# ضيل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضيل

الضال من السدر: ما كان عذيا، غير مهموز، واحدته بهاء، أو السدر البري، وعليه اقتصر الجوهري، قال النمر بن تولب، رضي الله عنه:
  وكأنها دقرى تخيل نبتـهـا                      أنف يعم الضال نبت بحارها وأنشد الجوهري، لابن ميادة:
  قطعت بمصلال الخشاش يردها                      على الكره منها ضالة وجديل يريد الخشاشة المتخذة من الضال، ومصلال: منتن، قد قرح فأنتن من خبث ريحه. والضال: شجر آخر من الدق، يكون بأطراف اليمن، يرتفع قدر الذراع، ينبت نبات السرو، وله برمة صفراء ذكية جدا، يأتيك ريحها من قبل أن تصل إليها، قاله أبو حنيفة، قال: وليست بضال السدر. وأضال المكان، وأضيل: أنبته، نقله أبو حنيفة عن الفراء، ونظره الجوهري بأغال وأغيل، وقال ابن القطاع: إذا كثر فيه الضال. والضالة: السلاح أجمع، على الاتساع، يقال: إنه لكامل الضالة، والأصل في الضالة النبال والقسي، التي تسوى من الضال، ويقال: خرج وفي يده يقال: رأيته يرمي بالضالة، ومنه قول عاصم بن ثابت الأنصاري، رضي الله تعالى عنه:

  أبو سليمان وصنع المقعد
  وضالة مثل الجحيم المقد فإنه أراد بالضالة السهام، شبه نصالها بنار موقدة، قال ابن بري: وقد يعبر بالضالة عن النبل، لأنها تعمل منها. وذات الضال: ع. ومما يستدرك عليه: ضال: اسم مكان، أو جبل بعينه، وبه فسر اسم مكان، أو جبل بعينه، وبهش فسر حديث أبي هريرة، قال له أبان بن سعيد: وبر تدلى من رأس ضال، ويروى بالنون أيضا، وهو جبل بأرض دوس، وقيل غير ذلك.

### Türkçe

**الضال**’dan, **السدر**’den: **عذيا** olan, **مهموز** olmayan şeydir; onun tekili **بهاء** iledir; yahut yabanî **السدر**’dir; Cevherî bununla yetinmiştir. Nemer b. Tevleb, Allah ondan razı olsun, dedi:
  Ve sanki o, bitkisini hayal ettiren **دقرى**’dır;                      bir burun, **الضال**’ı kaplar; onun denizlerinin bitkisi bitkidir.

Cevherî, İbn Miyâde’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:
  **مصلال** ile kestim; **الخشاش** onu geri çevirir;                      ondan kerhen, **ضالة** ve **وجديل** üzerine.

**الخشاشة** ile, **الضال**’dan yapılmış olanı kasteder; **مصلال** ise: pis kokulu; yaralanmış da pis kokmuş, kokusunun kötülüğünden dolayı.

**الضال**: **الدق**’tan başka bir ağaçtır; Yemen’in uçlarında bulunur; bir arşın miktarı yükselir; **السرو** bitişi gibi biter; onun çok keskin, çok güzel kokulu sarı bir **برمة**’si vardır; ona ulaşmadan önce kokusu sana gelir; bunu Ebû Hanîfe söylemiştir. Dedi ki: Bu, **السدر**’in **ضال**’ı değildir.

**أضال** yer, ve **أضيل**: onu bitirdi; Ebû Hanîfe bunu Ferrâ’dan nakletti; Cevherî bunu **أغال** ve **أغيل** ile kıyasladı. İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: İçinde **الضال** çoğalınca.

**الضالة**: silahın tamamıdır, genişletme yoluyla; “O, **الضالة**’sı tamdır” denir. **الضالة**’nın aslı, **الضال**’dan düzlenen **النبال** ve **القسي**’dir. “Çıktı ve elinde … denir: Onu **الضالة** ile atarken gördüm.” Bununla, Âsım b. Sâbit el-Ensârî’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözü:

  Ebû Süleymân ve oturak yapımı,
  Ve yakılmış cehennem gibi bir **ضالة**.

Çünkü **الضالة** ile okları kastetmiştir; onların uçlarını yakılmış ateşe benzetmiştir. İbn Berrî dedi ki: **الضالة** ile **النبل** kastedilerek de ifade edilir; çünkü ondan yapılır.

**ذات الضال**: ع.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **ضال**: bir mekân adı, yahut bizzat bir dağdır; bununla bir mekân adı yahut bizzat bir dağ diye tefsir edilmiştir. Bununla Ebû Hureyre hadisi tefsir edilmiştir: Ebân b. Saîd ona dedi ki: “**ضال**’ın başından sarkan bir **وبر**”; **النون** ile de rivayet edilir. O, Dûs diyarında bir dağdır; başka türlü de denilmiştir.
