# ضيق (ض-ي-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dar geçit, boğaz demektir

- Harfler: ض - ي - ق
- Kur'an'da: 13 geçiş · 12 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَيِّقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَيْعِلًا | Dar | 2 | 2 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/6:125.md) |
| [ضَيْقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%82%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Darlık | 2 | 2 | [16:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/16:127.md) |
| [وَضَاقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve daraldı | 2 | 2 | [11:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/11:77.md) |
| [وَضَاقَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَفَعَلَتْ | Ve daraldı | 2 | 2 | [9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/9:25.md) |
| [ضَاقَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Daraldı | 1 | 1 | [9:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/9:118.md) |
| [لِتُضَيِّقُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8F%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِتُفَعِّلُوا | Daraltmanız için | 1 | 1 | [65:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/65:6.md) |
| [وَضَائِقٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%82%D9%8C.md) | وَفَاعِلٌ | Ve daralan | 1 | 1 | [11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/11:12.md) |
| [وَيَضِيقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8F.md) | وَيَفْعِلُ | Ve daralır | 1 | 1 | [26:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/26:13.md) |
| [يَضِيقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Daralır | 1 | 1 | [15:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/15:97.md) |

## Mücavir kökler — 80 mücavir (109 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 25 · Okun ön yarısına denir
2. [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Zira’ (zal) : Kol demektir
3. [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir
4. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
5. [وطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yurtlar
6. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sinek kapan bitki demektir
7. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Liyat” sıva harcı demektir
8. [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hanne yavrulu deve demektir
9. [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sığınak
10. [ثبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sebere irin demektir
11. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şeriha” et dilimi demektir
12. [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Birbirini destekleyen grup
13. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
14. [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Servet
15. [غبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğubar, Toz demektir
16. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kir demektir
17. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bayır, yokuş yer demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
20. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zorluk
21. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Harun
22. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Dalk” sansar demektir
23. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
24. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
25. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dil demektir
26. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koyar
27. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
28. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayese sürülmüş tarla demektir
29. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir
30. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
31. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
32. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
33. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
34. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
35. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
36. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
37. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
38. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınan ile
39. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
40. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Eveye yuva demektir
41. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
42. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
43. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
44. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Özel konuşmak
45. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
46. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
47. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Granit taş demektir
48. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
49. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
50. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
51. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
52. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
53. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
54. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir
55. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
56. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Süllem” merdiven demektir
57. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
58. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
59. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
60. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%82/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md), [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md), [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md), [كرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hacmin, alanın, geçidin veya sınırın içeriye doğru büzülerek genişliğini yitirmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın göğsünün, ruhunun ve imkânlarının inkâr, keder veya kuşatma altında sıkışıp bunalması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanının daraltılması suretiyle baskı kurma, hareket serbestisini yok etme ve meşakkate sürükleme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel mekân ölçüsüne indirgeyerek psikolojik, ahlaki ve hukuki baskı (tazyik) boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Yanlardan sıkışma, kenarların içeriye doğru baskı yapması ve sınırın daralarak alanı eksiltmesi; nitekim [ضير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B1.md) zarar vererek eksiltmeyi, [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md) payı kısarak haksızlık yapmayı, [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) sınırın kaybolup yokluğa düşmesini ve [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) bir sınıra veya kişiye yanaşıp iltica etmeyi anlatır | ق | Eklenen ق harfi (sınır, toplanma ve kapanma imgesi), yanlardan gelen bu baskıyı somut bir tıkanmaya, kesin bir sınıra ve kaçışı engelleyen sert bir darlığa ulaştırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harfi ص üzerinden türetme yoğunlaşma) | Alana dışarıdan uygulanan ezici baskıyı, sıkıştırmayı ve kenarlardan kuşatmayı temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bu baskının doğrudan muhataba ulaşmasını, fiilen etki doğurmasını ve alanı aktif olarak daraltmasını simgeler |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Genişleyen ufkun iğne deliği gibi büzülüp toplanmasını, sınırın içeriye doğru kapanmasını anlatır |
| ضيق | Baskı ve kuşatmanın aktif bir hareketle alanı iğne deliği gibi büzüp kapatması | Dış baskının hacmi daraltarak nefes almayı veya hareket etmeyi engelleyecek bir sınıra sıkıştırması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın, yolun, geçidin veya mekânın içine alabileceği nesneye göre dar gelmesi; dağ arasındaki dar geçit veya boğaz (مضيق) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, korkakların develerin sulandığı dar ağılları ve zorlu dar alanları sevmediğini, yüreksiz kimselerin dar göğüslü ve dar ufuklu olduğunu şu dizede ifade eder: يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ |
| Erken Arapça kullanım | Araplar ay menzillerinden Süreyyâ ile Deberân arasındaki sıkışık konuma uğursuzluk atfederek الضيقة adını vermişlerdir; kuyu makarasının dar olmaması hakkında ise şöyle denilmiştir: دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ / لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Züheyr Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضيق kökü, Sami dil ailesinde kuşatma, baskı altına alma ve sınırları içeriye doğru çekme hareketini ifade eden ilksel kök ailesine aittir. İbranice tzuk / tzūk (צוּק) kökü "sıkıştırmak, kuşatmak, darlık vermek, bunaltmak" anlamlarını taşırken, buradan türeyen matzoq ve metzokah kelimeleri "kuşatma, darlık, çaresizlik" durumunu ifade eder. Süryanice ve Aramice katmanında ʿ-y-q (ܥܝܩ) kökü "daralmak, nefesi daralmak, sıkıntıya düşmek" anlamıyla doğrudan paralellik gösterir. Batı Sami dillerindeki bu yapı, genişliğin ([وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md)) zıddı olan kısıtlılık halini fiziksel alandan doğrudan bedensel ve ruhsal tecrübeye (boğulma, nefessiz kalma) aktarır. Arapçada ecvef yapıda billurlaşan kök, hem dağ geçidi gibi fiziksel dar boğazı hem de kalbin kederle büzüşmesini ve kişinin geçimini bilerek daraltmayı ifade eden zengin bir semantik çekirdek kurmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضيق / مضيق / أضاق | Fiziksel geçit ve hacim yetersizliğinden göğsün kederle daralmasına, fakirleşmeye ve başkasına hayatı dar etmeye doğru düzenli semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tzūk (צוּק), Süryanice ʿyq (ܥܝܩ) | Mekânın sıkışması, kuşatılma darlığı ve ruhsal boğuntu anlamlarının ortak Sami mirası olarak taşınması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde düzenli bir fonetik eşleşme tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيق | Anlamlı | Daralmak, darlık | Mekânın, göğsün veya imkânların sınırının içeriye büzüşmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ضقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%82%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Yâ harfinin başta olduğu bu dizilim kök oluşturmaz |
| يقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi Arap dilinde kullanım dışıdır |
| [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Hükmetmek, bitirmek | Bir işi kesin sonuca bağlamak, tamamlamak ve infaz etmek | Anlamlı kök; Kur'an'da geçer |
| [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | Sarmak, kabuk bağlamak, sevk etmek | Bir şeyin üzerine kabuk gibi sarılmak, musallat kılınmak | Anlamlı kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيق | Merkez | Hacmin ve imkânın daralması | Mekânın veya göğsün sınırlanıp nefes alamaz hale gelmesi | Genişliğin karşıtı olarak kısıtlanma ve sıkışma hali |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Çıkışsız darlık ve günah riski | ضيق sadece daralmayı anlatırken [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) hiçbir çıkış kapısı kalmayan en uç darlığı ve günaha düşme tehlikesini içerir | Sıkışıklığın çaresizlik ve yasak sınırına dayanması |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | İşin zorlaşması ve tıkanması | ضيق hacim ve alan kısıtlılığına odaklanırken [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) işin icrasındaki zorluk ve akıcılık kaybına odaklanır | Kolaylığın zıddı olarak zorluk ve meşakkat |
| [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Bağın sertleşmesi ve baskı | ضيق büzülme ve alan yetersizliğidir; [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) ise dıştan uygulanan sertlik, kuvvet ve gerginliktir | İpin gerilmesi veya şartların sertleşmesi |
| [كرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Boğucu keder ve tasa | ضيق ruhun ve nefesin sıkışmasıdır; [كرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%A8.md) ise insanı tamamen esir alan, nefesini tıkayan ağır hüzündür | Kalbi ve bedeni felç eden keder yükü |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Zıt | Genişlik, kuşatıcılık, güç | ضيق sınırların içeri çekilmesidir; [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) ise her şeyi içine alacak sonsuzluk ve güç bolluğudur | Darlığın mutlak karşıtı olan kudret ve alan genişliği |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيق | Darlık, sıkışma, tazyik | Mekânın, ruhun ve imkânın kısıtlanarak meşakkat oluşturması | Kesin |
| Latince | Angustia, coarctatio | Darlık, sıkıntı, daraltma | Angustia hem boğaz ve geçit darlığını hem de ruhsal ıstırabı karşılar; ancak ahlaki tazyik yönü zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | Narrowness, constriction, distress | Darlık, büzülme, bunaltı | Constriction fiziksel büzülmeyi, distress ruhsal sıkıntıyı verir; tek bir terim kökün genişliğini tam örtmez | Güçlü |
| Almanca | Enge, Verengung, Bedrängnis | Darlık, daralma, sıkıştırılma | Enge mekân ve ruh darlığını doğrudan karşılar; Bedrängnis ise dışarıdan yapılan baskıyı yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Étroitesse, resserrement, angoisse | Darlık, daralma, iç sıkıntısı | Étroitesse fiziksel hacim darlığını, angoisse ise göğsün boğulurcasına daralmasını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kalbin/göğsün kederle daralması | İnkâr, iftira ve alay karşısında peygamberin hissettiği derin psikolojik bunaltı | Risalet tebliği bağlamı; Hicr [15:97](https://lisan.digital/tr/ayet/15:97.md), Hûd [11:12](https://lisan.digital/tr/ayet/11:12.md), Şuarâ [26:13](https://lisan.digital/tr/ayet/26:13.md) |
| Yeryüzünün insana dar gelmesi | Suçluluk, mahcubiyet veya savaşta bozgun anında geniş yeryüzünün sığınılmaz hale gelişi | Zorlu imtihan ve tövbe bağlamı; Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md), Tevbe [9:118](https://lisan.digital/tr/ayet/9:118.md) |
| Fiziksel mekân ve boyut darlığı | İnsanın içine hapsedildiği veya atıldığı yerin hacimce aşırı derecede dar olması | Kıyamet ve cehennem azabı bağlamı; Furkân [25:13](https://lisan.digital/tr/ayet/25:13.md) |
| Nefes alamama ve göğsün büzülmesi | Hidayetten mahrum kalanın göğe yükseliyormuş gibi oksijensiz kalıp tıkanması | Kalbin küfre mühürlenmesi bağlamı; En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md) |
| Sosyal ve iktisadi tazyik yapma | Boşanma sürecinde kadının hayatını, nafakasını ve meskenini kasten daraltarak baskı kurma | Aile hukuku ve hakların korunması bağlamı; Talâk [6:6](https://lisan.digital/tr/ayet/6:6.md) |
| Düşman hilelerine karşı kalpte darlık duymama | Hile, tuzak ve baskıların mümini içsel bir daralmaya ve panik haline sürüklememesi | Teselli ve metanet bağlamı; Nahl [16:127](https://lisan.digital/tr/ayet/16:127.md), Neml [27:70](https://lisan.digital/tr/ayet/27:70.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet, teklif-i mâ lâ yutâk | Göğsün açılması ([شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md)) ile küfür sebebiyle daralması (ضيق) arasındaki ontolojik ve iradi dönüşüm | İmanın kalbe getirdiği enginlik ile inkârın getirdiği varoluşsal darlık ve nefessizlik |
| Fıkıh | Nafaka, mesken hakkı ve tazyik (izarar) yasağı | Boşanma iddeti bekleyen kadına hayatı daraltacak şekilde davranmanın haramlığı | Bir kimseyi hakkından vazgeçirmek için imkânlarını kasıtlı olarak kısıtlama suçu |
| Tefsir | Peygamberlerin iç dünyası ve muhatap psikolojisi | Müşriklerin hakaretleri karşısında peygamberin göğsünün daralması ve bunun ilahi teselli ile aşılması | Kederin bedene ve nefes alışverişine yansıyan somut ağırlığı |
| Hadis | Kabir azabı, fitne dönemleri ve dua | Kabrin ölüyü sıkması (ضيقة القبر) ve keder anlarında kalbin genişlemesi için yapılan dualar | Dış kuşatmanın ve günah yükünün insanı her yönden sıkıştırması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbin hakikate karşı durumu | İman genişliği karşısında inkâr darlığı | Varlık algısını sınırlandırma | Hakikati reddeden kalp, kendi içine kapanarak varoluşsal bir daralma ve nefessizlik yaşar | Kesin |
| İlmi | Kavram ve bilgi sınırları | Dogmatizm ve dar görüşlülük | Anlama ufkunu kapatma | Bilgi üretiminde zihnin peşin hükümlerle büzülmesi, hakikatin kuşatıcı bütünlüğünü kavramayı engeller | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve halk ilişkisi | Tazyik, istibdat ve baskı | Hürriyet alanını kısıtlama | İktidarın muhalif unsurları hareket edemez hale getirmek için yaşam ve ifade alanlarını daraltması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve pazar imkânları | Tekelleşme, ambargo ve darlık | Kaynaklara erişimi tıkama | Sermayenin ve geçim kaynaklarının kasıtlı olarak kısıtlanması yoluyla kitlelerin meşakkate sürüklenmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamikte boğaz daralması (Venturi etkisi) ve basınç değişimi | Akışkanın geçtiği boru kesiti daraldığında akış hızının artıp iç basıncın değişmesi gibi, hacim küçüldükçe sistem üzerindeki gerilim geometrik olarak yükselir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojide panik/anksiyete daralması ve sosyolojik marjinalleşme | Bireyin tehdit algısı karşısında solunumunun kısıtlanıp dünyayı bir tünel gibi dar görmesi veya toplumsal grupların alanının daraltılıp köşeye sıkıştırılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece salt mekânsal bir metrekare yetersizliğine veya anlık ekonomik fakirliğe indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ضيق, sadece fiziki hacim değil; göğsün, kalbin, ahlaki sorumluluğun, yeryüzünün ve sosyal ilişkilerin baskı altında büzüşerek insanı işlevsiz kılmasını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Talâk [6:6](https://lisan.digital/tr/ayet/6:6.md) gibi ayetlerdeki tazyik uyarısını sadece parasal harçlığı kısmak sanıp, kadına yönelik psikolojik, mekânsal ve duygusal baskıyı darlık kapsamında görmemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini somut bedensel haller üzerinden nasıl anlattığını, keder ve inkârın bir nefes darlığı ve hacim kaybı olarak nasıl somutlaştığını kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğ esnasında hissettikleri ağır psikolojik baskıyı anlatan ayetlerde, tövbe sürecindeki ruhsal kuşatmayı betimleyen kıssalarda ve aile hukuku ilkelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin kederlenmeyeceğini veya peygamberlerin hiçbir zaman içsel daralma yaşamayacağını savunan gerçek dışı ve mekanik din algısını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir mekânın, kabın veya geçidin içeriye doğru büzüşmesi, geçit vermeyecek ölçüde daralması ve genişliğin zıddı olması.
- Soyut anlam: İnsanın iç dünyasının, kalbinin veya imkânlarının dış baskı, keder ve inkâr sebebiyle nefes alamayacak kadar sıkışması ve baskılanması.
- Sistematik karşılık: Varlık veya hareket alanının kasıtlı ya da fıtri olarak daraltılması neticesinde sistem içi basıncın, stresin ve meşakkatin zirveye çıkması hali.
- LaTeX modeli: $$V(t) \to 0 \implies P(t) \to \infty$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$, bir varlığın, insanın veya sistemin sahip olduğu hareket, nefes alma ve eylem hacmini (genişliğini) temsil eder; $t$ zaman veya baskı sürecidir. $P$ ise daralan hacim sebebiyle oluşan içsel ve dışsal baskıyı, stresi ve meşakkati gösterir. Hacim ($V$) sıfıra doğru daraldıkça, sistemin üzerindeki tazyik ve darlık ($P$) sonsuza doğru tırmanır; bu durum ضيق kökünün fiziki daralmadan psikolojik boğulmaya uzanan nedensel hareketini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%82/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/6:125.md) — ضَيِّقًا

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [Tevbe 9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/9:25.md) — وَضَاقَتْ

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

### [Tevbe 9:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/9:118.md) — ضَاقَتْ · وَضَاقَتْ

وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Geri bırakılan üç kişiye de yeryüzü bütün genişliğine rağmen dar gelmiş ve nefisleri kendilerini sıkıştırmıştı da, Allah’tan başka sığınacak hiç bir şey olmadığını anlamışlardı. Sonra onları da eski hallerine dönsünler diye tevbeye muvaffak kıldı. Muhakkak ki Allah; Tevvab, Rahim olandır.

### [Hud 11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/11:12.md) — وَضَائِقٌ

فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ

Meal (IK): Belki de sen; ona bir hazine indirilmeli veya yakında bir melek gelmeli değil miydi? demelerinden ötürü sana vahyolunanların bir kısmını terkedecek olursun. Sen, ancak bir uyarıcısın. Ve Allah; her şeye Vekil’dir.

### [Hud 11:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/11:77.md) — وَضَاقَ

وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ

Meal (IK): Elçilerimiz Lut’a gelince; onların gelmelerinden endişeye düştü, çok sıkıldı ve: İşte bu çok çetin bir gündür, dedi.

### [Hicr 15:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/15:97.md) — يَضِيقُ

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ

Meal (IK): Andolsun; onların söylediğinden dolayı kalbinin sıkıldığını biliyoruz.

### [Nahl 16:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/16:127.md) — ضَيْقٍ

وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ

Meal (IK): Sabret; senin sabrın ancak Allah içindir. Üzülme onlara. Kurdukları düzenlerden dolayı da endişe etme.

### [Furkan 25:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/25:13.md) — ضَيِّقًا

وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا

Meal (IK): Elleri boyunlarına bağlı olarak onun en dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeyi isterler.

### [Şuara 26:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/26:13.md) — وَيَضِيقُ

وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ

Meal (IK): Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor. Bunun için Harun’a da elçilik ver.

### [Neml 27:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/27:70.md) — ضَيْقٍ

وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ

Meal (IK): Üzülme onlara. Düzenlerinden dolayı da sıkılma.

### [Ankebut 29:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/29:33.md) — وَضَاقَ

وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ

Meal (IK): Elçilerimiz Lut’a geldiklerinde, bu yüzden o tasalandı ve çok sıkıldı. Ona dediler ki: Korkma ve tasalanma. Doğrusu biz, seni ve geride kalacaklardan olan karının dışındaki aileni kurtaracağız.

### [Talak 65:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/ayet/65:6.md) — لِتُضَيِّقُوا

أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى

Meal (IK): Onları, gücünüzün yettiği kadar ikamet ettiğiniz yerin bir kısmında oturtun. Onları, sıkıntıya sokmak için zarar vermeye kalkışmayın. Eğer hamile iseler, yüklerini koyuncaya kadar nafakalarını verin. Sizin için emzirirlerse; onlara, ücretlerini verin. Aranızda uygun bir şekilde anlaşın. Eğer güçlüğe uğrarsanız; çocuğu bir başka kadın emzirir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dar geçit, boğaz demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
القاضيةُ: المنية التي تقضي وحياً.
وقَضِىَ السقاء قضاً فهو قض إذا طال تركه في مكان ففسد وبلي.
قوض: تَقويضُ البناء: نقضه من غير هده.
وقَوَّضُوا صفوفهم وتَقَوَّضَتِ الصفوف.
وانقاضَّ الحائط أي انهدم من مكانه من غير هدم، وإذا هوى وسقط لا يقال إلا انقَضَّ انقِضاضاً، قال:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب
قيض: القَيْضُ: البيض قد خرج فرخه وماؤه كله.
وقاضَها الطائر والفرخ إذا شدها عن الفرخ فانقاضَت أي انشقت.
وبئر مَقيضةٌ: كثيرة الماء.
وقَيَّضْتُ عن الحبلة.
وأعطيته فرساً بفرسين قيضَيْن.
وقايَضَني وقايَضْته.
وقُيِّض له قرين سوء كما قُيِّضُ الشياطين للكفار.
ضيق: ضاقَ الأمر يضيقُ ضَيْقاً، فهو ضَيِّقٌ، والاسم الضِّيقُ.
والضَّيقُ والضَّيقَةُ: منزل للقمر بلزق الثريا مما يلي الدبران، تزعم العرب أنه نحس، قال:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران
ونصبت ضَيْقةَ لأنه معرفة لا ينصرف.

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve onlarla birlikte “**وايء**”

ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق kullanımdadır.

**قضي**: **قَضَى** **يَقضي** **قَضاءً** ve **قَضيّةً**; yani hükmetti.

Ve **قَضَى** ona bir ahid; manası vasiyettir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضَينا إلى بني إسرائيل**”. Ve sözü: “**فلما قَضَينا عليه الموت**”, yani getirdi.

Ve **انقَضَى** şey ve **تَقَضَّى**; yani tükendi ve gitti. Dedi ki:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا

**القاضيةُ**: vahyi yerine getiren ölüm.

Ve **قَضِىَ** tulum **قضاً**; o **قض**dur: bir yerde bırakılması uzayınca, bozulup eskidiğinde.

**قوض**: **تَقويضُ البناء**: onu, yıkıp dökmeden bozmak.

Ve **قَوَّضُوا** saflarını ve saflar **تَقَوَّضَتِ**.

Ve **انقاضَّ** duvar; yani yerinden, yıkma olmaksızın çöktü. Ve eğer yuvarlanıp düştüyse, ancak **انقَضَّ** **انقِضاضاً** denir. Dedi ki:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب

**قيض**: **القَيْضُ**: yavrusu çıkmış ve suyu bütünüyle (tükenmiş) yumurta.

Ve kuş ve yavru onu **وقاضَها**: yavrudan onu sıktığında; böylece **انقاضَت**; yani yarıldı.

Ve **بئر مَقيضةٌ**: suyu çok olan.

Ve ben ipten dolayı **وقَيَّضْتُ**.

Ve ona iki **قيضَيْن** at karşılığında bir at verdim.

Ve o benimle **وقايَضَني** ve ben onunla **وقايَضْته**.

Ve ona bir kötü yoldaş **وقُيِّض**; kâfirlere şeytanların **قُيِّضُ** edilmesi gibi.

**ضيق**: iş **ضاقَ**; **يَضيقُ** **ضَيْقاً**; o hâlde o **ضَيِّقٌ**dur; isim **الضِّيقُ**tur.

Ve **الضَّيقُ** ve **الضَّيقَةُ**: Ay için bir menzil; **الثريا**’ya bitişik, **الدبران** tarafına doğru; Araplar onun uğursuz olduğunu iddia eder. Dedi ki:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران

Ve **ضَيْقةَ**’yı nasb etti; çünkü o, gayr-i munsarif olan bir marifedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضاقَ الشيء يَضيقُ ضَيْقاً وضيقاً. والضَيْقُ أيضاً تخفيف الضَيّق. والضَيْقُ أيضاً: جمع الضَيْقَةِ، وهي الفقر وسوء الحال، ومنه قول الأعشى:
كَشَفَ الضَيْقَةَ عنَّا وَفَسَحْ
والضِيقَةُ: الضيقُ. وقد ضاق عنك الشيء. يقال: لا يسعني شيءٌ ويَضيقُ عنك. وضاقَ الرجل، أي بَخَلَ. وأضاقَ، أي ذهبَ مالُه. وضَيَّقْتُ عليك الموضع. وقولهم: ضِقْتُ به ذرعاً، أي ضاقَ ذرعي به. وتَضايَقَ القوم، إذا لم يتَّسعوا في خُلُقٍ أو مكان. والضُوقى والضيقى: تأنيث الأضْيَق.

##### Türkçe

**ضاقَ** şey **يَضيقُ**; **ضَيْقاً** ve **ضيقاً** (olarak). **الضَيْقُ** da **الضَيّق**’in hafifletilmişi (şeklidir). **الضَيْقُ** ayrıca: **الضَيْقَةِ**’nin çoğuludur; o da fakirlik ve hâlin kötülüğüdür. Ondan (olarak) A‘şâ’nın sözü:
كَشَفَ **الضَيْقَةَ** عنَّا وَفَسَحْ
Ve **الضِيقَةُ**: **الضيقُ**tur. Ve senden dolayı şey daraldı. Denir: Bana hiçbir şey sığmaz ve senden dolayı daralır. Ve **ضاقَ** adam; yani cimrilik etti. Ve **أضاقَ**; yani malı gitti. Ve sana yerini daralttım. Ve onların sözü: **ضِقْتُ** onunla **ذرعاً**; yani onunla zira‘ım daraldı. Ve kavim **تَضايَقَ** etti; bir huyda veya mekânda genişlemedikleri zaman. Ve **الضُوقى** ve **الضيقى**: **الأضْيَق**’ın müennesi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه قوله جل وعزّ : ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ، معناه : ثم حَتَم بذلك وأتمَّه . ومنه الأمر ، وهو قوله : ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ، معناه :
أمر ، لأنّه أَمرٌ قاطع حَتْم .
ومنه الإعلام ، وهو قوله : ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ، أي : أعلمناهم إعلاماً قاطعاً .
ومنه القضاء الفَصْلُ في الحكم ، وهو قوله جلّ وعز : ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ، أي : لفُصِل الحكم بينهم .
ومثل ذلك قولهم : قد قَضَى القاضي بين الخُصوم ، أي : قد قَطع بينهم في الحكم .
قال : ومِن ذلك قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تأويله قد قَطَع بالعَزيمة عليه وأدَّاه إليه ، وقَطع ما بينه وبينَه .
وكلُّ ما أُحكِم فقد قُضِيَ .
تقول : قد قضيتُ هذا الثوبَ ، وقد قضيتُ هذه الدارَ : إذا عَمِلْتَها وأحكمت عملها .
قال أبو ذؤيب :
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
ومنه قوله جلّ وعزّ : ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ، أي : فَخَلَقهن وعَملهنَّ وصَنَعهنَّ .
قال الليث : تقول : قضى الله عهداً ، معناه : الوصيّة .
وبه يفسَّر : وقضينا إلى بني إسرائيل .
قال : وقضى ، أي : حكم ، وقضَى فلانٌ صلاته ، أي : فرغ منها .
وقضى عبرتَه ، أي : أخرجَ كلّ ما في رأسه .
وقال أوس :
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
أي : لم يخرج كل ما في رأسه .
وقال أبو بكر : قال أهل الحجاز : القاضي في اللغة معناه : القاطع للأمور المحكم لها .
قال الله : فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين ، أراد فقطعهنَّ وأحكم خلقهنَّ .
قال : والقضاء بمعنى العمل .
قال الله تعالى : ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) معناه : فاعملْ ما أنت عامل . والقضاء : الحكم . والقضاء : الأمر .
قال الله تعالى : ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ، أي : أمر ربك .
وقال الليث في قوله : ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ، أي : أتى عليه .
قال : والانقضاء : ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَقضِّي .
وأما قوله جل وعز : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
فإن أبا إسحاق قال : ثم افعلوا ما تريدون .
وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( ،
معناه : ثم امضوا إليّ ، كما يقال قد قَضَى فلانٌ يراد قد مات ومَضَى .
وقال أبو إسحاق : هذا مِثل قوله في سورة هود ( 55 ) . قال هودٌ لقومه : ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
يقول اجهَدوا جهدَكم في مكايدتي والتألُّبِ عليّ .
ولا تنظروني ، أي : لا تمهِلوني .
قال : وهذا من أقوى آيات النبوّة : أن يقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لقومه وهم متعاوِنون عليه : افعلوا بي ما شئتم .
وقال أبو عبيد : القَضَّاء من الدُّرُوع : التي قد فُرِغ مِنْ عَمَلها وأحكِمتْ .
وقال أبو ذُؤيب :
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
قال : والفِعل من القَضَّاء : قَضَيتها .
قلت : جعل القَضَّاء فَعَّالاً مِنْ قَضَى . وغيرُه : تُجعل القضّاء فَعْلاء مِن قَضَّ يَقَضُّ وهي الجديدُ الخَشِنة ، مِن إقضاض المَضْجَع .
ويقال : تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه ، أي : تَجَازيْتُه فَجزَانِيه .
ويقال : اقتضيتُ مالِي عليه ، أي : قبضتْهُ وأخذتُه .
واستُقضِيَ فلانٌ ، أي : جُعل قاضياً يَحْكم بين الناس .
والقاضية من الإبل : ما يكون جائزاً في الدِّيَةِ والفريضةِ التي تجب في الصَّدَقة .
وقال ابن أحمر :
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
ويقال : اقتَتَل القومُ فقَضَّوا بينهم قَواضِي وهي المَنايا .
قال زُهَير :
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
ويقال : قَضَى بينهم قضيّةً وقَضايا . والقَضايا : الأحكام ، واحدتها قضِيّة .
وقال الليث : القاضية : المنيّة التي تقضِي وَحِيّاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : مِن نبات السَّهْل الرِّمْث والقِضَة .
وقال ابن السكيت : يجمع القِضَة قِضِينَ ، وأنشد :
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا
قوض : قال الله جلَّ وعزَّ : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ، وقرىء : ( ينقاضَ ) و ( ينقاصَ ) بالضاد والصاد .
فأما ينقصُّ فيَسقُط بسرعةٍ ، من انقضاض الطير ، وهذا مِن المضاعَفِ . وأمَّا ينقاضُ فإِنَّ المنذريَّ أخبرني عن الحراني عن ابن السكِّيت أنه قال : قال عمرو : انقاضَ وانقاضَّ واحد ، أي : انشقَّ طُولاً .
قال : وقال الأصمعيَّ : المُنْقَاضُ : المُنْقَعِر من أصلِه . والْمُنْقاضُّ : المنشقُّ طولاً .
يقال : انقاضَت الرَّكِيَّةُ وانقاضَت السِنُّ .
أبو عبيد عن أبي زيد : انقضَّ الجدار انقضاضاً وانْقاضَ انقياضاً ، كلاهما إذا تَصدَّع من غير أن يَسقُط ، فإِن سَقَط قيل : تقيَّضَ تقيُّضاً وتقوَّضَ تقوُّضاً ، وأنا قَوَّضْتُه .
حدثنا السعدي قال : حدثنا العطاردي قال : حدثنا أبو معاوية عن أبي إسحاق الشيباني عن الحسن بن سعد عن عبد الرحمن بن مسعود عن أبيه قال : كنَّا مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سفر فنزلنا منزلاً فيه قرية نمل ، فأحرقناها فقال لنا : ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) .
قال : ومررنا بشجرة فيها فرخَا حُمَّرةٍ فأخذناهما فجاءت الحمرةُ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهي تقَوِّضُ ، فقال : ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) قال : فقلنا : نحن . فقال : ( ردّوهما ) . قال : فرددناهما إلى موضعهما .
قال الأزهري : قوله : ( تقوَّضُ ) ، أي : تجيء وتذهب ولا تقَرَّ .
قال : وتقيّضَت البيضة تقيُّضاً : إذا تكسَّرتْ فِلَقاً ، فإِذا تَصَدَّعتْ ولم تُفَلَّق قيل : انقاضتْ فهي مُنْقَاضَة . قال : والقارُورة مِثْلُه . والقَيْض : ما تَفلَّق من قُشور البَيْض .
الليث : قوَّضْتُ البناءَ : إذا نَقَضْتَه من هَدْم . وقَوَّضَ القومُ صُفُوفَهم ، وتقوَّضَت الصُّفوف وانقاضَ الحائط : إذا انهَدَم مكانَه من غير هَدْم ، فأمَّا إذا دُهْوِرَ فسَقَط فلا يقال إلاّ انقضَّ انقضاضاً .
قال : والقيْض : البَيْض الذي قد خرج فَرْخُه وماؤه كلُّه . وقد قاضَها الفَرْخُ وقاضَها الطائر ، أي : شقَّها عن الفرخ فانقاضَتْ ، أي : انشقّت . وأنشد :
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
وبئر مَقِيضة : كثيرة الماء . وقد قِيضَتْ عن الجَبْلة .
أبو عبيد عن الأمويّ : انقاضَت البئر : انهارتْ .
وقال غيره : انقاضت : تكسَّرت .
أبو تراب عن مصعبٍ الضِّبابي : تقوَّزَ البيضُ وتَقَوَّضَ : إذا انهدَم ، سواءٌ كانَ بيتَ مَدَرٍ أو شَعَر .
حدثنا السعدي قال : حدثنا ابن قهزاذ قال : أخبرنا ابن شميل عن عوف عن أبي المنْهال عن شهر بن حَوْشَب عن ابن عبّاس قال : إذا كان يوم القيامة مُدَّت الأرض مَدَّ الأَدِيم وزِيدَ في سَعَتِها ، وجُمع الخَلْقُ إنْسُهم وجِنُّهم في صعيدٍ واحد ، فإذا كان ذلك قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدنيا عن أهلها فنُثِرُوا على وجه الأرض ، ثم
تُقاضُ السمواتُ سماءً فسَماءً ، كلَّما قِيضَتْ سَماءٌ كان أهلها على ضِعف مَنْ تحتها حتى تقَاضَ السابعةُ . في حديث طويل .
قال شمر : قِيضَتِ السماءُ ، أي : نُقِضَتْ ، يقال : قُضْتُ البِناءَ فانقاضَ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ
قيض : ومن ذوات الياء ، قال أبو عبيد هما قَيْضان ، أي : مِثلان . وقايضْتُ الرجلَ مقايضة : إذا عاوَضتَه بمتاع . وقيَّض الله فلاناً لفلان : جاء به . قال الله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
قال أبو إسحاق : أي : نسبِّبْ له شيطاناً يجعل الله ذلك جزاءه . قال : ومعنى قوله جلَّ وعزَّ : ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ، أي : سبَّبْنَا لهم من حيث لم يَحتَسبوه .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَقَيّضَ فلانٌ أباه تَقَيّلَه تَقَيضاً وتَقَيُّلاً : إذا نزع إليه الشَّبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَيْض : العِوَض القَيْض : التمثيل .
يقال قاضَ يَقِيضُ : إذا عاضَه .
والمقايضة في البيع شبه المبادلة ، مأخوذ من القيض ، وهو العوض . وهما قيضانِ ، أي : مثلان .
قال : وقَيّضَ إبِلَه : إذا وَسَمَها بالقَيِّض ، وهو حَجَر يُحْمَى .
وقال ابن شميل : زعموا أنَّ أبا الخطاب قال : القَيِّضة : حُجَيرٌ يُكوَى به نُقْرةُ الغَنَم .
قال ابن شميل : يقال : لسانُه قَيِّضَةٌ ، الياء شديدة .
قضأ : قال أبو عبيد عن الأمويِّ : قضِئتُ الشيء أقضؤه : إذا قَضئتْ عينُه تَقْضأُ قَضأً ، وذلك إذا قَرِحَتْ وفَسَدَتْ ، وكذلك يقال للقِرْبة إذا فَسَدتْ أو عَفِنَتْ . القُضْأَة الاسم .
ويقال للرجل إذا نَكَحَ في غير كَفاءة : نَكَح في قُضْأة .
ويقال : ما عليك في قُضْأَة ، أي : ضَعَة .
وقال ابنُ بزرج : يقال : إنهم ليتقَضَّؤون منه أن يزوّجوه . يقول : يَسْتَخِسُّون حَسَبه ، مِن القُضْأَة .
ضقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ضَقَى الرجل : إذا افتقر . وقَضَى : إذا مات . وقَضَى : إذا أَمَرَ .
ضيق : قال الليث : تقول : ضاقَ الأمرُ وهو يَضيق ضِيقاً ، وهو أمر ضَيِّق . وفلانٌ مِن أمرِه في ضِيق ، أي : في أمرٍ ضَيِّق ، والاسم ضَيْق . وضَيْقة : منزل للقَمَر بِلِزْق الثُّريّا ممّا يلي الدَّبَران ، تَزعمُ العَرَب أنّه نَحْسٌ .
قلت : وأمَّا قول الشاعر :
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
فإنه جعل ضيقةَ معرفة ، لأنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ، ولذلك لم يَصْرفه .
الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في صدر فلان ضِيقٌ وضَيْق ، ومكانٌ ضيِّق وضَيْق . والضَّيْق : المصدر . والضَّيَق بفتح الياء : الشَّكّ . والضِّيقة مثل الضيق . وأنشد :
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
بكسر الهاء جَعله ضيِّقاً ولم يجعله اسماً لموضعٍ ، أراد بضيْقِ ما بين النَّجم والدبَرَان .
قلت : وقال أبو عمرو : الضَّيَق محركة الياء : الشكّ . والضَّيْق بهذا المعنى أكثر وأفشى .
وقال الفراءُ في قول الله : ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
قال : الضّيْق : ما ضاق عنه صدرُك ، والضِّيقُ : ما يكون في الذي يتَّسع ويضيق ، مِثل الدار والثوب .
قال : وإذا رأيتَ الضَّيْق قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمرين :
أحدهما : أن يكون جَمْعاً للضَّيْقة ، كما قال الأعشى :
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
والوجه الآخر : أن يراد به شيءٌ ضَيِّق فيكون ضَيْقاً مُخَفَّفاً ، وأصله التشديد ، ومثله هَينٌ لَينٌ .
ويقال : أضاقَ الرجلُ فهو مُضِيق : إذا ضاقَ عليه مَعاشُه .
وقالت امرأة لضرّتها وهي تُسامِيها :
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى : فُعْلَى من الضِّيق ، وهي في الأصل الضِّيقَى فقُلبت الياء واواً من أجل الضمّة ، والخُورَى : فُعْلى مِن الخير ، وكذلك الكُوسَى فُعلَى مِن الكَيْس .
والمَضايق : جمعُ المضيق . والمُضايقة : مُفاعلةٌ من الضِّيق .

##### Türkçe

ق ض ( **وايء** )
**قضي** , **قوض** , **قيض** , **ضيق** , **قضأ** , **ضقى** .
**قضي** : Amr, babasından: **قَضَّى الرجُل**: **القَضَى** yediği zaman; o da kuru üzümün çekirdeğidir.
Sa‘leb dedi: o **القاف** iledir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve Allah dedi: ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
Ebû İshâk dedi: **قُضي الأمر**’ün manası: onların helâkı tamamlandı.
Dedi: ve **قضى** dilde, hepsi bir şeyin kesilmesi ve tamamlanması manasına dönen türlü türlü (kullanımlar) üzerinedir; ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ; manası: sonra bununla hükmü kesinleştirdi ve onu tamamladı. Ondan, emir; o da O’nun sözü: ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ; manası:
emretti; çünkü o, kesin, kat‘î bir emirdir.
Ondan, bildirme; o da O’nun sözü: ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ; yani: onları kesin bir bildirişle bilgilendirdik.
Ondan, hükümde ayırıp kesinleştirme olan **القضاء**; o da O’nun (azze ve celle) sözü: ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ; yani: aralarında hüküm ayrılıp kesinleştirilirdi.
Bunun benzeri onların sözü: hâkim hasımlar arasında hükmetti; yani: hükümde aralarını kesti.
Dedi: ve bundan: falan kimse borcunu ödemiştir; te’vili: ona karşı azimle kesinleştirdi ve onu ona eda etti; onunla onun arasındakini kesti.
Ve sağlamlaştırılan her şey, **قُضِيَ** olmuştur.
Dersin: bu elbiseyi **قضيتُ**; ve bu evi **قضيتُ**: onu yaptığın ve işini sağlamlaştırdığın zaman.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Ve ondan O’nun (azze ve celle) sözü: ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ; yani: onları yarattı, işledi ve yaptı.
Leys dedi: dersin: Allah bir ahdi **قضى**; manası: vasiyet.
Bununla tefsir edilir: **وقضينا إلى بني إسرائيل**.
Dedi: ve **قضى**; yani: hükmetti. Ve falan kimse namazını **قضى**; yani: ondan çıktı (bitirdi).
Ve gözyaşını **قضى**; yani: başında olanın hepsini çıkardı.
Evs dedi:
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
Yani: başında olanın hepsini çıkarmadı.
Ebû Bekir dedi: Hicaz ehli dedi ki: dilde **القاضي**’nin manası: işleri kesen, onları sağlamlaştırandır.
Allah dedi: **فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين**; yani onları kesti ve yaratılışlarını sağlamlaştırdı.
Dedi: ve **القضاء** amel manasınadır.
Allah Teâlâ dedi: ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) manası: yap, senin yapacak olduğun şeyi. Ve **القضاء**: hüküm. Ve **القضاء**: emir.
Allah Teâlâ dedi: ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ; yani: Rabbin emretti.
Leys, şu sözünde: ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ; yani: onun üzerine geldi (onu kuşattı).
Dedi: ve **الانقضاء**: şeyin gitmesi ve yok olmasıdır; aynı şekilde **التَقضِّي**.
Ama O’nun (azze ve celle) sözü: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
Ebû İshâk dedi ki: sonra istediğinizi yapın.
Ferrâ, şu sözünde: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( , manası: sonra bana doğru yürüyün; nitekim “falan kimse **قَضَى**” denir, yani “öldü ve geçti”.
Ebû İshâk dedi: bu, Hûd sûresindeki (55) sözünün benzeridir. Hûd kavmine dedi ki: ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
Der ki: bana tuzak kurmada ve bana karşı birleşmede gücünüzün sonuna kadar çabalayın.
Ve **ولا تنظروني**; yani: bana mühlet vermeyin.
Dedi: ve bu, nübüvvet âyetlerinin en kuvvetlilerindendir: peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) kavmine, onlar ona karşı yardımlaşırken, “bana dilediğinizi yapın” demesi.
Ebû Ubeyd dedi: zırhlardan **القَضَّاء**: işi bitirilmiş ve sağlamlaştırılmış olanlardır.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Dedi: ve **القَضَّاء**’dan fiil: **قَضَيتها**.
Dedim: **القَضَّاء**’ı **قَضَى**’dan **فَعَّال** yaptı. Başkası: **القضّاء**’ı **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** yapılır; o, yeni sert olandır; döşeği sertleştirmek olan **إقضاض المَضْجَع**’dan.
Ve denir: hakkımı ondan **تقاضَيتُه** de o da onu bana **قضانيه**; yani: onunla karşılıklı karşılıklaştım da o da bana karşılığını verdi.
Ve denir: üzerindeki malımı **اقتضيتُ**; yani: onu kabzettim ve aldım.
Ve falan kimse **استُقضِيَ**; yani: insanlar arasında hükmeden bir hâkim yapıldı.
Ve develerden **القاضية**: diyette ve sadakada vacip olan farizada caiz olan (deve)dir.
İbn Ahmer dedi:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
Ve denir: kavim savaştı da aralarında **قَواضِي** ile **قَضَّوا**; o da ölümlerdir.
Züheyr dedi:
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
Ve denir: aralarında bir **قضيّةً** ve **قَضايا** ile **قَضَى**. Ve **القَضايا**: hükümler; tekili **قضِيّة**’dir.
Leys dedi: **القاضية**: canı (ruhu) kesip bitiren ölümdür.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: ova bitkilerinden **الرِّمْث** ve **القِضَة**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القِضَة** **قِضِينَ** olarak çoğul yapılır; ve okudu:
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا

**قوض** : Allah (azze ve celle) dedi: ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ; ve ( **ينقاضَ** ) ve ( **ينقاصَ** ) diye, **الضاد** ve **الصاد** ile okunmuştur.
Ama **ينقصُّ** olursa, kuşun dalışı olan **انقضاض الطير**’dan, hızla düşer; bu, ikizli (muda‘af) olandandır. **ينقاضُ**’a gelince: Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o dedi: Amr dedi: **انقاضَ** ve **انقاضَّ** birdir; yani: boyuna yarıldı.
Dedi: ve Asma‘î dedi: **المُنْقَاضُ**: kökünden oyulup çökmüş olan. Ve **الْمُنْقاضُّ**: boyuna yarılmış olan.
Denir: kuyu **انقاضَت** ve diş **انقاضَت**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: duvar **انقضَّ** **انقضاضاً** ve **انْقاضَ** **انقياضاً**; ikisi de, düşmeksizin çatladığı zaman. Eğer düşerse: **تقيَّضَ** **تقيُّضاً** ve **تقوَّضَ** **تقوُّضاً** denir; ve ben onu **قَوَّضْتُ**.
Bize Sa‘dî rivayet etti, dedi: bize ‘Attârdî rivayet etti, dedi: bize Ebû Muâviye, Ebû İshâk eş-Şeybânî’den, Hasan b. Sa‘d’dan, Abdurrahman b. Mes‘ûd’dan, babasından rivayet etti, dedi: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ile bir seferdeydik; içinde bir karınca köyü olan bir yere indik; onu yaktık. Bize dedi ki: ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) .
Dedi: ve içinde iki **حُمَّرةٍ** yavrusu olan bir ağacın yanından geçtik; ikisini aldık; derken **الحمرةُ** Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi, o **تقَوِّضُ** hâlinde; dedi ki: ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) Dedi: biz dedik: biz. Dedi ki: ( ردّوهما ) . Dedi: onları yerlerine geri verdik.
Ezherî dedi: onun sözü: ( **تقوَّضُ** ) ; yani: gelir gider ve durulmaz.
Dedi: yumurta **تقيّضَت** **تقيُّضاً**: parça parça kırıldığı zaman. Eğer çatladı da parçalara ayrılmadıysa: **انقاضتْ** denir; o da **مُنْقَاضَة**’dir. Dedi: şişe de böyledir. Ve **القَيْض**: yumurta kabuklarından yarılıp ayrılan şeydir.
Leys: binayı **قوَّضْتُ**: yıkımdan (dolayı) onu bozduğum zaman. Ve kavim saflarını **قَوَّضَ**; saflar **تقوَّضَت**; ve duvar **انقاضَ**: yıkım olmaksızın yerinde çöktüğü zaman. Ama devrilip düştüyse, ancak **انقضَّ انقضاضاً** denir.
Dedi: ve **القيْض**: yavrusu ve bütün suyu çıkmış olan yumurtadır. Ve yavru onu **قاضَها**; kuş onu **قاضَها**; yani: onu yavrudan dolayı yardı da o **انقاضَتْ**; yani: yarıldı. Ve okudu:
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
Ve **بئر مَقِيضة**: suyu çok olan (kuyu). Ve **قِيضَتْ** kayadan (ayrılıp) açılmıştır.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: kuyu **انقاضَت**: çöktü.
Başkası dedi: **انقاضت**: kırılıp parçalandı.
Ebû Turâb, Mus‘ab ed-Dıbbâbî’den: yumurta **تقوَّزَ** ve **تَقَوَّضَ**: yıkıldığı zaman; ister kerpiç ev olsun ister kıl (çadır).
Bize Sa‘dî rivayet etti, dedi: bize İbn Kahzâz rivayet etti, dedi: bize İbn Şümeyl, Avf’tan, Ebû’l-Menhâl’den, Şehr b. Havşeb’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti, dedi: kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir ve genişliğine artırılır; halk, insanları ve cinleri, tek bir düzlükte toplanır; bu olunca bu dünya seması, ehlinin üzerinden **قِيضَتْ**; onlar yerin yüzüne saçılır; sonra
semalar, sema sema **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir sema **قِيضَتْ** edilse, onun ehli, altındakinin iki katı üzerinedir; ta ki yedinci **تقَاضَ** edinceye kadar. Uzun bir hadiste.
Şemmer dedi: **قِيضَتِ السماءُ**; yani: bozuldu. Denir: binayı **قُضْتُ** de o **انقاضَ** etti.
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ

**قيض** : ve **الياء**’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd dedi: ikisi **قَيْضان**’dır; yani: iki benzer. Ve adamla **مقايضة** olarak **قايضْتُ**: onu bir meta ile değiştirdiğim zaman. Ve Allah falanı falana **قيَّض**: onu onunla getirdi. Allah dedi: ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
Ebû İshâk dedi: yani: ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası yapar. Dedi: ve O’nun (azze ve celle) sözü: ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ; yani: onlara, hesap etmedikleri yerden (gelecek) kimseleri sebep kıldık.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: falan kimse babasına **تَقَيّضَ**; ona **تَقَيّلَه**; **تَقَيضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlik bakımından ona çektiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَيْض**: bedel. **القَيْض**: temsil (benzer kılma).
Denir: **قاضَ يَقِيضُ**: ona bedel verdiği zaman.
Ve satışta **المقايضة**, mübadeleye benzer; **القيض**’dan alınmıştır; o da bedeldir. Ve ikisi **قيضانِ**’dır; yani: iki benzer.
Dedi: ve develerini **قَيّضَ**: onları **القَيِّض** ile dağladığı zaman; o, kızdırılan bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: zannettiler ki Ebû’l-Hattâb dedi: **القَيِّضة**: koyunun çukurcuğu dağlanan küçük bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: denir: dili **قَيِّضَةٌ**; **الياء** şiddetlidir.

**قضأ** : Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **قضِئتُ** şeyi **أقضؤه**: gözü **قَضئتْ** **تَقْضأُ قَضأً** olduğu zaman; bu, yaralandığı ve bozulduğu zamandır. Aynı şekilde, bozulduğu veya kokuştuğu zaman kırbaya da denir. İsim: **القُضْأَة**.
Ve erkeğe, denk olmayan (bir kadınla) nikâhlanırsa: **قُضْأة** içinde nikâhladı denir.
Ve denir: senin üzerinde **قُضْأَة** yok; yani: alçaklık.
İbn Büzerc dedi: denir: onu kendilerine evlendirmelerinden dolayı ondan **ليتقَضَّؤون**; der ki: onun soyunu düşük görüyorlar; **القُضْأَة**’dandır.

**ضقي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **ضَقَى**: fakirleştiği zaman. Ve **قَضَى**: öldüğü zaman. Ve **قَضَى**: emrettiği zaman.

**ضيق** : Leys dedi: dersin: iş **ضاقَ**; o **يَضيق ضِيقاً**; o, **ضَيِّق** bir iştir. Ve falan kimse, işinde **ضِيق** içindedir; yani: dar bir iş içindedir. İsim: **ضَيْق**. Ve **ضَيْقة**: Süreyyâ’nın bitişiğinde, Debarân tarafına yakın olan, ay için bir menzildir; Arap, onun uğursuz olduğunu iddia eder.
Dedim: şairin sözüne gelince:
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
o, **ضيقةَ**’yı marife yaptı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvinle çekmedi.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: falanın göğsünde **ضِيقٌ** ve **ضَيْق** vardır. Ve dar yer: **ضيِّق** ve **ضَيْق**. Ve **الضَّيْق**: mastardır. Ve **الضَّيَق** ( **الياء**’nın fethiyle): şüphedir. Ve **الضِّيقة**: **الضيق** gibidir. Ve okudu:
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
**الهاء**’yı kesreyle; onu **ضيِّقاً** yaptı ve onu bir yerin ismi yapmadı; “yıldız ile Debarân arasının darlığıyla”yı kastetti.
Dedim: Ebû Amr dedi: **الضَّيَق** ( **الياء**’yı harekeli kılarak): şüphedir. Ve **الضَّيْق** bu manada daha çok ve daha yaygındır.
Ferrâ, Allah’ın şu sözü hakkında: ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
Dedi: **الضّيْق**: göğsünün daraldığı şeydir; **الضِّيقُ** ise, genişleyip daralan şeyde olan şeydir; ev ve elbise gibi.
Dedi: **الضَّيْق**’i **الضِّيق** yerinde vaki görürsen iki durum üzeredir:
Birincisi: **الضَّيْقة**’nin çoğulu olması; A‘şâ’nın dediği gibi:
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
İkinci yön: onunla dar bir şeyin kastedilmesi; böylece o, hafifletilmiş **ضَيْقاً** olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri: **هَينٌ** **لَينٌ**.
Ve denir: adam **أضاقَ**; o **مُضِيق**’tir: geçimi ona daraldığı zaman.
Bir kadın, onu alt etmeye çalışırken kumaşına dedi ki:
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلَى**’dır; aslı **الضِّيقَى** idi; dammeden dolayı **الياء** **واواً**ya çevrildi. Ve **الخُورَى**: hayırdan **فُعْلى**; aynı şekilde **الكُوسَى**: **الكَيْس**’ten **فُعلَى**.
Ve **المَضايق**: **المضيق**’in çoğuludur. Ve **المُضايقة**: **الضِّيق**’ten **مُفاعلةٌ**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ضيل**) **الضاد** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olunca.” Ve denir ki **الضَّالَةَ**: dişi devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])

(**ضيح**) **الضاد** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o, **الضَّيَاح**’tır. Denir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا**; ve **ضَيَّحت** daha çok.

(**ضير**) **الضاد** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o, **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. Ve “**لا يَضِيرني** şöyle” (denir); yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾ [Âl-i İmrân 120].

(**ضيز**) **الضاد** ve**الياء** ve**الزاء**’ın zikri geçmişti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **بَنات الياء**’dandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik olan. Denir: **ضِزْته** hakkını; onu men ettiğin zaman. Ve birtakım kimseler **ضَأَزَه**’yi, hemzeli olarak, nakletti. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu bâbda bundan başkası yoktur.

(**ضيع**) **الضاد** ve**الياء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denir: **ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ** **إضاعة** olarak. Amma onların **العَقَار**’ı **ضيعة** diye adlandırmaları, onu aslî dilden saymıyorum([4]); ve onu, sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak şu sebeple böyle adlandırıldı: onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunun. Ve denir: **أَضَاعَ**; o halde o **مُضِيعٌ**’dir; zayii çok olduğu zaman. Amma **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve bâbdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl bâbındandır. **ابنُ السِّكيت** nakletti: **تضيَّعت** rüzgâr; **تضوَّعت** gibi.

(**ضيف**) **الضاد** ve**الياء** ve**الفاء** tek sahih bir asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denir: **أَضَفْتُ** şeyi şeye: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; aynı şekilde **تضيَّفَتْ**; guruba meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş guruba **تضيَّفت** olduğu zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])
yani sırtlarımızı dayadık. Ve denir: ok hedefden **ضَافَ** **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])
Ve **الضَّيف** bundandır; denir: **ضِفْتُ** adamı: bana misafir etsin diye ona yöneldim. Ve **أَضَفْتُهُ**: onu yanıma indirdim. Ve denir: **ضَيَّفْته**; **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ**; onları, kendisini misafir etmeleri için takip ettiği zaman. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil de olur çoğul da. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** da denir. Ve vâdinin tarafına **ضِيفٌ** denir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve biz vâdiye **تَضايَفنا**: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve aynı şekilde köpekler avı **تَضَايَفَ** eder([10]); onun yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi ki:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi ki:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])
Ve o, bu kıyastandır. Ve denir: **تضَيَّفُوه**; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi ki:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Amma söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])
işte o, **الضِّيافة**’den bilinen **الضَّيفةُ**’dir. Ve bir kavim dedi: kadın **ضافت**: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmaya bir vech vardır.
Amma onların “şeyden **أضاف** etti” sözü; ondan korktuğu zaman; bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona bir çıkış yolu aranabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف** etti”; ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda, olmuş gibidir; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi ki:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi: **ضاف** keder; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.

(**ضيق**) **الضاد** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**’dır: fakirlik. Denir: adam **أضاق**: malı gitti. Ve **ضاقَ**; cimrilik ettiği zaman. Ve bir şey **ضَيْقٌ**; yani **ضَيِّق**. Bâbın hepsi tek bir kıyastır. Amma söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
denir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.

(**ضيك**) **الضاد** ve**الياء** ve**الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli olan adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denir: bunlar **تَضِيك** develerdir; yani memelerinin büyüklüğünden uyluklarını açarlar.

(**ضيم**) **الضاد** ve**الياء** ve**الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denir: onu **ضامه**; onu **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**. O, isim ve masdardır. Ve **المَضِيم** adam: mazlum. Ve bâbda bir kelime kaldı: denir ki **الضِّيم** ( **الضاد**’ı kesreli olarak): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi:

--------------ـــــ
([1]) Onu Lisân’da (**ضيل**) okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyettendir. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Ya‘kūb’un kıraatidir; İbn Muhaysın ve el-Yezîdî de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). İthâf Fuḍalâʾi’l-Beşer 178.
([3]) Sadrı, Lisân’da (**ضأز**)’de olduğu gibi:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”; ve onu söylemez.
([5]) Söz böylece eksik olarak vârid olmuştur. Bu iki beyti Şemmâh’tan delil getirirler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
Ve belki onların ardından İbn Fâris’te sözün kalanı: “Bu, **الإضاعة**’dandır; **التضييع** mânâsında.”
([6]) İmruʾu’l-Kays Dîvânı 88 ve Lisân (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrici (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı dîvânında 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve Lisân (**ضيف**)’te de böyledir. Bir defa daha: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”; Mücmel’de olanı sabit kıldım.
([10]) Tamamlama Mücmel’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) Mufaddaliyât’ta (1: 94) Mutammim b. Nüveyre’nindir; ve sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *.
([13]) Lisân’da (**ضيف**، **فلم**) Bureyk el-Huzelî’nindir; Huzelîlerin geri kalan şiirlerinde 22 ve es-Sukkerî’nin Huzelîler şerhinde 110; ve (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce Lisân’da (**ضيف**): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) el-Baʿîs’in Cerîr’i hicvidir; daha önce (**رشم**)’de geçti; beytin tahrici haşiyelerde.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) en-Nâbiga el-Caʿdî’nindir; sadrı Lisân’da (**ضيف**)’te olduğu gibi: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, Ebû Züʾeyb el-Huzelî’dir; beyit dîvânında 99.
([19]) Beyit tamamıyla, dîvânda olduğu gibi:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
([20]) el-Ahtal dîvânında 233 ve Lisân (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) Mücmel’de onun yerine: “Ve o, Huzelî’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği Huzelî, Sâ‘ide b. Cüveyye’dir. Ve beyti, Lisân’da (**دبب**، **ضيم**) ve Huzelîler Dîvânı 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضيق: ضد السعة، ويقال: الضيق أيضا، والضيقة يستعمل في الفقر والبخل والغم ونحو ذلك. قال تعالى: ﴿وضاق بهم ذرعا﴾ [هود/77]، أي: عجز عنهم، وقال: ﴿وضائق به صدرك﴾ [هود/12]، ﴿ويضيق صدري﴾ [الشعراء/13]، ﴿ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125]، ﴿وضاقت عليكم الأرض بما رحبت﴾ [التوبة/25]، ﴿وضاقت عليهم أنفسهم﴾ [التوبة/118]، ﴿ولا تك في ضيق مما يمكرون﴾ [النحل/127]. كل ذلك عبارة عن الحزن، وقوله: ﴿ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن﴾ [الطلاق/6]، وينطوي على تضييق النفقة وتضييق الصدر، ويقال في الفقر: ضاق، وأضاق فهو مضيق: واستعمال ذلك فيه كاستعمال الوسع في ضده.

##### Türkçe

- **الضيق**: **السعة**’nin zıddıdır; ve denilir: **الضيق** da (böyledir); **الضيقة** ise fakirlikte, cimrilikte, gamda ve bunun benzeri şeylerde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿وضاق بهم ذرعا﴾ [هود/77], yani: onlardan âciz oldu; ve dedi ki: ﴿وضائق به صدرك﴾ [هود/12], ﴿ويضيق صدري﴾ [الشعراء/13], ﴿ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125], ﴿وضاقت عليكم الأرض بما رحبت﴾ [التوبة/25], ﴿وضاقت عليهم أنفسهم﴾ [التوبة/118], ﴿ولا تك في ضيق مما يمكرون﴾ [النحل/127]. Bunların hepsi hüzün hakkında bir ifadedir. Ve O’nun sözü: ﴿ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن﴾ [الطلاق/6]; ve (bu), nafakayı daraltmayı ve göğsü daraltmayı içerir. Ve fakirlikte denilir: **ضاق**; ve **أضاق**; o hâlde o, **مضيق**’tir. Ve bunun onda kullanımı, zıddında **الوسع**’un kullanımı gibidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي ق
ضاق المكان وتضايق وتضيق وفيه ضيق وضيق ومكان ضيق وضيق تخفيف أو وصف بمصدر‏.‏
والمرأة تستضيق بالأدوية‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وقع في مضيق من أمره ومضايق وهو من أمره في ضيق وضاقت عليه الحيلة‏.‏
وإذا تضايق عليك أمر فانتظر سعة ولا يسعني أمر ويضيق عنك وقد ضاق عليّ صدره وله نفس ضيقة وأصابته ضيقة‏:‏ فقر وقد أضاق إضاقة ورجل مضيق وضيق على فلان وهذا أمر مضيق وضايقه في كذا إذا لم يسامحه وتضايقوا وضاقت عينه عن النظر إليه‏.‏
قال داود بن رزين في الرشيد‏:‏ تضيق عيون الناس عن نور وجهه إذا ما بدا للناس منظره البلج وسلكوا الضيقة وهي طريق بين مكة والطائف وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏ هي اليسراء ‏"‏ تفاؤلاً‏.‏
وتقول‏:‏ فلان كوكبه ضيقه فهو أبداً في ضيقه وهي نجم بين الثريا والدبران‏.‏
قال الأخطل‏:‏ فهلا زجرت الطير ليلة جئتها بضيقة بين النجم والدبران

##### Türkçe

ض ي ق
Mekân daraldı; ve darlaştı ve daralır; ve onda darlık ve darlık vardır; ve dar ve darlık (olan) mekân; (bu) hafifletme (yoluyla) yahut mastarla vasıflamadır.‏.‏
Ve kadın, ilaçlarla darlık hisseder.‏.‏
Mecazdan: İşinden bir **مضيق**’e ve **مضايق**’e düştü; ve o, işinden bir darlık içindedir; ve çare ona daraldı.‏.‏
Ve eğer bir iş sana darlaşırsa, genişlik bekle; ve bir iş bana geniş gelmez ve sana dar gelir; ve onun göğsü bana daraldı; ve onun dar bir nefsi vardır; ve ona bir **ضيقة** isabet etti: fakirlik; ve **أضاق** (fiilini) **إضاقة** (masdarıyla) yaptı; ve **مضيق** adam; ve falana dar davrandı; ve bu, darlaştırıcı bir iştir; ve onda onu darlaştırdı; eğer ona müsamaha göstermediyse; ve darlaştılar; ve gözü ona bakmaktan daraldı.‏.‏
**الرشيد** hakkında **داود بن رزين** dedi: İnsanların gözleri, onun yüzünün nurundan daralır; insanlara parlak görünüşü göründüğü vakit. Ve **الضيقة**’yı tuttular; ve o, Mekke ile Tâif arasında bir yoldur. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "O, **اليسراء**’dır" (diye), uğur sayarak.‏.‏
Ve dersin: Falanın yıldızı **ضيقه**’dir; o hâlde o, daima onun darlığındadır; ve o, **الثريا** ile **الدبران** arasında bir yıldızdır.‏.‏
**الأخطل** dedi: Öyleyse, ona geldiğim gece kuşu niçin ürkütmedin; **بضيقة** ile, yıldız ile **الدبران** arasında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضِّيقُ: نقيض السّعة، ضاقَ الشيءُ يضيق ضِيقاً وضَيْقاً وتَضَيَّقَ وتَضايَقَ وضَيَّقَه هو، وحكى ابن جني أَضاقَه، وهو أَمر ضَيِّقٌ. أَبو عمر: الضَّيْقُ الشيء الضَّيِّقُ، والضِّيقُ المصدر، والمَضايِق: جمع المَضِيق. والضَّيْقُ أَيضاً: تخفيف الضَّيِّق؛ قال الراجز: دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ
والضَّيْقُ: جمع الضَّيقاة والضِّيقة وهي الفقر وسوء الحال، وقد ضاقَ عن كل الشيء. يقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيق عنك. وضاقَ الرجلُ أَي بخل، وضَيَّقْت عليك الموضع. وقولهم: ضِقْتُ به ذَرْعاً أَي ضاقَ ذرْعي به. وتَضايَقَ القومُ إِذا لم يتوسَّعوا في خُلُق أََو مكان. والضُّوقى والضِّيقى: تأْنيث الأَضْيَق، صارت الياء واواً لسكونها وضمة ما قبلها. ويقال: ضاقَ المكانُ، فهو ضَيِّق، فرق بينهما، ويقال في جمع ضائِقٍ ضاقَة؛ قال زهير:يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ
فهذا جمع ضائِقٍ، ومثله سادَةٌ جمع سائِدٍ لا سيِّد؛ ومكان ضَيِّقٌ وضَيْقٌ وضائِقٌ. وفي التنزيل: فلعلَّك تارِكَ بعضَ ما يُوحَى إِليك وضائقْ به صَدْرُك. وهو في ضِيقٍ من أَمره وضَيْقٍ أَي في أَمر ضَيِّقٍ، والنعت ضَيِّقٌ، والاسم ضَيْق. ويقال: في صدر فلان ضِيقٌ علينا وضَيْقٌ. والضَّيْق: الشكَ يكون في القلب من قوله تعالى: ولا تكُ في ضَيْقٍ ممّا يَمْكُرون. وقال الفراء: الضَّيْقُ ما ضاق عنه صدرُك، والضِّيقُ ما يكون في الذي يتسَّع ويضيق مثل الدار والثوب؛ وإِذا رأَيت الضَّيْقَ قد وقع في موضع الضَّيق كان على أَمرين: أَحدهما أَن يكون جمعاً للضَّيْقةِ كما قال الأَعشى:فلئن رَبُّك، من رحمته،
كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح
والوجه الآخر أَن يراد به شيء ضَيِّق فيكون ضَيق مخففاً، وأَصله التشديد، ومثله هَيْن ولَيْن. وأَضاقَ الرجلُ، فهو مُضِيق إِذا ضاقَ عليه مَعاشُه. وأَضاقَ أَي ذهب مالُه. التهذيب: والضَّيَقِ، بفتح الياء، الشك، والضَّيْقُ بهذا المعنى أَكثرُ. والضِّيقةُ: مثل الضِّيق. والمَضِيقُ: ما ضاقَ من الأَماكن والأُمور؛ قال:
مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة
ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟
أَي بالخروج من المَضيق. وقالوا: هي الضِّيقى والضُّوقى على حد ما يَعْتَوِرُ هذا النوع من المُعاقَبة. وقال كراع: الضُّوقى جمع ضَيَّقة؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك لأَن فُعْلى ليست من أَبنية الجموع إِلا أَن يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء كبُهْماة وبُهْمى؛ وقالت امرأَة لضَرَّتها وهي تُسامِيها:
ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى: فُعْلى من الضِّيق وهي في الأَصل الضُّيْقى، فقلبت الياء واواً من أَجل الضمة، والخُورَى فُعْلى من الخير، وكذلك الكوسى من الكَيْس.والضِّيقةُ: ما بين كل نجمين. والضِّيقةُ: كوكبان كالمُلْتَزِقَينِ صغِيران بين الثُّرَيا والدَّبَران. وضِيقة: منزلة للقمر بلزق الثريّا مما يلي الدبران وهو مكان نحْسٌ على ما تزعم العرب؛ قال الأَخطل: فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،
بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ
يذكر امرأَة وَسِيمةً تزوَّجها رجل دميم، والمرأَة هي بَرَّة أَبي هانئ التغلبي والرجل سعيد بن بنان التغلبي، وقال الأَخطل في ذلك؛ قال ابن قتيبة: وربما قَصُر القمر عن الدَّبَرانِ فنزل بالضِّيقة وهما النجمان الصغيران المتقاربان بين الثريّا والدَّبران؛ حكي هذا القول عن أَبي زياد الكلابي؛ قال أَبو منصور: جعل ضِيقةَ معرفة لأَنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ولذلك لم يصرفه، وأَنشده أَبو عمرو بِضِيقةِ
بكسر الهاء، جعله صفة ولم يجعله اسماً للموضع؛ أَراد بضِيقَةِ ما بين النجم والدبران. والضَّيْقة والضِّيقة: القمر

##### Türkçe

**الضِّيقُ**: genişliğin zıddı; şey **ضاقَ** eder, **يضيق** eder, **ضِيقاً** ve **ضَيْقاً** (olarak).
Ve **تَضَيَّقَ** ve **تَضايَقَ**; ve onu o **وضَيَّقَه**; İbn Cinnî **أَضاقَه**’yi nakletti; ve o, **أَمر ضَيِّقٌ**dur.

Ebû Ömer: **الضَّيْقُ** dar olan şeydir; **الضِّيقُ** masdardır; **المَضايِق**: **المَضِيق**’in cem‘idir. Ve **الضَّيْقُ** ayrıca: **الضَّيِّق**’in hafifletilmesidir; râciz dedi ki:
دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ

Ve **الضَّيْقُ**: **الضَّيقاة**’nin ve **الضِّيقة**’nin cem‘idir; ve o, fakirlik ve hâlin kötülüğüdür; ve her şeyden **ضاقَ** etti. Denir: “Bana hiçbir şey sığmaz ve senden dolayı daralır.” Ve adam **وضاقَ** etti, yani cimrilik etti; ve sana yerini **وضَيَّقْت**. Ve onların sözü: “Onunla **ضِقْتُ به ذَرْعاً**”, yani onunla kolum daraldı. Ve kavim **تَضايَقَ** eder; ahlâkta yahut mekânda genişlemedikleri zaman. Ve **الضُّوقى** ve **الضِّيقى**: **الأَضْيَق**’ın müennesi; sükûnu ve öncesindeki damme sebebiyle **الياء** **واواً** oldu. Ve denir: “Mekân **ضاقَ** etti; o hâlde o **ضَيِّق**tir”; ikisi arasında fark vardır. Ve **ضائِقٍ**’in cem‘inde **ضاقَة** denir; Züheyr dedi ki:
يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ

Bu, **ضائِقٍ**’in cem‘idir; ve benzeri **سادَةٌ**, **سائِدٍ**’in cem‘idir, **سيِّد**’in değil. Ve mekân **ضَيِّقٌ** ve **ضَيْقٌ** ve **ضائِقٌ**tur. Ve tenzîlde: “Belki de sana vahyedilenden bir kısmını terk edicisin ve onunla göğsün **ضائقْ**tır.” Ve o, işinden **ضِيقٍ** ve **ضَيْقٍ** içindedir; yani dar bir iş içindedir; ve sıfat **ضَيِّقٌ**dur, isim **ضَيْق**tır. Ve denir: “Falanın göğsünde bize karşı **ضِيقٌ** ve **ضَيْقٌ** vardır.”

Ve **الضَّيْق**: kalpte olan şüphedir; Allah’ın sözü olan: “Onların tuzak kurdukları şeyden dolayı **ضَيْقٍ** içinde olma.” Ferrâ dedi: **الضَّيْقُ**, göğsünün ondan daraldığı şeydir; **الضِّيقُ** ise, ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olan şeydir. Ve **الضَّيْقَ**’in, **الضَّيق** yerinde vâki olduğunu gördüğünde iki şeye olur: birincisi, **الضَّيْقةِ**’nin cem‘i olmasıdır; A‘şâ’nın dediği gibi:
فلئن رَبُّك، من رحمته،
كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح

İkinci vecih: dar bir şeyin kastedilmesidir; böylece **ضَيق** hafifletilmiş olur; aslı şeddelidir; ve benzeri **هَيْن** ve **لَيْن**dir. Ve adam **أَضاقَ** etti; o hâlde o, geçimi kendisine daraldığında **مُضِيق**tir. Ve **أَضاقَ**: yani malı gitti. **التهذيب**: ve **الضَّيَقِ**, **الياء**’ın fethiyle, şüphedir; ve bu mânâda **الضَّيْقُ** daha çoktur. Ve **الضِّيقةُ**: **الضِّيق** gibidir. Ve **المَضِيقُ**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; dedi ki:
مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة
ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟

Yani **المَضيق**’ten çıkışla. Ve dediler: o, bu türün birbirini takip eden değişimi kabilinden olarak **الضِّيقى** ve **الضُّوقى**dır. Kurâ‘ dedi: **الضُّوقى** **ضَيَّقة**’nin cem‘idir. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فُعْلى** cem‘lerin binalarından değildir; ancak, **بُهْماة** ve **بُهْمى** gibi, tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘den olması hâli müstesna. Ve bir kadın, kendisiyle yarıştığı kumaşına dedi ki:
ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا

**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلى**dır; ve aslında o **الضُّيْقى**dır; damme sebebiyle **الياء** **واواً** çevrildi. Ve **الخُورَى** hayırdan **فُعْلى**dır; ve كذلك **الكوسى** **الكَيْس**’ten.

Ve **الضِّيقةُ**: her iki yıldız arasındaki şeydir. Ve **الضِّيقةُ**: iki yıldızdır; **الثُّرَيا** ile **الدَّبَران** arasında, yapışık gibi, küçük iki (yıldız). Ve **ضِيقة**: **الثريّا**ya bitişik, **الدبران** tarafına yakın olan ayın bir menzilidir; ve o, Arapların zannettikleri üzere uğursuz bir yerdir; Ahtal dedi ki:
فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،
بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ

Güzel bir kadını anar: çirkin bir adam onunla evlendi; kadın, Tağlibî Ebû Hânî’nin kızı Berre’dir; adam Tağlibî Sa‘îd b. Binân’dır. Ve Ahtal bunun hakkında dedi. İbn Kuteybe dedi: bazen ay **الدَّبَران**’dan kısa kalır da **الضِّيقة**’ye iner; ve onlar, **الثريّا** ile **الدَّبَران** arasında birbirine yakın iki küçük yıldızdır; bu söz Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den nakledildi. Ebû Mansûr dedi: onu marife kıldı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; ve bunun için onu tenvinle çekmedi. Ebû Amr ona **بِضِيقةِ** diye, **الهاء**’yı kesre ile okutarak rivayet etti; onu sıfat yaptı ve onu yerin ismi yapmadı; **النجم** ile **الدبران** arasındaki şeye **بضِيقَةِ** (demek) istedi.

Ve **الضَّيْقة** ve **الضِّيقة**: aydır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ي ق * * ضَاقَ * الشيء من باب باع و * ضِيقاً * بالكسر أيضا و * الضِّيقُ * أيضا تخفيف الضيق وقد * ضَاقَ * عنه الشيء يقال لا يسعني شيء ويضيق عنك أي وأن يضيق عنك بل متى وسعني وسعك هكذا فسره في و س ع وضاق الرجل أي بخل و * أضَاقَ * أي ذهب ماله و * ضَيَّقَ * عليه الموضع وقولهم * ضَاقَ * به ذرعا أي ضاق ذرعه به و * تَضَايَقَ * القوم إذا لم يتسعوا في خُلُق أو مكان

##### Türkçe

* ض ي ق * **ضَاقَ** şey, باب باع’dan (gelir); ve **ضِيقاً** (kesre ile) da (gelir); ve **الضِّيقُ** da, ayrıca **الضيق**’in tahfîfi (hafifletilmiş şekli)dir. Ve şey ondan **ضَاقَ** (dar geldi); “Bana hiçbir şey sığmaz ve sana dar gelir” denir; yani: “ve sana dar gelmesi (mümkündür); bilakis ne zaman bana geniş gelirse sana da geniş gelir.” Bunu **و س ع** maddesinde böyle tefsir etti. Ve adam **ضَاقَ** (dar oldu) yani cimrilik etti. Ve **أضَاقَ** yani malı gitti. Ve **ضَيَّقَ** ona yer(ini) daralttı. Ve onların sözü: “Onunla **ضَاقَ** به ذرعا” yani onunla zira‘ı (gücü/takati) daraldı. Ve kavim **تَضَايَقَ** (birbirine dar geldi), ahlâkta veya mekânda genişleyemedikleri zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضاق يضيق ضيقا بالكسر ويفتح قال الله تعالى: )ولا تك في ضيق مما يمكرون( وقرأ ابن كثير )في ضيق( بالكسر: وتضيق، وتضايق، وهو: ضد اتسع. والضيق: ضد السعة. وحكى ابن جني: أضاقه إضاقة، وضيقه تضييقا فهو ضيق، وضيق كميت وميت وضائق قال تعالى: )وضائق به صدرك(. والضيق: الشك في القلب عن أبي عمرو، وهو مجاز، وبه فسر قوله تعالى: )ولا تك في ضيق مما يمكرون( ويكسر ونص أبي عمرو: الضيق، بالتحريك: الشك، وهو بالفتح بهذا المعنى أكثر، فحينئذ الصواب ويحرك. وقال الفراء: الضيق، بالفتح: ما ضاق عنه صدرك فهو فيما لا يتسع. وقال غيره: الضيق: ة باليمامة قال ابن مقبل:
  وافى الخيال وما وافاك مـن أمـم                      من أهل قرن وأهل الضيق بالحرم وقال الفراء: الضيق، بالكسر يكون فيما يتسع ويضيق، كالدار والثوب، والأول يثنى ويجمع ويؤنث، والثاني لا، أو هما سواء. والمضيق: ما ضاق من الأماكن والأمور وفي الأخير مجاز، ومنه قول الشاعر:
  من شا يدلي النفس في هـوة                      ضنك، ولكن من له بالمضيق أي: بالخروج من المضيق. والمضيق: ة بلحف جبل آرة. والضيقى، والضوقى، كضيزى وطوبى على حد ما يعتور هذا النوع من المعاقبة تأنيثا: الأضيق كما في الصحاح، وهو فعلى من الضيق، وهو في الأصل ضيقى، قلبت الياء واوا؛ لسكونها وضمة ما قبلها. وقال كراع: الضوقى: جمع ضيقة. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك؛ لأن فعلى ليست من أبنية الجموع، إلا أن يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إلا بالهاء، كبهماة وبهمى. وقالت امرأة لضرتها وهي تساميها:
  ما أنت بالخورى ولا الضوقى حرا ومن المجاز: الضيقة، بالكسر: الفقر وسوء الحال، ويفتح، وبهما روي قول الأعشى:
  فلئن ربك من رحمـتـه                      كشف الضيقة عنا وفسح

  ج: ضيق. وقال الفراء: إذا رأيت الضيق قد وقع في موضع الضيق كان على أمرين: أحدهما: أن يكون جمعا للضيقة، وأنشد قول الأعشى. والوجه الآخر: أن يراد به شيء ضيق، فيكون ضيق مخففا، وأصله التشديد، ومثله هين، ولين. ومن المجاز: الضيقة: منزل للقمر بلزق الثريا مما يلي الدبران وهو مكان نحس على ما تزعم العرب. قال أبو عبيد: ومنه قول الأخطل:
  فهلا زجرت الطير ليلة جئتها                      بضيقة بين النجم والدبران? قال الصاغاني: أخبر أن القمر ليلة اجتماعهما كان نازلا بالدبران، وهو من النحوس. وفي اللسان: يذكر امرأة وسيمة تزوجها رجل دميم، والمرأة هي برة بنت أبي هانئ التغلبي والرجل سعيد بن بنان التغلبي. وقال ابن قتيبة: وربما قصر القمر عن الدبران، فنزل بالضيقة، وهما النجمان الصغيران المتقاربان بين الثريا والدبران، حكاه عن أبي زياد الكلابي، قال الأزهري: جعل ضيقة معرفة؛ لأنه جعله اسما علما لذلك الموضع، ولذلك لم يصرفه. وأنشده أبو عمرو بضيقة بكسر الهاء، جعله صفة ولم يجعله اسما للموضع. أراد بضيقة ما بين النجم والدبران. ومن المجاز: سلكوا الضيقة، وهي: طريق بين الطائف وحنين. وفي الأساس: بين مكة والطائف. وقال محمد بن إسحاق: لما انصرف رسول الله صلى الله عليه وسلم من حنين يريد الطائف سلك في طريق يقال له: الضيقة، فسأل عن اسمه، فقيل: الضيقة، فقال: بل هي اليسراء؛ تفاؤلا. والضيقة: ع قرب عيذاب على عشرة فراسخ. وفي التكملة: خمسة فراسخ منها. ومن المجاز: ضاق يضيق ضيقا: إذا بخل. وأضاق فهو مضيق: إذا ضاق عليه معاشه وذهب ماله وافتقر، وهو مجاز أيضا. ومن المجاز: ضايقه في كذا: إذا عاسره ولم يسامحه. والضياق، ككتاب كذا في سائر النسخ، وفي المحيط: المضياق: درجة من خرق وطيب تستضيق بها المرأة. وفي الأساس: والمرأة تستضيق بالأدوية. ومما يستدرك عليه: الضيقة، بالفتح: تأنيث الضيق المخفف، ومنه قول الشاعر:
  درنا ودارت بكـرة نـخـيس                      لا ضيقة المجرى ولا مروس وقد ضاق عنك الشيء. يقال: لا يسعني شيء ويضيق عنك، أي: بل من وسعني وسعك. وضاق بهم ذرعا، أي: ضاقت حيلته ومذهبه، والمعنى ضاق ذرعه به، فلما حول الفعل، خرج قوله ذرعا مفسرا، والضاقة: جمع الضائق، ومنه قول زهير:
  يكرهها الجبناء الضاقة العطن والضيق، محركة: الشك، قال: وهو بالفتح بهذا المعنى أكثر. وقد ذكره المصنف. وجمع المضيق: المضايق. وضاقت به الأرض. قال عمرو بن الأهتم:
  لعمرك ما ضاقت بلاد بأهلها                      ولكن أخلاق الرجال تضيق وتضايق القوم: إذا لم يتوسعوا في خلق أو مكان. وتضايق به الأمر، أي: ضاق عليه، وهو مجاز، وله نفس ضيقة. وضيق على فلان. وأمر مضيق. وقوله تعالى: )ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن( ينطوي على تضييق النفقة، وتضييق الصدر.

##### Türkçe

**ضاق** **يضيق** **ضيقا** kesre ile ve fetha ile. Allah Teâlâ dedi ki: (ولا تك في **ضيق** مما يمكرون) ve İbn Kesîr (في **ضيق**)i kesre ile okudu: ve **تضيق** ve **تضايق**; ve o: **اتسع**’ın zıddıdır. Ve **الضيق**: **السعة**’nın zıddıdır. İbn Cinnî nakletti: **أضاقه** **إضاقة** olarak, ve **ضيقه** **تضييقا** olarak; artık o **ضيق**’tir; ve **ضيق** (kümeyt ve meyyit gibi) ve **ضائق**. (وضائق به صدرك) diye Teâlâ dedi. Ve **الضيق**: Ebû Amr’dan, kalpteki şüphedir; ve o mecazdır; ve onunla Teâlâ’nın sözü (ولا تك في **ضيق** مما يمكرون) tefsir edildi; ve kesre yapılır. Ebû Amr’ın nassı: **الضيق**; hareke ile: şüphedir; ve o fetha ile bu mânada daha çoktur; o vakit doğru olan: harekelenir. Ferrâ dedi: **الضيق** fetha ile: göğsünün ondan daraldığı şeydir; artık o, genişlemeyen şeylerdedir. Başkası dedi: **الضيق**: Yemâme’de bir yer. İbn Mukbil dedi:
  وافى الخيال وما وافاك مـن أمـم                      من أهل قرن وأهل **الضيق** بالحرم

Ferrâ dedi: **الضيق** kesre ile, genişleyip daralan şeylerde olur; ev ve elbise gibi. Birincisi tesniye edilir ve cem‘ edilir ve müennes yapılır; ikincisi yapılmaz; yahut ikisi eşittir. Ve **المضيق**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; ve sonuncusunda mecazdır. Ondan şairin sözü:
  من شا يدلي النفس في هـوة                      ضنك، ولكن من له بالمضيق

yani: **المضيق**’ten çıkış ile. Ve **المضيق**: Cebel Âre’nin eteğinde bir yer. Ve **الضيقى** ve **الضوقى**, **ضيزى** ve **طوبى** gibi; bu türde te’nîs bakımından birbirini takip eden muâkabe sınırı üzere: **الأضيق** (Sıhâh’ta olduğu gibi); ve o, **الضيق**’ten **فعلى** veznindedir; ve o aslında **ضيقى** idi; yâ vâv’a çevrildi; sükûnu ve öncesinin dammesi sebebiyle. Kurâ‘ dedi: **الضوقى**: **ضيقة**’nın cem‘idir. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فعلى** cem‘lerin binalarından değildir; ancak, vâhidi hâ’dan başka ayrılmayan cem‘den olursa; **بهماة** ve **بهمى** gibi. Bir kadın, kendisiyle yarışan kumasına dedi ki:
  ما أنت بالخورى ولا **الضوقى** حرا

Ve mecazdan: **الضيقة** kesre ile: fakirlik ve hâlin kötülüğü; ve fetha yapılır. Ve ikisiyle A‘şâ’nın sözü rivayet edildi:
  فلئن ربك من رحمـتـه                      كشف **الضيقة** عنا وفسح

  cem‘i: **ضيق**. Ferrâ dedi: **الضيق**’i **الضيق** yerinde vâki olmuş gördüğün zaman iki şey üzeredir: birincisi: **الضيقة**’nın cem‘i olmasıdır; ve A‘şâ’nın sözünü şâhid getirdi. Diğer vecih: onunla dar bir şeyin kastedilmesidir; böylece **ضيق** tahfîf edilmiş olur; aslı teşdîddir; ve benzeri: **هين** ve **لين**. Ve mecazdan: **الضيقة**: Süreyyâ’ya bitişik, Debarân tarafına doğru, ayın bir menzilidir; ve Arapların zannettikleri üzere uğursuz bir yerdir. Ebû Ubeyd dedi: Ondan Ahtal’ın sözü:
  فهلا زجرت الطير ليلة جئتها                      بضيقة بين النجم والدبران?

Sâğânî dedi: İkisi birleştiği gece ayın Debarân’da konakladığını haber verdi; ve o uğursuzluklardandır. Lisân’da: güzel bir kadını anıyor; çirkin bir adam onunla evlendi; kadın Berre bint Ebî Hâni’ et-Taglibiyye’dir; adam Saîd b. Benân et-Taglibî’dir. İbn Kuteybe dedi: Bazen ay Debarân’dan geri kalır; böylece **الضيقة**’de konaklar; ve onlar, Süreyyâ ile Debarân arasında birbirine yakın iki küçük yıldızdır; bunu Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den nakletti. Ezherî dedi: **ضيقة**’yı ma‘rife yaptı; çünkü onu o mevki için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvînle sarf etmedi. Ebû Amr onu **بضيقة** ile, hâ’yı kesreleyerek rivayet etti; onu sıfat yaptı ve onu mevkinin ismi yapmadı. **بضيقة** ile, yıldız ile Debarân arasını kastetti. Ve mecazdan: **الضيقة**’yı tuttular; ve o: Tâif ile Huneyn arasında bir yoldur. Esâs’ta: Mekke ile Tâif arasında. Muhammed b. İshâk dedi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم Huneyn’den dönüp Tâif’i istediğinde, **الضيقة** denilen bir yolda girdi; onun adını sordu; “**الضيقة**” denildi; o da dedi ki: “Bilakis o **اليسراء**’dır”; tefe’ülen. Ve **الضيقة**: Ayzâb yakınında, on fersah mesafede bir ayn. Tekmile’de: ondan beş fersah. Ve mecazdan: **ضاق** **يضيق** **ضيقا**: cimrilik ettiğinde. Ve **أضاق**; artık o **مضيق**tir: geçimi ona daraldığında ve malı gittiğinde ve fakirleştiğinde; ve o da mecazdır. Ve mecazdan: **ضايقه** filân şeyde: ona güçlük çıkardığında ve ona müsamaha etmediğinde. Ve **الضياق**, kitap gibi; diğer nüshalarda böyledir. Muhît’te: **المضياق**: kadının onunla daraldığı, yırtıklık ve koku sürme derecesidir. Esâs’ta: ve kadın ilaçlarla daralır. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **الضيقة** fetha ile: tahfîf edilmiş **الضيق**’in müennesi; ondan şairin sözü:
  درنا ودارت بكـرة نـخـيس                      لا **ضيقة** المجرى ولا مروس

Ve şey senden daraldı. Denir: “Bana hiçbir şey sığmaz ve sana daralır”; yani: beni genişleten seni de genişletir. Ve “**ضاق** بهم ذرعا”: yani hilesi ve mezhebi daraldı; mânâ: onunla zira‘ı daraldı; fiil çevrilince, “ذرعا” sözü müfessir olarak çıktı. Ve **الضاقة**: **الضائق**’in cem‘idir; ondan Züheyr’in sözü:
  يكرهها الجبناء **الضاقة** العطن

Ve **الضيق**, harekeli: şüphedir; dedi ki: ve o fetha ile bu mânada daha çoktur. Musannif onu zikretti. Ve **المضيق**’in cem‘i: **المضايق**. Ve yer ona daraldı. Amr b. el-Ehtem dedi:
  لعمرك ما ضاقت بلاد بأهلها                      ولكن أخلاق الرجال تضيق

Ve kavim **تضايق** etti: ahlâkta yahut mekânda genişlemediklerinde. Ve iş onunla **تضايق** etti: yani ona daraldı; ve o mecazdır. Ve onun dar bir nefsi vardır. Ve filâna daralttı. Ve daraltılmış bir iş. Ve Teâlâ’nın sözü: (ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن) nafakayı daraltmayı ve göğsü daraltmayı içine alır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَاقَ
1 ضَاقَ ذ , aor. يَضِيقُ, inf. n. ضَيْقٌ (S, O, Msb, K) and ضِيقٌ, (S, O, K,) or this latter is a simple subst., (Msb,) It was, or became, narrow, or strait; contr. of اِتَّسَعَ; (Msb, K;) as also ↓ تضيّق, [or rather this signifies it was, or became, rendered narrow, or strait, being quasipass. of 2,] and ↓ تضايق: (K:) it is said of a thing, (S, O, Msb,) and of a place. (Msb.) [See also ضَيْقٌ below.] ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ, in the Kur ix. 119, means The earth became strait to them. (Bd, Jel.) And one says, ضَاقَتْ بِهِ الأَرْضُ [meaning, in like manner, The earth, or land, became narrow, or strait, with him]: 'Amr Ibn-El-Ahtam says,
لَعَمْرُكَ مَا ضَاقَتْ بِلَادٌ بِأَهْلِهَا
وَلٰكِنَّ أَخْلَاقَ الرِّجَالِ تَضِيقُ
[By thy life, or by thy religion, countries have not become narrow with their inhabitants, but the dispositions of the men become narrow]. (O, TA.) [ضاق بِهِ often signifies, and so does به ↓ تضايق, It was, or became, choked, surcharged, or overfilled, with it; for instance, a water-course with water, and a place with people.] And ↓ تضايق بِهِ الأَمْرُ means ضاق عَلَيْهِ (tropical:) [The affair was, or became, strait to him]. (O, TA. [See an ex. in art. رحب, conj. 6.]) One says also, ضاق عَلَيْهِ مَعَاشُهُ: see 4. [And ضاق الوَقْتُ (assumed tropical:) The time became strait, or contracted.] And ضاق صَدْرُهُ (assumed tropical:) His bosom, or mind, became strait, or contracted: (Msb:) and ضاق عَنْهُ صَدْرُكَ (assumed tropical:) [Thy mind became so contracted as to be incapable of it: or thy mind shrank from it]. (K.) [And يَضِيقُ العَقْلُ عَنْ تَقْدِيرِهِ (assumed tropical:) The intellect is incapable of determining its limit, or limits, or the like.] And ضاق عَنِ الجَوَابِ and بِالجَوَابِ (assumed tropical:) [He was straitened, or embarrassed, so as to be unable to reply, or to answer; he was incapable of replying, or answering]: both signify the same. (TA in art. زند.) And ضاق بالأَمْرِ ذَرْعًا, (S, * O, * Msb,) meaning (assumed tropical:) The thing, or affair, was difficult, or distressing, to him, (Msb,) originally ضاق ذَرْعُهُ بِهِ, (S, * O, * Msb,) i. e. his ability [was straitened by it, or was inadequate to it]; and his power: (Msb:) or his art, or artifice, or cunning: or his way, course, mode, or manner, of acting (مَذْهَبُهُ) [was straitened, or rendered difficult, or distressing, by it]. (O. [See more voce ذَرْعٌ: and see a similar phrase in the Kur xi. 79 and xxix. 32.]) And hence, app., the saying ضاق المَالُ عَنِ الدُّيُونِ (tropical:) The property was inadequate to the debts. (Msb.) And you say, ضاق عَنْكَ الشَّىْءُ [meaning لَمْ يَسَعْكَ (assumed tropical:) The thing was not allowable to thee]: one says, لَا يَسَعُنِى شَىْءٌ وَيَضِيقَ عَنْكَ, (S, O, * TA, [in the O, erroneously, لا يستغنى,]) i. e. وَأَنْ يَضِيقَ عَنْكَ (assumed tropical:) [A thing will not be allowable to me conjointly with its being disallowable to thee, وَأَنْ يَضِيقٌ meaning مَعَ ضَيْقِهِ]: بَلْ مَتَى وَسِعَنِى شَىْءٌ وَسِعَكَ [but when a thing is allowable to me, it is allowable to thee]. (S in art. وسع.) And ضاق, (aor. يَضَِيقُ, K, inf. n. ضِيقٌ, TA,) (tropical:) He was or became, niggardly, or avaricious. (S, O, Msb, K, TA.)

ضيّقهُ
2 ضيّقهُ ذ , (Msb, K,) inf. n. تَضْيِيقٌ, (Msb, TA,) He made it strait, or narrow; (Msb, K;) namely, a place [&c.]; (Msb;) as also ↓ اضاقهُ, (K,) inf. n. اـِضَاقَةٌ. (TA.) You say, ضَيَّقْتُ عَلَيْهِ المَكَانَ, (S,) or الشَّىْءَ, i. e. I straitened, or made narrow, to him [the place, or the thing; or I scanted it, or made it scanty]; contr. of وَسَّعْتُهُ عَلَيْهِ. (O.) And ضَيَّقْتُ عَلَيْهِ [alone, used elliptically, I straitened him, properly speaking; and also, (assumed tropical:) his circumstances &c.]. (Msb.) And ضُيِّقَ عَلَى فُلَانٍ (assumed tropical:) [Such a one was straitened]. (TA.) لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ, in the Kur [lxv. 6, (assumed tropical:) In order that ye may straiten them], implies relation to expenses and to the bosom. (TA.) [See 3. التَّضْيِيقُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ, occurring in the S and K in art. حوص, means The making a coarctation between two things.]

ضايقهُ
3 ضايقهُ ذ He straitened him: (MA:) [see also 2: or, properly, he straitened him, being in like manner straitened by him: see 1 in art. زحم: and] (tropical:) he treated him, or behaved towards him, with hardness, or harshness; (O, * K, * TA;) فِى كَذَا [in, or in respect of, such a thing]. (TA.)

اضاق
4 اضاق ذ (tropical:) His means of living became strait (عَلَيِْه مَعَاشُهُ ↓ ضَاقَ); (TA;) his property went away; (S, O, Msb, K;) and he became poor. (TA.) -A2- See also 2.

5 تَضَيَّقَ see 1, first sentence.

6 تَضَاْيَقَ see 1, in three places. تضايقوا They straitened one another; pushed, or pressed, one against another; or crowded one another; in a place of assembly; syn. زَحَمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا: (Msb in art. زحم:) or they became straitened in a place, or (assumed tropical:) in disposition. (S, O.)

استضاقت بِدُرْجَةٍ
10 استضاقت بِدُرْجَةٍ ذ [She endeavoured to constrict her vagina by means of a pessary], (O, K, TA,) or بِالأَدْوِيَةِ [by means of medicaments]; (A, TA;) said of a woman. (A, O, K.)

ضَيْقٌ
ضَيْقٌ ذ an inf. n. of 1, (S, O, Msb, K,) as also ↓ ضِيقٌ, (S, O, K,) or the latter is a simple subst.: (Msb:) [both, used as simple substs., signify Narrowness, or straitness:] accord. to Fr, [both seem to signify thus; but the latter, properly; and the former, tropically; for he says that] الضَّيْقُ is in that which does not [really] become wide, like the mind (الصَّدْر): (O:) or it is مَا ضَاقَ عَنْهُ صَدْرُكَ [that of which the mind by its being contracted is incapable, or from which the mind shrinks; an explanation not given in the K as on the authority of Fr, and deviating from his words as given in the O; whence it appears that, for مَا, we should perhaps read فِيمَا]: (K:) but ↓ الضِّيقُ is in that which may be [really] wide, like the house and the garment: (O, K:) and the former [is also used as an epithet, being a contraction of ضَيِّقٌ in this case, and as such] has a dual and a plural and a feminine; but the latter has not: (O:) or ↓ both are alike [in signification]: (K:) and ↓ ضَيْقَةٌ is syn. with ضِيقٌ. (S.) ― -b2- Also, and ↓ ضَيَقٌ, accord. to AA, (O, [the latter there expressly said to be بِالتَّحْرِيكِ,]) or the former and ↓ ضِيقٌ, (K, [said in the TA to be a mistake for ضَيَقٌ, but see what follows,]) Doubt (AA, O, K) in the heart: (K) the first is more common than the second, in this sense; and occurs in the Kur in xvi. last verse and xxvii. 72: (O:) [but] Ibn-Ketheer read, in both of these instances, ↓ ضِيق; and this and ضَيْق are dial. vars. signifying straitness of mind. (Bd.) -A2- See also ضَيِّقٌ, in two places: ― -b2- and ضَيْقَةٌ, second sentence, in two places.

ضِيقٌ
ضِيقٌ ذ : see the next preceding paragraph, in five places.

ضَيَقٌ
ضَيَقٌ ذ : see ضَيْقٌ, latter part.

ضَيْقَةٌ
ضَيْقَةٌ ذ : see ضَيْقٌ, latter part. ― -b2- Also (S) (tropical:) Poverty; and an evil state or condition; (S, O, K, TA;) and so ↓ ضِيقَةٌ: (K, TA:) and the pl. [or rather coll. gen. n.] (Fr, S, K, TA) of the former (Fr, S, TA) is ↓ ضَيْقٌ: (Fr, S, K, TA: [in the CK, erroneously, ضِيقٌ:]) Fr says, when you see ↓ الضَّيْق to have occurred in the place of الضِّيق, it is in [one of] two cases; either it is the pl. [or coll. gen. n.] of الضَّيْقَةُ; or it means the narrow, or strait, thing, ضَيْقٌ being a contraction of ضَيِّقٌ. (TA.) ― -b3- And الضَّيْقَةُ, (O,) or ضَيْقَةُ [without the article], (JK, O, TA,) or ↓ الضِّيقَةُ, (K, [app. a mistake, for in the O, in every case, whether as a proper name or not, الضيقة is written الضَّيْقَةُ,]) is the name of A certain mansion of the moon, (JK, O, K, TA,) [not one of the Twentyeight Mansions,] close by الثُّرَيَّا [or the Pleiades]: (JK, O, TA:) or, as IKt says, on the authority of Ibn-Ziyلd El-Kilلbee, sometimes the moon falls short of الدَّبَرَان and alights in الضيقة, i. e. two small stars, near together, between الثُّرَيَّا and الدَّابَرَان: (TA:) it is asserted by the Arabs to be an inauspicious place. (O, * TA.) Hence the saying of El-Akhtal,
فَهَلَّا زَجَرْتَ الطَّيْرَ لَيْلَةَ جِئْتَهَا
بِضَيْقَةَ بَيْنَ النَّجْمِ وَالدَّبَرَانِ
[And wherefore didst not thou draw an omen from the flight of birds on the night when thou camest to her, when the moon was in Deykah, between the Pleiades and Ed-Debarلn?]: he notifies that the moon, in the night of their coming together, was making its abode [in the neighbourhood of] الدبران, which is inauspicious: (O, TA:) or
[the latter hemistich, as J relates it, app. on the authority of A 'Obeyd, is thus,]
بِضَيْقَةِ بَيْنَ النَّجْمِ وَالدَّبَرَانِ
from الضَّيْقَةُ as syn. with الضَّيْقُ; (S;) and as AA relates the verse, it is [thus] with kesr to the ة in بضيقة; the word not being made the [proper] name of a place, but the meaning being بضيقة مَا بَيْنَ النجم والدبران [i. e. in the narrow space between the Pleiades and Ed-Debarلn]. (TA.) ― -b4- ضَيْقَةٌ is also the fem. of ضَيْقٌ the contracted form of ضَيِّقٌ. (S, O, TA.)

ضِيقَةٌ
ضِيقَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, former half, in two places.

ضُوقَى
ضُوقَى ذ and ضِيقَى are fems. of ↓ أَضْيَقُ; (S, O, K;) the former [as well as the latter] is [originally] of the measure فُعْلَى, (TA,) [each being originally ضُيْقَى,] the ى being changed in the former into و because quiescent and preceded by dammeh: (S, O, TA:) the former occurs in the saying of a woman to her fellowwife, contending with her for superiority,
مَا أَنْتِ بِالخُورَى وَلَا الضُّوقَى حِرًا
[Thou art not the better nor the narrower &c.; خُورَى being in like manner fem. of أَخْيَرُ]. (TA.) Accord. to Kr, the former is pl. of ↓ ضَيِّقَةٌ; (TA;) and he says the same of ضِيقَى also; (TA voce كَيِّسٌ;) but ISd says, I know not how this may be, for فُعْلَى is not of the measures of pls. except of the kind of pl. which differs not from its sing. otherwise than in the latter's having ة [as an affix], like بُهْمَاةٌ and بُهْمَى [q. v.]. (TA in the present art.)

ضِيَاقٌ
ضِيَاقٌ ذ : see مِضْيَاقٌ.

ضَائِقٌ
ضَائِقٌ ذ : see the next paragraph, in four places.

ضَيِّقٌ
ضَيِّقٌ ذ and ↓ ضَيْقٌ, (S, O, K,) the latter a contraction of the former, (S,) the two being like هَيِّنٌ and هَيْنٌ [&c.], (O,) and ↓ ضَائِقٌ, (K,) Narrow, or strait: (S, * O, * K:) or ضَيِّقٌ is an epithet used in this sense when permanence [of the attribute] is meant [and so therefore is its contracted form]; and ↓ ضَائِقٌ as meaning [being, or becoming, narrow or strait; or] temporarily narrow or strait: (Msb:) the fem. of the first (TA) and of the second (S, O, TA) [as well as of the third] is with ة: (S, O, TA:) see also ضُوقَى: [the pls. of the first and second, applied to rational beings, is ضَيِّقُونَ and ضَيْقُونَ, like مَيِّتُونَ and مَيْتُونَ: and] the pl. of ↓ ضَائِقٌ is ضَاقَةً. (TA.) You say شَىْءٌ ضَيِّقٌ (O, Msb) and ↓ ضَيْقٌ (O) A narrow, or strait, thing. (O, * Msb.) And صَدْرٌ ضَيِّقٌ (assumed tropical:) A strait, or contracted, mind; (Msb;) and نَفْسٌ ضَيِّقَةٌ [meaning the same]. (TA.) And بِهِ صَدْرُكَ ↓ وَضَائقٌ, in the Kur [xi. 15], means (assumed tropical:) And thy mind is temporarily strait or contracted thereby. (Msb.) ضَيِّقٌ signifies also (assumed tropical:) Niggardly, or avaricious. (KL.) [And ضَيِّقُ الخُلُقِ (assumed tropical:) Narrow, or illiberal, in disposition.]

أَضْيَقُ
أَضْيَقُ ذ [More, and most, narrow or strait or contracted]: (S, O, K:) see its fems. ضُوقَى and ضِيقَى, above. [See also three exs. voce اِسْتٌ, in art. سته.]

مَضِيقٌ
مَضِيقٌ ذ A narrow, or strait, place: (K:) [a pass: a place of narrowness or straitness] of land; and of the vulva; and (assumed tropical:) [a place, or state, of straitness] of life, or of the means of subsistence: (K in art. ازم:) and (tropical:) a narrow, or strait, affair or case: (K, TA:) pl. مَضَايِقُ. (TA.)

أَمْرٌ مُضَيَّقٌ
أَمْرٌ مُضَيَّقٌ ذ (assumed tropical:) [An affair rendered strait]. (TA.)

مِضْيَاقٌ
مِضْيَاقٌ ذ , (JK, and O on the authority of Ibn- 'Abbلd, and TA,) or ↓ ضِيَاقٌ, like كِتَابٌ [in measure], thus in all the copies of the K, (TA,) [but probably, I think, taken from a mistranscription,] A pessary (دُرْجَةٌ) of rag and perfume, with which a woman endeavours to constrict her vagina (تَسْتَضِيقُ بِهَا). (JK, Ibn-'Abbلd, O, K.)

##### Türkçe

**ضَاقَ**
1 **ضَاقَ** ذ , muzâri‘ **يَضِيقُ**, mastar ismi **ضَيْقٌ** (S, O, Msb, K) ve **ضِيقٌ**, (S, O, K,) yahut bu ikincisi yalın bir isimdir, (Msb,) Dar oldu yahut darlaştı; **اِتَّسَعَ**’ın zıddı; (Msb, K;) ve yine ↓ **تضيّق**, [yahut daha doğrusu bu, dar kılındı yahut darlaştırıldı mânâsınadır; 2’nin شبه-مجهولudur,] ve ↓ **تضايق**: (K:) bir şey hakkında söylenir, (S, O, Msb,) ve bir yer hakkında. (Msb.) [Aşağıda **ضَيْقٌ**’a da bak.] **ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ**, Kur’ân ix. 119’da, “Yer onlara darlaştı” demektir. (Bd, Jel.) Ve kişi der ki, **ضَاقَتْ بِهِ الأَرْضُ** [benzer şekilde, “Yer yahut ülke onunla darlaştı” mânâsında]: ‘Amr İbn-El-Ahtam der ki,
لَعَمْرُكَ مَا ضَاقَتْ بِلَادٌ بِأَهْلِهَا
وَلٰكِنَّ أَخْلَاقَ الرِّجَالِ تَضِيقُ
[Hayatın hakkı için yahut dinin hakkı için, ülkeler halkıyla daralmadı; fakat erkeklerin huyları daralır]. (O, TA.) [**ضاق بِهِ** çoğu kez, ve onun gibi **به** ↓ **تضايق** da, “Onunla tıkandı, doldu, taşacak kadar doldu” mânâsına gelir; meselâ bir su yolu su ile, bir yer insanlarla.] Ve ↓ **تضايق بِهِ الأَمْرُ** demek **ضاق عَلَيْهِ** (mecaz:) [İş ona dar oldu yahut darlaştı] demektir. (O, TA. [Bir örnek için madde **رحب**, bâb 6’ya bak.]) Yine denir: **ضاق عَلَيْهِ مَعَاشُهُ**: 4’e bak. [Ve **ضاق الوَقْتُ** (farz edilen mecaz:) Vakit darlaştı yahut sıkıştı.] Ve **ضاق صَدْرُهُ** (farz edilen mecaz:) Göğsü yahut zihni daraldı yahut sıkıştı: (Msb:) ve **ضاق عَنْهُ صَدْرُكَ** (farz edilen mecaz:) [Zihnin, onu kaldıramayacak derecede sıkıştı; yahut zihnin ondan çekindi]. (K.) [Ve **يَضِيقُ العَقْلُ عَنْ تَقْدِيرِهِ** (farz edilen mecaz:) Akıl, onun sınırını yahut sınırlarını vb. takdir etmekten âcizdir.] Ve **ضاق عَنِ الجَوَابِ** ve **بِالجَوَابِ** (farz edilen mecaz:) [Cevap veremeyecek şekilde sıkıştı yahut şaşırdı; cevap vermekten âciz oldu]: ikisi de aynı mânâyı ifade eder. (TA, madde **زند**’de.) Ve **ضاق بالأَمْرِ ذَرْعًا**, (S, * O, * Msb,) (farz edilen mecaz:) Şey yahut iş ona zor geldi yahut sıkıntı verdi, (Msb,) aslı **ضاق ذَرْعُهُ بِهِ**, (S, * O, * Msb,) yani onun kudreti [onunla daraldı yahut ona yetmedi]; ve gücü: (Msb:) yahut sanatı, hilesi, kurnazlığı: yahut davranış yolu, gidişi, tarzı, yöntemi (**مَذْهَبُهُ**) [onunla daraldı yahut zorlaştı yahut sıkıntılı oldu]. (O. [Daha fazlası için **ذَرْعٌ** maddesine bak; ve Kur’ân xi. 79 ve xxix. 32’de benzer bir ibareye bak.]) Ve buradan, görünüşe göre, şu söz: **ضاق المَالُ عَنِ الدُّيُونِ** (mecaz:) Mal borçlara yetmedi. (Msb.) Ve sen dersin: **ضاق عَنْكَ الشَّىْءُ** [yani **لَمْ يَسَعْكَ** (farz edilen mecaz:) Şey sana câiz olmadı]: denir ki, **لَا يَسَعُنِى شَىْءٌ وَيَضِيقَ عَنْكَ**, (S, O, * TA, [O’da yanlışlıkla **لا يستغنى**,]) yani **وَأَنْ يَضِيقَ عَنْكَ** (farz edilen mecaz:) [Bir şeyin bana câiz olup sana câiz olmaması olmaz; **وَأَنْ يَضِيقٌ** demek **مَعَ ضَيْقِهِ** mânâsınadır]: **بَلْ مَتَى وَسِعَنِى شَىْءٌ وَسِعَكَ** [bilakis bir şey bana câiz olunca sana da câiz olur]. (S, madde **وسع**’da.) Ve **ضاق**, (muzâri‘ **يَضَِيقُ**, K, mastar ismi **ضِيقٌ**, TA,) (mecaz:) Cimri oldu yahut cimrileşti. (S, O, Msb, K, TA.)

**ضيّقهُ**
2 **ضيّقهُ** ذ , (Msb, K,) mastar ismi **تَضْيِيقٌ**, (Msb, TA,) Onu dar yaptı yahut daralttı; (Msb, K;) yani bir yer [&c.]; (Msb;) ve yine ↓ **اضاقهُ**, (K,) mastar ismi **اـِضَاقَةٌ**. (TA.) Sen dersin: **ضَيَّقْتُ عَلَيْهِ المَكَانَ**, (S,) yahut **الشَّىْءَ**, yani ona [yeri yahut şeyi] daralttım yahut dar yaptım [yahut kıstım yahut kıt yaptım]; **وَسَّعْتُهُ عَلَيْهِ**’in zıddı. (O.) Ve **ضَيَّقْتُ عَلَيْهِ** [yalnız başına, hazifli kullanımla, “Onu daralttım” aslî mânâsıyla; ve ayrıca, (farz edilen mecaz:) onun hâlini vb.]. (Msb.) Ve **ضُيِّقَ عَلَى فُلَانٍ** (farz edilen mecaz:) [Falana darlık verildi]. (TA.) **لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ**, Kur’ân’da [lxv. 6, (farz edilen mecaz:) “Onlara darlık yapmanız için”], nafakaya ve göğse ilişkinliği ima eder. (TA.) [3’e bak. **التَّضْيِيقُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ**, S ve K’da madde **حوص**’ta geçer; “iki şey arasında bir sıkıştırma yapmak” demektir.]

**ضايقهُ**
3 **ضايقهُ** ذ Onu daralttı: (MA:) [2’ye de bak: yahut aslî olarak, onu daralttı; kendisi de onun tarafından benzer şekilde daraltılmış olarak: madde **زحم**’da 1’e bak: ve] (mecaz:) ona sertlikle yahut katılıkla muamele etti yahut ona karşı öyle davrandı; (O, * K, * TA;) **فِى كَذَا** [şu hususta yahut şu şeye dair]. (TA.)

**اضاق**
4 **اضاق** ذ (mecaz:) Geçimi darlaştı (**عَلَيِْه مَعَاشُهُ** ↓ **ضَاقَ**); (TA;) malı gitti; (S, O, Msb, K;) ve fakir oldu. (TA.) -A2- 2’ye de bak.

5 **تَضَيَّقَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

6 **تَضَاْيَقَ**: 1’de üç yerde geçene bak. **تضايقوا** Birbirlerini daralttılar; birbirlerini itti yahut birbirlerine bastırdılar; yahut birbirlerini sıkıştırdılar; bir toplanma yerinde; eş anlamlısı **زَحَمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا**: (Msb, madde **زحم**’da:) yahut bir yerde daraldılar, yahut (farz edilen mecaz:) huyda daraldılar. (S, O.)

**استضاقت بِدُرْجَةٍ**
10 **استضاقت بِدُرْجَةٍ** ذ [Bir fitil/peseri ile vajinasını daraltmaya çalıştı], (O, K, TA,) yahut **بِالأَدْوِيَةِ** [ilaçlarla]; (A, TA;) bir kadın hakkında söylenir. (A, O, K.)

**ضَيْقٌ**
**ضَيْقٌ** ذ 1’in bir mastar ismidir, (S, O, Msb, K,) ve yine ↓ **ضِيقٌ**, (S, O, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir: (Msb:) [ikisi de yalın isim olarak kullanıldığında “darlık, sıkışıklık” mânâsına gelir:] Fr’ye göre, [ikisi de böyle mânâlanır görünür; fakat ikincisi aslî olarak; birincisi mecazî olarak; zira o der ki] **الضَّيْقُ**, gerçekten genişlemeyen şeydedir; meselâ zihin (**الصَّدْر**): (O:) yahut o, **مَا ضَاقَ عَنْهُ صَدْرُكَ**’dır [zihnin sıkışması sebebiyle kaldıramadığı yahut zihnin ondan çekindiği şey; K’da Fr’den naklen değil, O’daki lafzından saparak verilmiş bir açıklama; buradan anlaşılıyor ki **مَا** yerine belki **فِيمَا** okunmalıdır]: (K:) fakat ↓ **الضِّيقُ**, gerçekten geniş olabilen şeydedir; meselâ ev ve elbise: (O, K:) ve birincisi [bu durumda **ضَيِّقٌ**’in kısaltması olarak sıfat diye de kullanılır; ve bu sıfat olarak] tesniyesi, cemi ve müennesi vardır; fakat ikincisinin yoktur: (O:) yahut ↓ ikisi de aynıdır [mânâca]: (K:) ve ↓ **ضَيْقَةٌ**, **ضِيقٌ** ile eş anlamlıdır. (S.) ― -b2- Yine, ve ↓ **ضَيَقٌ**, AA’ya göre, (O, [orada ikincisinin açıkça **بِالتَّحْرِيكِ** olduğu söylenir,]) yahut birincisi ve ↓ **ضِيقٌ**, (K, [TA’da bunun **ضَيَقٌ** yerine bir hata olduğu söylenir; fakat aşağıdakine bak,]) Kalpte şüphe (AA, O, K): (K) bu mânâda birincisi ikinciden daha yaygındır; ve Kur’ân’da xvi. son âyet ve xxvii. 72’de geçer: (O:) [fakat] İbn-Ketheer, bu iki yerde de ↓ **ضِيق** okudu; ve bu ile **ضَيْق** zihnin darlığı mânâsında lehçe varyantlarıdır. (Bd.) -A2- İki yerde **ضَيِّقٌ**’a da bak: ― -b2- ve ikinci cümlede iki yerde **ضَيْقَةٌ**’a.

**ضِيقٌ**
**ضِيقٌ** ذ : Bir önceki paragrafta beş yerde geçene bak.

**ضَيَقٌ**
**ضَيَقٌ** ذ : **ضَيْقٌ**’un son kısmına bak.

**ضَيْقَةٌ**
**ضَيْقَةٌ** ذ : **ضَيْقٌ**’un son kısmına bak. ― -b2- Yine (S) (mecaz:) Fakirlik; ve kötü bir hâl yahut durum; (S, O, K, TA;) ve yine ↓ **ضِيقَةٌ**: (K, TA:) ve ilkinin çoğulu [daha doğrusu cins çoğulu] (Fr, S, K, TA) (Fr, S, TA) ↓ **ضَيْقٌ**’tur: (Fr, S, K, TA: [CK’de yanlışlıkla **ضِيقٌ**:]) Fr der ki, ↓ **الضَّيْق**’in **الضِّيق** yerinde vârid olduğunu gördüğünde, bu iki hâlden biridir; ya o, **الضَّيْقَةُ**’nin çoğuludur [yahut cins çoğuludur]; yahut “dar şey” mânâsınadır; **ضَيْقٌ**, **ضَيِّقٌ**’in kısaltması olarak. (TA.) ― -b3- Ve **الضَّيْقَةُ**, (O,) yahut **ضَيْقَةُ** [artikelsiz], (JK, O, TA,) yahut ↓ **الضِّيقَةُ**, (K, [görünüşe göre hata; çünkü O’da her durumda, ister özel ad olsun ister olmasın, **الضيقة** **الضَّيْقَةُ** yazılmıştır,]) Ayın belirli bir menzilinin adıdır, (JK, O, K, TA,) [Yirmi Sekiz Menzilden biri değildir,] **الثُّرَيَّا**’nın [yahut Ülker’in] yakınında: (JK, O, TA:) yahut IKt’nin, İbn-Ziyلd El-Kilلbee’den naklen dediğine göre, bazen ay **الدَّبَرَان**’dan eksik kalır ve **الضيقة**’ye iner; yani **الثُّرَيَّا** ile **الدَّابَرَان** arasında, birbirine yakın iki küçük yıldız: (TA:) Araplarca uğursuz bir yer olduğu ileri sürülür. (O, * TA.) Bundan El-Akhtal’ın şu sözü:
فَهَلَّا زَجَرْتَ الطَّيْرَ لَيْلَةَ جِئْتَهَا
بِضَيْقَةَ بَيْنَ النَّجْمِ وَالدَّبَرَانِ
[Öyleyse, ona geldiğin gece, kuşların uçuşundan niçin uğur çıkarmadın; ay **ضَيْقَةَ**’de iken, **النَّجْمِ** ile **الدَّبَرَانِ** arasında?]: o, onların buluştuğu gecede ayın, uğursuz olan **الدبران** [civarında] konakladığını bildirir: (O, TA:) yahut
[ikinci mısra, J’nin rivayet ettiği üzere, görünüşe göre A ‘Obeyd’den naklen, şöyledir,]
بِضَيْقَةِ بَيْنَ النَّجْمِ وَالدَّبَرَانِ
**الضَّيْقَةُ**’den, **الضَّيْقُ** ile eş anlamlı olarak; (S;) ve AA’nın rivayet ettiği üzere beyit, **بضيقة**’deki ة’ye kesre ile [böyledir]; kelime bir yerin özel adı yapılmamış, mânâ **بضيقة مَا بَيْنَ النجم والدبران** olmuştur [yani **النجم** ile **الدبران** arasındaki dar yerde]. (TA.) ― -b4- **ضَيْقَةٌ**, ayrıca **ضَيِّقٌ**’in kısaltılmış şekli olan **ضَيْقٌ**’un müennesidir. (S, O, TA.)

**ضِيقَةٌ**
**ضِيقَةٌ** ذ : Bir önceki paragrafın ilk yarısında iki yerde geçene bak.

**ضُوقَى**
**ضُوقَى** ذ ve **ضِيقَى**, ↓ **أَضْيَقُ**’un müennesleridir; (S, O, K;) birincisi [ikincisi gibi] aslında **فُعْلَى** veznindedir, (TA,) [her biri aslında **ضُيْقَى**’dır,] birincideki ى, sâkin olup öncesi dammeli olduğu için و’ya çevrilmiştir: (S, O, TA:) birincisi, bir kadının, üstünlük için onunla çekişen kuma­sına söylediği şu sözde geçer:
مَا أَنْتِ بِالخُورَى وَلَا الضُّوقَى حِرًا
[Sen ne daha hayırlısın ne de daha dar…; **خُورَى** da aynı şekilde **أَخْيَرُ**’un müennesidir]. (TA.) Kr’ye göre birincisi ↓ **ضَيِّقَةٌ**’nin çoğuludur; (TA;) ve o, **ضِيقَى** hakkında da aynısını söyler; (TA, madde **كَيِّسٌ**’te;) fakat ISd der ki: bunun nasıl olacağını bilmiyorum; çünkü **فُعْلَى**, çoğulların vezinlerinden değildir; ancak tekilinden, sonundaki ة [ek] dışında ayrılmayan çoğul türünde olur; **بُهْمَاةٌ** ve **بُهْمَى** gibi [bk.]. (TA, bu maddede.)

**ضِيَاقٌ**
**ضِيَاقٌ** ذ : **مِضْيَاقٌ**’a bak.

**ضَائِقٌ**
**ضَائِقٌ** ذ : Bir sonraki paragrafa, dört yerde geçene bak.

**ضَيِّقٌ**
**ضَيِّقٌ** ذ ve ↓ **ضَيْقٌ**, (S, O, K,) ikincisi birincinin kısaltmasıdır, (S,) ikisi **هَيِّنٌ** ve **هَيْنٌ** [&c.] gibidir, (O,) ve ↓ **ضَائِقٌ**, (K,) Dar yahut sıkışık: (S, * O, * K:) yahut **ضَيِّقٌ**, bu mânâda, sıfatın sürekliliği kastedildiğinde kullanılan bir sıfattır [dolayısıyla kısaltılmış şekli de böyledir]; ve ↓ **ضَائِقٌ**, [dar olan yahut darlaşan; yahut] geçici olarak dar yahut sıkışık mânâsıyla: (Msb:) birincinin (TA) ve ikincinin (S, O, TA) [ve üçüncünün de] müennesi ة iledir: (S, O, TA:) **ضُوقَى**’a da bak: [birinci ve ikincinin, akıllılar için kullanılan çoğulu **ضَيِّقُونَ** ve **ضَيْقُونَ**’dur; **مَيِّتُونَ** ve **مَيْتُونَ** gibi: ve] ↓ **ضَائِقٌ**’un çoğulu **ضَاقَةً**’dır. (TA.) Sen dersin: **شَىْءٌ ضَيِّقٌ** (O, Msb) ve ↓ **ضَيْقٌ** (O) Dar bir şey. (O, * Msb.) Ve **صَدْرٌ ضَيِّقٌ** (farz edilen mecaz:) Daralmış yahut sıkışmış bir zihin; (Msb;) ve **نَفْسٌ ضَيِّقَةٌ** [aynı mânâda]. (TA.) Ve Kur’ân’da [xi. 15] **بِهِ صَدْرُكَ ↓ وَضَائقٌ**, (farz edilen mecaz:) “Zihnin onunla geçici olarak daralır yahut sıkışır” demektir. (Msb.) **ضَيِّقٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) Cimri, pinti mânâsına da gelir. (KL.) [Ve **ضَيِّقُ الخُلُقِ** (farz edilen mecaz:) Huyda dar, yahut eli sıkı.]

**أَضْيَقُ**
**أَضْيَقُ** ذ [Daha dar, en dar yahut daha sıkışık]: (S, O, K:) yukarıda müennesleri **ضُوقَى** ve **ضِيقَى**’ya bak. [Madde **سته**’de, **اِسْتٌ** lafzı altında üç örneğe de bak.]

**مَضِيقٌ**
**مَضِيقٌ** ذ Dar bir yer: (K:) [bir geçit: karanın darlık yeri] ve vulvanın; ve (farz edilen mecaz:) [hayatın yahut geçim vasıtalarının darlık yeri yahut hâli]: (K, madde **ازم**’de:) ve (mecaz:) dar bir iş yahut durum: (K, TA:) çoğulu **مَضَايِقُ**. (TA.)

**أَمْرٌ مُضَيَّقٌ**
**أَمْرٌ مُضَيَّقٌ** ذ (farz edilen mecaz:) [Dar kılınmış bir iş]. (TA.)

**مِضْيَاقٌ**
**مِضْيَاقٌ** ذ , (JK, ve O’da İbn- ‘Abbلd’dan naklen, ve TA,) yahut ↓ **ضِيَاقٌ**, **كِتَابٌ** gibi [vezince], K’nın bütün nüshalarında böyle, (TA,) [fakat muhtemelen, bence, bir yanlış yazımdan alınmıştır,] Bir bez ve koku parçasından yapılmış fitil/peser (**دُرْجَةٌ**); kadın onunla vajinasını daraltmaya çalışır (**تَسْتَضِيقُ بِهَا**). (JK, İbn-'Abbلd, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَاقَ
ضَاقَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْق 1 ,  ضِيْق 2 ),
a.  Was narrow, strait; shrank, contracted.

b.  Was avaricious, miserly.

ضَيَّقَ
ضَيَّقَ II ,
a.  Narrowed, straitened; contracted; compressed.

b.  [ 'Ala ], Was severe with; embarrassed; straitened.

ضَاْيَقَ
ضَاْيَقَ III ,
a.  Was rigorous, harsh with.

أَضْيَقَ
أَضْيَقَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Was in straitened circumstances; became poor.

تَضَيَّقَ
تَضَيَّقَ V ,
a.  Was narrow, straitened; became narrow &c.

تَضَاْيَقَ
تَضَاْيَقَ VI ,
a.  see V .

b.  Was straitened, hard pressed, embarrassed.

ضَيْق
ضَيْق [ 1 ],
a.  see 2 &  25 .

ضَيْقَة
ضَيْقَة [ 1t ],
a.  see 2t .

b.  One of the Mansions of the Moon.

ضِيْق
ضِيْق [ 2 ],
a.  Distress; anxiety; grief, anguish; straitness; poverty, indigence.

ضِيْقَة
ضِيْقَة [ 2t ],
a.  Poverty; distress.

مَضِيْق
مَضِيْق [ 18 ] , ( pl. مَضَاْيِقُ 44 ),
a.  Narrow place; pass, defile, gorge.

b.  Straitness; embarrassment, difficulty.

ضَائِق
ضَائِق [ 21 ],
a.  see 25 .

ضَيِّق
ضَيِّق [ 25 ],
a.  Narrow, strait, straitened.

مِضْيَاق
مِضْيَاق [ 45 ],
a.  Pessary.

##### Türkçe

**ضَاقَ**
**ضَاقَ** ( y ) I ( n. ac. **ضَيْق** 1 ,  **ضِيْق** 2 ),
a. Dar idi, sıkışık idi; küçüldü, büzüldü.

b. Cimri idi, pinti idi.

**ضَيَّقَ**
**ضَيَّقَ** II ,
a. Daralttı, sıkıştırdı; büzdü; bastırdı.

b. [ **'Ala** ], -e karşı sert davrandı; utandırdı; sıkıştırdı.

**ضَاْيَقَ**
**ضَاْيَقَ** III ,
a. -e karşı katı idi, sert idi.

**أَضْيَقَ**
**أَضْيَقَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

b. Darlık içinde idi; fakir oldu.

**تَضَيَّقَ**
**تَضَيَّقَ** V ,
a. Dar idi, daralmış idi; dar oldu vb.

**تَضَاْيَقَ**
**تَضَاْيَقَ** VI ,
a. V’e bak.

b. Sıkışmış idi, çok zorlanmış idi, utandırılmış idi.

**ضَيْق**
**ضَيْق** [ 1 ],
a. 2 ve 25’e bak.

**ضَيْقَة**
**ضَيْقَة** [ 1t ],
a. 2t’ye bak.

b. Ayın menzillerinden biri.

**ضِيْق**
**ضِيْق** [ 2 ],
a. Sıkıntı; kaygı; keder, ıstırap; darlık; fakirlik, yoksulluk.

**ضِيْقَة**
**ضِيْقَة** [ 2t ],
a. Fakirlik; sıkıntı.

**مَضِيْق**
**مَضِيْق** [ 18 ] , ( pl. **مَضَاْيِقُ** 44 ),
a. Dar yer; geçit, boğaz, dar vadi.

b. Darlık; sıkışıklık, güçlük.

**ضَائِق**
**ضَائِق** [ 21 ],
a. 25’e bak.

**ضَيِّق**
**ضَيِّق** [ 25 ],
a. Dar, sıkışık, daralmış.

**مِضْيَاق**
**مِضْيَاق** [ 45 ],
a. Peser.
