# ضيل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضيل

الضَّالُ: السِّدْر البَرِّيُّ، غير مهموز، والضَّالُ من السَّدْر: ما كان عِذْياً، واحدته ضالَةٌ؛ ومنه قول ابن مَيَّادة:
قَطَعْتُ بمِصْلالِ الخِشاشِ يَرُدُّها،
على الكُرْهِ منها، ضالَةٌ وجَدِيلُ
(* قوله «قطعت الى قوله من الضال» هذه عبارة الجوهري، قال الصاغاني: وهي تصحيف والرواية ضانة، بالنون، وهي البرة).
يريد الخِشاشةَ المُتَّخذة من الضالِ. وأَضْيَلَت الأَرْضُ وأَضالَتْ إِذا صار فيها الضَّالُ مثل أَغْيَلَتْ وأَغالَتْ. وفي الحديث: قال لجرير أَيْنَ مَنْزلُك؟ قال: بأَكناف بِيشَةَ بين نَخْلَةٍ وضالَةٍ؛ الضالَة، بتخفيف اللام: واحدة الضَّالِ، وهو شَجَر السِّدر من شجر الشَّوْكِ، فإِذا نَبَت على شَطِّ الأَنهار قيل له العُبْرِيُّ، وأَلفه منقلبة عن الياء. وأَضْيَلَ المكانُ وأَضالَ: أَنْبَتَ الضَّالَ؛ عن أَبي حنيفة عن الفراء، وإِليه ترك ابن جني ما وجده مضبوطاً بخط جَعْفر بن دِحْيةَ رَجُلٍ من أَصحاب ثعلب من الضَّأْل مهموزاً، قال ابن جني: وأَردت أَن أَحْمِله على الضَّئِيل الذي هو الشَّخْت لأَن الضَّالَ هو السِّدْر الجَبَلي، والجَبَليُّ أَرَقُّ عوداً من النَّهْري، حتى وجدت بخط أَبي إِسحق أَضْيَلَ المكانُ، فاطَّرَحْتُ ما وجدته بخَطِّ جعفر. قال أَبو حنيفة: الضَّالُ يَنْبُت في السُّهُول والوُعُور، وقَوْسُ الضَّالِ إِذا بُرِيَتْ بُرِيَتْ جَزْلةً ليكون أَقوى لها، وإِنما يُحْتَمَل ذلك منها لخِفَّة عُودِها؛ قال الأَعشى:
لاحَهُ الصَّيْفُ والغِيارُ وإِشْفا
قٌ على سَقْبَةٍ، كقَوْسِ الضَّالِ
وقول ساعدة بن جُؤَيَّة:
كَساها ضالةً ثُجْراً،
كأَنَّ ظُباتِها الوَرَقُ
أَراد سِهاماً بُرِيَتْ من ضالَةٍ، يَدُلُّ على ذلك قوله ثُجْراً. وقال أَبو حنيفة أَيضاً: الضَّالُ شجرة من الدِّقِّ تكون بأَطراف اليمن ترتفع قدر الذِّراع تَنْبُت نَبات السَّرْوِ، ولَها بَرَمَةٌ صفراء ذَكِيَّة جِدّاً تأْتيك رِيحُها من قَبْل أَن تَصِل إِليها، قال: وليست بِضالِ السِّدْر؛ هكذا حكاه؛ الضَّالُ شجرة فإِما أَن يكون مما قيل بالهاء وغير الهاء كحالَةٍ وحالٍ، وإِمّا أَن يريد بشجرة شجراً فوضع الواحد موضع الجمع. التهذيب: يقال خَرَج فلان بِضالَتِه أَي بسِلاحِه. والضَّالَة: السِّلاحُ أَجْمَعُ. يقال: إِنَّه لَكامل الضَّالَةِ، والأَصل في الضالَةِ النِّبالُ والقِسِيُّ التي تُسَوَّى من الضَّالِ؛ وقال بعض الأَنصار: قال ابن بري وهو عاصم بن ثابت:
أَبُو سُلَيْمانَ وَصُنْعُ المُقْعَدِ،
وضالةٌ مِثْلُ الجَحِيمِ المُوقَدِ
(* قوله «وصنع» كذا في التهذيب والذي في التكملة ومثله في قعد من اللسان وريش).
أَراد بالضالةِ السِّهامَ، شَبَّه نِصالَها في حِدَّتها بنارٍ مُوقَدَة؛ قال ابن بري: وقد يعبر بالضالَة عن النَّبْل لأَنها تُعْمَل منها؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
أَجَرْت بمَخْشُوبٍ صَقِيلٍ وضالَةٍ
مَباعِجَ ثُجْرٍ كُلُّها أَنت شائف
وفي حديث أَبي هريرة: قال له أَبان بن سعيد وَبْرٌ تَدَلَّى من رأْس ضالٍ، هو بالتخفيف، مكانٌ أَو جَبَلٌ بعينه، يريد به تَوْهِين أَمره وتحقير قَدْره؛ قال ابن الأَثير: ويروى بالنون وهو أَيضاً جبل في أَرض دَوْسٍ، وقيل: أَراد به الضأْن من الغنم فتكون أَلفه همزة.

### Türkçe

**الضَّالُ**: yabanî **السِّدْر**; hemzesizdir. Ve **الضَّالُ** **السَّدْر**’den: **عِذْياً** olan şeydir; onun bir teki **ضالَةٌ**’dir. Ondandır İbn Meyyâde’nin sözü:

قَطَعْتُ بمِصْلالِ الخِشاشِ يَرُدُّها،
على الكُرْهِ منها، **ضالَةٌ** وجَدِيلُ

(* Onun “قطعت”tan “من الضال”e kadar sözü: bu, el-Cevherî’nin ibaresidir. es-Sâğânî dedi: Bu bir tashîftir; rivayet **ضانة**’dir, **النون** ile; o da **البرة**’dir).

**الخِشاشة**’yı, **الضالِ**’den yapılmış olanı kasteder. Ve **أَضْيَلَت** yer ve **أَضالَتْ**: içinde **الضَّالُ** olduğu vakit; **أَغْيَلَتْ** ve **أَغالَتْ** gibi. Ve hadiste: Cerîr’e dedi: “Senin menzilin nerede?” Dedi: “Bîşe’nin kenarlarında, **نَخْلَةٍ** ile **ضالَةٍ** arasında.”; **الضالَة**—lâmın hafifletilmesiyle—**الضَّالِ**’in bir tekidir; o, diken ağaçlarından **السِّدر** ağacıdır. Artık nehirlerin kıyısında bittiği vakit ona **العُبْرِيُّ** denir; ve onun elifi yâ’dan dönmüştür. Ve **أَضْيَلَ** mekân ve **أَضالَ**: **الضَّالَ** bitirdi; Ebû Hanîfe’den, el-Ferrâ’dan. Ve ona, İbn Cinnî, Ca‘fer b. Dihye’nin hattıyla ضبط edilmiş olarak bulduğunu terk etti: Sa‘leb’in ashabından bir adam; **الضَّأْل**’den, hemzeli. İbn Cinnî dedi: “Ve ben onu, **الضَّئِيل** üzerine حمل etmek istedim ki o **الشَّخْت**’tir; çünkü **الضَّالَ** dağlık **السِّدْر**’dir; ve dağlık olan, nehirli olandan dalca daha incedir; nihayet Ebû İshâk’ın hattıyla **أَضْيَلَ المكانُ** buldum da Ca‘fer’in hattıyla bulduğumu attım.” Ebû Hanîfe dedi: **الضَّالُ** düzlüklerde ve sarp yerlerde biter. Ve **قَوْسُ الضَّالِ**: yontulduğu vakit, ona daha kuvvetli olsun diye kalınca yontulur; ve ancak bu, onun dalının hafifliğinden dolayı ondan taşınır. el-A‘şâ dedi:

لاحَهُ الصَّيْفُ والغِيارُ وإِشْفا
قٌ على سَقْبَةٍ، كقَوْسِ الضَّالِ

Ve Sâ‘ide b. Cu’eyye’nin sözü:

كَساها **ضالةً** ثُجْراً،
كأَنَّ ظُباتِها الوَرَقُ

**ضالَةٍ**’den yontulmuş oklar kastetti; buna, onun “ثُجْراً” sözü delâlet eder. Ebû Hanîfe ayrıca dedi: **الضَّالُ** ince ağaçtan bir ağaçtır; Yemen’in uçlarında olur; dirsek miktarı yükselir; **السَّرْوِ** bitişi gibi biter. Ve onun çok güzel kokulu sarı bir tomurcuğu vardır; onun kokusu sana, ona ulaşmadan önce gelir. Dedi: Ve o, **السِّدْر**’in **ضالِ**’i değildir; işte böyle rivayet etti. **الضَّالُ** bir ağaçtır; artık ya hâ’ ile ve hâ’sız söylenenlerden olur—**حالَةٍ** ve **حالٍ** gibi—yahut “bir ağaç” ile ağaçlar kasteder de tekili çoğulun yerine koyar.

**التهذيب**: denir ki: falan kimse **بِضالَتِه** çıktı; yani silâhıyla. Ve **الضَّالَة**: silâhın tamamıdır. Denir ki: “O, **الضَّالَةِ**’si tamdır.” Ve **الضالَة**’de aslolan, **الضَّالِ**’den düzlenen oklar ve yaylardır. Ensardan bazısı dedi—İbn Berrî dedi ki o Âsım b. Sâbit’tir—:

أَبُو سُلَيْمانَ وَصُنْعُ المُقْعَدِ،
وضالةٌ مِثْلُ الجَحِيمِ المُوقَدِ

(* Onun “وصنع” sözü: **التهذيب**’de böyledir; **التكملة**’de olan ve **اللسان**’da “قعد” maddesinde olan da bunun gibidir: “وريش”.)

**الضالة** ile okları kastetti; onların temrenlerini keskinliklerinde tutuşturulmuş ateşe benzetti. İbn Berrî dedi: Ve **الضالَة** ile **النَّبْل** kastedilebilir; çünkü ondan yapılır. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:

أَجَرْت بمَخْشُوبٍ صَقِيلٍ وضالَةٍ
مَباعِجَ ثُجْرٍ كُلُّها أَنت شائف

Ve Ebû Hureyre hadîsinde: Ebân b. Sa‘îd ona dedi: “Bir **وَبْرٌ**, **ضالٍ**’ın başından sarktı.” O, hafifletme iledir; belirli bir yer yahut dağdır; onunla, işini zayıf görmeyi ve kadrini küçültmeyi kasteder. İbnü’l-Esîr dedi: **النون** ile de rivayet olunur; o da **دَوْسٍ** toprağında bir dağdır. Ve denildi ki: Onunla koyundan **الضأْن**’ı kastetti; böylece onun elifi hemze olur.
