# ضيق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيق

الضِّيقُ: نقيض السّعة، ضاقَ الشيءُ يضيق ضِيقاً وضَيْقاً وتَضَيَّقَ وتَضايَقَ وضَيَّقَه هو، وحكى ابن جني أَضاقَه، وهو أَمر ضَيِّقٌ. أَبو عمر: الضَّيْقُ الشيء الضَّيِّقُ، والضِّيقُ المصدر، والمَضايِق: جمع المَضِيق. والضَّيْقُ أَيضاً: تخفيف الضَّيِّق؛ قال الراجز: دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ
والضَّيْقُ: جمع الضَّيقاة والضِّيقة وهي الفقر وسوء الحال، وقد ضاقَ عن كل الشيء. يقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيق عنك. وضاقَ الرجلُ أَي بخل، وضَيَّقْت عليك الموضع. وقولهم: ضِقْتُ به ذَرْعاً أَي ضاقَ ذرْعي به. وتَضايَقَ القومُ إِذا لم يتوسَّعوا في خُلُق أََو مكان. والضُّوقى والضِّيقى: تأْنيث الأَضْيَق، صارت الياء واواً لسكونها وضمة ما قبلها. ويقال: ضاقَ المكانُ، فهو ضَيِّق، فرق بينهما، ويقال في جمع ضائِقٍ ضاقَة؛ قال زهير:يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ
فهذا جمع ضائِقٍ، ومثله سادَةٌ جمع سائِدٍ لا سيِّد؛ ومكان ضَيِّقٌ وضَيْقٌ وضائِقٌ. وفي التنزيل: فلعلَّك تارِكَ بعضَ ما يُوحَى إِليك وضائقْ به صَدْرُك. وهو في ضِيقٍ من أَمره وضَيْقٍ أَي في أَمر ضَيِّقٍ، والنعت ضَيِّقٌ، والاسم ضَيْق. ويقال: في صدر فلان ضِيقٌ علينا وضَيْقٌ. والضَّيْق: الشكَ يكون في القلب من قوله تعالى: ولا تكُ في ضَيْقٍ ممّا يَمْكُرون. وقال الفراء: الضَّيْقُ ما ضاق عنه صدرُك، والضِّيقُ ما يكون في الذي يتسَّع ويضيق مثل الدار والثوب؛ وإِذا رأَيت الضَّيْقَ قد وقع في موضع الضَّيق كان على أَمرين: أَحدهما أَن يكون جمعاً للضَّيْقةِ كما قال الأَعشى:فلئن رَبُّك، من رحمته،
كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح
والوجه الآخر أَن يراد به شيء ضَيِّق فيكون ضَيق مخففاً، وأَصله التشديد، ومثله هَيْن ولَيْن. وأَضاقَ الرجلُ، فهو مُضِيق إِذا ضاقَ عليه مَعاشُه. وأَضاقَ أَي ذهب مالُه. التهذيب: والضَّيَقِ، بفتح الياء، الشك، والضَّيْقُ بهذا المعنى أَكثرُ. والضِّيقةُ: مثل الضِّيق. والمَضِيقُ: ما ضاقَ من الأَماكن والأُمور؛ قال:
مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة
ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟
أَي بالخروج من المَضيق. وقالوا: هي الضِّيقى والضُّوقى على حد ما يَعْتَوِرُ هذا النوع من المُعاقَبة. وقال كراع: الضُّوقى جمع ضَيَّقة؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك لأَن فُعْلى ليست من أَبنية الجموع إِلا أَن يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء كبُهْماة وبُهْمى؛ وقالت امرأَة لضَرَّتها وهي تُسامِيها:
ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى: فُعْلى من الضِّيق وهي في الأَصل الضُّيْقى، فقلبت الياء واواً من أَجل الضمة، والخُورَى فُعْلى من الخير، وكذلك الكوسى من الكَيْس.والضِّيقةُ: ما بين كل نجمين. والضِّيقةُ: كوكبان كالمُلْتَزِقَينِ صغِيران بين الثُّرَيا والدَّبَران. وضِيقة: منزلة للقمر بلزق الثريّا مما يلي الدبران وهو مكان نحْسٌ على ما تزعم العرب؛ قال الأَخطل: فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،
بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ
يذكر امرأَة وَسِيمةً تزوَّجها رجل دميم، والمرأَة هي بَرَّة أَبي هانئ التغلبي والرجل سعيد بن بنان التغلبي، وقال الأَخطل في ذلك؛ قال ابن قتيبة: وربما قَصُر القمر عن الدَّبَرانِ فنزل بالضِّيقة وهما النجمان الصغيران المتقاربان بين الثريّا والدَّبران؛ حكي هذا القول عن أَبي زياد الكلابي؛ قال أَبو منصور: جعل ضِيقةَ معرفة لأَنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ولذلك لم يصرفه، وأَنشده أَبو عمرو بِضِيقةِ
بكسر الهاء، جعله صفة ولم يجعله اسماً للموضع؛ أَراد بضِيقَةِ ما بين النجم والدبران. والضَّيْقة والضِّيقة: القمر

### Türkçe

**الضِّيقُ**: genişliğin zıddı; şey **ضاقَ** eder, **يضيق** eder, **ضِيقاً** ve **ضَيْقاً** (olarak).
Ve **تَضَيَّقَ** ve **تَضايَقَ**; ve onu o **وضَيَّقَه**; İbn Cinnî **أَضاقَه**’yi nakletti; ve o, **أَمر ضَيِّقٌ**dur.

Ebû Ömer: **الضَّيْقُ** dar olan şeydir; **الضِّيقُ** masdardır; **المَضايِق**: **المَضِيق**’in cem‘idir. Ve **الضَّيْقُ** ayrıca: **الضَّيِّق**’in hafifletilmesidir; râciz dedi ki:
دُرْنا ودارَتْ بَكْرةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقةُ المَجْرَى ولا مَرُوسُ

Ve **الضَّيْقُ**: **الضَّيقاة**’nin ve **الضِّيقة**’nin cem‘idir; ve o, fakirlik ve hâlin kötülüğüdür; ve her şeyden **ضاقَ** etti. Denir: “Bana hiçbir şey sığmaz ve senden dolayı daralır.” Ve adam **وضاقَ** etti, yani cimrilik etti; ve sana yerini **وضَيَّقْت**. Ve onların sözü: “Onunla **ضِقْتُ به ذَرْعاً**”, yani onunla kolum daraldı. Ve kavim **تَضايَقَ** eder; ahlâkta yahut mekânda genişlemedikleri zaman. Ve **الضُّوقى** ve **الضِّيقى**: **الأَضْيَق**’ın müennesi; sükûnu ve öncesindeki damme sebebiyle **الياء** **واواً** oldu. Ve denir: “Mekân **ضاقَ** etti; o hâlde o **ضَيِّق**tir”; ikisi arasında fark vardır. Ve **ضائِقٍ**’in cem‘inde **ضاقَة** denir; Züheyr dedi ki:
يَكْرَهها الجُبَناءُ الضاقةُ العَطَنِ

Bu, **ضائِقٍ**’in cem‘idir; ve benzeri **سادَةٌ**, **سائِدٍ**’in cem‘idir, **سيِّد**’in değil. Ve mekân **ضَيِّقٌ** ve **ضَيْقٌ** ve **ضائِقٌ**tur. Ve tenzîlde: “Belki de sana vahyedilenden bir kısmını terk edicisin ve onunla göğsün **ضائقْ**tır.” Ve o, işinden **ضِيقٍ** ve **ضَيْقٍ** içindedir; yani dar bir iş içindedir; ve sıfat **ضَيِّقٌ**dur, isim **ضَيْق**tır. Ve denir: “Falanın göğsünde bize karşı **ضِيقٌ** ve **ضَيْقٌ** vardır.”

Ve **الضَّيْق**: kalpte olan şüphedir; Allah’ın sözü olan: “Onların tuzak kurdukları şeyden dolayı **ضَيْقٍ** içinde olma.” Ferrâ dedi: **الضَّيْقُ**, göğsünün ondan daraldığı şeydir; **الضِّيقُ** ise, ev ve elbise gibi genişleyip daralan şeyde olan şeydir. Ve **الضَّيْقَ**’in, **الضَّيق** yerinde vâki olduğunu gördüğünde iki şeye olur: birincisi, **الضَّيْقةِ**’nin cem‘i olmasıdır; A‘şâ’nın dediği gibi:
فلئن رَبُّك، من رحمته،
كَشَفَ الضَّيْقةَ عنا وفَسَح

İkinci vecih: dar bir şeyin kastedilmesidir; böylece **ضَيق** hafifletilmiş olur; aslı şeddelidir; ve benzeri **هَيْن** ve **لَيْن**dir. Ve adam **أَضاقَ** etti; o hâlde o, geçimi kendisine daraldığında **مُضِيق**tir. Ve **أَضاقَ**: yani malı gitti. **التهذيب**: ve **الضَّيَقِ**, **الياء**’ın fethiyle, şüphedir; ve bu mânâda **الضَّيْقُ** daha çoktur. Ve **الضِّيقةُ**: **الضِّيق** gibidir. Ve **المَضِيقُ**: mekânlardan ve işlerden dar olan şeydir; dedi ki:
مَنْ شَا يُدَلِّي النفسَ في هُوَّة
ضَنْكٍ، ولكن مَنْ له بالمَضِيق؟

Yani **المَضيق**’ten çıkışla. Ve dediler: o, bu türün birbirini takip eden değişimi kabilinden olarak **الضِّيقى** ve **الضُّوقى**dır. Kurâ‘ dedi: **الضُّوقى** **ضَيَّقة**’nin cem‘idir. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فُعْلى** cem‘lerin binalarından değildir; ancak, **بُهْماة** ve **بُهْمى** gibi, tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘den olması hâli müstesna. Ve bir kadın, kendisiyle yarıştığı kumaşına dedi ki:
ما أَنت بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا

**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلى**dır; ve aslında o **الضُّيْقى**dır; damme sebebiyle **الياء** **واواً** çevrildi. Ve **الخُورَى** hayırdan **فُعْلى**dır; ve كذلك **الكوسى** **الكَيْس**’ten.

Ve **الضِّيقةُ**: her iki yıldız arasındaki şeydir. Ve **الضِّيقةُ**: iki yıldızdır; **الثُّرَيا** ile **الدَّبَران** arasında, yapışık gibi, küçük iki (yıldız). Ve **ضِيقة**: **الثريّا**ya bitişik, **الدبران** tarafına yakın olan ayın bir menzilidir; ve o, Arapların zannettikleri üzere uğursuz bir yerdir; Ahtal dedi ki:
فهلاَّ زَجَرْتِ الطير، لَيلة جِئْتِه،
بِضِيقةَ بَيْنَ النَّجْمِ والدَّبَرانِ

Güzel bir kadını anar: çirkin bir adam onunla evlendi; kadın, Tağlibî Ebû Hânî’nin kızı Berre’dir; adam Tağlibî Sa‘îd b. Binân’dır. Ve Ahtal bunun hakkında dedi. İbn Kuteybe dedi: bazen ay **الدَّبَران**’dan kısa kalır da **الضِّيقة**’ye iner; ve onlar, **الثريّا** ile **الدَّبَران** arasında birbirine yakın iki küçük yıldızdır; bu söz Ebû Ziyâd el-Kilâbî’den nakledildi. Ebû Mansûr dedi: onu marife kıldı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; ve bunun için onu tenvinle çekmedi. Ebû Amr ona **بِضِيقةِ** diye, **الهاء**’yı kesre ile okutarak rivayet etti; onu sıfat yaptı ve onu yerin ismi yapmadı; **النجم** ile **الدبران** arasındaki şeye **بضِيقَةِ** (demek) istedi.

Ve **الضَّيْقة** ve **الضِّيقة**: aydır.
