# ضيف (ض-ي-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir topluluğa sığınan kişidir

- Harfler: ض - ي - ف
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَيْفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%90.md) | فَعْلِ | Misafir | 2 | 2 | [15:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/15:51.md) |
| [ضَيْفِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A.md) | فَعْلِي | Misafirim | 2 | 2 | [11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/11:78.md) |
| [ضَيْفِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun misafiri | 1 | 1 | [54:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/54:37.md) |
| [يُضَيِّفُوهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | يُفَعِّلُوهُمَا | İkisini konuk ederler | 1 | 1 | [18:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/18:77.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (54 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Beni utandırırmayın
2. [قضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Yıkılır
3. [هرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · (Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır
4. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · İbrahim
5. [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cidar duvar demektir
6. [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hemen sildik
7. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
8. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
9. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rasad” gözetleyici demektir
10. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Dalk” sansar demektir
11. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
12. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akar temiz sudur
13. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
14. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
15. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üzüm salkımıdır
16. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasaba
17. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
18. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
19. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
20. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
21. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
22. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
23. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
24. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
25. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
28. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
29. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
30. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
31. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
32. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
33. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
34. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
35. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
36. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
37. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md), [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md), [لجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A7.md) |
| Zıt Kök | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başka bir şeye meyletmesi, eğilmesi, yanaşması ve dayanması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir mekâna, haneye veya kişiye sığınarak/yanaşarak himaye ve ikram talebinde bulunan konuk |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın tek başına bağımsız kalmayıp başka bir unsura iltihak etmesi, bağıntı ve himaye ilişkisi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki geçici çay-kahve misafirliği olarak daraltılması, himaye ve iltica boyutunun yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Sıkışma, daralma, bir tarafa meyil ve kenara yanaşma ([ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md), [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md), [ضير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1.md), [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md)) | ف | Kenara meyledip dayanma eylemini, bir nesnenin veya şahsın sınırına, kıyısına (fe harfinin temsil ettiği ağız/kenar hattına) varıp sığınması ve ilişiklenmesi şeklinde özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki / Sıkışma ve yan yatma | Yan tarafa eğilme, kenara kayma, baskı veya ihtiyaç sebebiyle bir yöne meyil gösterme hareketidir (ikiz harf olan ص türetmesi) |
| ي | El ve kol | Bir şeye doğru uzanma, ilişki kurma, tutunma ve dayanma hareketidir |
| ف | Ağız / Kenar ve açıklık | Bir sınırın, eşiğin, açıklığın veya kıyının kenarına varıp orada durma hareketidir |
| ضيف | Bir tarafa meylederek el uzatıp kenara/eşiğe sığınma | Bir varlığın kendi ekseninden eğilip başka bir varlığın kapısına, kenarına veya himaye sınırına yanaşarak tutunması ve eklemlenmesidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin bir tarafa eğilmesi, güneşin batışa doğru meyletmesi (ضافت الشمس) ve vadinin yan kıyısı veya kenarı (ضيف الوادي) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays beytinde sırtın bir desteğe yaslanıp dayandırılması anlamında geçer: فلمّا دخلناه أضفنا ظهورنا / إلى كل حاري جديد مشطب |
| Erken Arapça kullanım | Okun hedeften yana sapması (ضاف السهم عن الهدف), bir kimsenin sıkışıp tehlike anında kabileye sığınması (المضاف: الملجأ) ve kış soğuğunda barınak arayan kurdun doyurulması anlatımlarında yer alır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dilleri havzasında yönelme, eğilme, yanaşma ve kenara eklenme çekirdeği etrafında şekillenmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ضيف şeklinde konukluk anlamı baskın bir kök olarak gelişmek yerine, yan tarafa meyil, katılma ve eklenme işlevi gösteren morfolojik veya edatsal yapılara ([لوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) veya צוה gibi katılma köklerine) yakın dururken; Arapçada kök hem fiziksel meyil (güneşin batıya eğilmesi, okun sapması, dağın/vadinin yamacı) hem de bu eğilmenin insani bir ilişkiye dönüşmesi (birinin evine, çadırına yanaşıp konuk olması ve himaye görmesi) şeklinde tam bir semantik olgunluğa erişmiştir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de kenara çekilme veya misafirlik ilişkileriyle semantik temas kuran formlar tartışılmıştır. Arapça, kökün ilksel somut çekirdeği olan bir nesneye sırtını dayamak veya meyletmek anlamını gramer alanındaki isim tamlamasına (izafet) ve sosyolojik alandaki sığınma/konukluk (ziyafet) kurumuna taşıyarak genişletmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضيف | Bir şeye eğilmek, meyletmek, vadinin kenarı ve hedeften sapmak gibi fiziksel hareketlerden konuğun ev sahibine yanaşmasına ve nahivdeki izafet terimine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik paralellikleri | Kenara meyil, katılma ve sığınma anlam matrisinde paralel köklerle örtüşür; misafirlik kurumu Arapçada bu kökle özel bir terimleşme kazanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kenar/yanaşma unsurları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Anlamlı | Meyletmek, yanaşmak, konuk olmak | Bir şeye sırtını vermek, yanına eğilmek, konuk veya sığınmacı olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضفي | Anlamlı | Bol olmak, taşmak, örtmek | Elbisenin veya saçın uzun olup yere kadar sarkması, bedeni bütünüyle sarması | Kur'an'da geçmez; kenarın sarkıp örtmesi ilişkisi |
| يضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmeldir |
| يفض | Anlamlı | Yükselmek, tepeye çıkmak | Yüksek bir yere tırmanmak veya aceleyle yönelmek ([وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md) / أفض ile ses değişimi) | Kur'an'da geçmez |
| [فضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak | Alanın veya kabın genişleyip ferahlaması, açıklık meydana gelmesi | Kur'an'da geçer ([فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) / [فضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A.md)) |
| [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | Taşmak, dolup dökülmek | Suyun, gözyaşının veya kabın dolup kenarlarından dışarı akması | Kur'an'da geçer; kenardan aşma ortaklığı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيف | Merkez | Meyledip sığınma ve konukluk | Bir kimsenin sınırına, himayesine ve sofrasına yanaşarak ilişiklenmesi | Hem tekil hem çoğul kullanılabilen mastar kökenli konukluk ve himaye |
| [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | İnmek, konaklamak | Bir yere yukarıdan veya yoldan inip yerleşme eylemini vurgular | Mekânsal iniş ve konaklama esastır; meyil ve eklemlenme şart değildir |
| [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | İkram etmek, ağırlamak | Misafire yemek ve azık sunarak ihtiyacını fiilen giderme eylemidir | Konuğun gelişinden ziyade ev sahibinin sunduğu ziyafeti ve cömertliği hedefler |
| [لجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A7.md) | Komşu | Sığınmak, iltica etmek | Tehlike veya korku sebebiyle bir korunağa kaçıp sığınma durumudur | Hukuki ve fiili can güvenliği arayışı ön plandadır; ikram boyutu ikincildir |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Kovmak, uzaklaştırmak | Yanaşmak isteyen birini itmek, kapıdan sürmek ve himayeden mahrum bırakmak | ضيف kökünün meyledip yanaşma hareketinin tam tersi olan uzaklaştırma hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيف | Meyledip sığınan konuk | Kapıya yanaşan, himaye ve ikram talep eden kişi; izafet bağı kuran | Kesin |
| Latince | Hospes, advena | Misafir, konuk, yanaşan yabancı | Hospes hem misafiri hem ev sahibini kapsayan karşılıklı himaye bağıdır; advena yanaşan kişiyi anlatır | Güçlü |
| İngilizce | Guest, dependent, client | Misafir, bağımlı, eklemlenen | Guest ikram boyutunu karşılar; client ve dependent sığınma ve bir büyüğe dayanma boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Gast, Schutzbefohlener | Konuk, himaye altındaki kimse | Gast sosyal konukluğu; Schutzbefohlener himayeye muhtaç sığınmacı boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Hôte, dépendant | Konuk, sığınan bağıntılı kişi | Hôte çift yönlü konukluk ilişkisini anlatırken tamlamadaki bağ kurma işlevini dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَيْفِ / ضَيْفِي | Melek elçilerin beşer kılığına girerek oluşturduğu himaye ve ikram arayan heyet | İbrahim'e müjde, Lût'a ise kavminden himaye isteme bağlamında gelen ilahi elçiler (Hicr [15:51](https://lisan.digital/tr/ayet/15:51.md), Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md), Hicr [15:68](https://lisan.digital/tr/ayet/15:68.md), Zâriyât [51:24](https://lisan.digital/tr/ayet/51:24.md)) |
| ضَيْفِهِ | Tecavüz ve saldırı kastıyla yönelinen sığınmacı/konuk | Lût kavminin peygamberin himayesindeki konukların dokunulmazlığını çiğneme girişimi (Kamer [54:37](https://lisan.digital/tr/ayet/54:37.md)) |
| يُضَيِّفُوهُمَا | Aç ve yolcu kalmış iki kişiyi haneye alıp doyurmayı reddetmek | Mûsâ ile Hızır'ın vardıkları kasaba halkından konukluk ve sofra talep edip geri çevrilmeleri (Kehf [18:77](https://lisan.digital/tr/ayet/18:77.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi elçilerin mahiyeti | Meleklerin beşer sûretine girip yiyip içmemeleri ve İbrahim'in bu durumu fark edişi | Meleklerin cismanî sıfatlardan tenzihi ve peygamberin gaybı bilme sınırı |
| Fıkıh | Ziyafet hakkı ve sığınma hukuku | Yolcuyu bir gün ve bir gece ağırlamanın vacip mi müstehap mı olduğu | Misafirin hak sahibi, ev sahibinin ise yükümlü olduğu hukuki himaye ve ikram bağı |
| Tefsir | Lût ve İbrahim kıssaları | Misafirin şerefi (ضيف إبراهيم المكرمين) ve misafire yapılacak kötülüğün ev sahibine yapılmış sayılması | Misafirin dokunulmazlığı ve ev sahibinin şerefini temsil eden ilhak ilişkisi |
| Hadis | Âdâb-ı muâşeret ve iman alâmeti | Allah'a ve ahiret gününe inananın misafirine ikram etmesi emri | Misafirperverliğin imanın pratik ve ahlaki göstergesi haline gelmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Allah adına sığınan kula hürmet | Emanet ve dokunulmazlık | Dikey himayenin yatay düzlemde tecellisi | Misafire ikram ve koruma, ilahi rızayı kazanmanın ve emaneti korumanın göstergesidir | Kesin |
| İlmi | Nahiv ve mantık disiplini | İzafet (bağıntı) ve izafi kavramlar | İki terimi birbirine dayandırarak anlam üretme | Bir ismin diğerine meyledip anlamını daraltması veya baba-oğul gibi biri olmadan diğeri düşünülemeyen bağıntı | Kesin |
| Siyasi | Hukuki himaye ve iltica | Dokunulmazlık hakkı (diplomatik eman) | Zayıf olanın güçlü otoriteye dayanarak korunması | Bir kabileye veya eve meyledip sığınan kişinin dokunulmazlığının ev sahibi tarafından üstlenilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ziyafet ve kaynak paylaşımı | Karşılıksız lojistik destek ve ikram | Dolaşımda olan sermayenin yolcuya aktarılması | Yolculuk ve gurbet sebebiyle darda kalan ferdin hanelerin fazlasından beslenmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim alanı veya bağıl koordinat sistemi | Bağımsız bir parçacığın daha büyük bir kütlenin potansiyel kuyusuna meylederek onun alanına girmesi ve konumunun ona göre tanımlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İltica hukuku ve hamilik kurumu | Kendi kurumsal gücü yetersiz olan bireyin daha üst bir kuruma veya otoriteye sığınarak onun himaye zırhına bürünmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca çağdaş nezaket kuralları çerçevesinde kahve içmeye gelen, önceden randevulu misafir düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün can güvenliği, yabancılık, himaye arayışı, açlık ve bir kapıya iltica ederek o hanenin dokunulmazlığına sığınma anlamlarını içeren kapsamlı varoluşsal boyut |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lût'un kavmine karşı "Misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin" feryadındaki ve Kehf suresindeki "onları konuk etmeyi reddettiler" ifadesindeki ağır hukuki, ahlaki ve insani krizin anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da bireyin tek başına savunmasız kaldığı anlarda tesis edilen himaye, eman ve cömertlik ahlakını gösterir; ayrıca peygamberlerin tebliğ ortamlarındaki sosyal teamülleri aydınlatır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssasında ikram ve cömertlik ahlakını bildiren ayetlerde (Hicr [15:51](https://lisan.digital/tr/ayet/15:51.md), Zâriyât [51:24](https://lisan.digital/tr/ayet/51:24.md)), Lût kıssasında sığınmacı dokunulmazlığını anlatan ayetlerde (Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md), Hicr [15:68](https://lisan.digital/tr/ayet/15:68.md), Kamer [54:37](https://lisan.digital/tr/ayet/54:37.md)) ve Mûsâ-Hızır yolculuğundaki temel ahlaki kırılmada (Kehf [18:77](https://lisan.digital/tr/ayet/18:77.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Misafirliğin keyfi bir ağırlama değil, yabancının canını ve karnını korumayı üstlenen hukuki bir iltica kurumu olduğunu ortaya koyarak kıssalardaki kavimlerin işlediği suçun vahametini netleştirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin bir tarafa doğru eğilmesi, bir şeyin sınırına veya kenarına yanaşarak sırtını oraya dayaması.
- Soyut anlam: Bir kimsenin kendi yetersizliği veya yolculuğu sebebiyle bir otoritenin/hanenin himaye çemberine girip oraya eklemlenmesi ve izafet bağı kurması.
- Sistematik karşılık: Sosyopolitik alanda iltica ve eman hakkı; dilbilimsel ve mantıksal alanda ise bağımsız olmayan bir terimin bir başkasına bağlanarak varlık kazanması (izafet/mütazâyifât).
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{\ \theta\ } B \implies R(A \mid B) \cup H(B \to A)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ kendi ekseninden eğilen veya yolda olan zayıf/yalnız özneyi, $B$ ise sığınılan güçlü merkezi (hane veya otorite) temsil eder. $\theta$ meyil ve yanaşma açısını; $R(A \mid B)$ $A$'nın varlık ve konumunun $B$'ye nispetle tanımlandığı izafet ilişkisini; $H(B \to A)$ ise $B$'den $A$'ya doğru akan himaye, eman ve ikram fonksiyonunu sembolize eder. İki kümenin birleşimi tam bir konukluk/sığınma (ziyafet) durumunu oluşturur.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/11:78.md) — ضَيْفِي

وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ

Meal (IK): Kavmi ona koşa koşa geldi. Daha önce de kötü işler işlerlerdi. Ey kavmim; işte kızlarım, bunlar sizin için daha temizdir. Allah’tan korkun da misafirlerin önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı erer bir kimse yok mudur? dedi.

### [Hicr 15:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/15:51.md) — ضَيْفِ

وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ

Meal (IK): Hem onlara İbrahim’in konuklarından haber ver.

### [Hicr 15:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/15:68.md) — ضَيْفِي

قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ

Meal (IK): Dedi ki: Bunlar benim konuklarımdır, onlara karşı beni mahcub etmeyin.

### [Kehf 18:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/18:77.md) — يُضَيِّفُوهُمَا

فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا

Meal (IK): Yine gittiler ve nihayet vardıkları kasaba halkından yiyecek istediler. Kasaba halkı bu ikisini misafir etmek istemedi. İkisi şehrin içinde yıkılmaya yüz tutan bir duvar gördüler. O, bunu doğrultuverdi. Musa: Dileseydin; buna karşı bir ücret alabilirdin, dedi.

### [Zariyat 51:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/51:24.md) — ضَيْفِ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ

Meal (IK): Sana, İbrahim’in şerefli misafirlerinin haberi geldi mi?

### [Kamer 54:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/ayet/54:37.md) — ضَيْفِهِ

وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): Andolsun ki; onlar, misafirlerine kötülük yapmayı kasdetmişlerdi. Biz de gözlerini kör ettik. Azabımı ve tehdidimi tadın.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir topluluğa sığınan kişidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ
فضو:
الفضاءُ: المكانُ الواسعُ، والنعل فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ، أي واسع، وقال رؤبة: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي والفَضا، مقصور،: الشيءُ المختلِط كالتَّمْر والزَّبيب في جِرابٍ واحد، قال:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
وأَفْضَى فلان الى فلانٍ أي وَصَلَ إليه، وأصله: أنه صارَ في فُرْجَته وفَضائه.
وأَلْقَيتُ ثوبي في الدارِ فضاً أي لم أستَوْدِعْه أحَدَاً.
وأفْضَى الرجلُ المرأةَ اذا جَعَل سبيلَيْها سبيلاً واحداً.
فوض:
فَوَّضْتُ اليه الأمرَ أي جَعَلتْهُ إليه.
وقال اللهُ- جلَّ وعزَّ-: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ، أي أتَّكِلُ عليه.
وصارَ النّاسُ فَوْضَى أي مُتَفَرِّقِّين، وهو جماعة الفائضِ، ولا يُفرَدُ كما لا يُفَرد الواحد من المتفَرقِّين.
ويقال: الوَحُشُ فَوْضَى أي متفرِّقة مُتَردِّدة.
والناسُ فَوْضَى: لا سَراةَ لهم تجمَعُهم.
وشركة المُفاوضة: الاشتِراكُ في كلِّ شيءٍ، يقال: بينَهم فَوْضٌ اذا كانوا فيه شُرَكاءَ.
وشاركتُه شَرِكةَ مُفاوضَةٍ أي في كل شيءٍ، ومشاركتُه شَرِكةَ عِنانٍ، وهو أن يشتَرِكا في شيءٍ خاصٍّ.
فيض:
فاضَ الماءُ والدَّمْعُ والمَطَرُ والخَيْرُ، يفيض فَيْضاً أي: كَثُرَ.
وفاضَتْ عينه، تفيض فَيْضاً أي: سالت.
وأفاضَ دمعَه يُفيضه إفاضةً.
وأفاضَ البعيرُ جِرَّتَه إفاضةً أي دُفعةً.
وفاضَ صدرُ فلانٍ بِسرِّه اذا امتَلأَ فأظهَرَه.
والحَوْضُ فائِضٌ أي مُمْتَلِيءٌ فَيْضاً وفَيْضُوضةَ، وأَفَضْتُه أنا.
وأفاضَ إناءَه حتى كادَ ينصَبُّ.
ويقال: ماؤها فَيْضٌ وغَيْضُ. الفَيْضُ: الكثير، والغَيضُ: القليل.
وأفاضَ القوم من عَرَفات أي رَجَعوا ودَفَعُوا، وكلُّ دُفْعَةٍ إفاضة.
وأفاضُوا في الحديث أي أخَذُوا فيه.
وحديثٌ مُستَفاضٌ: مأخُوذٌ فيه، قد استفاضُوه أي أخَذوا فيه.
ومن قال: مُستَفيضٌ فإِنّه يقول: هو ذائعٌ في النّاس، مُنْبَسِطٌ مثلُ الماء المستفيض.
وأفاضَ القومُ بالقِداحِ أي دَفَعُوا بها.
وفض: الأوفاضُ مثل الأوضام لِلَّحْم، واحدُها وَفْضٌ.
والإبِلُ تفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ، أوفضها راكبها.
وقالَ ذو الرّمُة يصف ثوراً وحشياً:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
وأَوْفضْتُ الابِلَ: عَجَّلْتُها.
وقوله تعالى: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" أي يُسرعون.
والوَفْضَةُ والأَوفاضُ: الفِرَقُ والأَخلاطُ من الناس.
وفي حديث النبي- صلى الله عليه وسلم-: أنّه أَمَر بصَدَقةٍ أن تُوضَع في الأوفاض وهم الفِرَقُ والأَخلاطُ.
ضيف:
المَضُوفَةُ أراد بها مَفْعُلة من التَضَيُّف.
وتَضَيَّفْتُ فلاناً: سألْتُه أن يُضيفني.
ونَزَلَتْ به مَضُوفةٌ من الأمرِ أي شِدّةٌ.
ويُجمَعُ الضَّيْفُ على ضُيُوفٍ وضِيفان.
وفي لغة: هي ضَيْفٌ، وهو هما وهم وهُنَّ ضَيْفٌ، قال اللهُ- عَزَّ وجَلَّ-: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
وقال:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
والمُضافُ: الرجلُ الواقعُ بين الخيلِ والأبطالِ، ولا قُوَّةَ به، والمُلْزَق بالقَوم هو المُضاف.
و المُضافُ: المُلْجَأ المُخْرَجُ المُثْقَلُ بالشَّرِّ، تقول: جاءني فلانٌ مضافاً أي مُلْجَأ.
وأضافَ فلانٌ فلاناً أي أَلُجأَه الى ذلك الشيء.
والضِّيفُ: جانب الوادي.
وتَضايَفَ الوادي: تضايَقَ.
وضِفْتُ فلاناً اي نَزَلتُ به للضِّيافة، وأَضَفْتُه: أنْزَلْتُه.
وتقول: انا أضيفُه اذا أَمَلْتَه اليكَ، ومنه يقال: هو مُضاف إلى كذا. أي: مُمالٌ إليه.
ومنه يقال: الدَّعِيُّ مُضافٌ لأنّه مُسنَدٌ الى قوم ليس منهم.
وضافَ السَّهْمُ يَضيفُ ضيفاً إذا عَدَلَ عن الهَدَف فهو من هذا، وصافَ لغة فيه.
وتقول: هذه ناقةٌ تُضيف الى فَحلٍ كذا، كأنَّها اذا سَمِعَت صوته أرادَت أن تأتِيَه، قال البُرَيق الهُذليّ:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
الغَيْلَمُ: الجارية تَسْتَأنِسُ الى صوته، وقيل: الغَيْلَمُ الحَسناءُ الجَمْلاءُ.
وفي الحديث نُهِيَ عن الصلاة اذا تَضَيَّفَتِ الشمسُ للغروبِ يعني اذا مالت للمغيب، وضاقت ايضاً مالَتْ.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الفاء** ve **الواو** ve **الياء** ve **ء** onlarla birlikte

**ض ف و**، **ف ض و**، **ف و ض**، **ف ي ض**، **ض ي ف**، **و ف ض** kullanımdadırlar.

**ضفو**:
**ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو** yani çoğaldı.
Ve **شَعْرٌ ضافٍ**; ve **ذَنَب ضافٍ**; ve şu sözünü şahit getirdi: **بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ**. Ve **دِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً** yani yeri bereketlendirir.
Ve **فَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ**.
Ve falan **ضافي العَطِيّة** yani çok (atıyyeli); dedi: **فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي**. Ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve şunu şahit getirdi:
**اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ**

**فضو**:
**الفضاءُ**: geniş yer. Ve nal **فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً**; o halde o **فاضٍ**dır; yani geniş. Ve Rü’be dedi: **أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي**. Ve **الفَضا** (maksûr): tek bir torbada hurma ve kuru üzüm gibi karışık şey; dedi:
**فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ**
Ve falan falana **أَفْضَى** etti yani ona ulaştı; ve aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.
Ve elbisemi evde **فضاً** attım yani onu kimseye emanet etmedim.
Ve adam kadına **أفْضَى** etti; iki yolunu tek bir yol kıldığı zaman.

**فوض**:
Ona işi **فَوَّضْتُ** yani onu ona kıldım.
Ve Allah—aziz ve celil—dedi: **"وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ"**; yani ona dayanırım.
Ve insanlar **فَوْضَى** oldular yani dağınık; ve o, taşanın topluluğudur; ve tekil yapılmaz, dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: vahşî hayvanlar **فَوْضَى** yani dağınık, tereddüt eden.
Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve **شركة المُفاوضة**: her şeyde ortaklık; denir: aralarında **فَوْضٌ** vardır, onda ortak oldukları zaman.
Ve onunla **شَرِكةَ مُفاوضَةٍ** ortak oldum yani her şeyde; ve onunla **شَرِكةَ عِنانٍ** ortaklığı (vardır); ve o, özel bir şeyde ortak olmalarıdır.

**فيض**:
Su ve gözyaşı ve yağmur ve hayır **فاضَ** eder; **يفيض فَيْضاً** yani çoğaldı.
Ve gözü **فاضَتْ**; **تفيض فَيْضاً** yani aktı.
Ve gözyaşını **أفاضَ** eder; onu **يُفيضه إفاضةً**.
Ve deve gevişini **أفاضَ** eder, **إفاضةً** yani bir defada.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ** eder; dolduğu zaman onu açığa vurdu.
Ve havuz **فائِضٌ**dur yani **فَيْضاً** ve **فَيْضُوضةَ** doludur; ve ben onu **أَفَضْتُ**.
Ve kabını **أفاضَ** etti, neredeyse dökülecekti.
Ve denir: onun suyu **فَيْضٌ** ve **غَيْضُ**tur. **الفَيْضُ**: çok; ve **الغَيضُ**: az.
Ve kavim Arafat’tan **أفاضَ** etti yani döndüler ve sevk ettiler; ve her sevk ediş bir **إفاضة**dır.
Ve konuşmada **أفاضُوا** ettiler yani ona daldılar.
Ve **حديثٌ مُستَفاضٌ**: ona dalınmış, onu **استفاضُوه** yani ona daldılar.
Ve kim **مُستَفيضٌ** derse, o der ki: o insanlar içinde yaygındır, taşan su gibi yayılmıştır.
Ve kavim oklarla **أفاضَ** etti yani onlarla itti.

**وفض**:
**الأوفاضُ** et için **الأوضام** gibidir; onun teki **وَفْضٌ**dur.
Ve develer **تفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; binicisi onları **أوْفضها** etti.
Ve Zü’r-Rumme vahşî bir boğayı vasfederek dedi:
**طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ**
Ve develeri **أَوْفضْتُ**: onları acele ettirdim.
Ve Yüce sözü: **"كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون"** yani hızlanırlar.
Ve **الوَفْضَةُ** ve **الأَوفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar.
Ve Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—hadisinde: sadakanın **الأوفاض** içine konulmasını emretti; ve onlar fırkalar ve karışık topluluklardır.

**ضيف**:
**المَضُوفَةُ** ile **التَضَيُّف**ten **مَفْعُلة**yi kastetti.
Ve falanı **تَضَيَّفْتُ**: benden beni misafir etmesini istedim.
Ve ona işten bir **مَضُوفةٌ** indi yani bir şiddet.
Ve **الضَّيْفُ** **ضُيُوفٍ** ve **ضِيفان** üzerine cem edilir.
Ve bir dilde: o **ضَيْفٌ**tur; ve o ikisi ve onlar ve onlar (dişiler) **ضَيْفٌ**tur. Allah—aziz ve celil—dedi: **"انّ هؤلاءِ ضَيْفي"**.
Ve dedi:
**اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ**
Ve **المُضافُ**: atlar ve yiğitler arasında bulunan adamdır; onda kuvvet yoktur; ve kavme yapışık olan **المُضاف**dır.
Ve **المُضافُ**: sığınılmış, çıkarılmış, şer ile ağırlaştırılmış sığınaktır; dersin: falan bana **مضافاً** geldi yani sığınılmış olarak.
Ve falan falanı **وأضافَ** etti yani onu o şeye sığındırdı.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı.
Ve vadi **تَضايَفَ** etti: daraldı.
Ve falanı **ضِفْتُ** yani misafirlik için ona indim; ve onu **أَضَفْتُ**: onu indirdim.
Ve dersin: ben onu **أضيفُه**; onu kendine meylettirdiğin zaman; ve ondan denir: o şuna **مُضاف**tır; yani ona meylettirilmiştir.
Ve ondan denir: **الدَّعِيُّ** **مُضافٌ**dır; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir.
Ve ok **ضافَ** eder, **يَضيفُ ضيفاً**; hedefden saptığı zaman; o da bundandır; ve onda bir dil: **صافَ**.
Ve dersin: bu bir dişi devedir, şu erkeğe **تُضيف** eder; sanki onun sesini işittiği zaman ona gelmek ister; el-Burayk el-Huzelî dedi:
**من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم**
**الغَيْلَمُ**: sesiyle ünsiyet eden cariye; ve denildi: **الغَيْلَمُ** güzel, cemalli kadındır.
Ve hadiste, güneş batmaya **تَضَيَّفَتِ** ettiği zaman namazdan nehyedildi; yani batışa meylettiği zaman; ve **ضاقت** da (yani) meyletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَيْفُ يكون واحداً وجمعاً، وقد يجمع على الأضياف والضيوف والضيفان. والمرأة ضيف وضيفة. وأضيفت الرجل إذا أنزلته بك ضَيْفاً وقرَيْتَه. وضِفْتُ الرجلَ ضيافَةً، إذا نزلتَ عليه ضَيْفاً، وكذلك تَضَيَّفْتُهُ. ومنه قول الفرزدق:
يرجو فَضْلَهُ المُتَضَيِّفُ
وتَضَيَّفَتِ الشمسُ، إذا مالت للغروب، وكذلك ضافَتْ وضَيَّفَتْ. ويقال: ضافَ السهمُ عن الهدَف مثل صافَ، أي عَدَل. وأضَفْتُ الشيء إلى الشيء، أي أمَلْتُهُ. وأضَفْتُ من الأمر، أي أشفقتُ وحذِرتُ. قال النابغة الجعديّ:
أقامتْ ثلاثـاً بـين يومٍ ولـيلةٍ		وكان النَكيرُ أن تُضِيف وتَجْأرا
قال الأصمعي: ومنه المَضوفَةُ، وهو الأمرُ يُشْفقُ منه. وأنشد لأبي جندب الهذليّ:
وكنتُ إذا جاري دَعا لِمَـضـوفةٍأُشَمِّرُ حتَّى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري
قال أبو سعيد: وهذا البيت يروى على ثلاثة أوجه: على المضوفَةِ والمَضيفَةِ والمُضافَةِ. وأضَفْتُهُ إلى كذا، أي ألجأته؛ ومنه المضاف في الحرب، وهو الذي أحيط به. قال طرفة:
وكرٍّى إذا نادى المُضافُ مُجَنَّباكَسيدِ الغَضا نَبَّهْتُهُ المُـتَـوَرِّدِ
والمُضافُ أيضاً: المُلْزَقُ بالقوم. وضافَهُ الهمُّ، أي نزلَ به. قال الراعي:
أَخُلَيْدُ إنَّ أباك ضافَ وِسادهُهَمَّانِ باتا جَنْبَةَ ودَخـيلا
قال الأصمعي: يقال تَضايَفَ الوادي، إذا تضايَقَ. وقال أبو زيد: الضيفُ: الجَنْبُ وأنشد:
يَتْبَعْنَ عوْدا يشتَكي الأَظَلاَّ
إذا تَضايَفْنَ عليه انْسَلاَّ
أي إذا صِرْنَ قريباً منه إلى جنبه. والضَيْفَنُ: الذي يجيء مع الضيف، والنون زائدة، وهو فَعْلَنٌ وليس بفَيْعل. قال الشاعر:
إذا جاءَ ضَيْفٌ جاء للضيف ضَيْفَنٌ		فأودى بما تُقْرى الضُيوفُ الضَيافِنُ
وإضافة الاسم إلى الاسم كقولك غلامُ زيدٍ، فالغلام مضاف وزيدٍ مضاف إليه.

##### Türkçe

**الضَيْفُ** bir olarak da olur, çoğul olarak da; ve **الأضياف** ve **الضيوف** ve **الضيفان** üzere çoğul yapılabilir. Kadın da **ضيف** ve **ضيفة**(dir). Erkeği sana **ضَيْفاً** olarak indirdiğinde ve onu ağırladığında: onu **أضيفت** ettim. Erkeği **ضيافَةً** olarak **ضِفْتُ**; yani onun üzerine **ضَيْفاً** olarak indiğinde; bunun gibi **تَضَيَّفْتُهُ** de (vardır). Ondandır el-Ferazdak’ın sözü:
يَرْجُو فَضْلَهُ المُتَضَيِّفُ

Güneş **تَضَيَّفَتِ** etti; yani batmaya meylettiğinde; bunun gibi **ضافَتْ** ve **ضَيَّفَتْ** de (denir). Ve denir: ok, hedef(ten) **ضافَ** etti; **صافَ** gibi; yani saptı. Ve şeyi şeye **أضَفْتُ**; yani onu meylettirdim. Ve işten **أضَفْتُ**; yani korktum ve sakındım. En-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:
أَقَامَتْ ثَلَاثاً بَيْنَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ		وَكَانَ النَّكِيرُ أَنْ تُضِيفَ وَتَجْأَرَا

El-Asma‘î dedi: Ondandır **المَضوفَةُ**; o, kendisinden korkulan iştir. Ebû Cundub el-Huzelî’ye ait olarak okudu:
وَكُنْتُ إِذَا جَارِي دَعَا لِمَـضـوفَةٍ	أُشَمِّرُ حَتَّى يَنْصُفَ السَّاقَ مِئْزَرِي

Ebû Sa‘îd dedi: Bu beyit üç vecih üzere rivayet olunur: **المضوفَةِ** üzere, **المَضيفَةِ** üzere ve **المُضافَةِ** üzere. Ve onu şuna **أضَفْتُهُ**; yani onu sığındırdım; ondandır savaşta **المضاف**; o, kuşatılmış olandır. Tarafa dedi:
وَكَرٍّى إِذَا نَادَى المُضَافُ مُجَنَّباً	كَسِيدِ الغَضَا نَبَّهْتُهُ المُـتَـوَرِّدِ

Ve **المُضافُ** ayrıca: kavme yapışık olandır. Ve ona keder **ضافَهُ**; yani ona indi. Er-Râ‘î dedi:
أَخُلَيْدُ إِنَّ أَبَاكَ ضَافَ وِسَادَهُ	هَمَّانِ بَاتَا جَنْبَةَ وَدَخِيلَا

El-Asma‘î dedi: Vadi **تَضايَفَ** denir; yani daraldığında. Ebû Zeyd dedi: **الضيفُ**: yan(dır). Ve okudu:
يَتْبَعْنَ عَوْداً يَشْتَكِي الأَظَلاَّ		إِذَا تَضَايَفْنَ عَلَيْهِ انْسَلاَّ

Yani ona yakın olup yanına vardıklarında. Ve **الضَيْفَنُ**: misafirle birlikte gelen kimsedir; **النون** ziyadedir; o **فَعْلَنٌ**(dır) ve **فَيْعل** değildir. Şair dedi:
إِذَا جَاءَ ضَيْفٌ جَاءَ لِلضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فَأَوْدَى بِمَا تُقْرَى الضُّيُوفُ الضَّيَافِنُ

Ve ismin isme izâfesi, senin “**غلامُ زيدٍ**” demen gibi; o hâlde **الغلام** **مضاف**(tır) ve **زيدٍ** **مضاف إليه**(dir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال الأصمعيّ : ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً : إذا كَثُر .
وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو : إذا فاضَ من امتلائه وأَنشَد :
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
يقول : يمتلىء فتَشْربُ الإبل ماءَه حتى يَظهَر قَعرُه . والضّفُّ : جانب الشيء ، وهما ضفواه ، أي : جانباه .
ضيف : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى عن الصّلاة إذا تَضيّفَتِ الشمسُ للغُروب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : قولُه : ( تضيَّفَتْ ) : مالَتْ للغُروب ، يقال منه : قد ضافَتْ فهي تَضِيف : إذا مالَت .
وقال أبو عُبيد : ومنه سُمِّي الضَّيْف ضَيْفاً ، يقال منه : ضِفْت فلاناً : إذا مِلْتَ إليه ونزلتَ عليه ، وأضفتُه : إذا أمَلْتَه إليك ، وأنزَلْتَه عليك ، ولذلك قيل : هو مُضافُ إلى كذا وكذا ، أي : مُحَالٌ إليه ، وقال امرؤ القيس :
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
أي : أسندْنا ظهورَنا إليه وأمَلْناها ، ومنه قيل للدَّعِيّ : مُضافٌ ، لأنّه مُسنَد إلى قوم ليس منهم .
ويقال : ضافَ السهمُ يَضِيف : إذا عَدَل عن الهدف ، وهو من هذا ، وفيه لغةٌ أخرى ليست في الحديث : صَافَ السهمُ بمعنى ضافَ ، والذي جاء في الحديث بالضاد .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : أضافَ الرجلُ من الأمر : إذا أشفَق ، وأنشد قولَ
الهُذَليّ :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
يعني الأمر : يشفق منه الرجل .
أراد بالمَضُوفة : الأمر يُشْفَق منه .
ويقال : أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً : إذا ألجأَه إلى ذلك .
والمضافُ : الملجأُ المُحرَج المثقَلُ بالشر .
وقال الشاعر :
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
أي : تُشْفِقُ عليه وتخاف أن يُصَاب فتَشْكَلُهُ .
ويقال : ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه : إذا نزلت به وصرتَ له ضيفاً . وأَضفْتُه : إذا أنزلْتَه عليك وقرّبْته . والمضاف : المُلْجَأُ والمُلْزَقُ بالقوم .
والضِّيفُ : جانب الوادي . وقد تضَايف الوادي : إذا تضَايقَ .
وضِيفا الوادي : جانباه .
وقال أبو زيد : الضِّيفُ : الجنب .
وقال الراجز :
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
يعني : إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبه .
وقال شَمر : سمعت رجاءَ بن سلمةَ الكوفيّ يقول : ضَيّفْتُه : إذا أطعمْتَه .
قال : والتَّضيفُ : الإطعام .
قال : وأضافه : إذا لم يُطْعِمْهُ .
وقال رجاء في قراءة ابن مسعود : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يطعموهما .
وأُخبرت عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : أضافه وضيَّفَهُ بمعنًى واحد ؛ كقولك : أكرمه وكَرَّمه .
قال : وقول الله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( ، معناه : أن يجعلوهما ضَيْفَيْنِ لهم .
وروَى سلمةَ عن الفرّاء في قوله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( سألاهم الإضافة فلم يفعلوا ، ولو قُرِئتْ ( أن يُضيفوهما ) كان صواباً .
قال : وتضيّفْتُه : سألته أن يُضيفني .
قال : وتضيّفْتُه : آتيته ضيفاً .
وقال الأعشى :
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
يقول : أعطاني خادماً يقودُني . وزمانَتُه : ذهابُ بَصَرِه .
وقال الفرزدق :
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
أي : ومنا مَن يرجو المتضيّفُ الذي ينزل به ضيفاً فضله .
أبو عُبَيد عن الكسائي : امرأة ضيْفه بالهاء ، وأنشد قول البَعيث :
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
وقال أبو الهيثم : معنى قوله : وهي ضيْفَةٌ ، أي : ضافت يوماً فحبِلتْ به في غير دار أهلها فجاءت بولد شَرِه .
وقال أبو الهيثم : ويقال : ضافت المرأة : حاضتْ ؛ لأنها مالت من الطُّهر إلى الْحَيْضِ ، فأراد أنها حملتْه وهي حائض .
وقيل : معنى قوله : وهي ضيفة ، أي : ضافت قوماً فحبلت به في غير دار أهلها .
فضا : قال الليث : الفضَاءُ : المكان الواسع . والفعلُ فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً فهو فاضٍ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
ويقال : أفضى فلانٌ إلى فلان : إذا وَصل إليه ؛ وأَصله أنه صار في فُرْجته وفضَائه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أفضى الرجلُ : دخل على أهله .
قال : وأفضى أيضاً : إذا جامعها .
قال : والإفضاء في الحقيقة : الانتهاء ؛ ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ) ( النساء : 21 ) ، أي : انتهى وَأَوَى .
وقال : وأفضى : إذا افْتَقَرَ .
ويقال : أفضى الرجلُ جاريته : جامعهَا فصَيَّرَ مسلَكيْهَا مَسْلَكاً واحداً ، وهي المفضاة من النساء .
وقال الفرّاء : العرب تقول : لا يُفضِ اللَّهُ فاك ؛ من أفْضَيْت .
قال : والأفضاء : أن تسقط ثناياه من تحت ومن فوق وكلُّ أضراسه ؛ حكاه شَمِر للفرّاء .
قلتُ : ومن هذا إفضاء المرأة : إذا انْقطع الحِتار الّذي بين مسلَكَيْهَا .
وقال شَمِر : الفضاء : ما استوى من الأرض واتسع .
قال : والصحراءُ فضاءٌ .
قال : ومكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ ، أي : واسع . وأرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ . والفاضي : البارز .
وقال أبو النّجم يصف فرسَه :
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
مفضٍ : واسعٌ . والمُفْضَى : المتّسع .
وقال رُؤبة :
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
أي : مُتّسعها . وقال أيضاً :
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
قال : أفضى بهم : بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفضى بهم إليه حتى انقطع ذلك الطريق إلى شيء يعرفونه .
وقال ابن شُميل : الفضَاءُ ما استوى من الأرض . وقد أَفضيْنَا إلى الفضاء ، وجمعه أَفضِيَة .
وقال أبو زيد : يقال : تركتُ الأمر فضاً ، أي : تركتُه غير مُحْكم .
وقال أبو مالك : يقال : ما بقيَ في كِنانته إلاّ سَهْمٌ فضاً ، أي : واحدٌ .
ويقال : بقيتُ من أقراني فَضَا ، أي : بقيتُ وَحْدي ؛ ولذلك قيل للأمر الضعيف غير المُحكَم : فَضاً ، مقصورٌ .
ويقال : متاعُهم بينَهم فَوْضى فَضاً ، أي : مختلطٌ مشترك .
وقال اللِّحياني أمرُهم فوْضَى بينهم ، وفضاً بينهم ، أي : سواء بينهم ، وأنشد :
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
ويقال : هذا تمرٌ فَضاً في العَيْبَة مع الزَّبيب ، أي : مختلِط ، وأنشد :
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
أي : منثور .
ويقال : الناس فَوْضَى : إذا كانوا لا أميرَ عليهم ولا مَن يَجْمَعهم .
فيض فوض : قال الأصمعيّ : فاضت عينُه تفيض فَيْضاً : إذا سالت . اللحياني : فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً .
وفَاضَ الحديثُ : إذا انْتَشَرَ .
ويقال : أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً . وأفاضَ فلانٌ دَمعَه ، وأفاض إناءَه إفاضَةً : إذا أَتْأَقَهُ . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ ) ( البقرة : 198 ) .
قال أبو إسحاق : دلّ بهذا اللفظ أنّ الوقوف بها واجبٌ ، لأن الإفاضة لا تكون إلاّ بعد وقوف . ومعنى : ( أفَضْتُمْ ؛ دفَعْتم بكثرة .
يقال : أفاض القومُ في الحديث : إذا اندَفَعوا فيه وأَكثروا .
وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته : إذا رَمَى بها مفرَّقةً كثيرة .
وقال الراعي :
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً : إذا ضَرَب بها ؛ لأنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة ويجوز : أفاضَ على القِداح .
وقال أبو ذؤيب الهذليّ يصفُ الْحُمُر :
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
قال : وكلُّ ما في اللغة من باب الإفاضة فليس يكونُ إلاّ عن تفرُّق أو كثرة .
وقال الأصمعيّ : أرض ذاتُ فُيوض : إذا كان فيها ما يفيض حتى يعلو .
ويقال : أعطى فلانٌ فلاناً غَيْضاً من فَيْض ، أي : أعطاه قليلاً من كثير ونهر البصرة يسمى الغيض . وقال اللحياني : يقال : شارك فلان فلاناً شركة مفاوضة ، وهو أن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانِه بينهما .
ويقال : أمرُهم فَيْضُوضَى بينهم ، وفَيْضِيضى وفَوْضُوضى بينهم .
قال : وهذه الأحرف الثلاثة يجوز فيها المد والقصر .
وقال أبو زيد : القومُ فَيْضوضَى أمرُهم ، وفَيْضُوضَى فيما بينهم : إذا كانوا مختلطين ، يلبَس هذا ثوبَ هذا ، ويأكل هذا طعامَ هذا ، لا يؤامِرُ واحدٌ منهم صاحبَه فيما يفعَل في أمره .
وقال الليث : تقول : فوّضتُ الأمرَ إليه ، أي : جعلتُه إليه .
قال الله جلَّ وعزَّ : لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ، أي ، أَتَّكل عليه وصار الناس فَوْضَى ، أي : متفرِّقين ، وهو جماعة الفائض ، ولا يُفرد كما لا يُفرد الواحد من المتفرِّقين .
ويقال : الوحْشُ فَوْضى ، أي : متفرِّقة تتردّد . والناسُ فَوْضَى : لا سَراةَ لهم تجمعهم .
وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ : إذا كثر ، يَفيض فَيْضاً .
وفاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه : إذا امتلأ .
والحوضُ فائضٌ ، أي : ممتلىءٌ يسيل الماءُ من أعلاه .
قال الليث : وحديثٌ مُسْتفاض : مأخوذٌ فيه ، قد استفاضوه ، أي : أخذوا فيه .
قال : ومَن قال مستفيض فإنه يقول : ذائع في الناس ؛ مثلُ الماء المستفيض .
قلت : قال الفرّاء والأصمعيّ وابنُ السّكيت وعامّةُ أهل اللغة : لا يقال : حديثٌ مستفاض قالوا : وهو لَحْنٌ ليس من كلام العرب ، إنما هو مولّد من كلام الحاضرة . والصواب : حديثٌ مستفيض ، أي : منتشرٌ شائع في الناس ، وقد جاء في شعر بعض المُحَدثين :
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .
أبو عُبَيد : امرأة مُفاضَة : إذا كانت ضَخمَة البَطن ، مسترخيَةَ اللَّحْم ، وهو عيبٌ في النّساء .
واستفاض المكانُ : إذا اتَّسع فهو مُستفيضُ ؛ وقال ذو الرّمة :
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
وفَيَّاض : من أسماء الرجال . وفيّاض :
اسمُ فَرَسٍ من سَوابق خَيل العَرب ، وفرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ : كثيرُ الجَرْي .
وفي حديثٍ جاء في ذكر الرِّجال : ( ثم يكون على أثر ذلك الفَيْضُ ) .
قال شَمِر : سألتُ البكراويّ عنه فقال : الفَيْضُ : الموتُ ههنا ، ولم أسمعْه من غيره إلاّ أنه قال : فاضتْ نفسُه ، أي : نزعه عند خروج روحه .
وقال أبو تراب : قال ابن الأعرابي : فاض الرجل وفاظ : إذا مات . وكذلك فاظت نفسه .
وقال أبو الحسن اللحياني : فاضت نفسه الفِعْلُ للنَّفْس .
وفاض الرجلُ يَفيضُ ، وفاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً .
وقال أبو ربيعة : قال الأصمعي : لا يقال : فاضَتْ نفسُه ولا فاظَتْ ؛ وإنما هو فاضَ الرجلُ وفاظَ .
وقال الأصمعي : سمعتُ أبا عمرو يقول : لا يقال : فاظتْ نفسُه ، ولكن يقال : فاظَ : إذا مات بالظاء ولا يقال : فاض بالضاد بتّةً ؛ وقال رُؤبة :
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
وقال ابن السكيت : فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً ، ويَفُوظُ فوضاً .
قال : وزعم أبو عُبَيدة : فاضت نفسُه لغةٌ لبعض بني تميم ، وأنشد :
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
فأنشده الأصمعي فقال :
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
وقال أبو الحسن اللِّحياني .
قال الأصمعي : حان فَوْظَه ، أي : موتُه .
وقال الفرّاء : يقال : فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً ، وهي في تميم وكلْب ، وأفصح منها وآثر : فاظتْ نفسه فُيوظاً .
وقال أبو الحسن : قال بعضهم : فاظَ فلانٌ نفسه ، أي : قاءها . وضرَبْتُه حتى أفظتْ نفسه .
وقال شمر : قال الكسائيّ : إذا تَفَيّظوا أنفسهم ، أي : تَقَيَّئُوها .
أبو عُبيد عن الكسائي : هو يَفيظُ نفسَه ، وفاظت نفسُه ، وفاظ هو نفسُه وأفاظَه الله نفسَه ، وأنشد غيره :
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : الإفاضةُ : سُرْعة الرّكْض . وأفاضَ الراكب : إذا دفع بعيرَه شدّاً بين الجَهْد دون ذلك .
قال : وذاك نصفُ عَدْوِ الإبل عليها الرُّكْبان ، ولا تكون الإفاضةُ إلا وعليها الرُّكْبان .
وفض : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أَمَر بصدقةٍ أن توضَع في الأوْفاض ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأوْفاض : هم الفِرَق من الناس والأخلاط .
قال : وقال الفراء : هم الذين مع كل منهم وَفْضَة ، وهي مِثل الكِنانة يُلقِي فيها طعامَه .
قال أبو عبيد : وبلغني عن شريك أنه قال في الأوفاض : هم أصلُ الصُّفّة .
قال أبو عبيد : وهذا كلّه عندنا واحد ، لأنَّ أهلَ الصُّفّة إنما كانوا أخلاطاً من قبائلَ شتَّى ، وأمكن أن كان يكون مع كل رجل منهم وفْضَةٌ كما قال الفراء .
وقال ابن شميل : الجَعْبةُ المستديرةُ الواسعةُ التي على فَمها طَبَق من فوقها ، والوفْضة أصغرُ منها ، وأعلاها وأسفلُها مُستَوٍ ، وأنشد غيره بيتَ الطِّرماح :
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
الهضّاء : الجماعةُ شبّههم بالْجِنّة لمرادتهم .
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) .
قال : الإيفاضُ : الإسراع .
وقال الراجز :
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
وقال الليث : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً ، وتَسْتَوْفِض ، أوفَضَها راكبُها .
وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً وحشيّاً :
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
قال الأصمعي : مستوفَض ، أي : أفْزَع فاستَوْفَض ، وأوْفَض : إذا أسْرع .
وقال أبو زيد : يقال : مالي أراكَ مستوفضاً ، أي مَذْعُوراً .
وقال أبو مالك : استُوْفِض ، أي : استُعْجل . وأنشد :
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للمكان الّذي يُمسِك الماء الوفاضُ والمَسَكُ والمسَاك ، فإذا لم يُمْسِك الماء فهو مُسْهِب .
وضف : قال أبو تراب : سمعتُ خليفة الحُصَينيّ يقول : أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ : إذا خَبَّتْ . وأوضَعتُها فوَضَعَتْ وأوضفتُها فوضفت ، أي : أخبيْتُها فَخَبَّتْ .
فضأ : أبو عبيد عن الأصمعي في باب الهمز : أفضأْتُ الرجلَ : أطعمْتُه .
قلت : هكذا رواه شمر لأبي عبيد بالفاء ، وأنكَرَهُ شمر وحَقَّ له أن يُنْكِرَه ، لأنّه مصحَّف ، والصواب : أقْضأْتُه بالقاف : إذا أطعَمْتَه ، كذلك قال ابن السكيت . وقد مَرَّ في باب القاف ، والله أعلم .

##### Türkçe

ض ف ( **و ا ي ء** )
**ضفا** , **ضيف** , **فضا** , **فيض** , **فوض** , **وفض** , **وضف** , **فضأ** .

**ضفا** : el-Leys dedi: denir ki: **ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو**: çoğaldığı zaman. Ve **شَعرٌ ضَافٍ** , ve **ذَنَبٌ ضافٍ** , ve onun sözünü inşad etti:
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
Ve **دِيمَةٌ ضافِية**; ve o **تَضفو ضَفواً**: ondan yer bereketlendiği zaman.
Ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve inşad etti:
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
Ve el-Asmaî dedi: **ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً**: çoğaldığı zaman.
Ve **ضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو**: doluluğundan taştığı zaman; ve inşad etti:
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
Diyor ki: dolar; sonra develer suyunu içer, ta ki dibi görünür.
Ve **الضّفُّ**: şeyin yanı; ve ikisi **ضفواه**dır; yani: iki yanı.

**ضيف** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (güneş batmaya **تَضيّفَتِ** olduğu zaman namazdan nehyettiği).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: onun sözü: ( **تضيَّفَتْ** ): batmaya meyletti; ondan denir: **قد ضافَتْ فهي تَضِيف**: meylettiği zaman.
Ebû Ubeyd dedi: ve ondan **الضَّيْف**e **ضَيْفاً** adı verildi; ondan denir: **ضِفْت** falanı: ona meylettiğin ve onun yanında konakladığın zaman; ve **أضفتُه**: onu kendine meylettirdiğin ve onu yanında indirdiğin zaman. Ve bunun için denildi: o, şuna şuna **مُضافُ**tır; yani: ona havale edilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
Yani: sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik. Ve ondan **الدَّعِيّ**ye **مُضافٌ** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme dayandırılmıştır.
Ve denir: **ضافَ السهمُ يَضِيف**: hedeften saptığı zaman; ve bu bundandır. Ve onda başka bir lehçe vardır, hadiste olmayan: **صَافَ السهمُ** , **ضافَ** manasında. Hadiste gelen **الضاد** iledir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **أضافَ الرجلُ من الأمر**: korktuğu zaman; ve Hüzeli’nin sözünü inşad etti:
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
Yani: iş; erkek ondan korkar.
**المَضُوفة** ile muradı: kendisinden korkulan iş.
Ve denir: falan, falanı şuna **أضاف** etti; o da onu **يُضيفه إضافةً** eder: onu buna mecbur bıraktığı zaman.
Ve **المضافُ**: sığınılacak yer; sıkıştırılmış, şer ile ağırlaştırılmış.
Şair dedi:
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
Yani: ona acır ve onun vurulmasından korkar; sonra onu kaybeder.
Ve denir: **ضِفتُ** adamı ve **تضيّفْتُه**: ona indim ve ona misafir oldum zaman. Ve **أَضفْتُه**: onu yanında indirdiğin ve onu yaklaştırdığın zaman. Ve **المضاف**: sığınılacak yer ve kavme yapışık olan.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve vadi **تضَايف** etti: daraldığı zaman.
Ve **ضِيفا الوادي**: iki yanı.
Ebû Zeyd dedi: **الضِّيفُ**: yan.
Recez söyleyen dedi:
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
Yani: ondan, yanına doğru yakın oldukları zaman.
Şemr dedi: Kûfeli Recâ b. Seleme’yi şöyle derken işittim: **ضَيّفْتُه**: onu doyurduğum zaman.
Dedi: ve **التَّضيفُ**: doyurma.
Dedi: ve **وأضافه**: onu doyurmadığı zaman.
Ve Recâ, İbn Mes‘ûd’un kıraatinde: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** ) ( الكهف : 77 ) dedi; yani: ikisini doyursunlar.
Ve Ebû’l-Heysem’den haber verildi: dedi ki: denir: **أضافه** ve **ضيَّفَهُ** tek bir manadadır; senin “**أكرمه** ve **كَرَّمه**” demen gibi.
Dedi: ve Allah’ın sözü: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** ) manası: ikisini kendilerine iki misafir yapmalarıdır.
Seleme, Ferrâ’dan, onun sözü hakkında: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** ): onlardan **الإضافة** istediler de yapmadılar; eğer ( **أن يُضيفوهما** ) diye okunsaydı doğru olurdu.
Dedi: ve **تضيّفْتُه**: ondan beni misafir etmesini istedim.
Dedi: ve **تضيّفْتُه**: ona misafir olarak geldim.
A‘şâ dedi:
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
Diyor ki: bana bir hizmetçi verdi, beni götürür. Ve onun **زمانَتُه**: görmesinin gitmesidir.
Ferazdak dedi:
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
Yani: ve bizden, kendisine misafir olarak inen **المتضيِّف**in fazlını umduğu kimse vardır.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **امرأة ضيْفه** (ه ile); ve el-Ba‘îs’in sözünü inşad etti:
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
Ebû’l-Heysem dedi: onun sözü “ve o **ضيْفَةٌ** iken”in manası: yani bir gün misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı; sonra obur bir çocukla geldi.
Ebû’l-Heysem dedi: ve denir: kadın **ضافت**: hayız gördü; çünkü temizlikten hayza meyletti. Böylece muradı: onu hayızlı iken taşıdı.
Ve denildi: onun sözü “ve o **ضيفة** iken”in manası: yani bir kavme misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı.

**فضا** : el-Leys dedi: **الفضَاءُ**: geniş yer. Fiil: **فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً**; o da **فاضٍ**dır.
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
Ve denir: falan falana **أفضى**: ona ulaştığı zaman; aslı: onun açıklığına ve boşluğuna girmiş olmasıdır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفضى الرجلُ**: ehlinin yanına girdi.
Dedi: ve **أفضى** ayrıca: onunla cima ettiği zaman.
Dedi: ve **الإفضاء** hakikatte: sona varmadır; ve ondan Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü: ( **وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ** ) ( النساء : 21 ) ; yani: sona vardı ve sığındı.
Dedi: ve **أفضى**: fakirleştiği zaman.
Ve denir: adam cariyesini **أفضى** etti: onunla cima etti; sonra onun iki yolunu tek bir yol yaptı; o da kadınlardan **المفضاة**dır.
Ferrâ dedi: Araplar der: **لا يُفضِ اللَّهُ فاك**; **أفْضَيْت**’ten.
Dedi: ve **الأفضاء**: alt ve üstten iki ön dişinin ve bütün azı dişlerinin düşmesidir; Şemr bunu Ferrâ’ya hikâye etti.
Dedim: ve bundan, kadının **إفضاء**ı: onun iki yolunun arasındaki perdenin kesilmesi zamanıdır.
Şemr dedi: **الفضاء**: yerden düzleşen ve genişleyen şeydir.
Dedi: ve **الصحراءُ** bir **فضاءٌ**dur.
Dedi: ve **مكانٌ فاضٍ** ve **مُفْضٍ**; yani: geniş. Ve **أرضٌ فضاءٌ** ve **بَرَازٌ**. Ve **الفاضي**: dışa açık olan.
Ebû’n-Necm, atını vasfederken dedi:
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
**مفضٍ**: geniş. Ve **المُفْضَى**: geniş olan.
Rü’be dedi:
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
Yani: onun genişliği. Ve yine dedi:
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
Dedi: **أفضى بهم**: onları, kendilerine bilinen bir şeye giden o yol kesilinceye kadar, onları ona ulaştırdığı geniş bir yere ulaştırdı.
İbn Şümeyl dedi: **الفضَاءُ** yerden düzleşen şeydir. Ve biz **أَفضيْنَا إلى الفضاء**; onun çoğulu **أَفضِيَة**dir.
Ebû Zeyd dedi: denir: işi **فضاً** bıraktım; yani: onu sağlamlaştırmadan bıraktım.
Ebû Mâlik dedi: denir: sadağında bir tek **سَهْمٌ فضاً** kaldı; yani: bir tane.
Ve denir: akranlarımdan **فَضَا** kaldım; yani: yalnız kaldım. Bunun için zayıf, sağlamlaştırılmamış işe **فَضاً** denildi; kısaltılmıştır.
Ve denir: eşyaları aralarında **فَوْضى فَضاً**dır; yani: karışık, ortak.
Lihyânî dedi: işleri aralarında **فوْضَى**dır, ve aralarında **فضاً**dır; yani: aralarında eşittir. Ve inşad etti:
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
Ve denir: bu, torbada kuru üzümle birlikte **تمرٌ فَضاً**dır; yani: karışık. Ve inşad etti:
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
Yani: saçılmış.
Ve denir: insanlar **فَوْضَى**dır: üzerlerinde emir yoksa ve onları toplayan yoksa.

**فيض فوض** : el-Asmaî dedi: **فاضت عينُه تفيض فَيْضاً**: aktığı zaman. Lihyânî: **فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً**.
Ve **فَاضَ الحديثُ**: yayıldığı zaman.
Ve denir: göz, gözyaşını **أفاضت**; onu **تُفيضه إفاضةً**. Ve falan gözyaşını **أفاضَ** etti. Ve kabını **أفاض** etti **إفاضَةً**: onu doldurduğu zaman. Allah (جلّ وعزّ) dedi: ( **فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ** ) ( البقرة : 198 ) .
Ebû İshâk dedi: bu lafızla, orada durmanın vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإفاضة** ancak duruştan sonra olur. Ve ( **أفَضْتُمْ** ) manası: çoklukla sevk ettiniz.
Denir: kavim, hadiste **أفاض** etti: onda atıldıkları ve çoğalttıkları zaman.
Ve deve, gevişini **أفاضَ** etti: onu dağınık, çok olarak attığı zaman.
Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
Ve adam, oklarla **إفاضةً** yaptı: onlarla vurduğu zaman; çünkü onlar dağılmış, ayrılmış olarak düşer. Ve caizdir: **أفاضَ على القِداح**.
Ebû Züeyb el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
Dedi: dilde **الإفاضة** babından olan her şey, ancak ayrılık yahut çokluk üzerine olur.
El-Asmaî dedi: **أرض ذاتُ فُيوض**: onda taşan şey olup yükseldiği zaman.
Ve denir: falan falana **غَيْضاً من فَيْض** verdi; yani: çoktan az verdi. Ve Basra nehri **الغيض** diye adlandırılır. Lihyânî dedi: denir: falan falanla **شركة مفاوضة** ortaklığı yaptı; o, ikisinin mallarının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır.
Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضَى**dır; ve **فَيْضِيضى** ve aralarında **فَوْضُوضى**.
Dedi: bu üç harfte med ve kasr caizdir.
Ebû Zeyd dedi: kavim, işleri **فَيْضوضَى**dır; ve aralarında **فَيْضُوضَى**dır: karışık oldukları zaman; bu, bunun elbisesini giyer; bu, bunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde ne yapacağı hususunda arkadaşına danışmaz.
Leys dedi: dersin ki: işi ona **فوّضتُ**; yani: onu ona bıraktım.
Allah (جلّ وعزّ) dedi: **لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ; yani: ona dayanırım. Ve insanlar **فَوْضَى** oldu; yani: dağınık. Ve o, **الفائض**in cemaatidir; tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: yaban hayvanları **فَوْضى**dır; yani: dağınık, gidip gelir. Ve insanlar **فَوْضَى**dır: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve su ve yağmur ve hayır **فاضَ**: çoğaldığı zaman; **يَفيض فَيْضاً**.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ**: dolduğu zaman.
Ve havuz **فائضٌ**dur; yani: doludur; su üstünden akar.
Leys dedi: **حديثٌ مُسْتفاض**: onda alınmış; onu **استفاضوه**; yani: onda aldılar.
Dedi: ve kim **مستفيض** derse, o der ki: insanlar içinde yaygındır; taşan su gibi.
Dedim: Ferrâ ve Asmaî ve İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu dedi ki: “**حديثٌ مستفاض**” denmez. Dediler: o, Arapların كلامından değildir; ancak şehirlinin sözünden türetilmiş bir yenidir. Doğrusu: **حديثٌ مستفيض**; yani: insanlar içinde yayılmış, şayi. Bazı muhdeslerin şiirinde gelmiştir:
في حديثٍ من أمره مُستفاض
Ve onların sözünden fasih değildir.
Ebû Ubeyd: **امرأة مُفاضَة**: karnı iri, eti sarkık olduğu zaman; bu, kadınlarda bir ayıptır.
Ve mekân **استفاض** etti: genişlediği zaman; o da **مُستفيضُ**tur. Zü’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
Ve **فَيَّاض**: erkek adlarındandır. Ve **فيّاض**: Arap atlarının öncü koşucularından bir atın adıdır. Ve **فرسٌ فَيْضٌ** ve **سَكْبٌ**: koşusu çok olan.
Ve erkeklerin zikrinde gelen bir hadiste: (sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur).
Şemr dedi: el-Bekrâvî’ye onu sordum; dedi ki: **الفَيْضُ** burada ölümdür. Onu başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: **فاضتْ نفسُه**; yani: ruhu çıkarken can çekişmesi.
Ebû Turâb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **فاض** etti ve **فاظ** etti: öldüğü zaman. Aynı şekilde: **فاظت نفسه**.
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: **فاضت نفسه**; fiil nefis içindir.
Ve adam **فاضَ يَفيضُ**; ve **فاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً**.
Ebû Rabîa dedi: Asmaî dedi: **فاضَتْ نفسُه** de denmez, **فاظَتْ** de; ancak “adam **فاضَ** etti ve **فاظَ** etti” denir.
Asmaî dedi: Ebû Amr’u şöyle derken işittim: “**فاظتْ نفسُه**” denmez; fakat “**فاظَ**” denir: öldüğü zaman, **الظاء** ile; ve **فاض** denmez, **الضاد** ile, asla. Rü’be dedi:
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
İbnü’s-Sikkît dedi: ölü **فاظ** eder; **يَفيظ فَيْظاً**; ve **يَفُوظُ فوضاً**.
Dedi: Ebû Ubeyde zannetti ki: “**فاضت نفسُه**” Benî Temîm’den bir kısmın dilidir; ve inşad etti:
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
Asmaî ona inşad etti; dedi:
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
Ve Ebû’l-Hasen el-Lihyânî.
Asmaî dedi: **حان فَوْظَه**; yani: ölümü.
Ferrâ dedi: denir: **فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً**; bu Temîm ve Kelb’dedir. Ondan daha fasih ve daha tercih edilir olan: **فاظتْ نفسه فُيوظاً**.
Ebû’l-Hasen dedi: bazısı dedi: falan, nefsini **فاظَ** etti; yani: onu kustu. Ve onu vurdum, ta ki nefsi **أفظتْ**.
Şemr dedi: Kisâî dedi: **تَفَيّظوا أنفسهم**: yani: onları kustular.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: o, nefsini **يَفيظُ** eder; ve nefsi **فاظت**; ve o, nefsini **فاظ** etti. Ve Allah ona nefsini **أفاظَه** etti. Başkası inşad etti:
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
Şemr dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **الإفاضةُ**: koşmanın süratidir. Ve binen **أفاضَ** eder: devesini, gayretin altında, onunla arasında bir şiddetle sevk ettiği zaman.
Dedi: bu, üzerlerinde biniciler bulunan develerin koşmasının yarısıdır. Ve **الإفاضةُ** ancak üzerlerinde biniciler varken olur.

**فض** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (bir sadakayı, **الأوْفاض** içine konulmasını emrettiği).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأوْفاض**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklardır.
Dedi: Ferrâ dedi: onlar, her birinin yanında bir **وَفْضَة** bulunanlardır; o da, içine yiyeceğini attığı, sadağa benzer bir şeydir.
Ebû Ubeyd dedi: Şerîk’ten **الأوفاض** hakkında bana ulaştı: onlar, **الصُّفّة**nin aslıdır.
Ebû Ubeyd dedi: bu, bizim yanımızda hepsi birdir; çünkü **أهلَ الصُّفّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi. Ve Ferrâ’nın dediği gibi, onlardan her bir adamla birlikte bir **وفْضَة** bulunması mümkün olur.
İbn Şümeyl dedi: **الجَعْبةُ**: ağzında üstünden bir kapak bulunan, yuvarlak, geniş kılıf; **الوفْضة** ondan daha küçüktür; üstü ve altı düzdür. Başkası, Tırmâh’ın beytini inşad etti:
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
**الهضّاء**: cemaat; onların murad etmeleri sebebiyle onları **الْجِنّة**ye benzetti.

Seleme, Ferrâ’dan, Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü hakkında: ( **سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ** ) ( المعارج : 43 ) .
Dedi: **الإيفاضُ**: hızlanmadır.
Recez söyleyen dedi:
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
Leys dedi: develer **تَفِضُ وَفْضاً** eder ve **تَسْتَوْفِض**; binicisi onu **أوفَضَ** etti.
Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederken dedi:
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
Asmaî dedi: **مستوفَض**; yani: ürkütüldü de **استَوْفَض** etti. Ve **أوْفَض**: hızlandığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: denir: niçin seni **مستوفضاً** görüyorum; yani: korkutulmuş.
Ebû Mâlik dedi: **استُوْفِض**; yani: acele ettirildi. Ve inşad etti:
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: suyu tutan yere **الوفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المَسَاك** denir; suyu tutmazsa o **مُسْهِب**dir.

**وضف** : Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’yi şöyle derken işittim: deve **أوْضَفَتْ** ve **أوْضَعَتْ**: koşar adım gittiği zaman. Ve ben onu **أوضَعتُها** ettim de o **وَضَعَتْ** etti; ve onu **أوضفتُها** ettim de o **فوضفت** etti; yani: onu koşturdum da o koştu.

**فضأ** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den, hemze babında: adamı **أفضأْتُ**: onu doyurdum.
Dedim: Şemr bunu Ebû Ubeyd’e **بالفاء** ile böyle rivayet etti; Şemr onu inkâr etti; ve inkâr etmesi yerindedir; çünkü o, tashif edilmiştir. Doğrusu: **أقْضأْتُه** **بالقاف** ile: onu doyurduğün zaman; İbnü’s-Sikkît böyle dedi. **القاف** babında geçti; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ضيل**) **الضاد** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi ki: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi ki:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. Ve “**ولا يَضِيرني** şöyle” (denir), yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾ [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve**الياء** ve**الزاء** daha önce zikri geçti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **بَنات الياء**’dandır; bu sebeple onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik olan. Denir: “**ضِزْته** hakkını”; onu men ettiğin zaman. Bir topluluk “**ضَأَزَه**” diye rivayet etti; hemzeli. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu bâbda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve**الياء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denir: “**ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**”; ve ben onu “**أَضَعْتُهُ**” yani “**إضاعة**” ile zayi ettim. Ama onların **العَقَار**’ı “**ضيعة**” diye adlandırmalarına gelince, onu aslî dilden saymıyorum([4]); ve onu, sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak şu sebeple böyle adlandırıldı: onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunun. Ve denir: “**أَضَاعَ**” o halde o “**مُضِيعٌ**”dir; zayiatı çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve bâbdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl bâbındandır. **ابنُ السِّكيت** rivayet etti: “**تضيَّعت** rüzgâr”; “**تضوَّعت**” gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir sahih asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denir: “**أَضَفْتُ** şeyi şeye”: onu meylettirdim. Ve güneş “**ضافت** **تَضِيف**”: meyletti; aynı şekilde “**تضيَّفَتْ**”, batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya meylettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi ki:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani sırtlarımızı dayadık. Ve denir: ok hedefin dışına “**ضَافَ**” eder, “**يَضِيف**”. **أبو زُبيد** dedi ki:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundan (gelir); denir: “**ضِفْتُ** adamı”: beni misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve “**أَضَفْتُهُ**”: onu yanıma indirdim. Ve denir: “**ضَيَّفْته**” “**أضفْتُهُ**” gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse “**يتضيَّفُ** insanları”: onları takip eder, ta ki onu misafir etsinler. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil de olur çoğul da. Ve ayrıca “**أضياف**” ve “**ضِيفانٌ**” denir. Ve vâdinin tarafına “**ضِيفٌ**” denir; ikisi “**ضِيفانِ**”dir. “**تَضايَفنا** vâdiyi”: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Aynı şekilde “**تَضَايَفَ** köpekler [**الصَّيدَ**([10])]”: onu yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi ki:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve bu, bu kıyastandır. Ve denir: “**تضَيَّفُوه**”: yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
işte o, **الضِّيافة**’dan bilinen **الضَّيفةُ**’dir. Ve bir kavim dedi ki: “Kadın **ضافت**”: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف** etti” sözleri; ondan korktuğu zaman: bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona bir çıkış yolu aranabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف** etti”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda oldu; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; ve bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi ki:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi ki: “**ضاف** keder”: sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**’dır: fakirlik. Denir: adam “**أضاق**”: malı gitti. Ve “**ضاقَ**”: cimrilik ettiği zaman. Ve “**ضَيْقٌ**” bir şey: yani **ضَيِّق**. Bâbın hepsi tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
denir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi ki: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve**الياء** ve**الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denir: “Bu develer **تَضِيك**”: memelerinin büyüklüğünden uyluklarını açarlar.

(**ضيم**) **الضاد** ve**الياء** ve**الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denir: “**ضامه** **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**.” O, isim ve masdardır. Ve **المَضِيم** adam: mazlum. Ve bâbda bir kelime kaldı: denir ki **الضِّيم** (ضاد’ın kesresiyle): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi ki:

--------------ـــــ
([1]) Lisân’da (**ضيل**)’de onu okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyettendir. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Ya‘kūb’un kıraatidir; İbn Muḥayṣın ve el-Yezîdî de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). İtḥâf Fuḍalâʾi’l-Beşer 178.
([3]) Sadrı Lisân’da (**ضأز**)’de olduğu gibi:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”; ve onu söylemez.
([5]) Söz böyle eksik olarak vârid oldu. Bu iki beyt ile **الشماخ**’a istişhâd ederler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
Ve belki onların ardından sözün kalanı İbn Fâris’te: “Bu, **الإضاعة**’dan, **التضييع** mânâsınadır.”
([6]) İmruʾu’l-Kays Dîvânı 88 ve Lisân (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrici (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı dîvânında 560’ta:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve Lisân (**ضيف**)’te de böyledir. Bir defa daha: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”; ve **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
([10]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) el-Mufaḍḍaliyyât’ta (1: 94) Mutammim b. Nuwayra’nındır; ve sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *.
([13]) Lisân’da (**ضيف**، **فلم**)’de el-Burayq el-Huzelî’nindir; el-Huzeliyyîn’in Bâkıye Eş‘ârı 22’de ve es-Sukkarî’nin el-Huzeliyyîn Şerhi 110’da, ve (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce Lisân’da (**ضيف**)’te: * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) el-Ba‘îs’in Cerîr’i hicvidir; daha önce (**رشم**)’de geçti; beytin tahrici hâşiyelerdedir.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) en-Nâbiğa el-Ca‘dî’nindir; sadrı Lisân’da (**ضيف**)’te olduğu gibi: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, Ebû Ḏuʾayb el-Huzelî’dir; beyit dîvânında 99’dadır.
([19]) Beyit tamamıyla, dîvânda olduğu gibi:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
([20]) el-Aḫṭal dîvânında 233 ve Lisân (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) **المجمل**’de onun yerine: “Ve o, Huzelî’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği Huzelî, Sâ‘ide b. Cüʾeyye’dir. Ve beyti, Lisân’da (**دبب**، **ضيم**)’de ve Dîvânu’l-Huzeliyyîn 207’de:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الضيف الميل. يقال: ضفت إلى كذا، وأضفت كذا إلى كذا، وضافت الشمس للغروب وتضيفت، وضاف السهم عن الهدف، وتضيف، والضيف: من مال إليك نازلا بك، وصارت الضيافة متعارفة في القرى، وأصل الضيف مصدر؛ ولذلك استوى فيه الواحد والجمع في عامة كلامهم، وقد يجمع فيقال: أضياف، وضيوف، وضيفان. قال تعالى: ﴿ضيف إبراهيم﴾ [الحجر/51]، ﴿ولا تخزون في ضيفي﴾ [هود/78]، ﴿إن هؤلاء ضيفي﴾ [الحجر/68]، ويقال: استضفت فلانا فأضافني، وقد ضفته ضيفا فأنا ضائف وضيف. وتستعمل الإضافة في كلام النحويين في اسم مجرور يضم إليه اسم قبله، وفي كلام بعضهم في كل شيء يثبت بثبوته آخر، كالأب والابن، والأخ والصديق؛ فإن كل ذلك يقتضي وجوده وجود آخر، فيقال لهذه: الأسماء المتضايفة.

##### Türkçe

- **الضيف**’in aslı meyildir. Denilir: “Şuna **ضفت**”, “Şunu şuna **أضفت**”; güneş batmaya **ضافت** ve **تضيفت**; ok hedeften **ضاف** ve **تضيف**. Ve **الضيف**: sana meylederek yanında konaklayan kimsedir. Ve **الضيافة** köylerde tanışılmış (örfleşmiş) oldu. Ve **الضيف**’in aslı bir mastardır; bundan dolayı onların sözlerinin umumunda onda tekil ile çoğul eşit olmuştur. Ve bazen cem‘ edilir de denilir: **أضياف** ve **ضيوف** ve **ضيفان**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ضيف إبراهيم**﴾ [الحجر/51]، ﴿ولا تخزون في **ضيفي**﴾ [هود/78]، ﴿إن هؤلاء **ضيفي**﴾ [الحجر/68]. Ve denilir: “Falanı **استضفت** de beni ağırladı (**فأضافني**)”. Ve onu misafir ettim: **ضفته ضيفا**; ben **ضائف** ve **ضيف**im. Ve **الإضافة** nahivcilerin sözünde, kendisine önceki bir isim bitiştirilen mecrur bir isim hakkında kullanılır. Ve bazılarının sözünde, bir başkasının sabit olmasıyla sabit olan her şey hakkında (kullanılır); baba ve oğul, kardeş ve dost gibi. Zira bütün bunlar, onun varlığının başka bir varlığı gerektirmesini iktiza eder; bunlara denilir: **الأسماء المتضايفة**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ف
ضاف إليه‏:‏ مال إلهي وضاف عنه‏:‏ مال عنه‏.‏
وضاف السهم عن الهدف‏.‏
وضافت الشمس وضيفت وتضيفت‏:‏ مالت إلى الغروب‏.‏
وقال بشر‏:‏ طاو برملة أو رال تضيفه إلى الكناس عشيٌّ بارد صرد أي أماله إليه‏.‏
والناقة تضيف إلى الفحل‏.‏
والجارية تضيف إلى الرجل‏:‏ تستأنس إلى صوته وتريد أن تأتيه‏.‏
وأضف ظهرك إلى الحائط‏:‏ أمله وأسنده‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ ونزلوا بضيف الوادي‏:‏ بناحيته وتضايفوا الوادي‏:‏ أتوا ضيفه‏.‏
وضافني وتضيفني‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ ومنا خطيب لا يعاب وقائل ومن هو يرجو فضله المتضيف وأضفته وضيفته وهو ضيف وكذلك الجميع وهم ضيوف وأضياف وضيفان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أضاف إليه أمراً إذا أسنده إليه واستكفأه‏.‏
وفلان أضيفت إليه الأمور‏.‏
وما هو إلا مضاف أي دعيٌّ كما قيل‏:‏ مسند وملصق‏.‏
وهو يأخذ بيد المضاف وهو المحرج المحاط به‏.‏
ونزلت به مضوفة‏.‏
قال‏:‏ وكنت إذا جارى دعا لمضوفة أشمر حتى يبلغ الساق مئزري ومنه‏:‏ أضاف منه إذا أشفق وحاذر حذر المحاط به‏.‏
وتضايفه السبعان‏:‏ تكنفاه‏.‏
وتضايفت الكلاب الصيد وتضايفت عليه‏.‏
وقال‏:‏ يتبعن عوداً يشتكى الأظلاَّ إذا تضايفن عليه انسلا وضافه الهم وضاف وساده‏.‏
وقال الطرماح‏:‏ بات يستن الندى فوقه ضيف أرطاة بحقف هيام

##### Türkçe

ض ي ف
Ona **ضاف** etti: ona meyletti; ve ondan **ضاف** etti: ondan meyletti.
Ve ok, hedeften **ضاف** etti.
Güneş **ضافت** ve **ضيفت** ve **تضيفت**: batmaya meyletti.
Ve Bişr dedi: “Bir kumlukta **طاو** yahut **رال**; onu **تضيفه** **إلى الكناس**; soğuk, sert bir akşam” yani onu ona doğru meylettirdi.
Ve dişi deve, erkeğe **تضيف** eder.
Ve cariye, erkeğe **تضيف** eder: sesine ünsiyet eder ve ona gelmek ister.
Ve sırtını duvara **أضف** et: onu meylettir ve onu dayandır.
İmru’ul-Kays dedi: “Ve vadinin **ضيف**’inde indiler”: onun yan tarafında; ve vadiyi **تضايفوا** ettiler: onun **ضيف**’ine geldiler.
Ve beni **ضافني** etti ve beni **تضيفني** etti.
Ferazdak dedi: “Ve bizden ayıplanmayan bir hatip ve bir söyleyen vardır; ve o, fazlını umduğu **المتضيف** olan kimsedir.” Ve onu **أضفته** ettim ve onu **ضيفته** ettim; ve o **ضيف**tir; ve bunun gibi hepsi; ve onlar **ضيوف** ve **أضياف** ve **ضيفان**dır.
Ve mecazdan: ona bir işi **أضاف** etti; onu ona isnat ettiği ve onu ona yüklediği zaman.
Ve falana işler **أضيفت** edildi.
Ve o ancak bir **مضاف**tır; yani bir **دعيٌّ**; denildiği gibi: **مسند** ve **ملصق**.
Ve o, **المضاف**ın elinden tutar; ve o, sıkıştırılmış, kuşatılmış olandır.
Ve ona bir **مضوفة** indi.
Dedi: “Ve ben, bir komşu bir **لمضوفة** çağırdığı vakit, izarım baldırıma varıncaya dek sıvarım.” Ve ondan: ondan **أضاف** etti; korktuğu ve sakındığı, kuşatılmış olanın sakınmasıyla sakındığı zaman.
İki yırtıcı onu **تضايفه** etti: onu kuşattılar.
Ve köpekler avı **تضايفت** ettiler ve onun üzerine **تضايفت** ettiler.
Ve dedi: “**الأظلاَّ**’yı şikâyet eden bir dalı izlerler; onun üzerine **تضايفن** ettikleri vakit sıyrılıp gider.” Ve ona keder **ضافه** etti; ve yastığını **ضاف** etti.
Turmâh dedi: “Üstünde çiğ, bir **ضيف** olarak geceledi; bir **أرطاة** (ağacı), bir **حقف** üzerinde, bir **هيام** (kumluğu)nda.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضِفْتُ الرجل ضَيْفاً وضِيافةً وتَضَيَّفْتُه: نزلتُ به ضَيْفاً ومِلْتُ إليه، وقيل: نزلت به وصِرْت له ضَيفاً. وضِفْتُه وتَضَيَّفْتُه: طلبت منه الضِّيافةَ؛ ومنه قول الفرزدق:
وجَدْت الثَّرى فينا إذا التُمِسَ الثَّرى،
ومَنْ هو يَرْجُو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
قال ابن بري: وشاهِد ضِفْتُ الرجل قولُ القطامي:
تَحَيَّزُ عَني خَشْيَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَتِ الأَفْعى مَخافةَ ضارِب
وقد فسر في ترجمة حيز. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: ضافَها ضَيْفٌ فأَمَرَتْ له بمِلْحَفَةٍ صفراء؛ هو من ضفت الرجل إذا نزلت به في ضِيافَتهِ؛ ومنه حديث النَّهْديِّ: تَضَيَّفْتُ أَبا هريرة سَبْعاً. وأَضَفْتَه وضَيَّفْتَه: أَنْزَلْتَه عليك ضَيْفاً وأَمَلْتَه إليك وقَرَّبْتَه، ولذلك قيل: هو مُضافٌ إلى كذا أَي مُمالٌ إليه. ويقال: أَضافَ فلان فلاناً فهو يُضيفُه إضافةً إذا أَلجأَه إلى ذلك. وفي التنزيل العزيز: فأَبَوْا أَن يضيفوهما؛ وأَنشد ثعلب لأَسماء بن خارجة الفزاري يصف الذئب: ورأَيتُ حَقّاً أَن أُضَيِّفَه،
إذْ رامَ سِلْمِي واتَّقى حَرْبي
استعار له التضييفَ، وإنما يريد أَنه أَمَّنَه وسالمه. قال شمر: سمعت رجاء بن سَلَمَة الكوفي يقول: ضَيَّفْتُه إذا أَطْعَمْتَه، قال: والتضييفُ الإطعام، قال: وأَضافَه إذا لم يُطْعِمْه، وقال رجاء: في قراءة ابن مسعود فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما: يُطْعِمُوهما. قال أَبو الهيثم: أَضافَه وضَيَّفَه عندنا بمعنًى واحد كقولك أَكْرَمَه اللّه وكرَّمه، وأَضَفْته وضَيَّفْتُه. قال: وقوله عز وجل فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما، سأَلاهم الإضافةَ فلم يفعلوا، ولو قُرِئت أَن يُضِيفُوهما كان صواباً. وتَضَيَّفْتُه: سأَلته أَن يُضِيفَني، وأَتيتُه ضَيْفاً؛ قال الأَعشى:
تَضَيَّفْتُه يَوْماً، فأَكْرَمَ مَقْعَدي،
وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائدا
وقال الفرزدق:
ومنّا خَطِيبٌ لا يُعابُ، وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
ويقال: ضَيَّفْتُه أَنزلته منزلة الأَضياف. والضَّيْفُ: المُضَيَّفُ يكون للواحد والجمع كعدلٍ وخَصْمٍ. وفي التنزيل العزيز: هل أتاك حديثُ ضَيْفِ إبراهيمَ المُكْرَمِينَ، وفيه: هؤلاء ضَيْفي فلا تَفْضَحُونِ؛ على أَن ضيفاً قد يجوز أَن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زَوْرٍ وصَوْمٍ، فافهم، وقد يكسَّر فيقال أَضْيافٌ وضُيُوفٌ وضِيفانٌ؛ قال:إذا نَزَلَ الأَضْيافُ، كان عَذَوَّراً
على الحَيِّ حتى تَسْتَقِلَّ مَراجِلُهْ
قال ابن سيده: الأَضْيافُ هنا بلفظ القِلَّة ومعناها أَيضاً، وليس كقوله:وأَسْيافُنا من نَجْدَةٍ تَقْطُرُ الدّما
في أَنْ المراد بها معنى الكثرة، وذلك أَمْدَحُ لأَنه إذا قَرَى الأَضْيافَ بمراجِلِ الحيّ أَجمعَ، فما ظنُّك لو نزل به الضيِّفانُ الكثيرون؟ التهذيب: قوله هؤلاء ضَيْفِي أَي أَضيافي، تقول هؤلاء ضَيْفِي وأَضْيافي وضُيوفي وضِيافي، والأُنثى ضَيْفٌ وضَيْفةٌ، بالهاء؛ قال البَعيث: لَقًى حَمَلَتْه أُمُّه، وهي ضَيْفَةٌ،
فجاءَت بِيَتْنِ للضِّيافة أَرْشَما
وحرَّفه أَبو عبيدة فعزاه إلى جرير؛ قال أَبو الهيثم: أَراد بالضَّيْفة في البيت أَنها حملتْه وهي حائض. يقال: ضافَتِ المرأةُ إذا حاضت لأَنها مالت من الطُّهر إلى الحَيض، وقيل: معنى قوله وهي ضَيْفة أَي ضافت قوماً فحبِلت في غير دار أَهلها.
واسْتَضافه: طلب إليه الضِّيافة؛ قال أَبو خِراشٍ:
يَطِيرُ إذا الشَّعْراء ضافتْ بِحَلْبِه،
كما طارَ قِدْحُ المُسْتَضِيفِ المُوَشَّمُ
وكان الرجل إذا أَراد أَن يَسْتَضيف دار بِقدْحٍ مُوَشَّم ليُعْلم أَنه مُسْتَضِيف.
والضَّيْفَن: الذي يَتْبَعُ الضَّيْفَ، مشتقّ منه عند غير سيبويه، وجعله سيبويه من ضفن وسيأْتي ذكره. الجوهري: الضَّيْفن الذي يجيء مع الضَّيْفِ، والنون زائدة، وهو فَعْلَن وليس بفَيْعَلٍ؛ قال الشاعر: إذا جاء ضَيْفٌ، جاء للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ،
فأَوْدَى بما تُقْرى الضُّيُوفُ الضَّيافِنُ
وضافَ إليه: مال ودَنا، وكذلك أَضاف؛ قال ساعدة بن جؤية يصف سحاباً: حتى أَضافَ إلى وادٍ ضَفادِعُه
غَرْقَى رُدافَى، تراها تَشْتَكي النَّشَجا
وضافَني الهمُّ كذلك. والمُضاف: المُلْصَق بالقوم المُمال إليهم وليس منهم. وكلُّ ما أُمِيلَ إلى شيء وأُسْنِد إليه، فقد أُضِيفَ؛ قال امرؤ القيس:
فلما دخَلْناه، أَضفنا ظُهورَنا
إلى كلِّ حارِيٍّ قَشِيبٍ مُشَطَّبِ
أَي أَسْنَدْنا ظُهورَنا إليه وأَملْناها؛ ومنه قيل للدّعيِّ مُضاف لأَنه مُسْنَدٌ إلى قوم ليس منهم. وفي الحديث: مَضِيفٌ ظهرَه إلى القُبَّة أَي مُسْنِدُه. يقال: أَضفتُه إليه أُضِيفُه. والمُضاف: المُلْزَق بالقوم. وضافه الهمُّ أَي نزَلَ به؛ قال الراعي:
أَخُلَيْدُ، إنَّ أَباك ضافَ وِسادَهُ
هَمَّانِ، باتا جَنْبَةً ودخِيلا
أَي بات أَحدُ الهَمَّيْنِ جَنْبَه، وباتَ الآخرُ داخِلَ جَوْفِه. وإضافةُ الاسم إلى الاسم كقولك غلام زيد، فالغلام مضاف وزيد مضاف إليه، والغَرَض بالإضافة التخصيص والتعريف، ولهذا لا يجوز أَن يُضافَ الشيء إلى نفسه لأَنه لا يُعَرِّفُ نفسه، فلو عرَّفها لما احتيج إلى الإضافة. وأَضفت الشيء إلى الشيء أَي أَمَلْتُه، والنحويون يسمون الباء حرف الإضافة، وذلك أَنك إذا قلت مررت بزيد فقد أَضفت مرورَك إلى زيد بالباء. وضافت الشمس تَضِيفُ وضَيَّفَت وتَضيَّفتْ: دنت للغروب وقرُبت. وفي الحديث: نَهى رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، عن الصلاة إذا تَضَيَّفت الشمسُ لغروب؛ تضيَّفت: مالت، ومنه سمي الضَّيْفُ ضَيْفاً من ضافَ عنه يَضِيف؛ قال: ومنه الحديث: ثلاثُ ساعات كان رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، يَنهانا أَن نُصَلِّي فيها: إذا طلعت الشمس حتى ترتفع، وإذا تضَيَّفت للغروب، ونصفَ النهار. وضاف السهمُ: عَدَل عن الهَدَف أَو الرميَّة، وفيه لغة أُخرى ليست في الحديث: صافَ السهم بمعنى ضافَ، والذي جاء في الحديث ضافَ، بالضاد. وفي حديث أَبي بكر قال له ابنه: ضِفْتُ عنك يوم بَدرٍ أَي مِلْتُ عنكَ وعدَلْتُ؛ وقول أبي ذؤيب:
جَوارِسُها تَأْوِي الشعُوفَ دَوائِباً،
وتَنْصَبُّ أَلْهاباً مَضِيفاً كِرابُها
أَراد ضائفاً كِرابُها أَي عادِلةً مُعْوَجَّةً فوضع اسم المفعول موضع المصدر. والمُضافُ: الواقع بين الخيل والأَبْطال وليست به قوَّة؛ وأَما قول الهذلي:
أَنت تُجِيبُ دَعْوةَ المَضوفِ
فإنما استعمل المفعول على حذف الزائد، كما فُعل ذلك في اسم الفاعل نحو قوله:
يَخْرُجْن من أَجْوازِ ليلٍ غاضِي
وبني المَضُوف على لغة من قال في بِيع بُوعَ. والمضاف: المُلْجأُ المُحْرَجُ المُثْقَلُ بالشرّ؛ قال البُرَيْق الهذلي:
ويَحْمِي المُضافَ إذا ما دعا،
إذا ما دعا اللِّمّة الفَيْلَمُ
(* قوله «إذا ما دعا اللمة إلخ» هكذا في الأصل، وأنشده الجوهري في مادة ف ل م: إذا فرّ ذو اللمة الفيلم)
هكذا رواه أَبو عبيد بالإطلاق مرفوعاً، ورواه غيره بالإطلاق أيضاً مجروراً على الصفة للِّمّة؛ قال ابن سيده: وعندي أَنَّ الرواية الصحيحة إنما هي الإسكان على أَنه من الضرب الرابع من المُتَقارَب لأَنك إن أَطلقتها فهي مُقْواة، كانت مرفوعة أَو مجرورة؛ أَلا ترى أَن فيها: بعثت إذا طَلَعَ المِرْزَمُ
وفيها:
والعَبدَ ذا الخُلُق الأَفْقَما
وفيها:
وأَقضي بصاحبها مَغْرَمِي
فإذا سكّنت ذلك كله فقلت المِرْزَمْ الأَفقمْ مغرمْ، سَلِمت القِطعةُ من الإقواءِ فكان الضرْب فلْ، فلم يخرج من حكم المتقارَب. وأَضفتُه إلى كذا أَي أَلجأْته؛ ومنه المُضاف في الحرب وهو الذي أُحيط به؛ قال طرفة: وكَرِّي إذا نادى المُضافُ مُحَنَّباً،
كَسِيدِ الغَضَا، نَبَّهْتَه، المُتَوَرِّدِ
قال ابن بري: والمُسْتَضاف أَيضاً بمعنى المضاف؛ قال جوَّاس بن حَيّان الأَزْدِيّ:
ولقد أُقْدِمُ في الرَّوْ
عِ، وأَحْمِي المُسْتَضافا
ثم قد يحْمَدُني الضَّيْـ
ـفُ، إذا ذَمَّ الضِّيافا
واستضافَ من فلان إلى فلان: لجأَ إليه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ومارَسَني الشَّيْبُ عن لِمَّتي،
فأَصبحْتُ عن حقِّه مُسْتَضيفا
وأَضافَ من الأَمر: أَشْفَقَ وحَذِر؛ قال النابغة الجعدي: أَقامتْ ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ،
وكان النَّكيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا
وإنما غَلَّبَ التأنيث لأَنه لم يذكر الأَيام. يقال: أَقَمْتُ عنده ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ، غلَّبوا التأْنيث. والمَضُوفةُ: الأَمر يُشْفَقُ منه ويُخافُ؛ قال أَبو جندب الهذلي:
وكُنْتُ إِذا جاري دَعا لِمَضُوفةٍ،
أُشَمِّرُ حتى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري
يعني الأَمْر يُشْفِقُ منه الرَّجُل؛ قال أَبو سعيد: وهذا البيت يروى على ثلاثة أَوجه: على المَضُوفةِ، والمَضِيفَةِ، والمُضافةِ؛ وقيل:ضافَ الرَّجلُ وأَضافَ خاف. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: أَنَّ ابن الكَوَّاء وقَيْسَ بن عَبادٍ
(* قوله «عباد» كذا بالأصل، والذي في النهاية عبادة.)
جاآه فقالا له: أَتَيْناكَ مُضافين مُثْقَلَيْنِ؛ مُضافين أَي خائفَين، وقيل: مُضافين مُلْجَأَيْن. يقال: أَضافَ من الأَمر إذا أَشْفَق. وحَذِر من إضافةِ الشيء إلى الشيء إذا ضَمَّه إليه. يقال: أَضافَ من الأَمر وضافَ إذا خافه وأَشْفَقَ منه. والمَضُوفة: الأَمر الذي يُحذَرُ منه ويُخافُ، ووجهه أَن تجعل المُضافَ مصدراً بمعنى الإضافة كالمُكْرَم بمعنى الإكْرام، ثم تصفَ بالمصدر، وإلا فالخائف مُضِيف لا مُضاف.
وفلان في ضِيفِ فلان أَي في ناحيته. والضِّيفُ: جانبا الجبل والوادي، وفي التهذيب: الضِّيفُ جانِبُ الوادي؛ واستعار بعض الأَغْفالِ الضِّيفَ للذَّكر فقال:
حتى إذا وَرَّكْت من أَْتَيْرِ
سواد ضِيفَيْهِ إلى القُصَيْرِ
وتضايف الوادب: تضايَقَ. أَبو زيد: الضِّيفُ، بالكسر، الجَنْبُ؛ قال: يَتْبَعْنَ عَوْداً يَشْتَكي الأظَلاَّ،
إذا تَضايَفْنَ عليه أْنْسَلاَّ
يعني إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبِه، والقاف فيه تصحيف. وتَضايَفَه القوم إذا صاروا بِضِيفَيْه. وفي الحديث: أَنَّ العَدُوَّ يوم حُنَيْنٍ كَمَنُوا في أَحناء الوادي ومَضايفه. والضِّيفُ: جانِبُ الوادي. وناقةٌ تُضِيفُ إلى صوت الفحل أَي إذا سمعته أَرادت أَن تأْتيه؛ قال البُرَيْقُ الهذلي:
منَ المُدَّعِينَ إذا نُوكِروا،
تُضِيفُ إلى صَوْتِه الغَيْلَمُ
الغيلم: الجاريةُ الحَسْناء تَسْتأْنِسُ إلى صوته؛ ورواية أَبي عبيد: تُنِيفُ إلى صَوته الغيلم

##### Türkçe

**ضِفْتُ** adamı **ضَيْفاً** ve **ضِيافةً** ve **تَضَيَّفْتُه**: onun yanında **ضَيْفاً** olarak indim (konakladım) ve ona meylettim; ve denildi: onun yanında indim ve ona **ضَيفاً** oldum. Ve **ضِفْتُه** ve **تَضَيَّفْتُه**: ondan **الضِّيافةَ**yı talep ettim; ve ondan, el-Ferazdak’ın sözü:

Ve bizde **الثَّرى**yı buldum, **الثَّرى** talep edildiğinde,
ve onun fazlını uman, **المُتَضَيِّفُ**tur.

İbn Berrî dedi: **ضِفْتُ** adamın şahidi, el-Kutâmî’nin sözü:

Benden uzaklaştı, onu **أَضِيفَها** diye korkarak,
nasıl ki engerek, vuranın korkusuyla yana çekildi.

Ve **حيز** tercümesinde açıklanmıştır. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ona bir **ضَيْفٌ** geldi de ona sarı bir **مِلْحَفَةٍ** ile emretti; o, “**ضفت الرجل**”den (adamın yanında indim)dir; onun **ضِيافَتهِ**sinde (misafirliğinde) onun yanında konakladığım zaman; ve ondan, en-Nehdî’nin hadîsi: “**تَضَيَّفْتُ** Ebû Hureyre’yi yedi (gün).” Ve **أَضَفْتَه** ve **ضَيَّفْتَه**: onu yanında **ضَيْفاً** olarak indirdin (misafir ettin) ve onu kendine meylettirdin ve onu kendine yaklaştırdın; bunun için denildi: “o, şuna **مُضافٌ**dır” yani ona meyledilmiş (ona eğdirilmiş)tir. Ve denilir: falan, falanı **أَضافَ**; o da onu **يُضيفُه** **إضافةً** ile, onu buna mecbur bıraktığı zaman. Ve aziz tenzilde: “İkisini **يضيفوهما** diye reddettiler”; ve Sa‘leb, Esmâ b. Hârice el-Fezârî’den, kurdu vasfederken inşâd etti:

Onu **أُضَيِّفَه**memin hak olduğunu gördüm,
zîrâ barışımı istedi ve savaşımı sakındı.

Ona **التضييفَ**i ödünç aldı; ancak muradı, onu emniyete aldığı ve onunla barıştığıdır. Şemmer dedi: Recâ b. Seleme el-Kûfî’nin şöyle dediğini işittim: “Onu **ضَيَّفْتُه**: ona yedirdiğim zaman”; dedi: ve **التضييفُ** yedirmedir; dedi: ve “onu **أَضافَه**: ona yedirmediği zaman.” Ve Recâ dedi: İbn Mes‘ûd’un kıraatinde “İkisini **يُضَيِّفُوهما** diye reddettiler”: “ikisini yedirsinler” (demektir). Ebû’l-Heysem dedi: Bizim yanımızda **أَضافَه** ve **ضَيَّفَه** tek bir mânâdadır; senin “Allah onu **أَكْرَمَه** ve **كرَّمه**” demen gibi; ve “onu **أَضَفْته** ve **ضَيَّفْتُه**.” Dedi: ve O’nun, azze ve celle, sözü “İkisini **يُضَيِّفُوهما** diye reddettiler”: onlardan **الإضافةَ**yı istediler de yapmadılar; eğer “**يُضِيفُوهما**” diye okunmuş olsaydı doğru olurdu. Ve **تَضَيَّفْتُه**: ondan beni **يُضِيفَني** (misafir etmesini) istedim ve ona **ضَيْفاً** olarak geldim; el-A‘şâ dedi:

Bir gün onu **تَضَيَّفْتُه**, oturduğum yeri ikram etti,
ve beni, sakatlık üzerine, bir kılavuz olarak bağladı.

Ve el-Ferazdak dedi:

Ve bizden, ayıplanmayan bir hatip ve bir söyleyen vardır,
ve onun fazlını uman, **المُتَضَيِّفُ**tur.

Ve denilir: “onu **ضَيَّفْتُه**”: onu misafirlerin menzilesine indirdim. Ve **الضَّيْفُ**: **المُضَيَّفُ**tır; **عدلٍ** ve **خَصْمٍ** gibi, tekil ve çoğul için olur. Ve aziz tenzilde: “Sana, İbrâhîm’in **ضَيْفِ** **المُكْرَمِينَ** haberi geldi mi?” ve onda: “Bunlar benim **ضَيْفي**mdir; beni rezil etmeyin”; şu üzere ki **ضيفاً** burada, inen (konaklayan) olan **ضائف**in çoğulu olabilir; böylece **زَوْرٍ** ve **صَوْمٍ** babından olur; öyleyse anla. Ve bazen kırılır da **أَضْيافٌ** ve **ضُيُوفٌ** ve **ضِيفانٌ** denir; dedi:

**الأَضْيافُ** indiği zaman, **عَذَوَّراً** olur
mahalle üzerine, kazanları yerinden kalkıncaya dek.

İbn Sîde dedi: **الأَضْيافُ** burada azlık lafzıyla ve mânâsıyla da (gelmiştir); ve onun “Ve kılıçlarımız, yiğitlikten, kan damlatır” sözü gibi değildir; çünkü orada murad, çokluk mânâsıdır; ve bu daha övücüdür; çünkü o, **الأَضْيافَ**ı mahallenin kazanlarıyla bütünüyle doyurduğu zaman, peki ya ona çok olan **الضيِّفانُ** inseydi ne sanırsın? **التهذيب**: “Bunlar benim **ضَيْفِي**mdir” sözü, yani benim **أَضيافي**mdir; “bunlar benim **ضَيْفِي**m ve **أَضْيافي**m ve **ضُيوفي**m ve **ضِيافي**m” dersin. Dişisi **ضَيْفٌ** ve **ضَيْفةٌ**dur, **الهاء** ile; el-Ba‘îs dedi:

Annesinin taşıdığı bir buluşma; o, **ضَيْفَةٌ** iken,
misafirlik için bir **أَرْشَما** ile bir **بِيَتْنِ** getirdi.

Ebû Ubeyde onu tahrif etti de Cerîr’e nisbet etti; Ebû’l-Heysem dedi: Beyitte **الضَّيْفة** ile muradı, onu hayızlı iken taşıdığıdır. “Kadın **ضافَتِ**” denir, hayız gördüğü zaman; çünkü o, temizlikten hayza meyletti; ve denildi: “o, **ضَيْفة** iken” sözünün mânâsı, yani bir kavme **ضافت** etti de kendi ehlinin evi dışında hamile kaldı.

Ve **اسْتَضافه**: ondan **الضِّيافة**yı talep etti; Ebû Hirâş dedi:

**الشَّعْراء** onun sağımıyla **ضافتْ** ettiği zaman uçar,
nasıl ki **المُسْتَضِيفِ**in **المُوَشَّمُ** **قِدْحُ**u uçtu.

Adam, bir evi **يَسْتَضيف** etmek istediği zaman, **قِدْحٍ مُوَشَّم** ile dolaşırdı ki onun **مُسْتَضِيف** olduğu bilinsin.

Ve **الضَّيْفَن**: **الضَّيْفَ**i takip eden; Sîbeveyh dışındakilere göre ondan türemiştir; Sîbeveyh onu **ضفن**den yaptı ve onun zikri gelecektir. el-Cevherî: **الضَّيْفن** **الضَّيْفِ** ile birlikte gelen kimsedir; ve **النون** ziyadedir; o **فَعْلَن**dir, **فَيْعَل** değildir; şair dedi:

Bir **ضَيْفٌ** geldi mi, **الضَّيْفِ** için bir **ضَيْفَنٌ** gelir,
böylece **الضَّيافِنُ** **الضُّيُوفُ**a ikram edilen şeyi helâk etti.

Ve ona **ضافَ** etti: meyletti ve yaklaştı; aynı şekilde **أَضافَ**; Sâ‘ide b. Cüeyye, bir bulutu vasfederken dedi:

Nihayet onun kurbağaları bir vadiye **أَضافَ** etti,
boğulmuş, art arda; onları, **النَّشَجا**dan şikâyet eder görürsün.

Ve keder bana **ضافَ** etti, aynı şekilde. Ve **المُضاف**: kavme yapışık, onlara meyledilmiş, onlardan olmayan. Ve her ne ki bir şeye meyledildi ve ona isnad edildi, artık **أُضِيفَ** edilmiştir; İmru’ul-Kays dedi:

Onun içine girince, sırtlarımızı **أَضفنا**
her bir çizgili, yeni **حارِيٍّ**e.

Yani sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik; ve ondan, **الدّعيِّ**ye **مُضاف** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir. Ve hadîste: “Sırtını kubbeye **مَضِيفٌ**” yani onu dayayan. “Onu ona **أَضفتُه**: onu **أُضِيفُه**” denir. Ve **المُضاف**: kavme yapıştırılmış olandır. Ve “keder onu **ضافه**” yani ona indi; er-Râ‘î dedi:

Ey Ahuleyd, şüphesiz baban yastığını **ضافَ** etti:
iki keder; ikisi bir yanda ve bir içte geceledi.

Yani iki kederden biri yanında geceledi, diğeri de içinin içinde geceledi.

Ve ismin isme **إضافةُ**sı, senin “Zeyd’in kölesi” demen gibidir; köle **مضاف**tır, Zeyd **مضاف إليه**dir. Ve **بالإضافة** gaye, tahsis ve tarif etmektir; bunun için, şeyin kendisine izafe edilmesi câiz olmaz; çünkü kendisini tarif etmez; eğer onu tarif etseydi, izafeye ihtiyaç kalmazdı.

Ve şeyi şeye **أَضفت**: yani onu meylettirdim. Ve nahivciler **الباء**yı **حرف الإضافة** diye adlandırırlar; bu da şudur: “Zeyd’e uğradım” dediğin zaman, uğrayışını **الباء** ile Zeyd’e izafe etmiş olursun.

Ve güneş **ضافت**: **تَضِيفُ**; ve **ضَيَّفَت** ve **تَضيَّفتْ**: batmaya yaklaştı ve yaklaştı. Ve hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, güneş batmaya **تَضَيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti; **تضيَّفت**: meyletti; ve ondan **الضَّيْفُ**a **ضَيْفاً** adı verildi, “ondan **ضافَ** etti: **يَضِيف**”den. Dedi: ve ondan hadîs: “Üç saat vardı ki Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bizi onlarda namaz kılmaktan nehyederdi: güneş doğduğu zaman yükselinceye kadar; ve batmaya **تضَيَّفت** ettiği zaman; ve gün ortası.” Ve ok **ضافَ** etti: hedef veya atıştan saptı; ve onda, hadîste olmayan başka bir dil vardır: ok **صافَ** etti, **ضافَ** mânâsında; hadîste gelen ise **ضافَ**tır, **بالضاد**. Ebû Bekir’in hadîsinde, oğlu ona dedi: “Bedir günü senden **ضِفْتُ**” yani senden meylettim ve saptım; ve Ebû Züeyb’in sözü:

Onun öğütücüleri, **الشعُوفَ**u binekler olarak barındırır,
ve **أَلْهاباً**a dökülür; onun **كِرابُها**sı **مَضِيفاً**dır.

Muradı, onun **كِرابُها**sı **ضائفاً**dır; yani eğri, sapmış; böylece mef‘ûl ismini masdarın yerine koydu. Ve **المُضافُ**: atlar ile yiğitler arasında bulunan, onda kuvvet olmayan (kimse); ve Hüzeylî’nin sözüne gelince:

Sen **المَضوفِ**un çağrısına cevap verirsin,

ancak o, ziyadeyi hazf ile mef‘ûlü kullanmıştır; nasıl ki bu, ism-i fâilde yapılmıştır; şu sözü gibi:

Gece’nin orta yerlerinden, **غاضِي** olarak çıkarlar.

Ve **المَضُوف** “**بِيع**”de “**بُوعَ**” diyenin lügatine göre bina edilmiştir. Ve **المضاف**: kötülükle mecbur bırakılmış, sıkıştırılmış, yüklenmiş olan; el-Burayk el-Hüzeylî dedi:

Çağırdığı zaman **المُضافَ**ı korur,
çağırdığı zaman **اللِّمّة** **الفَيْلَمُ**u.

(* “**إذا ما دعا اللمة إلخ**” sözü: asılda böyle; el-Cevherî onu **ف ل م** maddesinde “**إذا فرّ ذو اللمة الفيلم**” diye inşâd etti.)

Ebû Ubeyd onu mutlak olarak merfû‘ rivayet etti; başkası da mutlak olarak mecrûr, **اللِّمّة**ye sıfat olarak rivayet etti. İbn Sîde dedi: Bana göre sahih rivayet ancak sükûn iledir; şu üzere ki o, **المُتَقارَب**ın dördüncü darbındandır; çünkü onu ıtlak edersen, merfû‘ veya mecrûr olsa da **مُقْواة**dır; görmez misin ki onda:

“Gökteki **المِرْزَمُ** doğduğu zaman gönderildim”

ve onda:

“Ve ahlâk sahibi köle, **الأَفْقَما**”

ve onda:

“Ve sahibine borcumu öderim, **مَغْرَمِي**”

vardır. Bütün bunları sükûnlu kılarsan da “**المِرْزَمْ** **الأَفقمْ** **مغرمْ**” dersen, parça **الإقواءِ**dan selâmet bulur; böylece darb **فلْ** olur; böylece **المتقارَب** hükmünden çıkmaz. Ve onu şuna **أَضفتُه**: yani onu mecbur bıraktım; ve ondan, savaşta **المُضاف**: kuşatılmış olan kimsedir; Tarafe dedi:

Ve benim hücumum, **المُضافُ** çağırdığı zaman, eğri (olarak),
**الغَضَا**nın kuru dalı gibi; onu uyandırdın, **المُتَوَرِّدِ**i.

İbn Berrî dedi: **المُسْتَضاف** da **المضاف** mânâsınadır; Cevvâs b. Hayyân el-Ezdî dedi:

Korkuda elbette atılırım,
ve **المُسْتَضافا**yı korurum.
Sonra beni över **الضَّيْـ**
**ـفُ**, **الضِّيافا**yı yerdiği zaman.

Ve falandan falana **استضافَ**: ona sığındı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

İhtiyarlık beni perçemimden çekiştirdi,
böylece onun hakkından dolayı **مُسْتَضيفا** oldum.

Ve işten **أَضافَ**: ürktü ve sakındı; en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:

Üç (gün) kaldı, bir gün ve bir gece arasında,
ve kınama, **تُضِيفَ** ve **تَجْأَرا** etmesiydi.

Ancak günleri zikretmediği için dişiliği galip kıldı. “Onun yanında üç (gün) kaldım, bir gün ve bir gece arasında” denir; dişiliği galip kıldılar. Ve **المَضُوفةُ**: kendisinden ürkülen ve korkulan iştir; Ebû Cündeb el-Hüzeylî dedi:

Komşum bir **لِمَضُوفةٍ** için çağırdığı zaman,
etekliğimi baldırın yarısına dek sıvarım.

Yani, kişinin kendisinden ürktüğü iştir. Ebû Sa‘îd dedi: Bu beyit üç vecih üzere rivayet edilir: **المَضُوفةِ** üzere, **المَضِيفَةِ** üzere, **المُضافةِ** üzere; ve denildi: adam **ضافَ** etti ve **أَضافَ** etti: korktu. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: İbnü’l-Kevvâ’ ve Kays b. **عَبادٍ**
(* “**عباد**” sözü: asılda böyle; **النهاية**de olan **عبادة**dır.)
ona geldiler de ona dediler: “Sana **مُضافين مُثْقَلَيْنِ** olarak geldik”; **مُضافين** yani korkmuş iki kimse; ve denildi: **مُضافين** yani sığınmaya mecbur bırakılmış iki kimse. “İşten **أَضافَ**” denir, ürktüğü zaman. Ve şeyin şeye izafesinden sakındı; onu ona kattığı zaman. “İşten **أَضافَ** etti ve **ضافَ** etti” denir: ondan korktuğu ve ürktüğü zaman. Ve **المَضُوفة**: kendisinden sakınılan ve korkulan iştir; veçhi şudur: **المُضاف**ı, **الإضافة** mânâsında masdar kılarsın; **المُكْرَم**ın **الإكْرام** mânâsında olması gibi; sonra masdar ile sıfatlarsın; yoksa korkan, **مُضِيف**tir, **مُضاف** değil.

Ve falan, falanın **ضِيفِ**indedir: yani onun tarafındadır. Ve **الضِّيفُ**: dağın ve vadinin iki yanı; ve **التهذيب**de: **الضِّيفُ** vadinin yanıdır. Ve bazı **الأَغْفالِ**, **الضِّيفَ**i erkeklik için ödünç aldı da dedi:

Nihayet **أَْتَيْرِ**den **وَرَّكْت** ettiğim zaman,
iki **ضِيفَيْهِ**inin karalığı **القُصَيْرِ**e (kadar).

Ve vadi **تضايف** etti: daraldı. Ebû Zeyd: **الضِّيفُ**, kesre ile, yandır; dedi:

**الأظَلاَّ**dan şikâyet eden bir değneği takip ederler,
üzerine **تَضايَفْنَ** ettikleri zaman, **أْنْسَلاَّ**.

Yani ondan, yanına yakın oldukları zaman; ve ondaki **القاف** tashîftir.

Ve kavim onu **تَضايَفَه** etti: iki **ضِيفَيْه**ine vardıkları zaman. Ve hadîste: Huneyn günü düşman, vadinin kıvrımlarında ve **مَضايفه**inde pusu kurdular. Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve bir dişi deve, erkeğin sesine **تُضِيفُ** eder: yani onu işittiği zaman ona gelmek ister; el-Burayk el-Hüzeylî dedi:

İnkâr edildikleri zaman iddia edenlerdendir,
**الغَيْلَمُ** onun sesine **تُضِيفُ** eder.

**الغيلم**: onun sesine ünsiyet eden güzel cariyedir; Ebû Ubeyd’in rivayeti: “**تُنِيفُ** onun sesine **الغيلم**.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ي ف * * الضَّيْفُ * واحد وجمع وقد يجمع على * الأَضْيافِ * و * الضُّيُوفِ * و * الضِّيفَانِ * والمرأة * ضَيْفٌ * و * ضَيْفَةٌ * و * أَضَافَ * الرجل و * ضَيَّفَهُ تَضْيِيفا * أنزله به * ضَيْفاً * و * ضَافَهُ ضِيَافَةً * إذا نزل عليه ضيفا وكذا * تَضَيَّفهُ * و * تَضَيَّفَتِ * الشمس مالت إلى الغروب و * أضَافَ * الشيء إلى الشيء أماله و * المُضافُ * الملزق بالقوم و * الضَّيْفَنُ * الذي يجيء مع الضيف والنون زائدة و * إضَافةُ * الاسم إلى الاسم معرفة والغرض منها التعريف والتخصيص فلهذا لا يجوز أن يضاف الشيء إلى نفسه لأنه لا يعرف نفسه إذ لو عرفها لما احتيج إلى الإضافة

##### Türkçe

* ض ي ف * * **الضَّيْفُ** * tekil ve çoğuldur; ve bazen * **الأَضْيافِ** * ve * **الضُّيُوفِ** * ve * **الضِّيفَانِ** * üzere çoğul yapılır. Kadın da * **ضَيْفٌ** * ve * **ضَيْفَةٌ** * (diye adlandırılır). * **أَضَافَ** * adam ve * **ضَيَّفَهُ تَضْيِيفا** *: onu yanında * **ضَيْفاً** * olarak indirdi (konuk etti). * **ضَافَهُ ضِيَافَةً** *: ona konuk olarak indiği zaman (demektir); bunun gibi * **تَضَيَّفهُ** * (da). * **تَضَيَّفَتِ** * güneş: batmaya meyletti. * **أضَافَ** * şeyi şeye: onu meylettirdi. * **المُضافُ** *: kavme yapıştırılmış (bitiştirilmiş) olan. * **الضَّيْفَنُ** *: konuğun beraberinde gelen kimse; ve **النون** ziyadedir. * **إضَافةُ** * ismin isme (izafesi) marifedir; ve ondan maksat tanıtma ve tahsis etmektir; bu sebeple şeyin kendisine izafe edilmesi caiz olmaz; çünkü kendisini tanımaz; zira eğer onu tanısaydı izafeye ihtiyaç duyulmazdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضيف يكون للواحد والجميع كعدل وخصم، قال الله تعالى:  إن هؤلاء ضيفي فلا تفضحون  هكذا ذكروه على أن ضيفا قد يجوز أن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زور وصوم، فافهم وقد يجمع على أضياف، وضيوف، وضيفان قال رؤبة:
  فإن تضئ نارك للعوافي
  لا يغشها جاري ولا أضيافي
  هذا التغاني عنك والتكافي وقال آخر:
  جفؤك ذا قدرك للضيفان
  جفأ على الرغفان في الجفان وهي ضيف، وضيفة قال البعيث:
  لقى حملته أمه وهي ضيفة                      فجاءت بيتن للضيافة أرشما هكذا أنشده الجوهري، وحرفه أبو عبيدة، فعزاه إلى جرير، والرواية:
  فجاءت بنز للنزالة أرشما

  ويروى: من نزالة أرشما: أي من ماء عبد به رشوم وخطوط، ومعنى البيت: أي ضافت قوما، فحبلت في غير دار أهلها. وقال أبو الهيثم: أراد بالضيفة هنا أنها حملته وهي حائض، يقال ضافت تضيف: إذا حاضت لأنها مالت من الطهر إلى الحيض وهي ضيفة: حائض. وضفته بالكسر أضيفه ضيفا وضيافة، بالكسر: أي نزلت به وصرت له ضيفا، وأنشد ابن بري للقطامي:
  تحيز عني خشـية أن أضـيفـهـا                      كما انحازت الأفعى مخافة ضارب وفي حديث عائشة - رضي الله عنها -: ضافها ضيف فأمرت له بملحفة صفراء. كتضيفته ومنه حديث النهدي: تضيفت أبا هريرة سبعا، وقال الفرزدق:
  وجدت الثرى فينا إذا التمس الثرىومن هو يرجو فضله المتضيف هكذا أنشده الجوهري ويروى:
  ومنا خطيب لا يعاب وقائل                      ومـن هـو.... الــخ وفي اللسان تضيفته: سألته أن يضيفني، وأتيته ضيفا، قال الأعشى:
  تضيفته يوما فأكرم مقعـدي                      وأصفدني على الزمانة قائدا والضيف: فرس كان لبني تغلب من نسل الحرون قال مقاتل بن حني:
  مقابل للضيف والحرون
  محض وليس المحض كالهجين والضيف: علم من أعلام الأناسي. وقال أبو زيد: الضيف بالكسر: الجنب. وأبو عبد الله محمد بن عبد الملك بن ضيفون، كسحنون الرصافي، من رصافة قرطبة روى عن أبي سعيد بن الأعرابي وغيره، وضيفون: في أعلام المغاربة كثير. والمضيفة بفتح الميم ويضم: الهم والحزن هنا ذكره الجوهري على الصواب، ونقل عن الأصمعي قال: ومنه المضوفة: وهو الأمر يشفق منه، وأنشد لأبي جندب الهذلي:
  وكنت إذا جاري دعا لمـضـوفة                      أشمر حتى ينصف الساق مئزري ثم قال: قال أبو سعيد: هذا البيت يروى على ثلاثة أوجه، على: المضوفة والمضيفة والمضافة. قلت: والأخير على أنه مصدر بمعنى الإضافة، كالكرم بمعنى الإكرام، ثم تصف بالمصدر، فتأمل ذلك. والضيفن: الذي يجيء مع الضيف، كما في الصحاح، وزاد غيره متطفلا أي من غير دعوة، قال الجوهري: والنون زائدة، وهو فعلن، وليس بفعيل، قال الشاعر: إذا جاء ضيف جاء للضيف ضيفن فأودى بما تقرى الضيوف الضيافن وجعله سيبويه من ضفن وسيأتي ذكره. وضاف إليه: مال ودنا، وكذا ضاف السهم عن الهدف: إذا عدل عنه، مثل صاف. وضافت الشمس تضيف: دنت للغروب، وقربت، كتضيف، وضيف. وفي الصحاح: تضيفت الشمس: مالت للغروب، وكذلك ضافت وضيفت، ومنه الحديث: نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن الصلاة إذا تضيفت الشمس للغروب. وأضفته إليه: أملته قال امرؤ القيس:
  فلما دخلناه أضفنا ظهورنـا                      إلى كل حاري جديد مشطب

  ويقال: أضاف إليه أمرا: أي أسنده واستكفاه، وفلان أضيفت إليه الأمور، وهو مجاز، وكل ما أميل إلى شيء وأسند إليه فقد أضيف، وفي الحديث: مضيف ظهره إلى القبة. والنحويون يسمون الباء حرف الإضافة، وذلك أنك إذا قلت: مررت بزيد، فقد أضفت مرورك إلى زيد بالباء. وفي الصحاح: إضافة الاسم إلى الاسم كقولك: غلام زيد، فالغلام: مضاف، زيد: مضاف إليه، والغرض بالإضافة التخصيص والتعريف، ولهذا لا يجوز أن يضاف الشيء إلى نفسه؛ لأنه لا يعرف نفسه، فلو عرفها لما احتيج إلى الإضافة. وفي العباب: إضافة الاسم إلى الاسم على ضربين: معنوية ولفظية: فالمعنوية: ما أفادت تعريفا، كقولك دار عمرو، أو تخصيصا، كقولك: غلام رجل، ولا تخلو في الأمر العام من أن تكون بمعنى اللام، كقولك: مال زيد، أو بمعنى من، كقولك: خاتم فضة. واللفظية: أن تضاف الصفة إلى مفعولها في قولك: هو ضارب زيد، وراكب فرس، بمعنى ضارب زيدا وراكب فرسا، أو إلى فاعلها، كقولك: زيد حسن الوجه، بمعنى حسن وجهه، ولا تفيد إلا تخفيفا في اللفظ، والمعنى كما هو قبل الإضافة، ولاستواء الحالين وصفت النكرة بهذه الصفة مضافة، كما وصفت بها مفصولة في قولك: مررت برجل حسن الوجه، وبرجل ضارب أخيه، ثم ذكر ما نقله الجوهري، وهو قوله: والغرض بالإضافة... إلى آخر العبارة. وأضفته من الضيافة أيضا: مثل ضيفته كلاهما بمعنى واحد، قاله أبو الهيثم، وفي التنزيل:  فأبوا أن يضيفوهما  وأنشد ثعلب لأسماء بن خارجة الفزاري يصف الذئب:
  ورأيت حقا أن أضـيفـه                      إذ رام سلمي واتقى حربي استعار له التضييف، وإنما يريد أنه أمنه وسالمه. وقال شمر: سمعت رجاء بن سلمة الكوفي يقول: ضيفته: إذا أطعمته، قال: والتضييف: الإطعام، قال أبو الهيثم: وقوله عز وجل:  فأبوا أن يضيفوهما  قال سألوهم الإضافة فلم يفعلوا ولو قرئت أن يضيفوهما كان صوابا. وأضفته إليه: ألجأته ومنه المضاف في الحرب، كما سيأتي. وأضفت منه: أشفقت وحذرت نقله الجوهري، زاد الزمخشري حذر المحاط به، وهو مجاز، وأنشد للنابغة الجعدي:
  أقامت ثلاثـا بـين يوم ولـيلة                      وكان النكير أن تضيف وتجأرا وإنما غلب التأنيث لأنه لم يذكر الأيام، يقال: أقمت عنده ثلاثا بين يوم وليلة، غلبوا التأنيث. وأضفت: عدوت، وأسرعت، وفررت عن ابن عباد، وهو المضيف للفار. وأضفت على الشيء: أشرفت قاله العزيزي. ومن المجاز: هو يأخذ بيد المضاف وهو في الحرب: من أحيط به نقله الجوهري، وهو من أضفته إليه: إذا ألجأته، وأنشد لطرفة:
  وكري إذا نادى المضاف محنباكسيد الغضى نبهته المتورد وقال غيره: المضاف: هو الواقع بين الخيل والأبطال، وليس به قوة. ومن المجاز: ما هو إلا مضاف، وهو: الملزق بالقوم وليس منهم. وكذلك: الدعي بغير نسب. وكذلك المسند إلى من ليس منهم والمضاف أيضا: الملجأ المحرج المثقل بالشر، قال البريق الهذلي:
  ويحمي المضاف إذا ما دعا                      إذا ما دعا اللمة الفـيلـم والمستضيف: المستغيث نقلضه ابن عباد. وقال ابن الأعرابي: استضاف من فلان إلى فلان: إذا لجأ إليه، وأنشد:

  ومارسني الشيب عن لمتـي                      فأصبحت عن حقه مستضفا ومما يستدرك عليه: ضيفه: أنزله منزلة الأضياف. والمضيف، كمحدث: صاحب المنزل، والنزيل: مضيف، كمعظم. والضائف: النازل، والجمع ضيف. والمضيفة، مفعلة: موضع الضيافة، وصاحبها المضايفي، حجازية. واستضافه: طلب إليه الضيافة، قال أبو خراش:
  يطير إذا الشعراء ضافت بحلبه وأضاف إليه: مال ودنا، قال ساعده بن جؤية يصف سحابا:
  حتى أضاف إلى واد ضفـادعـه                      غرقى ردافى تراها تشتكي النشجا وضافني الهم: نزل بي، قال الراعي:
  أخليد إن أباك ضاف وسادة                      همان باتا جنبة ودخـيلا :أي بات أحد الهمين جنبه، وبات الآخر داخل جوفه. والمضيف: المضيق، لغة في الصاد، وقد تقدم. والمضوف: المحاط به الكرب، ومنه قول الهذلي:
  أنت تجيب دعوة المضوف بني على لغة من قال في بيع: بوع. ويقال: هؤلاء ضيافي، بالكسر: جمع ضيف، ومنه قول جواس:
  ثم قد يحمدني الضي                      ف إذا ذم الضيافـا قال ابن بري: والمستضاف أيضا بمعنى المضاف، قال جواس بن حيان الأزدي:
  ولقد أقدم في الـرو                      ع وأحمي المستضافا والمضافة: الشدة. وضاف الرجل، وأضاف: خاف. وأضاف منه، وضاف: إذا أشفق منه، وفي حديث علي - رضي الله عنه -: أضن ابن الكواء وقيس بن عباد جاءاه فقالا له: أتيناك مضافين مثقلين أي: خائفين. ومضائف الوادي: أحناؤه. والضيف: جانب الجبل والوادي وفي التهذيب جانب الوادي. واستعار بعض الأغفال الضيف للذكر، فقال:
  حتى إذا وركت من أييري سواد ضيفيه إلى القصير وتضايف الوادي: تضايق، نقله الجوهري، وأنشد:
  يتبعن عودا يشتكي الأظلا
  إذا تضايفن عليه انسلا أي: إذا صرن قريبا منه إلى جنبه، قال: والقاف فهي تصحيف. وتضايفه القوم: إذا صاروا بضيفيه. وتضايفه السبعان: تكنفاه. وتضايفت الكلاب الصيد، وتضايفت عليه. وضافه الهم، وكل ذلك مجاز. وناقة تضيف إلى صوت الفحل: أي إذا سمعته أرادت أن تأتيه، قال البريق الهذلي:
  من المدعين إذا نوكـروا                      تضيف إلى صوته الغيلم وتستعمل الإضافة في كلام بعضهم في كل شيء يثبت بثبوته آخر، كالأب والابن والأخ والصديق، فإن كل ذلك يقتضي وجوده وجود آخر، فيقال لهذه الأسماء: الأسماء المتضايفة، نقله الراغب.

##### Türkçe

**الضيف** bir için de olur, hepsi için de; **عدل** ve **خصم** gibi. Allah Teâlâ dedi ki: “Şüphesiz bunlar benim **ضيفي**mdir; öyleyse beni rezil etmeyin.” Onu böyle zikrettiler; şu esas üzere ki **ضيفا** burada, inen kimse olan **ضائف**’in çoğulu olmayı caiz görebilir; böylece **زور** ve **صوم** بابından olur; öyleyse anla. Ve **أضياف** üzerine, **ضيوف** üzerine ve **ضيفان** üzerine de çoğul yapılabilir. Rü’be dedi ki:

  “Şayet ateşin, gelenlere ışık verirse
  Ne komşum ona uğrar ne de **أضيافي**m.”

Bu, senden yüz çevirme ve karşılıklı yetinmedir. Başkası dedi ki:

  “Senin **جفؤك**’un, **الضيفان** için senin kadrindir;
  **الجفأ** ise, **الجفان** içindeki **الرغفان** üzerine (olur).”

Ve o, **ضيف**’dir; **ضيفة**’dir. Bu‘ayth dedi ki:

  “Annesi onu taşıdı; o, **ضيفة** iken;
  Böylece **بيت**en, **للضيافة** **أرشما** olarak geldi.”

Cevherî onu böyle inşad etti; Ebû Ubeyde ise onu değiştirdi; böylece onu Cerîr’e nisbet etti. Rivayet ise:

  “Böylece **بنز** ile, **للنزالة** **أرشما** olarak geldi.”

Ve rivayet olunur: “**من نزالة أرشما**”: yani, üzerinde **رشوم** ve çizgiler bulunan bir kölenin suyu(ndan). Beytin manası: yani bir kavme misafir oldu; böylece kendi ehlinin evi dışında hamile kaldı. Ebû’l-Heysem dedi: Burada **الضيفة** ile, onu hayızlı iken taşımasını kastetti. Denir: **ضافت تضيف**: hayız gördüğü zaman; çünkü temizlikten hayza meyletti; ve o, **ضيفة**’dir: hayızlı.

Ve **ضفته** (kesre ile) **أضيفه** **ضيفا** ve **ضيافة** (kesre ile): yani ona indim ve ona misafir oldum. İbn Berrî, Kutâmî için inşad etti:

  “Benden uzaklaştı; onu misafir etmemden korkarak
  Yılanın, vuran kimseden korkarak uzaklaşması gibi.”

Âişe’nin hadîsinde -Allah ondan razı olsun-: Ona bir **ضيف** misafir oldu; ona sarı bir örtü emretti. **كتضيفته**. Ve ondan, Nehdî hadîsi: Ebû Hureyre’ye yedi (gün) misafir oldum: **تضيفت**. Ferazdak dedi ki:

  “Bizde toprağı buldum, toprak arandığı vakit; ve kim onun fazlını umarsa, o **المتضيف**tir.”

Cevherî onu böyle inşad etti; ve rivayet olunur:

  “Ve bizden, ayıplanmayan bir hatip ve bir söyleyen
  Ve kim …” ilh.

Ve **اللسان**’da: **تضيفته**: ondan beni misafir etmesini istedim; ve ona misafir olarak geldim. A‘şâ dedi ki:

  “Bir gün ona misafir oldum; oturuşumu ikram etti
  Ve beni, sakatlık üzerine, zamana bir kılavuz olarak bağladı.”

Ve **الضيف**: Benî Tağlib’in, **الحرون** neslinden bir atı idi. Mukâtil b. Hanî dedi ki:

  “**الضيف** ve **الحرون**’a karşı duran;
  Saf (soylu)dur; ve saf, melez gibi değildir.”

Ve **الضيف**: insanlardan (kişilerden) bir isimdir. Ebû Zeyd dedi: **الضيف** (kesre ile): yan (taraf).

Ve Ebû Abdillah Muhammed b. Abdilmelik b. **ضيفون**, **سحنون الرصافي** gibi; Kurtuba’nın Rüsâfe’sinden; Ebû Saîd b. el-A‘râbî ve başkalarından rivayet etti. Ve **ضيفون**: Mağriblilerin isimlerinde çoktur.

Ve **المضيفة** (mîm fetha ile; ve damme ile de): burada keder ve hüzün; Cevherî onu doğru olarak zikretti. Asma‘î’den nakletti; dedi ki: Ondan **المضوفة**: korkulan iştir. Ebû Cündeb el-Hüzelî için inşad etti:

  “Komşum bir **لمضوفة** için çağırdığı vakit
  İzarımı, baldır yarısına kadar sıvarım.”

Sonra dedi: Ebû Saîd dedi: Bu beyit üç vecih üzere rivayet olunur: **المضوفة** üzere, **المضيفة** üzere ve **المضافة** üzere. Dedim: Sonuncusu, **الإضافة** manasında bir masdar olması üzeredir; **الكرم**’in **الإكرام** manasında olması gibi; sonra masdar ile sıfat yapılır; öyleyse bunu düşün.

Ve **الضيفن**: **الصحاح**’ta olduğu gibi, misafirle birlikte gelen kimsedir; başkası, “davet olmaksızın” yani asalak olarak, diye artırdı. Cevherî dedi: **النون** ziyadedir; o, **فعلن**’dir; **فعيل** değildir. Şair dedi ki:

“Bir **ضيف** geldi mi, misafir için bir **ضيفن** gelir;
Misafirlere ikram olunanı, **الضيافن** ile helâk eder.”

Sîbeveyh onu **ضفن**’den yaptı; ve onun zikri gelecektir.

Ve **ضاف إليه**: meyletti ve yaklaştı. Keza **ضاف السهم عن الهدف**: ondan saptığı vakit; **صاف** gibi.

Ve **ضافت الشمس تضيف**: batmaya yaklaştı ve yaklaştı; **كتضيف** ve **ضيف** gibi. **الصحاح**’ta: **تضيفت الشمس**: batmaya meyletti; keza **ضافت** ve **ضيفت**. Ondan hadîs: Resûlullah صلى الله عليه وسلم, güneş batmaya **تضيفت** olduğu vakit namazdan nehyetti.

Ve **أضفته إليه**: onu meylettirdim. İmru’ul-Kays dedi ki:

  “Onun içine girdiğimizde, sırtlarımızı meylettirdik
  Her yeni, çizgili, sıcak (deve)ye.”

Ve denir: **أضاف إليه أمرا**: yani onu ona dayandırdı ve onu ona havale etti. Ve “falana işler **أضيفت إليه**” denir; bu mecazdır. Ve her ne bir şeye meylettirilip ona dayandırılırsa, o **أضيف** edilmiştir. Hadîste: “Sırtını kubbeye dayamış: **مضيف ظهره إلى القبة**.”

Ve nahivciler **الباء**’yı **حرف الإضافة** diye adlandırırlar; çünkü sen “**مررت بزيد**” dediğin vakit, geçişini **الباء** ile Zeyd’e izafe etmiş olursun.

**الصحاح**’ta: İsmin isme izafesi, senin “**غلام زيد**” demen gibidir; böylece **الغلام**: **مضاف**; **زيد**: **مضاف إليه**. İzafe ile maksat, tahsis ve tarifdir; bunun için bir şeyin kendisine izafe edilmesi caiz değildir; çünkü kendisini bilmez; eğer bilseydi izafeye ihtiyaç olmazdı.

**العباب**’da: İsmin isme izafesi iki kısımdır: معنوية ve لفظية. **فالمعنوية**: tarif faydası veren; senin “**دار عمرو**” demen gibi; yahut tahsis faydası veren; senin “**غلام رجل**” demen gibi. Ve umumî işte, ya **اللام** manasında olur; senin “**مال زيد**” demen gibi; yahut **من** manasında; senin “**خاتم فضة**” demen gibi. **واللفظية**: sıfatın, mef‘ûlüne izafe edilmesidir; senin “**هو ضارب زيد**” ve “**راكب فرس**” demen gibi; “Zeyd’i döven” ve “at binen” manasında; yahut fâiline izafe edilmesi; senin “**زيد حسن الوجه**” demen gibi; “yüzü güzel” manasında. Ve yalnızca lafızda hafifletme faydası verir; mana, izafeden önce nasılsa öyledir. İki hâlin eşitliği sebebiyle, nekre bu sıfatla izafeli olarak da sıfatlanır; senin “**مررت برجل حسن الوجه**” ve “**برجل ضارب أخيه**” demen gibi, ayrık olarak sıfatladığın gibi. Sonra Cevherî’den naklettiğini zikretti; o da şu sözüdür: “İzafe ile maksat…” ibarenin sonuna kadar.

Ve **أضفته من الضيافة** da: **ضيفته** gibi; ikisi de bir manadadır; Ebû’l-Heysem söyledi. Ve tenzîlde: “İkisini misafir etmeyi reddettiler: **فأبوا أن يضيفوهما**.” Sa‘leb, Esmâ b. Hârice el-Fezârî için, kurdu vasfederken inşad etti:

  “Gerçekten onu misafir etmem gerektiğini gördüm: **أن أضيفه**
  Selmâ’yı istediğinde ve savaşımı sakındığında.”

Ona **التضييف**i ödünç aldı; ancak muradı, onu emniyete alması ve onunla barışmasıdır.

Şemmer dedi: Recâ b. Seleme el-Kûfî’yi işittim; derdi ki: **ضيفته**: onu doyurduğun vakit. Dedi: **التضييف**: yedirmedir. Ebû’l-Heysem dedi: Aziz ve Celîl olanın sözü: “**فأبوا أن يضيفوهما**” — dedi: Onlardan izafe (misafir etme) istediler; yapmadılar. Eğer “**أن يضيفوهما**” diye okunmuş olsaydı doğru olurdu.

Ve **أضفته إليه**: onu sığındırdım; ondan, savaşta **المضاف**; ileride geleceği üzere.

Ve **أضفت منه**: korktum ve sakındım; Cevherî nakletti. Zemahşerî, “kuşatılan (kimse)den sakındı”yı artırdı; bu mecazdır. Nâbiga el-Ca‘dî için inşad etti:

  “Üç (gün) kaldı; bir gün ve bir gece arasında
  Ve ayıplama, onun korkup yüksek sesle feryat etmesiydi: **أن تضيف وتجأرا**.”

Te’nîs galip geldi; çünkü günleri zikretmedi. Denir: “Onun yanında üç (gün) kaldım; bir gün ve bir gece arasında”; te’nîsi galip kıldılar.

Ve **أضفت**: koştum, hızlandım ve kaçtım; İbn Abbâd’dan; o, kaçanın **المضيف**idir.

Ve **أضفت على الشيء**: üzerine yükseldim, tepeden baktım; Azîzî söyledi.

Ve mecazdan: O, savaşta **المضاف**ın elinden tutar: kuşatılan kimse; Cevherî nakletti. Bu, “**أضفته إليه**: onu sığındırdım”dandır. Tarafe için inşad etti:

  “Ve atım, **المضاف** ‘yardım!’ diye seslendiğinde, eğilerek (koşar);
  Kızıl (deve)nin uyandırdığı **الغضى** efendisi gibi.”

Başkası dedi: **المضاف**: atlar ve yiğitler arasında düşen kimsedir; onda kuvvet yoktur.

Ve mecazdan: O, ancak bir **مضاف**tır; yani kavme yapışık olup onlardan olmayan. Keza: nesebsiz iddia edilen (kimse). Keza: onlardan olmayan kimseye isnad edilen (şey).

Ve **المضاف** ayrıca: sığınılmış, sıkıştırılmış, şer ile ağırlaşmış (kimsedir). Berîk el-Hüzelî dedi ki:

  “**المضاف**ı, çağırdığı vakit korur;
  Topluluğu, **الفيلم** çağırdığı vakit.”

Ve **المستضيف**: yardım isteyen; İbn Abbâd nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falandan falana **استضاف**”: ona sığındığı vakit. Ve inşad etti:

  “Ak saç, perçemimden beni çekiştirdi
  Böylece onun hakkından dolayı **مستضفا** oldum.”

Ve ona ilâve olarak (istidrâk): **ضيفه**: onu **الأضياف** menzilesine indirdi.

Ve **المضيف**, **كمحدث**: ev sahibi. Ve **النزيل**: **مضيف**tir; **كمعظم** gibi.

Ve **الضائف**: inen (konaklayan); çoğulu **ضيف**.

Ve **المضيفة**, **مفعلة**: misafirlik yeri; sahibine **المضايفي** denir; Hicazîdir.

Ve **استضافه**: ondan misafirlik istedi. Ebû Harâş dedi ki:

  “Şairler, sağımıyla misafir olduğunda uçar.”

Ve **أضاف إليه**: meyletti ve yaklaştı. Sâ‘ide b. Cüveyye, bir bulutu vasfederken dedi ki:

  “Ta ki, kurbağaları olan bir vadiye yaklaştı: **أضاف إلى واد ضفادعه**
  Boğulmuş; ard arda; onu görürsün, hırıltıdan şikâyet eder.”

Ve **ضافني الهم**: bana indi. Râ‘î dedi ki:

  “Ey Huleyd, şüphesiz baban bir yastığa **ضاف** etti
  İki keder; ikisi de bir yanda ve içeri giren.”

Yani iki kederden biri yanında geceledi; diğeri karnının içinde geceledi.

Ve **المضيف**: daraltan; **الصاد** hakkında bir lugattır; geçmişti.

Ve **المضوف**: kederle kuşatılmış; ondan, Hüzelî’nin sözü:

  “Sen, **المضوف**un çağrısına cevap verirsin.”

“**بوع**” diyenin lugatı üzere bina edilmiştir.

Ve denir: “Bunlar benim **ضيافي**mdir” (kesre ile): **ضيف**’in çoğuludur. Ondan, Cevvâs’ın sözü:

  “Sonra beni över **الضي**
  **ف**; eğer **الضيافـا**yı yererse.”

İbn Berrî dedi: **المستضاف** da **المضاف** manasındadır. Cevvâs b. Hayyân el-Ezdî dedi ki:

  “Korkuda mutlaka ilerlerim
  Ve **المستضافا**yı korurum.”

Ve **المضافة**: şiddettir.

Ve adam **ضاف** etti ve **أضاف** etti: korktu. Ve ondan **أضاف** etti; ve **ضاف** etti: ondan ürktüğü vakit. Ali’nin hadîsinde -Allah ondan razı olsun-: İbnü’l-Kevvâ ve Kays b. Abbâd ona geldiler; ona dediler ki: “Sana, korkmuş ve ağırlaşmış olarak geldik: **مضافين مثقلين**”; yani: korkmuş olarak.

Ve **مضائف الوادي**: onun kıvrımlarıdır.

Ve **الضيف**: dağın ve vadinin yanı; ve **التهذيب**’de: vadinin yanı.

Ve bazı gafiller, **الضيف**i erkeklik organı için ödünç aldı; dedi ki:

  “Ta ki, benim **أييري**mden, iki **ضيفيه**’in karalığı, kısa olana doğru çöktü.”

Ve **تضايف الوادي**: daraldı; Cevherî nakletti. Ve inşad etti:

  “Gölgeyi şikâyet eden bir dala uyarlar
  Üzerine **تضايفن** ettiklerinde, sıyrıldı.”

Yani: ona yakın olup yanına geldikleri vakit. Dedi: **القاف** ise tashîftir.

Ve **تضايفه القوم**: iki yanına geldikleri vakit.

Ve **تضايفه السبعان**: onu iki yandan kuşattıkları vakit.

Ve köpekler avı **تضايفت** etti; ve onun üzerine **تضايفت** etti.

Ve keder onu **ضاف** etti; bütün bunlar mecazdır.

Ve bir dişi deve, erkeğin sesine **تضيف** eder: yani onu işittiği vakit ona gelmek ister. Berîk el-Hüzelî dedi ki:

  “İnkâr edildikleri vakit iddia edenlerden
  **الغيلم**in sesine **تضيف** eder.”

Ve bazıları, **الإضافة**yı, bir şeyin sabit olmasıyla başka bir şeyin sabit olduğu her şeyde kullanır; baba ve oğul ve kardeş ve dost gibi; çünkü bunların hepsi, varlığı başka bir varlığı gerektirir. Böylece bu isimlere: **الأسماء المتضايفة** denir; Râgıb nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَافَ
1 ضَافَ ذ , (M, K,) [aor. يَضِيفُ,] inf. n. ضَيْفٌ; (TK;) and ↓ اضاف, (M,) and ↓ تضيّف, and ↓ ضيّف; (K;) He, or it, inclined, (M, K,) and approached, or drew near; اـِلَيْهِ [to him, or it]. (M.) ― -b2- And ضافت الشَّمْسُ, (S, M, Mgh,) or ضافت الشمس لِلْغُرُوبِ, (O,) aor. تَضِيفُ, inf. n. ضَيْفٌ; (M;) and ↓ تضيّفت, (S, M, Mgh,) or تضيّفت للغروب; (O;) and ↓ ضيّفت, (S, M, Mgh,) ضيّفت للغروب; (O;) The sun inclined, (S, Mgh, O,) or drew near, (M,) to setting. (S, M, Mgh, O.) ― -b3- And ضافت said of a woman, aor. as above, She menstruated; (O, K;) because she who does so inclines, or declines, from a state of pureness to menstruation. (O, TA.) ― -b4- And ضاف السَّهْمُ, (M,) or ضاف السهم عَنِ الهَدَفِ, (S, O,) The arrow turned aside from the butt: (S, M, O:) like صاف. (S, O.) And ضاف عَنِ الشَّىْءِ, inf. n. ضَوْفٌ [and ضَيْفٌ], He, or it, turned away from the thing: like صاف, inf. n. صَوْفٌ [and صَيْفٌ]. (M in art. ضوف.) ― -b5- And ضاف said of a man, (assumed tropical:) He feared; as also ↓ اضاف. (M.) And مِنْهُ ↓ اضاف (assumed tropical:) He feared it, or was cautious of it; namely, an event, or affair; (S, M, O, K, TA;) as also ضاف مِنْهُ: (TA:) or (tropical:) he was cautious of it with the caution of one encompassed, or beset, thereby. (Z, TA.) -A2- ضِفْتُهُ, (S, M, O, Msb, K,) aor. أَضِيفُهُ, (O, K,) inf. n. ضِيَافَةٌ, (S,) or ضَيْفٌ, (Msb,) or both; (M, O, K;) and ↓ تَضَيَّفْتُهُ; (S, M, O, K;) I alighted at his abode; (M, Msb;) and inclined to him: (M:) or I alighted at his abode (S, M, O, Msb, K) as a ضَيْف [or guest], (S, O, K,) or and became his ضَيْف [or guest]. (M, O, Msb. [See also 3.]) And ضاف القَوْمَ, and ↓ تَضَيَّفَهُمْ, He alighted at the abode of the people, or party, as a ضَيْف [or guest]. (Mgh.) And ↓ تَضَيَّفْتُهُ I came to him as a ضَيْف [or guest]. (L, TA.) ― -b2- [Hence,] ضافهُ الهَمُّ (assumed tropical:) Anxiety befell him. (S, M, * O. [See, again, 3.]) ― -b3- And ضِفْتُهُ signifies also I sought, or desired, of him entertainment as a ضَيْف [or guest]; and so ↓ تَضَيَّفْتُهُ; (M;) or this latter, (L, Msb,) and ↓ اِسْتَضَفْتُهُ, (M,) I asked of him such entertainment. (M, L, Msb.)

ضيّف
2 ضيّف ذ , intrans.: see 1, first and second sentences. -A2- As trans.: see 4, last sentence, in four places. ― -b2- [Hence,] ضَيَّفْتُهُ signifies also (assumed tropical:) I protected him, or defended him, from him who sought, or pursued, him: (Msb:) (tropical:) I rendered him safe, secure, or free from fear; and became at peace with him; thus used metaphorically. (TA.)

ضايفهُ
3 ضايفهُ ذ [app. signifies He straitened him: (see 6:) or, perhaps, he became his guest; like ضَافَهُ, &c]. ― -b2- [Hence one says,] ضايفهُ الهَمُّ (tropical:) [Anxiety straitened him: or, perhaps, befell him; like ضَافَهُ]. (TA.) ― -b3- [And ضايفهُ, inf. n. مُضَايَفَةٌ, signifies also It was, or became, correlative to it; as, for instance, fathership to sonship. See also the next paragraph.]

اضاف
4 اضاف ذ , intrans.: see 1, in three places. ― -b2- Also, said of a man, He ran, and hastened, made haste, or sped, (Ibn-'Abbلd, O, K,) and fled, or turned away and fled: (K:) and said of a dog as meaning he ran away, or fled. (TA in art. جبن.) ― -b3- And اضاف عَلَى الشَّىْءِ i. q. أَشْرَفَ عَلَيْهِ [He looked upon, or viewed, the thing from above: or he was, or became, on the brink, or verge, or at the point, of the thing: &c.]. (O, K, * TA.) ― -b4- تُضِيفُ اـِلَى صَوْتِ الفَحْلِ, said of a she-camel, means She hears with desire of going to him the voice, or sound, of the stallion. (M.) ― -b5- And الاـِضَافَةُ and ↓ التَّضَايُفُ signify Correlation, or reciprocal relation, so that one of the two cannot be conceived in the mind without the other; as in the case of الأُبُوَّةُ and البُنُوَّةُ [i. e. fathership and sonship]. (KT. [See also 3.]) -A2- اضافهُ اـِلَيْهِ He made it to incline towards it; (S, M, * O, Msb, K; *) namely, a thing (S, O) to a thing. (S, O, Msb.) He made it to lean, rest, or stay itself, against it, or upon it. (M, TA.) You say, اضاف ظَهْرَهُ اـِلَى الحَائِطِ He leaned his back against the wall. (MA.) And اضاف اـِلَيْهِ أَمْرًا (tropical:) He rested, or stayed, upon him an affair, and desired him to do what would suffice. (TA.) ― -b2- And He made him to have recourse to it, or to betake himself to it for refuge. (S, O, K.) ― -b3- And He adjoined it to it. (Msb.) ― -b4- And hence الاـِضَافَةُ as a conventional term of the grammarians; because the first [of two nouns in the case to which it applies] is adjoined to the second: (Msb:) [for] اـِضَافَةُ الاِسْمِ اـِلَى الاِسْمِ is [The prefixing the noun to the noun so that the former governs the latter in the gen. case] as when you say غُلَامُ زَيْدٍ; in which instance, غلام is termed ↓ مُضَافٌ, and زيد is termed اـِلَيْهِ ↓ مُضَافٌ: and this is done for the purpose of particularizing or appropriating, and of making known or definite: therefore the اـِضَافَة of a thing to itself [i. e. the prefixing a noun in this manner to one identical therewith in meaning] is not allowable, because a thing does not make known, or definite, itself; (S;) unless by an ellipsis, as when you say حَقُّ اليَقِينِ for حَقُّ الشَّىْءِ اليَقِينِ; or, accord. to Fr, the Arabs used to do so because of the difference of the two words themselves. (S voce جَامِعٌ.) [الاـِضَافَةُ is also often used as meaning The state of being prefixed in the manner explained above; or the connection of a noun so prefixed with its complement. The various kinds of اـِضَافَة are sufficiently explained in the grammars of De Sacy and others: they are not proper subjects of a lexicon, though much is said respecting them in the O, and more in the Msb. ― -b5- Hence also, بِالاـِضَافَةِ اـِلَى كَذَا meaning In comparison with (lit. to), or in relation to, (like بِالنِّسْبَةِ اـِلَى,) such a thing; as though in juxtaposition to it: a phrase of frequent occurrence: see an ex. in Bd ii. 6.] ― -b6- أَضَفْتُهُ (inf. n. اـِضَافَةٌ, Msb) and ↓ ضَيَّفْتُهُ (inf. n. تَضْيِيفٌ, O) both signify the same, (S, M, O, Msb, K,) from الضِّيَافَةُ; (O;) i. e. both signify I made him a guest, or lodged him, or gave him refuge or asylum, syn. أَنْزَلْتُهُ, (S, M, Msb,) with me, as a ضَيْف [or guest], (S,) and entertained him: (S, M, Msb:) أَضَافُوهُ and ↓ ضَيَّفُوهُ both signify أَنْزَلُوهُ: (Mgh:) accord. to Th, أَضَفْتُهُ signifies I lodged him at my abode as a ضَيْف: and I gave him (i. e. one in fear) protection, or refuge or asylum: (Msb:) and ↓ ضَيَّفْتُهُ is also expl. as meaning I fed him: and ↓ ضيّفهُ as meaning he made him to be in the condition of أَضْيَاف [or guests]. (TA.)

5 تَضَيَّفَ intrans.: see 1, first and second sentences. ― -b2- تَضَيُّفٌ signifies also The being collected together. (KL, from the Mj.) ― -b3- And The being a تَابِع [or follower, &c.]. (Id.) -A2- As trans.: see 1, latter half, in four places.

6 تَضَاْيَفَ see 4. -A2- تضايف as said of a valley, [from ضِيفٌ “ a side, ”] It became narrow; syn. تَضَايَقَ. (S, M, O.) تَضَايَفْنَ عَلَيْهِ, a phrase used by a poet [describing camels following an old camel], They became near to him, (S, M, O,) by his side. (S, M.) And you say, تضايفهُ القَوْمُ The people, or party, became on both sides of him (بِضِيفَيْهِ). (TA.) And تَضَايفُه السَّبُعَانِ The two beasts of prey hemmed him in on both sides. (TA.) And تَضَايَفَتِ الكِلَابُ الصَّيْدَ and تَضَايَفَتْ عَلَيْهِ [The dogs hemmed in the object of the chase on both sides, or round about]. (TA.) [In the TA, all these are said to be tropical; but why, I see not.]

انضاف اـِلَيْهِ
7 انضاف اـِلَيْهِ ذ signifies He, or it, became joined, or adjoined, or added, to him, or it: and he joined himself to him: but is perhaps postclassical.]

10 اـِسْتَضْيَفَ see 1, last sentence. ― -b2- You say also اِسْتَضَافَنِى, meaning He desired me, or asked me, to grant him protection, or refuge. (Msb.) And استضاف فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ Such a one had recourse, or betook himself, to such a one for protection, or refuge. (IAar, M.)

ضَيْفٌ
ضَيْفٌ ذ A guest: and guests: (MA:) so called because adjoined to the family and fed with them: (Ham p. 124:) it is applied to one, and to a pl. number, (S, M, MA, O, Msb, K,) and to a male and to a female, (S, O, Msb, K,) because it is originally an inf. n.: (MA, Msb:) [as a sing.,] i. q. ↓ مُضَيَّفٌ, (M,) which is syn. with نَزِيلٌ: (TA:) and applied to a pl. number, it may be pl. [or rather a quasi-pl. n.] of ↓ ضَائِفٌ, which is syn. with نَازِلٌ; thus being of the class of زَوْزٌ and صَوْمٌ: (M:) and it is also pluralized, having for its pls. أَضْيَافٌ and ضِيفَانٌ (S, M, MA, O, Msb, K) and ضُيُوفٌ (S, M, MA, O, K) and ضِيَافٌ, (MA, TA,) the first of which is properly a pl. of pauc., but is also used as a pl. of mult.: (M:) and a female is termed ضَيْفَةٌ as well as ضَيْفٌ: (S, M, O, Msb, K:) El-Ba'eeth says,
لَقًى حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْىَ ضَيْفَةٌ
[A castaway with whom his mother became pregnant while she was a guest]: (S, M, O:) or, accord. to AHeyth, the meaning here is that which follows. (O.) ― -b2- ضَيْفَةٌ applied to a woman signifies also Menstruating: (O, K:) so says AHeyth with reference to the citation above from El-Ba'eeth. (O.)

ضِيفٌ
ضِيفٌ ذ The side (T, S, M, O, K) of a valley (T, M) and of a mountain (M) [&c.: see 6]: and, as metaphorically used by an anonymous poet, of the ذَكَر: (M:) and ↓ مَضَايِفُ signifies the sides of a valley. (TA.) ― -b2- And one says, فُلَانٌ فِى ضِيفِ فُلَانٍ, meaning Such a one is in the vicinage, or quarter, of such a one. (M.)

ضَيْفَنٌ
ضَيْفَنٌ ذ One who comes with a guest: (S, O:) or who so comes intruding without invitation: (K:) or one who follows a guest: derived from ضَيْفٌ, accord. to Sb; but said by AZ to belong to art. ضفن: (M:) [accord. to J and Sgh] the ن is augmentative: the pl. is ضَيَافِنُ. (S, O.)

ضِيَافَةٌ
ضِيَافَةٌ ذ an inf. n. of ضِفْتُهُ in the first of the senses assigned to the latter above. (S, M, O, K.) ― -b2- [And] a subst. from أَضَفْتُهُ and ضَيَّفْتُهُ [as such signifying The entertainment of a guest or guests; i. e. the act of entertaining: and an entertainment as meaning a repast, given to a guest or guests; a banquet, or feast]. (Msb.) [Hence, دَارُ الضِّيَافَةِ The house of entertainment of guests.]

ضَائِفٌ
ضَائِفٌ ذ A man alighting as a guest; syn. نَازِلٌ: (M, TA:) see ضَيْفٌ: its [proper] pl. is ضُيَّفٌ. (TA.)

مُضَافٌ
مُضَافٌ ذ ; and مُضَافٌ اـِلَيْهِ: see 4. ― -b2- The former signifies also (tropical:) One who is made an adjunct, or adherent, to a people, or party, (S, M, O, K, TA,) and made to incline to them, (M,) not being of them. (M, TA.) One says, مَا هُوَ اـِلَّا مُضَافٌ (tropical:) [He is none other than an adjunct, or adherent]. (TA.) ― -b3- And (tropical:) One whose origin, or lineage, or parentage, is suspected; or who makes a claim to relationship not having it: (O, K, TA:) and (K) whose origin, or relationship, is referred to a people, or party, of whom he is not a member. (O, K, TA.) ― -b4- And One who is constrained to betake himself to a place of refuge, (M, O, K, TA,) to a narrow, or confined, place, and who is burdened with evil: (TA:) El-Bureyk ElHudhalee says,
وَيَحْمِى المُضَافَ اـِذَا مَا دَعَا
[And he protects him who is constrained to betake himself to a place of refuge, when he calls for aid]. (M.) And ↓ مُسْتَضَافٌ signifies the same as مُضَافٌ [app. in the last of the senses expl. above]: so says IB; and he cites the saying of Jowwلs Ibn-Heiyلn El-Azdee,
عِ وَأَحْمِى المُسْتَضَافَا ↓ وَلَقَدْ أَقْدَمُ فِى الرَّوٌ
[app. meaning And verily I advance boldly in the case of fear, and I protect him who is constrained to betake himself to a place of refuge]. (TA.) [See also مَضُوفٌ.] ― -b5- Also One who is beset, hemmed in, or encompassed, in war, or battle: (S, O, K: said in the TA to be tropical:) or one falling among the horsemen and men of valour, having in him no strength. (M.) [See, again, مَضُوفٌ.] ― -b6- And One in a state of fear. (TA.)

مَضُوفٌ
مَضُوفٌ ذ Beset by distress of mind: (TA:) [accord. to Freytag, as from the Deewلn of the Hudhalees, constrained to seek refuge: (see also مُضَافٌ:)] it occurs in the saying of the Hudhalee,
أَنْتَ تُجِيبُ دَعْوَةَ المَضُوفِ
[Thou answerest the prayer, or call, of him who is beset &c.]; and is formed after the manner of بُوعَ for بِيعَ. (M, TA.)

مَضِيفٌ
مَضِيفٌ ذ a dial. var. of مَصِيفٌ [q. v.]. (TA.) [ISd says that] مَضِيفًا occurring in a verse of Aboo-Dhu-eyb [as some relate it], cited voce كَرَبَةٌ, [where the reading of مَصِيفًا is given,] is for ضَائِفًا, meaning Turning aside; crooked. (M.)

مُضِيفٌ
مُضِيفٌ ذ Fleeing; or turning away and fleeing. (Ibn-'Abbلd, O. [See also its verb.])

مُضَافَةٌ
مُضَافَةٌ ذ Hardship, or difficulty, or distress. (TA.) ― -b2- See also the next paragraph.

مَضُوفَةٌ
مَضُوفَةٌ ذ , an anomalous word, by rule مَضِيفَةٌ, (Kh, Sb, TA in art. ضوف,) Anxiety; and want, or a want; (O and K in that art.;) and ↓ مَضِيفَةٌ and ↓ مُضِيفَةٌ signify the same; (O in that art. and in art. ضيف;) or these two signify anxiety, and grief: (K in this art.:) or مَضُوفَةٌ signifies an affair, or event, that is feared, or of which one is cautious; (S and M in this art.;) thus accord. to As; and ↓ مَضِيفَةٌ and ↓ مُضَافَةٌ signify the same. (S, L, TA.)

مَضِيفَةٌ
مَضِيفَةٌ ذ and مُضِيفَةٌ: see both in the next preceding paragraph; the former in two places.

مَضْيَفَةٌ
مَضْيَفَةٌ ذ , of the measure مَفْعَلَةٌ, A place of ضِيَافَة [i. e. entertainment of a guest or guests: pl. مَضَايِفُ]. (TA.)

مُضَيَّفٌ
مُضَيَّفٌ ذ : see ضَيفٌ.

مُضَيِّفٌ
مُضَيِّفٌ ذ The master of an abode in which guests are entertained; as also ↓ مَضَايِفِىٌّ. (TA.)

مِضْيَافٌ
مِضْيَافٌ ذ [One who often entertains guests]. (Har p. 579.)

مَضَايِفُ
مَضَايِفُ ذ [pl. of مَضْيَفَةٌ: ― -b2- and also of a sing. not mentioned]: see ضِيفٌ.

مَضَايِفِىٌّ
مَضَايِفِىٌّ ذ [from مَضَايِفُ pl. of مَضْيَفَةٌ]: see مُضَيِّفٌ.

اـِسْمَآءٌ مُتَضَايِفَةٌ
اـِسْمَآءٌ مُتَضَايِفَةٌ ذ Correlative nouns; i. e. nouns significant of the existence of persons, or things, whereof the existence of one necessarily indicates the existence of another; as أَبٌ and اِبْنٌ [father and son]. (Er-Rلghib, TA.)

مُسْتَضَافٌ
مُسْتَضَافٌ ذ : see مُضَافٌ.

مُسْتَضِيفٌ
مُسْتَضِيفٌ ذ [act. part. n. of 10, q. v.:] Asking, or calling, for aid, or succour. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

##### Türkçe

**ضَافَ**
1 **ضَافَ** ذ , (M, K,) [muzârîsi **يَضِيفُ**,] mastar ismi **ضَيْفٌ**; (TK;) ve ↓ **اضاف**, (M,) ve ↓ **تضيّف**, ve ↓ **ضيّف**; (K;) O, yahut o (şey), meyletti, (M, K,) ve yaklaştı, yahut yakına geldi; **اـِلَيْهِ** [ona, yahut ona (şeye)]. (M.) ― -b2- Ve **ضافت الشَّمْسُ**, (S, M, Mgh,) yahut **ضافت الشمس لِلْغُرُوبِ**, (O,) muzârîsi **تَضِيفُ**, mastar ismi **ضَيْفٌ**; (M;) ve ↓ **تضيّفت**, (S, M, Mgh,) yahut **تضيّفت للغروب**; (O;) ve ↓ **ضيّفت**, (S, M, Mgh,) **ضيّفت للغروب**; (O;) Güneş meyletti, (S, Mgh, O,) yahut yaklaştı, (M,) batmaya. (S, M, Mgh, O.) ― -b3- Ve **ضافت** bir kadın hakkında söylenir, muzârîsi yukarıdaki gibi, O hayız gördü; (O, K;) çünkü bunu yapan, temizlik hâlinden hayza doğru meyleder, yahut geri çekilir. (O, TA.) ― -b4- Ve **ضاف السَّهْمُ**, (M,) yahut **ضاف السهم عَنِ الهَدَفِ**, (S, O,) Ok hedef tahtasından saptı: (S, M, O:) **صاف** gibi. (S, O.) Ve **ضاف عَنِ الشَّىْءِ**, mastar ismi **ضَوْفٌ** [ve **ضَيْفٌ**], O, yahut o (şey), şeyden yüz çevirdi: **صاف** gibi, mastar ismi **صَوْفٌ** [ve **صَيْفٌ**]. (M, **ضوف** maddesinde.) ― -b5- Ve **ضاف** bir adam hakkında söylenir, (mecazen varsayılan:) Korktu; ↓ **اضاف** da böyledir. (M.) Ve **مِنْهُ** ↓ **اضاف** (mecazen varsayılan:) Ondan korktu, yahut ondan sakındı; yani bir olaydan yahut işten; (S, M, O, K, TA;) **ضاف مِنْهُ** da böyledir: (TA:) yahut (mecazen:) onunla kuşatılmış, yahut sarılmış kimsenin sakınması gibi ondan sakındı. (Z, TA.) -A2- **ضِفْتُهُ**, (S, M, O, Msb, K,) muzârîsi **أَضِيفُهُ**, (O, K,) mastar ismi **ضِيَافَةٌ**, (S,) yahut **ضَيْفٌ**, (Msb,) yahut ikisi; (M, O, K;) ve ↓ **تَضَيَّفْتُهُ**; (S, M, O, K;) Onun meskenine indim; (M, Msb;) ve ona meylettim: (M:) yahut onun meskenine indim (S, M, O, Msb, K) bir **ضَيْفٌ** [yahut misafir] olarak, (S, O, K,) yahut ve onun **ضَيْفٌ**’i [yahut misafiri] oldum. (M, O, Msb. [Bkz. ayrıca 3.]) Ve **ضاف القَوْمَ**, ve ↓ **تَضَيَّفَهُمْ**, O, topluluğun yahut grubun meskenine bir **ضَيْفٌ** [yahut misafir] olarak indi. (Mgh.) Ve ↓ **تَضَيَّفْتُهُ** Ben ona bir **ضَيْفٌ** [yahut misafir] olarak geldim. (L, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ضافهُ الهَمُّ** (mecazen varsayılan:) Kaygı ona isabet etti. (S, M, * O. [Yine bkz. 3.]) ― -b3- Ve **ضِفْتُهُ** ayrıca şu mânaya gelir: Ondan bir **ضَيْفٌ** [yahut misafir] olarak ağırlama istedim, yahut arzuladım; ↓ **تَضَيَّفْتُهُ** da böyledir; (M;) yahut bu ikincisi, (L, Msb,) ve ↓ **اِسْتَضَفْتُهُ**, (M,) Ben ondan böyle bir ağırlama istedim. (M, L, Msb.)

**ضيّف**
2 **ضيّف** ذ , lâzım: 1’e bak, birinci ve ikinci cümleler. -A2- Müteaddî olarak: 4’e bak, son cümle, dört yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ضَيَّفْتُهُ** ayrıca (mecazen varsayılan:) Onu, onu isteyen yahut peşine düşenden korudum, yahut savundum: (Msb:) (mecazen:) Onu emniyete kavuşturdum, güvenli kıldım, yahut korkudan beri kıldım; ve onunla barış hâline girdim; böylece mecaz yoluyla kullanılır. (TA.)

**ضايفهُ**
3 **ضايفهُ** ذ [görünüşe göre “Onu sıkıştırdı” mânasına gelir: (6’ya bak:) yahut belki, onun misafiri oldu; **ضَافَهُ** vb. gibi]. ― -b2- [Bundan dolayı denir ki,] **ضايفهُ الهَمُّ** (mecazen:) [Kaygı onu sıkıştırdı: yahut belki ona isabet etti; **ضَافَهُ** gibi]. (TA.) ― -b3- [Ve **ضايفهُ**, mastar ismi **مُضَايَفَةٌ**, ayrıca şu mânaya gelir: O, ona nisbetli oldu yahut nisbetli hâle geldi; meselâ babalık oğulluğa. Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.]

**اضاف**
4 **اضاف** ذ , lâzım: 1’e bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca, bir adam hakkında söylenir: Koştu, ve acele etti, acele etti, yahut süratle gitti, (Ibn-'Abbād, O, K,) ve kaçtı, yahut yüz çevirip kaçtı: (K:) ve bir köpek hakkında, kaçtı yahut firar etti mânasında söylenir. (TA, **جبن** maddesinde.) ― -b3- Ve **اضاف عَلَى الشَّىْءِ** i. q. **أَشْرَفَ عَلَيْهِ** [Şeye yukarıdan baktı, yahut onu yukarıdan gördü: yahut şeyin eşiğinde, kenarında, yahut noktasında oldu yahut oldu hâle geldi: vb.]. (O, K, * TA.) ― -b4- **تُضِيفُ اـِلَى صَوْتِ الفَحْلِ**, bir dişi deve hakkında söylenir, şu demektir: Aygırın sesini yahut sedasını ona gitme arzusuyla işitir. (M.) ― -b5- Ve **الاـِضَافَةُ** ve ↓ **التَّضَايُفُ** şu mânaya gelir: Karşılıklı nisbet, yahut mütekabil ilişki; öyle ki ikisinden biri zihinde diğeri olmaksızın tasavvur edilemez; **الأُبُوَّةُ** ve **البُنُوَّةُ** [yani babalık ve oğulluk] örneğinde olduğu gibi. (KT. [Bkz. ayrıca 3.]) -A2- **اضافهُ اـِلَيْهِ** Onu ona doğru meylettirdi; (S, M, * O, Msb, K; *) yani bir şeyi (S, O) bir şeye. (S, O, Msb.) Onu ona karşı, yahut onun üzerine, yaslanır, dayanır, yahut tutunur kıldı. (M, TA.) Denir ki, **اضاف ظَهْرَهُ اـِلَى الحَائِطِ** Sırtını duvara dayadı. (MA.) Ve **اضاف اـِلَيْهِ أَمْرًا** (mecazen:) Bir işi ona dayandırdı, yahut ona yükledi, ve ona yeterli olacak şeyi yapmasını istedi. (TA.) ― -b2- Ve Onu ona müracaat eder kıldı, yahut ona sığınmak için ona yöneltti. (S, O, K.) ― -b3- Ve Onu ona bitiştirdi. (Msb.) ― -b4- Ve bundan dolayı, nahivcilerin ıstılahı olarak **الاـِضَافَةُ**; çünkü birincisi [bu hükmün uygulandığı iki isimden] ikincisine bitiştirilir: (Msb:) [zira] **اـِضَافَةُ الاِسْمِ اـِلَى الاِسْمِ** şudur: [İsmi isme izafe etmek; öyle ki birincisi ikincisini cer hâlinde yönetir] senin **غُلَامُ زَيْدٍ** demen gibi; bu örnekte, **غلام** ↓ **مُضَافٌ** diye adlandırılır, ve **زيد** **اـِلَيْهِ** ↓ **مُضَافٌ** diye adlandırılır: ve bu, tahsis yahut has kılma, ve bildirme yahut belirli kılma maksadıyla yapılır: bu sebeple, bir şeyin kendisine **اـِضَافَةُ**’si [yani mânaca onunla aynı olan bir isme bu tarzda izafe edilmesi] câiz değildir; çünkü bir şey kendisini bildirmez, yahut belirli kılmaz; (S;) ancak hazif ile, senin **حَقُّ اليَقِينِ** demen gibi, **حَقُّ الشَّىْءِ اليَقِينِ** yerine; yahut Fr’ye göre, Araplar bunu iki lafzın kendilerindeki farklılık sebebiyle yaparlardı. (S, **جَامِعٌ** maddesinde.) [**الاـِضَافَةُ** ayrıca çoğu kez, yukarıda açıklanan tarzda muzaf olma hâli; yahut böyle muzaf kılınmış bir ismin tamamlayıcısıyla bağlantısı mânasında kullanılır. **اـِضَافَة**’nin çeşitli türleri De Sacy ve başkalarının nahivlerinde yeterince açıklanmıştır: bunlar bir sözlüğün uygun konuları değildir; her ne kadar O’da bunlar hakkında çok, Msb’de daha çok söz edilse de. ― -b5- Bundan dolayı ayrıca, **بِالاـِضَافَةِ اـِلَى كَذَا** şu mânaya gelir: Şu şeye nisbetle (lafzen “-e”), yahut onunla ilişkili olarak, (**بِالنِّسْبَةِ اـِلَى** gibi), sanki onunla yan yana: sık geçen bir ibaredir: Bd ii. 6’da bir örneğe bak.] ― -b6- **أَضَفْتُهُ** (mastar ismi **اـِضَافَةٌ**, Msb) ve ↓ **ضَيَّفْتُهُ** (mastar ismi **تَضْيِيفٌ**, O) ikisi de aynı mânaya gelir, (S, M, O, Msb, K,) **الضِّيَافَةُ**’den; (O;) yani ikisi de şu mânaya gelir: Onu misafir yaptım, yahut onu konuk ettim, yahut ona sığınak yahut iltica verdim, eş anlamlısı **أَنْزَلْتُهُ**, (S, M, Msb,) yanımda bir **ضَيْفٌ** [yahut misafir] olarak, (S,) ve onu ağırladım: (S, M, Msb:) **أَضَافُوهُ** ve ↓ **ضَيَّفُوهُ** ikisi de **أَنْزَلُوهُ** mânasına gelir: (Mgh:) Th’ye göre, **أَضَفْتُهُ** şu mânaya gelir: Onu meskenimde bir **ضَيْفٌ** olarak konuk ettim: ve ona (yani korku içinde olana) koruma, yahut sığınak yahut iltica verdim: (Msb:) ve ↓ **ضَيَّفْتُهُ** ayrıca “Onu doyurdum” diye açıklanır: ve ↓ **ضيّفهُ** “Onu **أَضْيَاف** [yahut misafirler] hâlinde kıldı” mânasına. (TA.)

5 **تَضَيَّفَ** lâzım: 1’e bak, birinci ve ikinci cümleler. ― -b2- **تَضَيُّفٌ** ayrıca şu mânaya gelir: Toplanıp bir araya gelme. (KL, Mj’den.) ― -b3- Ve bir **تَابِع** [yahut tâbi, izleyici, vb.] olma. (Id.) -A2- Müteaddî olarak: 1’e bak, son yarı, dört yerde.

6 **تَضَاْيَفَ** 4’e bak. -A2- **تضايف** bir vadi hakkında, [**ضِيفٌ** “bir yan”dan], Daraldı; eş anlamlısı **تَضَايَقَ**. (S, M, O.) **تَضَايَفْنَ عَلَيْهِ**, bir şairin [yaşlı bir devenin ardından giden develeri tasvir ederek] kullandığı bir ibare: Ona yaklaştılar, (S, M, O,) onun yanında. (S, M.) Ve sen dersin ki, **تضايفهُ القَوْمُ** Topluluk yahut grup, onun iki yanında (**بِضِيفَيْهِ**) oldu. (TA.) Ve **تَضَايفُه السَّبُعَانِ** İki yırtıcı hayvan onu iki yandan kuşattı. (TA.) Ve **تَضَايَفَتِ الكِلَابُ الصَّيْدَ** ve **تَضَايَفَتْ عَلَيْهِ** [Köpekler avı iki yandan, yahut etrafından, kuşattı]. (TA.) [TA’da bunların hepsinin mecaz olduğu söylenir; fakat niçin, görmüyorum.]

**انضاف اـِلَيْهِ**
7 **انضاف اـِلَيْهِ** ذ şu mânaya gelir: O, yahut o (şey), ona, yahut ona (şeye), birleşti, bitişti, yahut eklendi: ve kendisini ona kattı: fakat belki klasik sonrası.]

10 **اـِسْتَضْيَفَ** 1’e bak, son cümle. ― -b2- Sen ayrıca **اِسْتَضَافَنِى** dersin, mânası: Benden onu korumamı, yahut ona sığınak yahut iltica vermemi istedi, yahut talep etti. (Msb.) Ve **استضاف فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ** Şu kimse, şu kimseye korunma yahut sığınak için müracaat etti, yahut ona sığındı. (IAar, M.)

**ضَيْفٌ**
**ضَيْفٌ** ذ Misafir: ve misafirler: (MA:) aileye bitişik kılındığı ve onlarla birlikte yedirildiği için böyle adlandırılır: (Ham p. 124:) bir kişiye ve çoğul sayıya uygulanır, (S, M, MA, O, Msb, K,) ve erkeğe ve kadına uygulanır, (S, O, Msb, K,) çünkü aslında bir mastar ismidir: (MA, Msb:) [tekil olarak,] i. q. ↓ **مُضَيَّفٌ**, (M,) ki bu **نَزِيلٌ** ile eş anlamlıdır: (TA:) çoğul sayıya uygulandığında, ↓ **ضَائِفٌ**’in çoğulu [yahut daha doğrusu yarı-çoğul isim] olabilir; o da **نَازِلٌ** ile eş anlamlıdır; böylece **زَوْزٌ** ve **صَوْمٌ** sınıfındandır: (M:) ve ayrıca çoğullaştırılır; çoğulları **أَضْيَافٌ** ve **ضِيفَانٌ** (S, M, MA, O, Msb, K) ve **ضُيُوفٌ** (S, M, MA, O, K) ve **ضِيَافٌ**, (MA, TA,) olup bunların ilki aslında azlık çoğuludur, fakat çokluk çoğulu olarak da kullanılır: (M:) ve bir dişiye **ضَيْفَةٌ** dendiği gibi **ضَيْفٌ** de denir: (S, M, O, Msb, K:) El-Ba'eeth der ki,
لَقًى حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْىَ ضَيْفَةٌ
[Annesinin, o bir misafir iken, kendisiyle hamile kaldığı bir terk edilmiş kimse]: (S, M, O:) yahut AHeyth’e göre, buradaki mânâ aşağıda gelen mânâdır. (O.) ― -b2- **ضَيْفَةٌ** bir kadına uygulanınca ayrıca şu mânaya gelir: Hayız gören: (O, K:) AHeyth, El-Ba'eeth’ten yukarıdaki alıntıya atıfla böyle söyler. (O.)

**ضِيفٌ**
**ضِيفٌ** ذ Bir vadinin (T, M) ve bir dağın (M) yanı (T, S, M, O, K) [&c.: 6’ya bak]: ve isimsiz bir şair tarafından mecazen **ذَكَر**’in (M:) ve ↓ **مَضَايِفُ** bir vadinin yanları mânasına gelir. (TA.) ― -b2- Ve denir ki, **فُلَانٌ فِى ضِيفِ فُلَانٍ**, mânası: Şu kimse, şu kimsenin civarında, yahut mahallesindedir. (M.)

**ضَيْفَنٌ**
**ضَيْفَنٌ** ذ Bir misafirle birlikte gelen kimse: (S, O:) yahut davetsiz olarak araya girip böyle gelen: (K:) yahut bir misafiri takip eden kimse: Sb’ye göre **ضَيْفٌ**’ten türetilmiştir; fakat AZ tarafından **ضفن** maddesine ait olduğu söylenir: (M:) [J ve Sgh’ye göre] **النون** ziyadedir: çoğulu **ضَيَافِنُ**’dur. (S, O.)

**ضِيَافَةٌ**
**ضِيَافَةٌ** ذ yukarıda ona verilen mânaların birincisinde **ضِفْتُهُ**’nun mastar ismidir. (S, M, O, K.) ― -b2- [Ve] **أَضَفْتُهُ** ve **ضَيَّفْتُهُ**’dan bir isimdir [bu hâliyle Misafiri yahut misafirleri ağırlama; yani ağırlama fiili: ve misafire yahut misafirlere verilen bir yemek mânasında bir ağırlama; bir ziyafet, yahut şölen]. (Msb.) [Bundan dolayı, **دَارُ الضِّيَافَةِ** Misafir ağırlama evi.]

**ضَائِفٌ**
**ضَائِفٌ** ذ Misafir olarak inen bir adam; eş anlamlısı **نَازِلٌ**: (M, TA:) **ضَيْفٌ**’e bak: onun [asıl] çoğulu **ضُيَّفٌ**’tir. (TA.)

**مُضَافٌ**
**مُضَافٌ** ذ ; ve **مُضَافٌ اـِلَيْهِ**: 4’e bak. ― -b2- Birincisi ayrıca (mecazen:) Bir topluluğa yahut gruba eklenen, yahut onlara yapışan, (S, M, O, K, TA,) ve onlara meylettirilen, (M,) onlardan olmadığı hâlde. (M, TA.) Denir ki, **مَا هُوَ اـِلَّا مُضَافٌ** (mecazen:) [O, ancak eklenmiş yahut yapışmış bir kimsedir]. (TA.) ― -b3- Ve (mecazen:) Aslı, yahut nesebi, yahut babalığı şüpheli olan; yahut akrabalık iddiasında bulunup ona sahip olmayan: (O, K, TA:) ve (K) aslı, yahut akrabalığı, kendisinin üyesi olmadığı bir topluluğa yahut gruba nisbet edilen. (O, K, TA.) ― -b4- Ve Sığınak yerine yönelmeye zorlanan kimse, (M, O, K, TA,) dar, yahut sıkışık bir yere, ve kötülükle yüklenmiş olan: (TA:) El-Bureyk ElHudhalee der ki,
وَيَحْمِى المُضَافَ اـِذَا مَا دَعَا
[Ve o, yardım çağırdığında, sığınak yerine yönelmeye zorlananı korur]. (M.) Ve ↓ **مُسْتَضَافٌ** **مُضَافٌ** ile aynı mânaya gelir [görünüşe göre yukarıda açıklanan mânaların sonuncusunda]: IB böyle söyler; ve Jowwās Ibn-Heiyān El-Azdee’nin sözünü alıntılar,
عِ وَأَحْمِى المُسْتَضَافَا ↓ وَلَقَدْ أَقْدَمُ فِى الرَّوٌ
[görünüşe göre mânası: Ve gerçekten ben korku hâlinde cesaretle ilerlerim, ve sığınak yerine yönelmeye zorlananı korurum]. (TA.) [Bkz. ayrıca **مَضُوفٌ**.] ― -b5- Ayrıca, savaşta yahut muharebede kuşatılmış, iki yandan sıkıştırılmış, yahut çevrelenmiş kimse: (S, O, K: TA’da bunun mecaz olduğu söylenir:) yahut süvariler ve yiğitler arasına düşen, kendisinde güç bulunmayan kimse. (M.) [Yine bkz. **مَضُوفٌ**.] ― -b6- Ve korku hâlinde olan kimse. (TA.)

**مَضُوفٌ**
**مَضُوفٌ** ذ Zihnî sıkıntı ile kuşatılmış: (TA:) [Freytag’a göre, Hudhaleelilerin Dîvânı’ndan, sığınak aramaya zorlanan: (ayrıca **مُضَافٌ**’a bak:) ] Hudhalee’nin şu sözünde geçer,
أَنْتَ تُجِيبُ دَعْوَةَ المَضُوفِ
[Sen, kuşatılmış olanın vb. duasına yahut çağrısına cevap verirsin]; ve **بُوعَ**’ın **بِيعَ** için olduğu tarz üzere yapılmıştır. (M, TA.)

**مَضِيفٌ**
**مَضِيفٌ** ذ **مَصِيفٌ**’in [bkz.] lehçe varyantıdır. (TA.) [ISd der ki] **مَضِيفًا** Aboo-Dhu-eyb’in bir beytinde [bazılarının rivayet ettiği üzere], **كَرَبَةٌ** maddesinde alıntılanan [orada **مَصِيفًا** kıraati verilir], **ضَائِفًا** yerinedir, mânası: Sapan; eğri. (M.)

**مُضِيفٌ**
**مُضِيفٌ** ذ Kaçan; yahut yüz çevirip kaçan. (Ibn-'Abbād, O. [Fiiline de bak.])

**مُضَافَةٌ**
**مُضَافَةٌ** ذ Meşakkat, yahut zorluk, yahut sıkıntı. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

**مَضُوفَةٌ**
**مَضُوفَةٌ** ذ , kuralca **مَضِيفَةٌ** olan, (Kh, Sb, TA, **ضوف** maddesinde,) Kaygı; ve ihtiyaç, yahut bir ihtiyaç; (O ve K o maddede;) ve ↓ **مَضِيفَةٌ** ve ↓ **مُضِيفَةٌ** aynı mânaya gelir; (O o maddede ve **ضيف** maddesinde;) yahut bu ikisi kaygı ve keder mânasına gelir: (K bu maddede:) yahut **مَضُوفَةٌ** şu mânaya gelir: Korkulan, yahut kendisinden sakınılan bir iş yahut olay; (S ve M bu maddede;) As’a göre böyledir; ve ↓ **مَضِيفَةٌ** ve ↓ **مُضَافَةٌ** aynı mânaya gelir. (S, L, TA.)

**مَضِيفَةٌ**
**مَضِيفَةٌ** ذ ve **مُضِيفَةٌ**: ikisine de bir önceki paragrafta bak; birincisine iki yerde.

**مَضْيَفَةٌ**
**مَضْيَفَةٌ** ذ , vezni **مَفْعَلَةٌ** üzere, **ضِيَافَة**’nin yeri [yani misafir yahut misafirleri ağırlama: çoğulu **مَضَايِفُ**]. (TA.)

**مُضَيَّفٌ**
**مُضَيَّفٌ** ذ : **ضَيفٌ**’e bak.

**مُضَيِّفٌ**
**مُضَيِّفٌ** ذ Misafirlerin ağırlandığı bir meskenin sahibi; ↓ **مَضَايِفِىٌّ** de böyledir. (TA.)

**مِضْيَافٌ**
**مِضْيَافٌ** ذ [Misafirleri çokça ağırlayan kimse]. (Har p. 579.)

**مَضَايِفُ**
**مَضَايِفُ** ذ [**مَضْيَفَةٌ**’nin çoğulu: ― -b2- ve ayrıca zikredilmeyen bir tekilin de çoğulu]: **ضِيفٌ**’e bak.

**مَضَايِفِىٌّ**
**مَضَايِفِىٌّ** ذ [**مَضَايِفُ**’tan, **مَضْيَفَةٌ**’nin çoğulu]: **مُضَيِّفٌ**’e bak.

**اـِسْمَآءٌ مُتَضَايِفَةٌ**
**اـِسْمَآءٌ مُتَضَايِفَةٌ** ذ Karşılıklı nisbetli isimler; yani varlığı, birinin varlığının zorunlu olarak diğerinin varlığını gösterdiği kişiler yahut şeylerin varlığına delâlet eden isimler; **أَبٌ** ve **اِبْنٌ** [baba ve oğul] gibi. (Er-Rāghib, TA.)

**مُسْتَضَافٌ**
**مُسْتَضَافٌ** ذ : **مُضَافٌ**’a bak.

**مُسْتَضِيفٌ**
**مُسْتَضِيفٌ** ذ [10’un ism-i fâili, bkz.:] Yardım, yahut imdat isteyen, yahut çağıran. (Ibn-'Abbād, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَافَ
ضَافَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْف 1 ,  ضِيَاْفَة 23t ),
a.  Alighted at the house of, became the guest of.

b.  [ Ila ], Inclined, leant towards.

c.  [ 'An ], Swerved, turned aside from.

d.  Was low ( sun ).

e.  Menstruated.

ضَيَّفَ
ضَيَّفَ II
a.  [ acc. &  Ila ], Made to lean, incline to; bent towards

b.  Caused to alight; welcomed.

c.  Was received hospitably, was entertained.

d.  see I (d) .

ضَاْيَفَ
ضَاْيَفَ III ,
a.  see I (a) .

b.  Became the correlative of.

أَضْيَفَ
أَضْيَفَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ), ( c ).

d.  [ acc. &  'Ala ], Took, accompanied to the house of.

e.  Joined to, connected with.

f.  Drew near, inclined to.

g.  Put in the genitive ( noun ).

h.  [ 'Ala ], Looked upon; reviewed.

تَضَيَّفَ
تَضَيَّفَ V ,
a.  see I (d) .

تَضَاْيَفَ
تَضَاْيَفَ VI ,
a.  see III (b) .

b.  Were near to each other.

c.  [ acc. or 'Ala ], Hemmed in.

اِنْضَيَفَ
اِنْضَيَفَ VII
a.  [ Ila ], Was joined, annexed to; joined, touched.

اِسْتَضْيَفَ
اِسْتَضْيَفَ X
a.  [ Bi ], Asked for hospitality.

ضَيْف
ضَيْف [ 1 ] , ( pl. ضِيَاْف 23 ,  ضُيُوْف 27 ,  ضِيْفَاْن 34 ,  أَضْيَاْف 38 ),
a.  Guest.

مَضْيَفَة
مَضْيَفَة [ 17t ],
a.  see 23t .

مَضِيْفَة
مَضِيْفَة [ 18t ] ,  مَضُوْفَة [ 19t ] ,
a.  Anxiety; need.

ضِيَافَة
ضِيَافَة [ 23t ],
a.  Hospitality; entertainment of guests.

مِضْيَاف
مِضْيَاف [ 45 ],
a.  Hospitable.

مُضَافَة
مُضَافَة [ N. Ac. ضَاْيَفَ III ( ضِيْف 2 )],
a.  Hardship.

مُضِيْف
مُضِيْف [ N. Ag.
a.  IV], Host, master of the house.

مُضَاف
مُضَاف [ N. P.
a.  IV], Joined, connected, adjoined; added, annexed; adjunct.

b.  Accessory, additional.

c.  That takes a complement ( noun ).

d.  Surrounded, hard beset.

مُضَاف اِلَيْهِ
مُضَاف اِلَيْهِ
a.  Complement ( of a noun ); genitive.

اِضَافَة
اِضَافَة [ N. Ac.
a.  IV],  see N. Ac. VI .

مُتَضَائِف
مُتَضَائِف [ N. Ag.
a.  VI], Correlative ( noun ).

تَضَايُف
تَضَايُف [ N. Ac.
a.  VI], Correlation.

اِضَافِيّ
اِضَافِيّ
a.  Relative.

مُضِيْفَة
مُضِيْفَة
a.  see 18t .

ضَيْفَن
ضَيْفَن
a.  Parasite, sponger.

##### Türkçe

**ضَافَ**
**ضَافَ** ( y ) I ( mastar: **ضَيْف** 1, **ضِيَاْفَة** 23t ),
a. …ın evine indi; …ın misafiri oldu.

b. [ **إِلَى** ], meyletti; …e doğru eğildi.

c. [ **عَنْ** ], saptı; …den yana döndü.

d. (güneş) alçak oldu.

e. Hayız gördü.

**ضَيَّفَ**
**ضَيَّفَ** II
a. [ mef‘ûl ve **إِلَى** ], eğdirdi; …e meylettirdi; …e doğru büktü.

b. İndirdi; karşıladı.

c. Misafirperverce kabul edildi; ağırlanıp eğlendirildi.

d. I (d)’ye bak.

**ضَاْيَفَ**
**ضَاْيَفَ** III ,
a. I (a)’ya bak.

b. …ın karşılığı (müteḍâd/korrelatifi) oldu.

**أَضْيَفَ**
**أَضْيَفَ** IV ,
a. II (a), (b), (c)’ye bak.

d. [ mef‘ûl ve **عَلَى** ], …ı …ın evine götürdü; …ın evine kadar eşlik etti.

e. …e katıldı; …e bağlandı.

f. Yaklaştı; …e meyletti.

g. (ismi) mecrûr yaptı.

h. [ **عَلَى** ], baktı; gözden geçirdi.

**تَضَيَّفَ**
**تَضَيَّفَ** V ,
a. I (d)’ye bak.

**تَضَاْيَفَ**
**تَضَاْيَفَ** VI ,
a. III (b)’ye bak.

b. Birbirine yakın oldular.

c. [ mef‘ûl veya **عَلَى** ], kuşatıldı; çepeçevre sarıldı.

**اِنْضَيَفَ**
**اِنْضَيَفَ** VII
a. [ **إِلَى** ], …e katıldı, ilhak olundu; birleşti, temas etti.

**اِسْتَضْيَفَ**
**اِسْتَضْيَفَ** X
a. [ **بِ** ], misafirperverlik istedi.

**ضَيْف**
**ضَيْف** [ 1 ], (çoğ. **ضِيَاْف** 23, **ضُيُوْف** 27, **ضِيْفَاْن** 34, **أَضْيَاْف** 38 ),
a. Misafir.

**مَضْيَفَة**
**مَضْيَفَة** [ 17t ],
a. 23t’ye bak.

**مَضِيْفَة**
**مَضِيْفَة** [ 18t ], **مَضُوْفَة** [ 19t ],
a. Kaygı; ihtiyaç.

**ضِيَافَة**
**ضِيَافَة** [ 23t ],
a. Misafirperverlik; misafirlerin ağırlanması.

**مِضْيَاف**
**مِضْيَاف** [ 45 ],
a. Misafirperver.

**مُضَافَة**
**مُضَافَة** [ **ضَاْيَفَ** III ( **ضِيْف** 2 )’nin mastarı ],
a. Sıkıntı.

**مُضِيْف**
**مُضِيْف** [ IV’ün ism-i fâili ], Ev sahibi; hane sahibi.

**مُضَاف**
**مُضَاف** [ IV’ün ism-i mef‘ûlü ], Katılmış, bağlanmış, bitişik; eklenmiş, ilhak edilmiş; muzâf.

b. Ek; ilave.

c. Tamlayıcı alan (isim).

d. Kuşatılmış; şiddetle sıkıştırılmış.

**مُضَاف اِلَيْهِ**
**مُضَاف اِلَيْهِ**
a. Tamlayıcı (bir ismin); mecrûr (genitif).

**اِضَافَة**
**اِضَافَة** [ IV’ün mastarı ], VI’nın mastarına bak.

**مُتَضَائِف**
**مُتَضَائِف** [ VI’nın ism-i fâili ], Karşılıklı (korrelatif) (isim).

**تَضَايُف**
**تَضَايُف** [ VI’nın mastarı ], Karşılıklılık; korelasyon.

**اِضَافِيّ**
**اِضَافِيّ**
a. İzâfî; nisbetî.

**مُضِيْفَة**
**مُضِيْفَة**
a. 18t’ye bak.

**ضَيْفَن**
**ضَيْفَن**
a. Asalak; asalakça geçinen.
