḍ-Ḍâʾiʿ el-Eşbîlî; 680 yılında öldü. Ve ona ilâve olarak: bir adama, sebepleri üzerine yayılıp da hangisiyle başlayacağını bilmediği zaman denir: “**فشت ضيعته**.” Ve falan, falandan daha **أضيع**dır; yani ondan daha çok **ضياع** sahibidir. Ve denir: “**فشت ضيعته**”nin mânâsı: üzerine mal çoğaldı da onun tahsilini yapamadı. Denildi ki: mânâsı, kendisini ilgilendirmeyen işlere daldı. Mesellerindendir: “Ben, ancak bir **ضيعة** görüyorum; onu ancak bir **ضجعة** düzeltir.” Bunu, develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi; onlar ona dağıldı; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi:
  Ve dediler: akşam dön; sana bir **ضيعة** olmasın                      ve kalbini meşgul etme; hâlbuki onlar onun meşguliyetleridir

  Ve **الضيعة**: **الضياع**dan bir keredir. Ve onu bir **ضيعة** ile bıraktım; yani aranıp sorulmadan. Ve **الضائع**: fakirlik sahibi yahut çocuk sahibi olan; yahut onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalan bir hâl sahibi. Hadîs bununla tefsir edilmiştir: “Ve bir **ضائعا**ya yardım edersin.” **بالصاد والنون** ile de rivayet edilir; daha önce geçti; ikisi de mânâda doğrudur. Ve onların sözü: “Falan, **معى ضائع** içinde yer”; yani aç. Denildi ki, el-Ḫas’ın kızına: “Bir şey var mı?” Dedi: “Aç bir köpek dişi; aç bir bağırsak içine atılır.” el-Cevherî onu nakletti. Ve **الضائع**: şair ʿAmr b. Ḳumayʾa’nın lakabıdır; İmruʾu’l-Ḳays’ın arkadaşı idi; hâfız onu ضبط etti. Ve **تضيع** rüzgâr: esişle esti; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder; er-Râġıb onu nakletti.
