# ضيف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيف

ضِفْتُ الرجل ضَيْفاً وضِيافةً وتَضَيَّفْتُه: نزلتُ به ضَيْفاً ومِلْتُ إليه، وقيل: نزلت به وصِرْت له ضَيفاً. وضِفْتُه وتَضَيَّفْتُه: طلبت منه الضِّيافةَ؛ ومنه قول الفرزدق:
وجَدْت الثَّرى فينا إذا التُمِسَ الثَّرى،
ومَنْ هو يَرْجُو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
قال ابن بري: وشاهِد ضِفْتُ الرجل قولُ القطامي:
تَحَيَّزُ عَني خَشْيَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَتِ الأَفْعى مَخافةَ ضارِب
وقد فسر في ترجمة حيز. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: ضافَها ضَيْفٌ فأَمَرَتْ له بمِلْحَفَةٍ صفراء؛ هو من ضفت الرجل إذا نزلت به في ضِيافَتهِ؛ ومنه حديث النَّهْديِّ: تَضَيَّفْتُ أَبا هريرة سَبْعاً. وأَضَفْتَه وضَيَّفْتَه: أَنْزَلْتَه عليك ضَيْفاً وأَمَلْتَه إليك وقَرَّبْتَه، ولذلك قيل: هو مُضافٌ إلى كذا أَي مُمالٌ إليه. ويقال: أَضافَ فلان فلاناً فهو يُضيفُه إضافةً إذا أَلجأَه إلى ذلك. وفي التنزيل العزيز: فأَبَوْا أَن يضيفوهما؛ وأَنشد ثعلب لأَسماء بن خارجة الفزاري يصف الذئب: ورأَيتُ حَقّاً أَن أُضَيِّفَه،
إذْ رامَ سِلْمِي واتَّقى حَرْبي
استعار له التضييفَ، وإنما يريد أَنه أَمَّنَه وسالمه. قال شمر: سمعت رجاء بن سَلَمَة الكوفي يقول: ضَيَّفْتُه إذا أَطْعَمْتَه، قال: والتضييفُ الإطعام، قال: وأَضافَه إذا لم يُطْعِمْه، وقال رجاء: في قراءة ابن مسعود فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما: يُطْعِمُوهما. قال أَبو الهيثم: أَضافَه وضَيَّفَه عندنا بمعنًى واحد كقولك أَكْرَمَه اللّه وكرَّمه، وأَضَفْته وضَيَّفْتُه. قال: وقوله عز وجل فأَبوا أَن يُضَيِّفُوهما، سأَلاهم الإضافةَ فلم يفعلوا، ولو قُرِئت أَن يُضِيفُوهما كان صواباً. وتَضَيَّفْتُه: سأَلته أَن يُضِيفَني، وأَتيتُه ضَيْفاً؛ قال الأَعشى:
تَضَيَّفْتُه يَوْماً، فأَكْرَمَ مَقْعَدي،
وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائدا
وقال الفرزدق:
ومنّا خَطِيبٌ لا يُعابُ، وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فَضْلَه المُتَضَيِّفُ
ويقال: ضَيَّفْتُه أَنزلته منزلة الأَضياف. والضَّيْفُ: المُضَيَّفُ يكون للواحد والجمع كعدلٍ وخَصْمٍ. وفي التنزيل العزيز: هل أتاك حديثُ ضَيْفِ إبراهيمَ المُكْرَمِينَ، وفيه: هؤلاء ضَيْفي فلا تَفْضَحُونِ؛ على أَن ضيفاً قد يجوز أَن يكون ههنا جمع ضائف الذي هو النازل، فيكون من باب زَوْرٍ وصَوْمٍ، فافهم، وقد يكسَّر فيقال أَضْيافٌ وضُيُوفٌ وضِيفانٌ؛ قال:إذا نَزَلَ الأَضْيافُ، كان عَذَوَّراً
على الحَيِّ حتى تَسْتَقِلَّ مَراجِلُهْ
قال ابن سيده: الأَضْيافُ هنا بلفظ القِلَّة ومعناها أَيضاً، وليس كقوله:وأَسْيافُنا من نَجْدَةٍ تَقْطُرُ الدّما
في أَنْ المراد بها معنى الكثرة، وذلك أَمْدَحُ لأَنه إذا قَرَى الأَضْيافَ بمراجِلِ الحيّ أَجمعَ، فما ظنُّك لو نزل به الضيِّفانُ الكثيرون؟ التهذيب: قوله هؤلاء ضَيْفِي أَي أَضيافي، تقول هؤلاء ضَيْفِي وأَضْيافي وضُيوفي وضِيافي، والأُنثى ضَيْفٌ وضَيْفةٌ، بالهاء؛ قال البَعيث: لَقًى حَمَلَتْه أُمُّه، وهي ضَيْفَةٌ،
فجاءَت بِيَتْنِ للضِّيافة أَرْشَما
وحرَّفه أَبو عبيدة فعزاه إلى جرير؛ قال أَبو الهيثم: أَراد بالضَّيْفة في البيت أَنها حملتْه وهي حائض. يقال: ضافَتِ المرأةُ إذا حاضت لأَنها مالت من الطُّهر إلى الحَيض، وقيل: معنى قوله وهي ضَيْفة أَي ضافت قوماً فحبِلت في غير دار أَهلها.
واسْتَضافه: طلب إليه الضِّيافة؛ قال أَبو خِراشٍ:
يَطِيرُ إذا الشَّعْراء ضافتْ بِحَلْبِه،
كما طارَ قِدْحُ المُسْتَضِيفِ المُوَشَّمُ
وكان الرجل إذا أَراد أَن يَسْتَضيف دار بِقدْحٍ مُوَشَّم ليُعْلم أَنه مُسْتَضِيف.
والضَّيْفَن: الذي يَتْبَعُ الضَّيْفَ، مشتقّ منه عند غير سيبويه، وجعله سيبويه من ضفن وسيأْتي ذكره. الجوهري: الضَّيْفن الذي يجيء مع الضَّيْفِ، والنون زائدة، وهو فَعْلَن وليس بفَيْعَلٍ؛ قال الشاعر: إذا جاء ضَيْفٌ، جاء للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ،
فأَوْدَى بما تُقْرى الضُّيُوفُ الضَّيافِنُ
وضافَ إليه: مال ودَنا، وكذلك أَضاف؛ قال ساعدة بن جؤية يصف سحاباً: حتى أَضافَ إلى وادٍ ضَفادِعُه
غَرْقَى رُدافَى، تراها تَشْتَكي النَّشَجا
وضافَني الهمُّ كذلك. والمُضاف: المُلْصَق بالقوم المُمال إليهم وليس منهم. وكلُّ ما أُمِيلَ إلى شيء وأُسْنِد إليه، فقد أُضِيفَ؛ قال امرؤ القيس:
فلما دخَلْناه، أَضفنا ظُهورَنا
إلى كلِّ حارِيٍّ قَشِيبٍ مُشَطَّبِ
أَي أَسْنَدْنا ظُهورَنا إليه وأَملْناها؛ ومنه قيل للدّعيِّ مُضاف لأَنه مُسْنَدٌ إلى قوم ليس منهم. وفي الحديث: مَضِيفٌ ظهرَه إلى القُبَّة أَي مُسْنِدُه. يقال: أَضفتُه إليه أُضِيفُه. والمُضاف: المُلْزَق بالقوم. وضافه الهمُّ أَي نزَلَ به؛ قال الراعي:
أَخُلَيْدُ، إنَّ أَباك ضافَ وِسادَهُ
هَمَّانِ، باتا جَنْبَةً ودخِيلا
أَي بات أَحدُ الهَمَّيْنِ جَنْبَه، وباتَ الآخرُ داخِلَ جَوْفِه. وإضافةُ الاسم إلى الاسم كقولك غلام زيد، فالغلام مضاف وزيد مضاف إليه، والغَرَض بالإضافة التخصيص والتعريف، ولهذا لا يجوز أَن يُضافَ الشيء إلى نفسه لأَنه لا يُعَرِّفُ نفسه، فلو عرَّفها لما احتيج إلى الإضافة. وأَضفت الشيء إلى الشيء أَي أَمَلْتُه، والنحويون يسمون الباء حرف الإضافة، وذلك أَنك إذا قلت مررت بزيد فقد أَضفت مرورَك إلى زيد بالباء. وضافت الشمس تَضِيفُ وضَيَّفَت وتَضيَّفتْ: دنت للغروب وقرُبت. وفي الحديث: نَهى رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، عن الصلاة إذا تَضَيَّفت الشمسُ لغروب؛ تضيَّفت: مالت، ومنه سمي الضَّيْفُ ضَيْفاً من ضافَ عنه يَضِيف؛ قال: ومنه الحديث: ثلاثُ ساعات كان رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، يَنهانا أَن نُصَلِّي فيها: إذا طلعت الشمس حتى ترتفع، وإذا تضَيَّفت للغروب، ونصفَ النهار. وضاف السهمُ: عَدَل عن الهَدَف أَو الرميَّة، وفيه لغة أُخرى ليست في الحديث: صافَ السهم بمعنى ضافَ، والذي جاء في الحديث ضافَ، بالضاد. وفي حديث أَبي بكر قال له ابنه: ضِفْتُ عنك يوم بَدرٍ أَي مِلْتُ عنكَ وعدَلْتُ؛ وقول أبي ذؤيب:
جَوارِسُها تَأْوِي الشعُوفَ دَوائِباً،
وتَنْصَبُّ أَلْهاباً مَضِيفاً كِرابُها
أَراد ضائفاً كِرابُها أَي عادِلةً مُعْوَجَّةً فوضع اسم المفعول موضع المصدر. والمُضافُ: الواقع بين الخيل والأَبْطال وليست به قوَّة؛ وأَما قول الهذلي:
أَنت تُجِيبُ دَعْوةَ المَضوفِ
فإنما استعمل المفعول على حذف الزائد، كما فُعل ذلك في اسم الفاعل نحو قوله:
يَخْرُجْن من أَجْوازِ ليلٍ غاضِي
وبني المَضُوف على لغة من قال في بِيع بُوعَ. والمضاف: المُلْجأُ المُحْرَجُ المُثْقَلُ بالشرّ؛ قال البُرَيْق الهذلي:
ويَحْمِي المُضافَ إذا ما دعا،
إذا ما دعا اللِّمّة الفَيْلَمُ
(* قوله «إذا ما دعا اللمة إلخ» هكذا في الأصل، وأنشده الجوهري في مادة ف ل م: إذا فرّ ذو اللمة الفيلم)
هكذا رواه أَبو عبيد بالإطلاق مرفوعاً، ورواه غيره بالإطلاق أيضاً مجروراً على الصفة للِّمّة؛ قال ابن سيده: وعندي أَنَّ الرواية الصحيحة إنما هي الإسكان على أَنه من الضرب الرابع من المُتَقارَب لأَنك إن أَطلقتها فهي مُقْواة، كانت مرفوعة أَو مجرورة؛ أَلا ترى أَن فيها: بعثت إذا طَلَعَ المِرْزَمُ
وفيها:
والعَبدَ ذا الخُلُق الأَفْقَما
وفيها:
وأَقضي بصاحبها مَغْرَمِي
فإذا سكّنت ذلك كله فقلت المِرْزَمْ الأَفقمْ مغرمْ، سَلِمت القِطعةُ من الإقواءِ فكان الضرْب فلْ، فلم يخرج من حكم المتقارَب. وأَضفتُه إلى كذا أَي أَلجأْته؛ ومنه المُضاف في الحرب وهو الذي أُحيط به؛ قال طرفة: وكَرِّي إذا نادى المُضافُ مُحَنَّباً،
كَسِيدِ الغَضَا، نَبَّهْتَه، المُتَوَرِّدِ
قال ابن بري: والمُسْتَضاف أَيضاً بمعنى المضاف؛ قال جوَّاس بن حَيّان الأَزْدِيّ:
ولقد أُقْدِمُ في الرَّوْ
عِ، وأَحْمِي المُسْتَضافا
ثم قد يحْمَدُني الضَّيْـ
ـفُ، إذا ذَمَّ الضِّيافا
واستضافَ من فلان إلى فلان: لجأَ إليه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ومارَسَني الشَّيْبُ عن لِمَّتي،
فأَصبحْتُ عن حقِّه مُسْتَضيفا
وأَضافَ من الأَمر: أَشْفَقَ وحَذِر؛ قال النابغة الجعدي: أَقامتْ ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ،
وكان النَّكيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا
وإنما غَلَّبَ التأنيث لأَنه لم يذكر الأَيام. يقال: أَقَمْتُ عنده ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ، غلَّبوا التأْنيث. والمَضُوفةُ: الأَمر يُشْفَقُ منه ويُخافُ؛ قال أَبو جندب الهذلي:
وكُنْتُ إِذا جاري دَعا لِمَضُوفةٍ،
أُشَمِّرُ حتى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري
يعني الأَمْر يُشْفِقُ منه الرَّجُل؛ قال أَبو سعيد: وهذا البيت يروى على ثلاثة أَوجه: على المَضُوفةِ، والمَضِيفَةِ، والمُضافةِ؛ وقيل:ضافَ الرَّجلُ وأَضافَ خاف. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: أَنَّ ابن الكَوَّاء وقَيْسَ بن عَبادٍ
(* قوله «عباد» كذا بالأصل، والذي في النهاية عبادة.)
جاآه فقالا له: أَتَيْناكَ مُضافين مُثْقَلَيْنِ؛ مُضافين أَي خائفَين، وقيل: مُضافين مُلْجَأَيْن. يقال: أَضافَ من الأَمر إذا أَشْفَق. وحَذِر من إضافةِ الشيء إلى الشيء إذا ضَمَّه إليه. يقال: أَضافَ من الأَمر وضافَ إذا خافه وأَشْفَقَ منه. والمَضُوفة: الأَمر الذي يُحذَرُ منه ويُخافُ، ووجهه أَن تجعل المُضافَ مصدراً بمعنى الإضافة كالمُكْرَم بمعنى الإكْرام، ثم تصفَ بالمصدر، وإلا فالخائف مُضِيف لا مُضاف.
وفلان في ضِيفِ فلان أَي في ناحيته. والضِّيفُ: جانبا الجبل والوادي، وفي التهذيب: الضِّيفُ جانِبُ الوادي؛ واستعار بعض الأَغْفالِ الضِّيفَ للذَّكر فقال:
حتى إذا وَرَّكْت من أَْتَيْرِ
سواد ضِيفَيْهِ إلى القُصَيْرِ
وتضايف الوادب: تضايَقَ. أَبو زيد: الضِّيفُ، بالكسر، الجَنْبُ؛ قال: يَتْبَعْنَ عَوْداً يَشْتَكي الأظَلاَّ،
إذا تَضايَفْنَ عليه أْنْسَلاَّ
يعني إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبِه، والقاف فيه تصحيف. وتَضايَفَه القوم إذا صاروا بِضِيفَيْه. وفي الحديث: أَنَّ العَدُوَّ يوم حُنَيْنٍ كَمَنُوا في أَحناء الوادي ومَضايفه. والضِّيفُ: جانِبُ الوادي. وناقةٌ تُضِيفُ إلى صوت الفحل أَي إذا سمعته أَرادت أَن تأْتيه؛ قال البُرَيْقُ الهذلي:
منَ المُدَّعِينَ إذا نُوكِروا،
تُضِيفُ إلى صَوْتِه الغَيْلَمُ
الغيلم: الجاريةُ الحَسْناء تَسْتأْنِسُ إلى صوته؛ ورواية أَبي عبيد: تُنِيفُ إلى صَوته الغيلم

### Türkçe

**ضِفْتُ** adamı **ضَيْفاً** ve **ضِيافةً** ve **تَضَيَّفْتُه**: onun yanında **ضَيْفاً** olarak indim (konakladım) ve ona meylettim; ve denildi: onun yanında indim ve ona **ضَيفاً** oldum. Ve **ضِفْتُه** ve **تَضَيَّفْتُه**: ondan **الضِّيافةَ**yı talep ettim; ve ondan, el-Ferazdak’ın sözü:

Ve bizde **الثَّرى**yı buldum, **الثَّرى** talep edildiğinde,
ve onun fazlını uman, **المُتَضَيِّفُ**tur.

İbn Berrî dedi: **ضِفْتُ** adamın şahidi, el-Kutâmî’nin sözü:

Benden uzaklaştı, onu **أَضِيفَها** diye korkarak,
nasıl ki engerek, vuranın korkusuyla yana çekildi.

Ve **حيز** tercümesinde açıklanmıştır. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ona bir **ضَيْفٌ** geldi de ona sarı bir **مِلْحَفَةٍ** ile emretti; o, “**ضفت الرجل**”den (adamın yanında indim)dir; onun **ضِيافَتهِ**sinde (misafirliğinde) onun yanında konakladığım zaman; ve ondan, en-Nehdî’nin hadîsi: “**تَضَيَّفْتُ** Ebû Hureyre’yi yedi (gün).” Ve **أَضَفْتَه** ve **ضَيَّفْتَه**: onu yanında **ضَيْفاً** olarak indirdin (misafir ettin) ve onu kendine meylettirdin ve onu kendine yaklaştırdın; bunun için denildi: “o, şuna **مُضافٌ**dır” yani ona meyledilmiş (ona eğdirilmiş)tir. Ve denilir: falan, falanı **أَضافَ**; o da onu **يُضيفُه** **إضافةً** ile, onu buna mecbur bıraktığı zaman. Ve aziz tenzilde: “İkisini **يضيفوهما** diye reddettiler”; ve Sa‘leb, Esmâ b. Hârice el-Fezârî’den, kurdu vasfederken inşâd etti:

Onu **أُضَيِّفَه**memin hak olduğunu gördüm,
zîrâ barışımı istedi ve savaşımı sakındı.

Ona **التضييفَ**i ödünç aldı; ancak muradı, onu emniyete aldığı ve onunla barıştığıdır. Şemmer dedi: Recâ b. Seleme el-Kûfî’nin şöyle dediğini işittim: “Onu **ضَيَّفْتُه**: ona yedirdiğim zaman”; dedi: ve **التضييفُ** yedirmedir; dedi: ve “onu **أَضافَه**: ona yedirmediği zaman.” Ve Recâ dedi: İbn Mes‘ûd’un kıraatinde “İkisini **يُضَيِّفُوهما** diye reddettiler”: “ikisini yedirsinler” (demektir). Ebû’l-Heysem dedi: Bizim yanımızda **أَضافَه** ve **ضَيَّفَه** tek bir mânâdadır; senin “Allah onu **أَكْرَمَه** ve **كرَّمه**” demen gibi; ve “onu **أَضَفْته** ve **ضَيَّفْتُه**.” Dedi: ve O’nun, azze ve celle, sözü “İkisini **يُضَيِّفُوهما** diye reddettiler”: onlardan **الإضافةَ**yı istediler de yapmadılar; eğer “**يُضِيفُوهما**” diye okunmuş olsaydı doğru olurdu. Ve **تَضَيَّفْتُه**: ondan beni **يُضِيفَني** (misafir etmesini) istedim ve ona **ضَيْفاً** olarak geldim; el-A‘şâ dedi:

Bir gün onu **تَضَيَّفْتُه**, oturduğum yeri ikram etti,
ve beni, sakatlık üzerine, bir kılavuz olarak bağladı.

Ve el-Ferazdak dedi:

Ve bizden, ayıplanmayan bir hatip ve bir söyleyen vardır,
ve onun fazlını uman, **المُتَضَيِّفُ**tur.

Ve denilir: “onu **ضَيَّفْتُه**”: onu misafirlerin menzilesine indirdim. Ve **الضَّيْفُ**: **المُضَيَّفُ**tır; **عدلٍ** ve **خَصْمٍ** gibi, tekil ve çoğul için olur. Ve aziz tenzilde: “Sana, İbrâhîm’in **ضَيْفِ** **المُكْرَمِينَ** haberi geldi mi?” ve onda: “Bunlar benim **ضَيْفي**mdir; beni rezil etmeyin”; şu üzere ki **ضيفاً** burada, inen (konaklayan) olan **ضائف**in çoğulu olabilir; böylece **زَوْرٍ** ve **صَوْمٍ** babından olur; öyleyse anla. Ve bazen kırılır da **أَضْيافٌ** ve **ضُيُوفٌ** ve **ضِيفانٌ** denir; dedi:

**الأَضْيافُ** indiği zaman, **عَذَوَّراً** olur
mahalle üzerine, kazanları yerinden kalkıncaya dek.

İbn Sîde dedi: **الأَضْيافُ** burada azlık lafzıyla ve mânâsıyla da (gelmiştir); ve onun “Ve kılıçlarımız, yiğitlikten, kan damlatır” sözü gibi değildir; çünkü orada murad, çokluk mânâsıdır; ve bu daha övücüdür; çünkü o, **الأَضْيافَ**ı mahallenin kazanlarıyla bütünüyle doyurduğu zaman, peki ya ona çok olan **الضيِّفانُ** inseydi ne sanırsın? **التهذيب**: “Bunlar benim **ضَيْفِي**mdir” sözü, yani benim **أَضيافي**mdir; “bunlar benim **ضَيْفِي**m ve **أَضْيافي**m ve **ضُيوفي**m ve **ضِيافي**m” dersin. Dişisi **ضَيْفٌ** ve **ضَيْفةٌ**dur, **الهاء** ile; el-Ba‘îs dedi:

Annesinin taşıdığı bir buluşma; o, **ضَيْفَةٌ** iken,
misafirlik için bir **أَرْشَما** ile bir **بِيَتْنِ** getirdi.

Ebû Ubeyde onu tahrif etti de Cerîr’e nisbet etti; Ebû’l-Heysem dedi: Beyitte **الضَّيْفة** ile muradı, onu hayızlı iken taşıdığıdır. “Kadın **ضافَتِ**” denir, hayız gördüğü zaman; çünkü o, temizlikten hayza meyletti; ve denildi: “o, **ضَيْفة** iken” sözünün mânâsı, yani bir kavme **ضافت** etti de kendi ehlinin evi dışında hamile kaldı.

Ve **اسْتَضافه**: ondan **الضِّيافة**yı talep etti; Ebû Hirâş dedi:

**الشَّعْراء** onun sağımıyla **ضافتْ** ettiği zaman uçar,
nasıl ki **المُسْتَضِيفِ**in **المُوَشَّمُ** **قِدْحُ**u uçtu.

Adam, bir evi **يَسْتَضيف** etmek istediği zaman, **قِدْحٍ مُوَشَّم** ile dolaşırdı ki onun **مُسْتَضِيف** olduğu bilinsin.

Ve **الضَّيْفَن**: **الضَّيْفَ**i takip eden; Sîbeveyh dışındakilere göre ondan türemiştir; Sîbeveyh onu **ضفن**den yaptı ve onun zikri gelecektir. el-Cevherî: **الضَّيْفن** **الضَّيْفِ** ile birlikte gelen kimsedir; ve **النون** ziyadedir; o **فَعْلَن**dir, **فَيْعَل** değildir; şair dedi:

Bir **ضَيْفٌ** geldi mi, **الضَّيْفِ** için bir **ضَيْفَنٌ** gelir,
böylece **الضَّيافِنُ** **الضُّيُوفُ**a ikram edilen şeyi helâk etti.

Ve ona **ضافَ** etti: meyletti ve yaklaştı; aynı şekilde **أَضافَ**; Sâ‘ide b. Cüeyye, bir bulutu vasfederken dedi:

Nihayet onun kurbağaları bir vadiye **أَضافَ** etti,
boğulmuş, art arda; onları, **النَّشَجا**dan şikâyet eder görürsün.

Ve keder bana **ضافَ** etti, aynı şekilde. Ve **المُضاف**: kavme yapışık, onlara meyledilmiş, onlardan olmayan. Ve her ne ki bir şeye meyledildi ve ona isnad edildi, artık **أُضِيفَ** edilmiştir; İmru’ul-Kays dedi:

Onun içine girince, sırtlarımızı **أَضفنا**
her bir çizgili, yeni **حارِيٍّ**e.

Yani sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik; ve ondan, **الدّعيِّ**ye **مُضاف** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir. Ve hadîste: “Sırtını kubbeye **مَضِيفٌ**” yani onu dayayan. “Onu ona **أَضفتُه**: onu **أُضِيفُه**” denir. Ve **المُضاف**: kavme yapıştırılmış olandır. Ve “keder onu **ضافه**” yani ona indi; er-Râ‘î dedi:

Ey Ahuleyd, şüphesiz baban yastığını **ضافَ** etti:
iki keder; ikisi bir yanda ve bir içte geceledi.

Yani iki kederden biri yanında geceledi, diğeri de içinin içinde geceledi.

Ve ismin isme **إضافةُ**sı, senin “Zeyd’in kölesi” demen gibidir; köle **مضاف**tır, Zeyd **مضاف إليه**dir. Ve **بالإضافة** gaye, tahsis ve tarif etmektir; bunun için, şeyin kendisine izafe edilmesi câiz olmaz; çünkü kendisini tarif etmez; eğer onu tarif etseydi, izafeye ihtiyaç kalmazdı.

Ve şeyi şeye **أَضفت**: yani onu meylettirdim. Ve nahivciler **الباء**yı **حرف الإضافة** diye adlandırırlar; bu da şudur: “Zeyd’e uğradım” dediğin zaman, uğrayışını **الباء** ile Zeyd’e izafe etmiş olursun.

Ve güneş **ضافت**: **تَضِيفُ**; ve **ضَيَّفَت** ve **تَضيَّفتْ**: batmaya yaklaştı ve yaklaştı. Ve hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, güneş batmaya **تَضَيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti; **تضيَّفت**: meyletti; ve ondan **الضَّيْفُ**a **ضَيْفاً** adı verildi, “ondan **ضافَ** etti: **يَضِيف**”den. Dedi: ve ondan hadîs: “Üç saat vardı ki Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bizi onlarda namaz kılmaktan nehyederdi: güneş doğduğu zaman yükselinceye kadar; ve batmaya **تضَيَّفت** ettiği zaman; ve gün ortası.” Ve ok **ضافَ** etti: hedef veya atıştan saptı; ve onda, hadîste olmayan başka bir dil vardır: ok **صافَ** etti, **ضافَ** mânâsında; hadîste gelen ise **ضافَ**tır, **بالضاد**. Ebû Bekir’in hadîsinde, oğlu ona dedi: “Bedir günü senden **ضِفْتُ**” yani senden meylettim ve saptım; ve Ebû Züeyb’in sözü:

Onun öğütücüleri, **الشعُوفَ**u binekler olarak barındırır,
ve **أَلْهاباً**a dökülür; onun **كِرابُها**sı **مَضِيفاً**dır.

Muradı, onun **كِرابُها**sı **ضائفاً**dır; yani eğri, sapmış; böylece mef‘ûl ismini masdarın yerine koydu. Ve **المُضافُ**: atlar ile yiğitler arasında bulunan, onda kuvvet olmayan (kimse); ve Hüzeylî’nin sözüne gelince:

Sen **المَضوفِ**un çağrısına cevap verirsin,

ancak o, ziyadeyi hazf ile mef‘ûlü kullanmıştır; nasıl ki bu, ism-i fâilde yapılmıştır; şu sözü gibi:

Gece’nin orta yerlerinden, **غاضِي** olarak çıkarlar.

Ve **المَضُوف** “**بِيع**”de “**بُوعَ**” diyenin lügatine göre bina edilmiştir. Ve **المضاف**: kötülükle mecbur bırakılmış, sıkıştırılmış, yüklenmiş olan; el-Burayk el-Hüzeylî dedi:

Çağırdığı zaman **المُضافَ**ı korur,
çağırdığı zaman **اللِّمّة** **الفَيْلَمُ**u.

(* “**إذا ما دعا اللمة إلخ**” sözü: asılda böyle; el-Cevherî onu **ف ل م** maddesinde “**إذا فرّ ذو اللمة الفيلم**” diye inşâd etti.)

Ebû Ubeyd onu mutlak olarak merfû‘ rivayet etti; başkası da mutlak olarak mecrûr, **اللِّمّة**ye sıfat olarak rivayet etti. İbn Sîde dedi: Bana göre sahih rivayet ancak sükûn iledir; şu üzere ki o, **المُتَقارَب**ın dördüncü darbındandır; çünkü onu ıtlak edersen, merfû‘ veya mecrûr olsa da **مُقْواة**dır; görmez misin ki onda:

“Gökteki **المِرْزَمُ** doğduğu zaman gönderildim”

ve onda:

“Ve ahlâk sahibi köle, **الأَفْقَما**”

ve onda:

“Ve sahibine borcumu öderim, **مَغْرَمِي**”

vardır. Bütün bunları sükûnlu kılarsan da “**المِرْزَمْ** **الأَفقمْ** **مغرمْ**” dersen, parça **الإقواءِ**dan selâmet bulur; böylece darb **فلْ** olur; böylece **المتقارَب** hükmünden çıkmaz. Ve onu şuna **أَضفتُه**: yani onu mecbur bıraktım; ve ondan, savaşta **المُضاف**: kuşatılmış olan kimsedir; Tarafe dedi:

Ve benim hücumum, **المُضافُ** çağırdığı zaman, eğri (olarak),
**الغَضَا**nın kuru dalı gibi; onu uyandırdın, **المُتَوَرِّدِ**i.

İbn Berrî dedi: **المُسْتَضاف** da **المضاف** mânâsınadır; Cevvâs b. Hayyân el-Ezdî dedi:

Korkuda elbette atılırım,
ve **المُسْتَضافا**yı korurum.
Sonra beni över **الضَّيْـ**
**ـفُ**, **الضِّيافا**yı yerdiği zaman.

Ve falandan falana **استضافَ**: ona sığındı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

İhtiyarlık beni perçemimden çekiştirdi,
böylece onun hakkından dolayı **مُسْتَضيفا** oldum.

Ve işten **أَضافَ**: ürktü ve sakındı; en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:

Üç (gün) kaldı, bir gün ve bir gece arasında,
ve kınama, **تُضِيفَ** ve **تَجْأَرا** etmesiydi.

Ancak günleri zikretmediği için dişiliği galip kıldı. “Onun yanında üç (gün) kaldım, bir gün ve bir gece arasında” denir; dişiliği galip kıldılar. Ve **المَضُوفةُ**: kendisinden ürkülen ve korkulan iştir; Ebû Cündeb el-Hüzeylî dedi:

Komşum bir **لِمَضُوفةٍ** için çağırdığı zaman,
etekliğimi baldırın yarısına dek sıvarım.

Yani, kişinin kendisinden ürktüğü iştir. Ebû Sa‘îd dedi: Bu beyit üç vecih üzere rivayet edilir: **المَضُوفةِ** üzere, **المَضِيفَةِ** üzere, **المُضافةِ** üzere; ve denildi: adam **ضافَ** etti ve **أَضافَ** etti: korktu. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: İbnü’l-Kevvâ’ ve Kays b. **عَبادٍ**
(* “**عباد**” sözü: asılda böyle; **النهاية**de olan **عبادة**dır.)
ona geldiler de ona dediler: “Sana **مُضافين مُثْقَلَيْنِ** olarak geldik”; **مُضافين** yani korkmuş iki kimse; ve denildi: **مُضافين** yani sığınmaya mecbur bırakılmış iki kimse. “İşten **أَضافَ**” denir, ürktüğü zaman. Ve şeyin şeye izafesinden sakındı; onu ona kattığı zaman. “İşten **أَضافَ** etti ve **ضافَ** etti” denir: ondan korktuğu ve ürktüğü zaman. Ve **المَضُوفة**: kendisinden sakınılan ve korkulan iştir; veçhi şudur: **المُضاف**ı, **الإضافة** mânâsında masdar kılarsın; **المُكْرَم**ın **الإكْرام** mânâsında olması gibi; sonra masdar ile sıfatlarsın; yoksa korkan, **مُضِيف**tir, **مُضاف** değil.

Ve falan, falanın **ضِيفِ**indedir: yani onun tarafındadır. Ve **الضِّيفُ**: dağın ve vadinin iki yanı; ve **التهذيب**de: **الضِّيفُ** vadinin yanıdır. Ve bazı **الأَغْفالِ**, **الضِّيفَ**i erkeklik için ödünç aldı da dedi:

Nihayet **أَْتَيْرِ**den **وَرَّكْت** ettiğim zaman,
iki **ضِيفَيْهِ**inin karalığı **القُصَيْرِ**e (kadar).

Ve vadi **تضايف** etti: daraldı. Ebû Zeyd: **الضِّيفُ**, kesre ile, yandır; dedi:

**الأظَلاَّ**dan şikâyet eden bir değneği takip ederler,
üzerine **تَضايَفْنَ** ettikleri zaman, **أْنْسَلاَّ**.

Yani ondan, yanına yakın oldukları zaman; ve ondaki **القاف** tashîftir.

Ve kavim onu **تَضايَفَه** etti: iki **ضِيفَيْه**ine vardıkları zaman. Ve hadîste: Huneyn günü düşman, vadinin kıvrımlarında ve **مَضايفه**inde pusu kurdular. Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve bir dişi deve, erkeğin sesine **تُضِيفُ** eder: yani onu işittiği zaman ona gelmek ister; el-Burayk el-Hüzeylî dedi:

İnkâr edildikleri zaman iddia edenlerdendir,
**الغَيْلَمُ** onun sesine **تُضِيفُ** eder.

**الغيلم**: onun sesine ünsiyet eden güzel cariyedir; Ebû Ubeyd’in rivayeti: “**تُنِيفُ** onun sesine **الغيلم**.”
