# ضيم (ض-ي-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%8A%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ي - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والميم و و ا ي ء معهما
م ض ي، و م ض، أ م ض، ض ي م، أ ض م، و ض م، ض أ م مستعملات
مضي:
مَضَى في أمره مَضاءَ.
وَمضَى الشيءُ يَمْضي مُضِيّاً.
ويُكْنَى الفَرَسُ أبا المَضاء.
ومض:
الوَمْضُ والوَميضُ من لمَعَان البَرْق وكُلِّ شيءٍ صافي اللّون، ووَمَضَ البَرْقُ وأوْمَضَ، وأومَضَتْ فلانةُ بعينها إذا بَرَقَت له، تُومِض إيماضاً فهي مُومِضة.
أمض:
أمِضَ الرجُلُ يأمَضُ فهو أَمِضٌ اذا لم يُبال المُعاتَبهَ وعَزيمتُه ماضيِةٌ في قلبه، وكذلك اذا أَبدَى بلسانه غيرَ ما يُريدُه فهو آمِضٌ.
ضيم:
الضَّيْمُ: الانتقِاص، ويقال: ما ضِمْتُ أَحَداً، ولا ضُمْتُ أي ما ضامَني أَحَد، يُقال ذلك بمعنى فَعَلَ بي، بالضم، والكلامُ في هذا بالكسر.
وضامَه في الأمر، وضامَه حقَّه. يضيمه ضيماً.
أضم:
الأَضَمُ: الحَسَدُ والحِقْدُ في القلب، لا يَقدِرُ على أن يُمضِيَه.
ورجلٌ أَضِمٌ، وقد أَضِمَ يأضَمُ أَضَماً.
وضم:
وَضَمْتُ اللَّحْمَ: وَقَيْتُه من التُّراب، وأوضَمْتُ له: اتَّخَذْتْ له وَضَماً.
والوَضَم: كلُّ شيءٍ يُوضَع عليه للجَزْر.
والوَضيمةُ: جمع، وهُم القومُ يَنْزِلون على قَومٍ، وهم قليلٌ، فيُحْسِنونَ اليهم ويُكرِمُونهم.
ضأم:
الضَّأمُ والضَّأْبُ: السِّلْفُ، يقال: هُما ضَأْبان وضَأْمانِ اذا كانا سِلْفَيْنِ.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**م ض ي**، ve **م ض**، **أ م ض**، **ض ي م**، **أ ض م**، ve **و ض م**، **ض أ م** kullanımdadırlar.

**مضي**:
**مَضَى** işinde **مَضاءَ** olarak geçti.
Ve şey **مَضَى** eder, **يَمْضي**; **مُضِيّاً** (olarak).
Ve at, **أبا المَضاء** diye kinayelenir.

**ومض**:
**الوَمْضُ** ve **الوَميضُ**, şimşeğin parıltısındandır ve saf renkli her şey(in parıltısın)dan(dır); şimşek **وَمَضَ** etti ve **أوْمَضَ** etti; falanca kadın gözüyle **أومَضَتْ** etti, ona parladığı zaman; **تُومِض** eder **إيماضاً** (olarak); o hâlde o **مُومِضة**dir.

**أمض**:
Adam **أمِضَ** eder, **يأمَضُ**; o hâlde o **أَمِضٌ**dur; kınanmayı umursamadığı zaman ve azmi kalbinde geçici (**ماضيِةٌ**) olduğu zaman; yine böyle, diliyle istemediği şeyi açığa vurduğu zaman, o **آمِضٌ**dur.

**ضيم**:
**الضَّيْمُ**: eksiltme. Ve denilir: Ben hiç kimseyi **ضِمْتُ** etmedim, ne de **ضُمْتُ**; yani hiç kimse bana **ضامَني** etmedi; bu, “bana yaptı” anlamında söylenir; (bu) damme iledir; bu hususta söz kesra iledir.
Ve onu işte **وضامَه** etti; ve onun hakkını **وضامَه** etti. Onu **يضيمه** eder, **ضيماً** (olarak).

**أضم**:
**الأَضَمُ**: kalpteki haset ve kin; onu yürütmeye (**يُمضِيَه**) güç yetiremez.
Ve bir adam **أَضِمٌ**dur; ve **أَضِمَ** etti, **يأضَمُ** eder, **أَضَماً** (olarak).

**وضم**:
Eti **وَضَمْتُ**: onu topraktan korudum; ve onun için **أوضَمْتُ**: onun için bir **وَضَماً** edindim.
Ve **الوَضَم**: kesim için üzerine konulan her şey.
Ve **الوَضيمةُ**: çoğuldur; ve onlar, bir kavmin üzerine inen kavimdir; ve onlar azdır; böylece onlara iyilik ederler ve onları ikram ederler.

**ضأم**:
**الضَّأمُ** ve **الضَّأْبُ**: kayın (sıhrî hısımlık). Denilir: İkisi **ضَأْبان** ve **ضَأْمانِ**dir; iki kayın oldukları zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَيْمُ: الظلمُ. وقد ضامَهُ يَضيمُهُ، واسْتضامَهُ، فهو مَضيمٌ ومُسْتضامٌ، أي مظلوم. وقد ضُمْتُ، أي ظُلِمْتُ، على ما لم يسمّ فاعله. وفيه ثلاث لغات: ضيمَ وضُيِمَ وضُوِمَ، قال الشاعر:
وإنِّي على المولى وإنْ قَلَّ نَفْعُهُ		دَفوعٌ إذا ما ضِمْتُ غيرُ صَبور
والضيمُ بالكسر: ناحية الجبل.

##### Türkçe

**الضَيْمُ**: zulüm. Ve onu **ضامَهُ** **يَضيمُهُ**; ve onu **اسْتضامَهُ**; artık o **مَضيمٌ** ve **مُسْتضامٌ**dur; yani mazlum. Ve (ben) **ضُمْتُ**; yani edilgen olarak **ظُلِمْتُ** (zulme uğratıldım), faili adlandırılmamış olarak. Ve onda üç lugat vardır: **ضيمَ** ve **ضُيِمَ** ve **ضُوِمَ**. Şair dedi ki:
وإنِّي على المولى وإنْ قَلَّ نَفْعُهُ		دَفوعٌ إذا ما ضِمْتُ غيرُ صَبور
Ve **الضيمُ** kesre ile: dağın yanı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض م ( و ا ى ء )
ضيم ، ضمى ، مضى ، وضم ، ومض ، أمض ، وميض ، أضم .
ضيم : قال اللّيثُ : ضامَه في الأمر ، وضَامَهُ حَقّه يَضِيمه ضَيْما : وهو الانتقاص . ويقال : ما ضِمْتُ أحداً ، ولا ضُمْتُ ، أي : ما ضامَني أحد . والمَضِيمُ : المَظلومُ .
ضمي : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي قال : ضَمَى : إذا ظَلم .
قلتُ : كأنه مقلوبٌ عن ضامَ ، وكذلك بَضَى : إذا أقام ، مقلوبٌ عن باضَ .
مضى : يقال : مضيْتُ بالمكان ، أو مضَيْتُ عليه .
وقال ابن شُميل : يقال : مَضَيْتُ ببيعي ، أي : أجَزْتُه . وقد ماضَيْتُه ، أي : أجَزْتُه . ويقال أيضاً : أمضَيْتُ بَيْعي ، ومَضَيْتُ على بَيْعي ، أي : أجزْتُه .
ابن السكّيت عن أبي عُبَيدة عن يونس : مَضَيتُ على الأمر مُضُوّاً ؛ وهذا أمرٌ مَمْضُوٌّ عليه ، جاء به في باب فَعُول بفتح الفاء .
أبو عُبَيد : المُضَوَاءُ : التقدُّم .
وقال القُطاميّ :
فإذا خَنَسْنَ مَضَى على مُضَوَائه
ويقال : مضى الشيءُ يَمضي مُضُوّاً وَمضاءً .
قال الليث : الفَرَس يُكنى أبا المضَاء .
ويقال للرجل إذا مات : قد مَضَى .
أمض : قال الليث : أَمِضَ الرجلُ يأمَض فهو أمِضٌ : إذا لم يُبالِ المعاتَبة ، وعَزِيمتُه ماضيةٌ في قَلْبه ، وكذلك إذا أبْدَى بِلسانِه غيرَ ما يُريد . قلت : لم أسمعْ أمِضَ لغير الليث ولا أعرفه .
ومض : قال الليث : الوَمْضُ والوَمِيضُ : مِنْ لمعَان البَرْق وكلِّ شيء صافي اللّون .
ويقال : أومضَتْه فلانة بعَيْنها : إذا برّقَتْ له .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَمِيضُ : أن يومِضَ البَرقُ إيماضةً ضعيفةً ثم يَخفَى ثم يُومِض ، وليس في هذا يأسٌ من مَطر قد يكون وقد لا يكون . [
وقال شَمِر وغيره : يقال : ومَض البرقُ يَمِضُ ، وأَوْمَض يُومِضُ ، وأنشد :
تَضحَك عن غُرِّ الثّنايا ناصعٍ
مِثلِ وَمِيض البَرقِ لمَّا عَنْ وَمَضْ
يريد : لمَّا أنْ وَمَضَ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : في البَرْق الإيماض وهو اللَّمْع الخَفِيّ .
أضم : أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي عمرو :
الأضَمُ : الغَضَبُ . وقد أَضِمَ يأضَم أضماً فهو أضِم .
وإضَمٌ : اسمُ جبل بعينه .
وأنشد ابن السكيت :
شُبّتْ بأعلى عانِدَين مِنْ إضَمْ
وضم : رُوِي عن عمر بنِ الخطَّاب أنه قال : إنما النّساءُ لحمٌ على وَضَم إلاّ ما زُبَّ عنه .
قال أبو عبَيد عن الأصمعي : الوَضَمُ : الخشبَة أو البارِيَة التي يوضع عليها اللّحم يقول : فهنّ في الضَّعف مِثلُ ذلك اللَّحم الّذي على الوَضَم ، وشَبَّه النساءَ به لأنّ من عادة العرب في بادِيَتها إذا نُحِر بعيرٌ لجماعته يَقْتسمون لحمه أن يَقْلعوا شجراً كثيراً ويُوضَم بعضُه على بعض ، ويُعَضَّى اللحمُ ويوضَع عليه ، ثم يُلقَى لحمهُ عن عُراقِه ويُقطَّع على الوَضَم هَبْراً للقَسْم ، وتُؤجَّج نار ، فإذا سقَط جَمْرُها اشتَوى مَن حضَر شِوايةً بعد شِوايةٍ على ذلك الجَمْرِ ، لا يُمنَع أحدٌ منه ، فإذا وقَعتْ فيه المقاسم وأحرَز الشركاءُ مقاسِمَهم حَوَّل كلُّ شريك قَسَمه عن الوَضَم إلى بيته ، ولم يَعرِض أحد لما حازَه . فشبه عمرُ النساءَ وقلَّةَ امتناعِهنّ على طُلاّبهنّ من الرجال باللَّحم ما دام على الوَضم .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الوَضَمُ : كلُّ ما وَقَيْتَ به اللَّحمَ من الأرض ، يقال : أوصَمْتُ اللحم ، وأوْضَمْتُ له .
قال : وقال الكسائيّ : إذا عملتَ له وَضَماً .
قلتَ : وَضَمْتُه أضِمُه ، فإذا وضَعت اللّحم عليه قلت : أوضَمْتُه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الوَضِيمَةُ : القوْم ينزِلون على القَوْم وهم قليل فيُحسِنون إليهم ويُكرِمونهم .

##### Türkçe

ض م ( و ا ى ء )
**ضيم** , **ضمى** , **مضى** , **وضم** , **ومض** , **أمض** , **وميض** , **أضم** .

**ضيم** : Leys dedi: İşte ona zulmetti; ve onun hakkını eksiltti, onu **يَضِيمه** **ضَيْما** (diye) : ve o, eksiltmedir. Ve denilir: Ben kimseye zulmetmedim, ve zulmetmedim; yani: Bana kimse zulmetmedi. Ve **المَضِيمُ** : mazlumdur.

**ضمي** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **ضَمَى** : zulmettiği zaman. Dedim: Sanki **ضامَ**’dan kalb edilmiştir; ve yine **بَضَى** : ikamet ettiği zaman, **باضَ**’dan kalb edilmiştir.

**مضى** : Denilir: Mekân ile geçtim; yahut onun üzerine geçtim.
İbn Şümeyl dedi: Denilir: Satışım ile geçtim; yani: onu geçerli kıldım. Ve onu geçerli kıldım; yani: onu geçerli kıldım. Ve ayrıca denilir: Satışımı geçerli kıldım, ve satışım üzerine geçtim; yani: onu geçerli kıldım.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyde’den, Yûnus’tan: İş üzerine **مُضُوّاً** geçtim; ve bu, üzerine geçilmiş bir iştir; onu, **فَعُول** babında, **الفاء**’nın fethiyle getirdi.
Ebû Ubeyd: **المُضَوَاءُ** : ilerlemedir.
Kutâmî dedi:
فإذا خَنَسْنَ مَضَى على مُضَوَائه
Ve denilir: Şey geçer, **يَمضي** **مُضُوّاً** ve **مَضاءً**.
Leys dedi: At, **أبا المضَاء** diye künyelenir.
Ve adam için, öldüğü zaman denilir: Geçti.

**أمض** : Leys dedi: Adam **أَمِضَ** olur, **يأمَض**; o da **أمِضٌ**’dur: azarlamayı umursamadığı zaman; ve azmi kalbinde geçicidir; ve yine, diliyle istediğinden başkasını açığa vurduğu zaman. Dedim: Leys’ten başkası için **أمِضَ** işitmedim ve onu bilmem.

**ومض** : Leys dedi: **الوَمْضُ** ve **الوَمِيضُ** : şimşeğin parıltısındandır ve rengi duru olan her şeydendir.
Ve denilir: Falan kadın onu gözüyle **أومضَتْه** : ona parıldattığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَمِيضُ** : şimşeğin zayıf bir parıltı ile parıldaması, sonra gizlenmesi, sonra parıldaması; ve bunda, yağmurdan bir ümitsizlik yoktur; olabilir de olmayabilir de. [
Şemmir ve başkaları dedi: Denilir: Şimşek parıldadı, **يَمِضُ**; ve **أَوْمَض** **يُومِضُ**; ve inşad etti:
تَضحَك عن غُرِّ الثّنايا ناصعٍ
مِثلِ وَمِيض البَرقِ لمَّا عَنْ وَمَضْ
İster: **لمَّا أنْ وَمَضَ**.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Şimşekte **الإيماض** vardır; ve o, gizli parıltıdır.

**أضم** : Ebû Ubeyd, Asma‘î ve Ebû Amr’dan:
**الأضَمُ** : öfkedir. Ve **أَضِمَ** olur, **يأضَم** **أضماً**; o da **أضِم**’dir.
Ve **إضَمٌ** : bizzat bir dağın adıdır.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
شُبّتْ بأعلى عانِدَين مِنْ إضَمْ

**وضم** : Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu ki dedi: Kadınlar ancak **وَضَم** üzerinde et(ler)dir; ondan uzaklaştırılan hariç.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الوَضَمُ** : etin üzerine konulduğu tahta yahut hasırdır; der ki: Onlar zayıflıkta, **الوَضَم** üzerindeki o et gibidir; ve kadınları ona benzetti; çünkü Arapların bedevîsinde âdetlerindendir: Topluluğu için bir deve boğazlandığı zaman etini taksim ederler; çok ağaç sökerler ve onun bir kısmını bir kısmı üzerine **يُوضَم** ederler; et parçalanır ve onun üzerine konulur; sonra eti kemiklerinden atılır ve **الوَضَم** üzerinde taksim için parça parça kesilir; ve bir ateş tutuşturulur; onun koru düştüğü zaman hazır bulunan, o kor üzerinde kızartma üstüne kızartma kızartır; ondan kimse men edilmez; taksimler içine düştüğü ve ortaklar paylarını elde ettiği zaman her ortak payını **الوَضَم**’dan evine çevirir; ve kimse onun elde ettiğine ilişmez. Ömer, kadınları ve onların erkeklerden taliplerine karşı az engellenişlerini, **الوَضَم** üzerinde bulunduğu müddetçe et ile benzetti.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَضَمُ** : et ile yeri örttüğün her şeydir; denilir: Eti **أوصَمْتُ** ve onun için **أوْضَمْتُ**.
Dedi: Kisâî dedi: Ona bir **وَضَماً** yaptığın zaman.
Dedim: Onu **وَضَمْتُ** , onu **أضِمُه**; eti onun üzerine koyduğun zaman: Onu **أوضَمْتُ** dersin.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الوَضِيمَةُ** : kavim, kavmin üzerine iner; ve onlar azdır; onlara iyilik ederler ve onları ikram ederler.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج، وهو الضَّيَاح. يقال ضِحت اللّبن ضَيْحا، وضَيَّحت أكثَر.
(ضير) الضاد والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ، وهو من الضَّير والمضَرَّة. ولا يَضِيرني كذا، أي لا يضرُّني. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [آل عمران 120].
(ضيز) الضاد والياء والزاء قد مضى ذكره، وأصله فيما يقال الواو. وقد قيل إنَّه من بَنات الياء، فلذلك ذكرناه هاهنا. فالقِسمة الضّيزى: النّاقصة. يقال ضِزْته حقَّه، إِذا منعتَه. وحكى ناس ضَأَزَه، مهموز. وأنشدوا:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
ليس في الباب غيرُ هذا.
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
(ضيف) الضاد والياء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على مَيل الشيء إلى الشيء. يقال أَضَفْتُ الشَّيءَ إلى الشَّيء: أمَلْتهُ. وضافت الشمس تَضِيف: مالت؛ وكذلك تضيَّفَتْ، إذا مالت للغروب. وفي الحديث: "أنَّه نَهى عن الصَّلاة إِذا تضيَّفت الشَّمسُ للغروب". وقال امرؤ القيس:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])أي أَسْنَدْنا ظهورَنا. ويقال ضَافَ السَّهم عن الهدف يَضِيف. قال أبو زُبيد:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])والضَّيف منْ هذا، يقال ضِفْتُ الرَّجُل: تعرَّضْت لـه ليَضِيفَني. وأَضَفْتُهُ: أنْزلتُه عليَّ. ويقال ضَيَّفْته مثل أضفْتُهُ، إذا أنزلتَه بك. وفلانٌ يتضيَّفُ النّاسَ، إذا كان يتّبعهم ليُضِيفوه. وهو قولُ الفرزدق:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
والضَّيف يكون واحداً وجمعاً. ويقال أيضاً أضياف وضِيفانٌ. ويقال لناحية الوادي ضِيفٌ، وهما ضِيفانِ. وتَضايَفنا الوادِيَ: أتيناه من ضِيفيه([9]). وكذلك تَضَايَفَ الكلابُ [الصَّيدَ ([10])]، إذا أتوه من جوانبه([11]). قال:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
والمضاف:  الذي قد أُحِيط به في الحرب. قال:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])وهو من هذا القِياس. ويقال تضَيَّفُوه، إذا اجتمعوا عليه من جوانبه. قال:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
فأمَّا قول القائل:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])فهي الضَّيفةُ المعروفة من الضِّيافة. وقال قومٌ: ضافت المرأة: حاضت. وهذا ليس بشيء، ولا مما هو يدلُّ عليه قِياسٌ، ولا وجهَ للشُّغْل به.
فأمَّا قولهم أضاف من الشيء، إذا أشفقَ منه، فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه*، ويمكن أن يتَمَحَّل([16]) لـه بأن يقال أضاف من الشيء، إِذا أشفق منه، كأنَّه صار في الضِّيف، وهو الجانب، أي لم يتوسَّط إِشفاقاً. وهو بعيد، والأولى عندي أن يقال إنَّه شاذّ. والكلمة مشهورة. قال:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
وقال الهذليّ([18]):               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
أي تشفِق. قال أبو سعيد: ضاف الهمُّ، إِذا نَزَلَ بصاحبه. والقياس أنَّه إذا نزل به فقد مال نحوه.
(ضيق) الضاد والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على خلافِ السَّعة، وذلك هو الضِّيق والضَِّيقة: الفَقْر. يقال أضاق الرّجلُ: ذهب مالُهُ. وضاقَ، إِذا بخل. وشيءٌ ضَيْقٌ، أي ضَيِّق. والباب كلُّه قياس واحد. فأما قول القائل:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
فيقال إنَّ الضِّيقة منزلٌ في منازل القمر. قال أبو عمرو: الضِّيقة هاهنا من الضِّيق.
(ضيك) الضاد والياء والكاف كلمةٌ لا تتفرَّع. يقولون الضَّيَكانُ: مشْي الرَّجُل الكثيرِ لحمِ الفخِذين، فهو ربما يتفحَّج. ويقال هذه إِبلٌ تَضِيك، أي تفرّج أفخاذها من عِظَم ضُروعها.
(ضيم) الضاد والياء والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو كالقهر والاضطهاد. يقال ضامه يَضِيمُهُ ضَيْماً. فهو اسمٌ ومصدر. والرجل المَضِيم: المظلوم. وبقيت في الباب. كلمةٌ واحدةٌ، يقال إنَّ الضِّيم، بكسر الضاد: جانب الجبل. قال الهذَليّ([21]):

--------------ـــــ
([1]) أنشده في اللسان (ضيل).
([2]) من الآية 120 في سورة آل عمران. وهذه قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن واليزيدي. وقراءة الباقين: (لايَضُرُّكم). إتحاف فضلاء البشر 178.
([3]) صدره كما في اللسان (ضأز):  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) في الأصل: "الأصلية"، وليس يقولها.
([5]) كذا ورد الكلام مبتوراً. ويستشهدون بهذين البيتين للشماخ:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    ولعل بقية الكلام بعدهما عند ابن فارس: "فهذا من الإضاعة بمعنى التضييع".
([6])ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضيف).
([7]) سبق البيت وتخريجه في (رشق، صيف).
([8]) صدره في ديوانه 560:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
وفي اللسان (ضيف) كذلك. ومرة أخرى: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) في الأصل: "ضيفه"، وأثبت ما في المجمل.
([10])  التكملة من المجمل.
([11]) جعل للكلاب ضمير العاقل.
([12]) لمتمم بن نويرة في المفضليات: (1: 94) وصدره: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) للبريق الهذلي في اللسان (ضيف، فلم)، من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 22 وشرح السكري للهذليين 110 وسيأتي في (فلم).
([14]) قبله في اللسان (ضيف): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) للبعيث يهجو جريراً، كما سبق في (رشم) حيث تخريج البيت في الحواشي.
([16]) في الأصل: "يتحمل".
([17]) للنابغة الجعدي، وصدره كما في اللسان (ضيف): * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) هو أبو ذؤيب الهذلي، والبيت في ديوانه 99.
([19]) البيت بتمامه، كما في الديوان:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) الأخطل في ديوانه 233 واللسان (ضيق). وصدره:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) بدلـه في المجمل:  "وهو في شعر الهذلي: فضيمها". والهذلي الذي عناه هو ساعدة ابن جؤية. وبيته، كما في اللسان (دبب، ضيم)، وديوان الهذليين 207:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الياء** وما يثلثهما)
(**ضيل**) **الضاد** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; bilinen bir bitkiye delâlet eder. Bundan: **الضَّالُ**: yabânî **السِّدْرُ**. Tekili **ضالة**. **الفرَّاء** dedi: “**أَضَالَت** yer, ve **أضْيَلَت**; içinde **الضَّالُ** olduğu zaman.” Ve denir ki **الضَّالَةَ**: devenin **بُرَة**’si. **ابنُ ميّادة** dedi:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها  *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(**ضيح**) **الضاد** ve**الياء** ve**الحاء** sahih bir küçük asıldır; o, karıştırılmış süttür; o da **الضَّيَاح**’tır. Denir: **ضِحت** sütü **ضَيْحا** (olarak), ve **ضَيَّحت** daha çok.
(**ضير**) **الضاد** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الضَّير** ve **المضَرَّة**’dendir. Ve “**ولا يَضِيرني** şöyle” (denir); yani “bana zarar vermez.” Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضِرْكُم كيدُهم شيئاً([2])﴾  [Âl-i İmrân 120].
(**ضيز**) **الضاد** ve**الياء** ve**الزاء** zikri geçmişti; ve aslı, denildiğine göre, **الواو**’dur. Ve denildi ki o, **الياء**’nın kızlarındandır; bu yüzden onu burada zikrettik. Şu halde **القِسمة الضّيزى**: eksik (olan). Denir: **ضِزْته** hakkını; onu menettiğin zaman. Ve bir topluluk **ضَأَزَه**’yi, hemzeli olarak, nakletti. Ve şu beyti okudular:
* فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ([3]) *
Bu bâbda bundan başkası yoktur.
(**ضيع**) **الضاد** ve**الياء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delâlet eder. Denir: **ضاعَ** şey **يَضيعُ** **ضَياعاً** ve **ضَيْعَةً**; ve ben onu **إضاعة** olarak **أَضَعْتُهُ**. Ama onların **العَقَار**’ı **ضيعة** diye adlandırmaları, onu aslî dilden saymıyorum([4]); ve onu sonradan ortaya çıkmış sözden zannediyorum. Ve “ancak ona bu ad verildi; çünkü onun gözetimi terk edilince zayi olur” diyen kimseyi işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunun. Ve denir: **أَضَاعَ**; o **مُضِيعٌ**’dir; zayii çok olduğu zaman. Ama **الشَّماخ**’ın sözü:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
Ve bâbdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl bâbındandır. **ابنُ السِّكيت** nakletti: **تضيَّعت** rüzgâr; **تضوَّعت** gibi.
(**ضيف**) **الضاد** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir sahih asıldır; şeyin şeye meyletmesine delâlet eder. Denir: **أَضَفْتُ** şeyi şeye: onu meylettirdim. Ve güneş **ضافت** **تَضِيف**: meyletti; ve yine **تضيَّفَتْ**; batmaya meylettiği zaman. Hadiste: “Güneş batmaya **تضيَّفت** ettiği zaman namazdan nehyetti.” Ve **امرؤ القيس** dedi:
فلمّا دخَلْناه أضفْنا ظُهُورَنا  *** إلى كلِّ حاريٍّ جديدٍ مشَطَّبِ([6])yani sırtlarımızı dayadık. Ve denir: ok hedefden **ضَافَ** **يَضِيف**. **أبو زُبيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترميهِ منها برِشْق *** فمصيبٌ أو ضافَ غيرَ بعيدِ([7])Ve **الضَّيف** bundan (gelir); denir: **ضِفْتُ** adamı: bana misafir etsin diye ona yöneldim/ona maruz kaldım. Ve **أَضَفْتُهُ**: onu yanıma indirdim. Ve denir: **ضَيَّفْته**; **أضفْتُهُ** gibi; onu yanında indirdiğin zaman. Ve falan kimse insanlara **يتضيَّفُ** eder; onları takip eder, kendisini misafir etsinler diye. Bu, **الفرزدق**’ın sözüdür:
* وَمَنْ هو يرجو فَضْلَهُ المتضيِّفُ([8])*
Ve **الضَّيف** tekil ve çoğul olur. Ve ayrıca **أضياف** ve **ضِيفانٌ** denir. Ve vâdinin tarafına **ضِيفٌ** denir; ikisi **ضِيفانِ**’dır. Ve **تَضايَفنا** vâdiyi: onun iki **ضِيف**’inden geldik([9]). Ve yine avı([10]) köpekler **تَضَايَفَ** etti; yanlarından geldikleri zaman([11]). Dedi:
* رِيمٌ تضايَفَهُ كلابٌ أَخْضَعُ([12]) *
Ve **المضاف**: savaşta etrafı kuşatılmış olan. Dedi:
ويَحمِي المضافَ إِذا ما دعا *** إذا فَرَّ ذو اللِّمّة الفَيْلَمُ([13])Ve o, bu kıyastandır. Ve denir: **تضَيَّفُوه**; yanlarından onun üzerine toplandıkları zaman. Dedi:
* إذا تضيَّفْن عليه انسلاَّ([14]) *
Ama söyleyenin sözü:
لَقىً حملتْه أمُّهُ وهي ضَيفةٌ *** فجاءت بِنَزٍّ للنَّزَالةِ أَرْشَمَا([15])buradaki **الضَّيفةُ**, **الضِّيافة**’dan bilinen **الضَّيفةُ**’dir. Ve bir kavim dedi: kadın **ضافت**: hayız gördü. Bu bir şey değildir; ne bir kıyasın delâlet ettiği şeydendir, ne de onunla meşgul olmanın bir yönü vardır.
Ama onların “şeyden **أضاف** etti” (demeleri), ondan korktuğu zaman; zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona bir çıkış yolu aranabilir([16]) ki şöyle denilsin: “şeyden **أضاف** etti”, ondan korktuğu zaman; sanki **الضِّيف**’te, yani yanda, oldu; yani korkudan ortalanmadı. Bu uzaktır; ve bana göre evlâ olan, onun şâz olduğunun söylenmesidir. Kelime meşhurdur. Dedi:
* وكانَ النَّكيرُ أن تُضيفَ وتجأرا([17]) *
Ve **الهذليّ**([18]) dedi:               * إذا يغزو تُضِيفُ ([19]) *
yani korkar. **أبو سعيد** dedi: **ضاف** keder; sahibine indiği zaman. Kıyas şudur: ona indiği zaman, ona doğru meyletmiş olur.
(**ضيق**) **الضاد** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; genişliğin zıddına delâlet eder; o da **الضِّيق** ve **الضَِّيقة**: fakirliktir. Denir: adam **أضاق**: malı gitti. Ve **ضاقَ**: cimrilik ettiği zaman. Ve **ضَيْقٌ** bir şey; yani **ضَيِّق**. Bâbın hepsi tek bir kıyastır. Ama söyleyenin sözü:
* بضيقَةَ بينَ النَّجْمِ والدّبَرانِ([20]) *
denir ki **الضِّيقة** ayın menzillerinden bir menzildir. **أبو عمرو** dedi: buradaki **الضِّيقة**, **الضِّيق**’tendir.
(**ضيك**) **الضاد** ve**الياء** ve**الكاف** dallanıp budaklanmayan bir kelimedir. Derler: **الضَّيَكانُ**: uylukları çok etli adamın yürüyüşü; o, bazen bacaklarını açar. Ve denir: bunlar **إِبلٌ تَضِيك**; yani memelerinin büyüklüğünden uyluklarını ayırır/açar.
(**ضيم**) **الضاد** ve**الياء** ve**الميم** sahih bir asıldır; o, kahır ve ezme gibidir. Denir: **ضامه** onu **يَضِيمُهُ** **ضَيْماً**. O, isim ve masdardır. Ve **المَضِيم** adam: mazlum. Ve bâbda bir kelime kaldı: denir ki **الضِّيم** ( **الضاد**’ın kesresiyle): dağın yanı. **الهذَليّ**([21]) dedi:

--------------ـــــ
([1]) Onu Lisân’da (**ضيل**) okuttu.
([2]) Âl-i İmrân sûresinde 120. âyettendir. Bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Ya‘kūb’un kıraatidir; İbn Muḥayṣın ve el-Yezîdî de onlara muvafakat etti. Diğerlerinin kıraati: (**لايَضُرُّكم**). İtḥâf Fuḍalâʾi’l-Beşer 178.
([3]) Sadrı Lisân’da (**ضأز**) olduğu üzere:  * إن تنأَ عنا ننتقصك وإن تقم *.
([4]) Asılda: “**الأصلية**”, ve onu söylemez.
([5]) Söz böyle eksik olarak vârid oldu. Bu iki beyt ile Şemmâḫ’a istişhâd ederler:
أعائشَُ ما لأهلكِ لا أراهم *** يُضِيعون السوام مع المُضيعِ
وكيف يُضِيعُ صاحبَ مدفآتٍ *** على أثباجهنَّ من الصَّقيعِ
    Ve belki iki beyitten sonra İbn Fâris’te sözün kalanı: “Bu, **الإضاعة**’dan, **التضييع** mânâsınadır.”
([6]) İmruʾu’l-Ḳays Dîvânı 88 ve Lisân (**ضيف**).
([7]) Beyit ve tahrici (**رشق**، **صيف**)’te geçti.
([8]) Sadrı dîvânında 560’ta:
* وجدت الثرى فينا إذا يبس الثرى *
Ve Lisân’da (**ضيف**) da böyledir. Bir defa daha: * ومنا خطيب لا يعاب وقائل *.
([9]) Asılda: “**ضيفه**”, ve Mücmel’de olanı sabit kıldım.
([10]) Tekmile Mücmel’dendir.
([11]) Köpeklere akıllı zamiri yaptı.
([12]) Mütemmim b. Nüveyre’nindir, el-Mufaḍḍaliyyât’ta: (1: 94); ve sadrı: * وكأنَّه فوت الجوالب جابئا *
([13]) el-Berîḳ el-Hüzelî’nindir, Lisân’da (**ضيف**، **فلم**); Hüzelîlerin kalan şiirlerinde 22’deki bir kasidedendir ve es-Sukkerî’nin Hüzelîler şerhinde 110; ve (**فلم**)’de gelecektir.
([14]) Ondan önce Lisân’da (**ضيف**): * يتبعن عوداً يشتكي الأظلا *.
([15]) el-Baʿîs’in Cerîr’i hicvettiği (beyit); daha önce (**رشم**)’da geçti; orada beyitin tahrici hâşiyelerdedir.
([16]) Asılda: “**يتحمل**”.
([17]) en-Nâbiġa el-Caʿdî’nindir; sadrı Lisân’da (**ضيف**) olduğu üzere: * أقامت ثلاثاً بين يوم وليلة *.
([18]) O, Ebû Ḏuʾeyb el-Hüzelî’dir; beyit dîvânında 99’dadır.
([19]) Beyit tamamıyla, dîvânda olduğu üzere:
وما إن وجد معولة رقوب *** بواحدها إذا يغزو تضيف.
 ([20]) el-Aḫṭal’ın dîvânında 233 ve Lisân (**ضيق**). Sadrı:
* فهلا زجرت الطير ليلة جئتها *.
([21]) Mücmel’de onun yerine:  “Ve o, Hüzelî’nin şiirindedir: **فضيمها**.” Kastettiği Hüzelî, Sâʿide b. Cüveyye’dir. Ve beyti, Lisân’da (**دبب**، **ضيم**) ve Hüzelîler Dîvânı 207’de:
وما ضَرَبٌ بيضاء يَسقي دَبوبَها *** دُفَاقٌ فعُروانُ الكَرَاثِ فضِيمُها

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ي م
مازلت أضام وأستضام وأنا مضيم ومستضام وهو آبى الضيم‏.

##### Türkçe

ض ي م
Hâlâ **أضام** ve **أستضام** ediliyorum; ben **مضيم** ve **مستضام**ım; o ise **الضيم**’i reddetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّيْمُ الظُّلْمُ. وضامه حَقَّه ضَيْماً: نَقَصه إياه. قال الليث: يقال ضَامَه في الأَمر وضامَهُ في حقه يَضِيمُه ضَيْماً، وهو الانتقاصُ، واسْتَضامَه فهو مَضِيمٌ مُسْتَضامٌ أَي مَظْلُوم، وقد جُمعَ المصدرُ من هذا فقيل فيه ضُيُومٌ؛ قال المُثَقِّبُ العبدي:
ونَحْمي على الثَّغْرِ المَخُوفِ، ونَتَّقِي
بغارَتِنا كَيْدَ العِدى وضُيُومَها
ويقال: ما ضِمْتُ أَحداً وما ضُمْتُ
أَي ما ضامَني أَحدٌ. والمَضِيمٌ: المَظْلُوم. الجوهري: وقد ضِمْتُ أَي ظُلِمْتُ، على ما لم يسم فاعله، وفيه ثلاث لغات: ضِيمَ الرجلُ وضُيِمَ وضُومَ كما قيل في بِيعَ؛ قال الشاعر:
وإني على المَوْلى، وإن قَلَّ نَفْعُه،
دَفُوعٌ، إذا ما ضُمتُ، غَيْرُ صَبورِ
وفي حديث الرؤية، وقد قيل له، عليه السلام: أَنَرى رَبَّنا يا رسولَ الله؟ فقال: أَتُضامُونَ في رؤية الشمس في غير سَحابٍ؟ قالوا: لا، قال: فإنكم لا تضامُونَ في رؤيته، وروي تُضارُونَ وتُضارُّونَ، وقد تقدم. التهذيب: تضامُون وتُضامُّون، بالتشديد والتخفيف، التشديدُ من الضَّمِّ ومعناه تُزاحَمُون، والتخفيف من الضَّيْم لا يَظْلِمُ بعضُكم بعضاً. والضِّيمُ، بالكسرِ: ناحيةُ الجَبَل والأَكَمةِ. وضِيمٌ: جَبَلٌ في بلاد هُذَيْلٍ؛ قال أَبو جُنْدَب:
وغَرَّبْتُ الدعاءَ، وأَيْنَ مِنِّي
أُناسٌ بين مَرِّ وذي يَدُومِ؟
وحَيٌّ بالمَناقِبِ قد حَمَوْها،
لدى قُرَّانَ حتى بَطْنِ ضِيمِ
مَرِّ، بالخفض، والمَناقِبُ: طريقُ الطائف من مكة. وضِيمٌ: جَبَلٌ. والضِّيمُ: وادٍ في السَّراةِ؛ قال ساعدةُ بن جُؤيَّةَ:
فما ضَرَبٌ بَيْضاءُ يَسْقِي ذَنُوبَها
دُفاقٌ فَعُرْوانُ الكَراثِ فضِيمُها
الجوهري: الضِّيمُ، بالكسر، ناحيةُ الجَبَل في قول الهُذَلي، وأَنشد البيت. قال ابن بري: ذَنوبها نصيبها. ودُفاقٌ: وادٍ، وكذلك عُرْوانُ وضِيمٌ.

##### Türkçe

**الضَّيْمُ** zulümdür. Ve ona hakkını **ضَيْماً** olarak **ضامه**: onu kendisine eksiltti. Dedi
el-Leys: “İşte denir: işte **ضَامَه** onu işte işte ve **ضامَهُ** onu hakkı hususunda, onu **يَضِيمُه** **ضَيْماً** (olarak); ve o
eksiltmedir; ve onu **اسْتَضامَه**; artık o **مَضِيمٌ مُسْتَضامٌ**dur, yani **مَظْلُوم** (zulme uğramış); ve gerçekten bu kökten
masdar cem‘ edilmiştir; böylece onda **ضُيُومٌ** denilmiştir; dedi el-Musekkıb el-‘Abdî:
ونَحْمي على الثَّغْرِ المَخُوفِ، ونَتَّقِي
بغارَتِنا كَيْدَ العِدى وضُيُومَها

Ve denir: “Ben hiç kimseyi **ضِمْتُ** etmedim ve **ضُمْتُ** etmedim”
yani “Bana hiç kimse **ضامَني** etmedi.” Ve **المَضِيمٌ**: **المَظْلُوم**dur. el-Cevherî: Ve gerçekten ben **ضِمْتُ** ettim, yani
zulme uğratıldım; faili adlandırılmayan üzere; ve onda üç lugat vardır: **ضِيمَ** adam,
ve **ضُيِمَ** ve **ضُومَ**, tıpkı **بِيعَ** hakkında denildiği gibi; dedi şair:
وإني على المَوْلى، وإن قَلَّ نَفْعُه،
دَفُوعٌ، إذا ما ضُمتُ، غَيْرُ صَبورِ

Ve rü’yet hadîsinde; ve ona, عليه السلام, denilmişti: “Rabbimizi görür müyüz, ey Allah’ın Resûlü?”
Dedi ki: “Güneşi bulutsuz bir halde görmede **أَتُضامُونَ** olunur musunuz?” Dediler: “Hayır.” Dedi:
“Öyleyse siz O’nu görmede **لا تضامُونَ** olunmazsınız.” Ve **تُضارُونَ** ve **تُضارُّونَ** rivayet edilmiştir; ve gerçekten geçti. et-Tehzîb:
**تضامُون** ve **تُضامُّون**; şeddeli ve hafifli (okunuşla). Şeddeli olan **الضَّمِّ**dendir ve manası
“**تُزاحَمُون** (sıkışıp birbirinizi itişirsiniz)”dir; hafif olan ise **الضَّيْم**dendir: “Biriniz birinizi zulmetmez.”

Ve **الضِّيمُ**, kesre ile: dağın ve tepeciğin yanı (tarafı)dır. Ve **ضِيمٌ**: Hüzeyl diyarında bir dağdır; dedi Ebû Cundeb:
وغَرَّبْتُ الدعاءَ، وأَيْنَ مِنِّي
أُناسٌ بين مَرِّ وذي يَدُومِ؟
وحَيٌّ بالمَناقِبِ قد حَمَوْها،
لدى قُرَّانَ حتى بَطْنِ ضِيمِ

**مَرِّ**, cer ile; ve **المَناقِبُ**: Mekke’den Tâif yolu. Ve **ضِيمٌ**: bir dağdır.
Ve **الضِّيمُ**: es-Serât’ta bir vadidir; dedi Sâ‘ide b. Cu’eyye:
فما ضَرَبٌ بَيْضاءُ يَسْقِي ذَنُوبَها
دُفاقٌ فَعُرْوانُ الكَراثِ فضِيمُها

el-Cevherî: **الضِّيمُ**, kesre ile, Hüzeylî’nin sözünde dağın yanı (tarafı)dır; ve beyti inşad etti. Dedi İbn Berrî: **ذَنوبها** onun payıdır. Ve **دُفاقٌ**: bir vadidir; aynı şekilde **عُرْوانُ**
ve **ضِيمٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ي م * * الضَّيْمُ * الظلم وقد * ضَامَهُ * من باب باع فهو * مَضيمٌ * و * اسْتَضَامَهُ * فهو * مُسْتَضَامٌ * أي مظلوم وقد * ضُمْتُ * بضم الضاد أي ظُلمت على ما لم يسم فاعله وفيه ثلاث لغات * ضِيمَ * الرجل و * ضُيمَ * بالإشمام و * ضومَ * كما مر في ب ي ع

##### Türkçe

* ض ي م * **الضَّيْمُ**: zulümdür. Ve **ضَامَهُ**: “bâb-ı **باع**”dandır; o hâlde o **مَضيمٌ**dur. Ve **اسْتَضَامَهُ**: o hâlde o **مُسْتَضَامٌ**dur; yani mazlumdur. Ve **ضُمْتُ** de gelmiştir; **الضاد**’ın zammesiyle; yani faili adlandırılmayan (meçhul) üzere zulme uğratıldım. Ve onda üç lugat vardır: **ضِيمَ** erkeğe (adam’a) ve **ضُيمَ** işmâm ile ve **ضومَ**; daha önce **ب ي ع**’da geçtiği gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!ضَامَه حَقَّه *!يَضِيمُه ) *!ضَيْمًا : نَقَصَه | إِيّاه . وقال اللَّيثُ : ضامَه ، | ( *!واستضاَمَه : انْتَقَصَه ، فهو *!مَضِيمٌ . | *!ومُسْتَضامٌ ) أي : مَظْلُوم . ويقال : ما | *!ضُمْت أَحَدًا ، وما ضُمْتُ أي : ما | *!ضَامَني أَحَدٌ . وقال الجَوْهَرِيّ . | وقد *!ضِمْتُ أي : ظُلِمْتُ على ما لَمْ | يُسَمّ فاعِلُه . وفيه ثَلاثُ لُغَات *!ضِيمَ | الرَّجُلُ ، *!وضُيمَ ، *!وضُومَ كما قِيلَ | في بِيع قال الشاعر : | % ( وإني على المَوْلَى وإنْ قَلَّ نَفْعُهُ % | دَفُوعٌ إذا ما *!ضُمْتُ غَيرُ صَبُورِ ) % | | ( *!والضَّيْمُ : الظُّلْم ج : *!ضُيومٌ ) . قال اللَّيثُ : هو ( مَصْدرٌ جُمِع ) ، قال | المُثقِّب العَبْدي : | % ( ونَحْمِي على الثَّغْرِ المُخُوفِ وَنَتَّقِي % | بغارَتِنا كَيْدَ العِدَى *!وضُيُومَها ) % | | وقد حَدِيثِ الرْؤْية :   إِنَّكُم لا | *!تُضامُون في رُؤْيَته   أي : لا يَظْلِم | بَعضُكم بَعْضًا . | | ( و ) *!الضَّيمُ ( بالكَسْر : ناحِيَةُ الجَبَل ) | والأَكَمَة . | | ( و ) أَيْضًا : ( ع م ) أي : مَوْضِع |

| مَعْرُوف ( بالسّراة : أو وَادٍ ) ، كما قَالَهُ | ابنُ بَرِّيّ . ( أو جَبَل ) لهُذَيْل . | وبِكُلّ ذلِك فُسِّر قَولُ ساعِدةَ | للهُذَلِيّ : | % ( فما ضَرَبٌ بَيْضَاءُ يَسْقِي ذَنُوبَها % | دُفاقٌ فعُروانُ الكَراثِ *!فَضِيمُها ) % | | وفسره الجَوْهَرِيّ بناحِيَة الجَبل . | | ( *!وضُيَيْم كَزُبَيْر : ابنُ مُلَيْح ) بن | سرطان ، كذا وَقَع في التَّبْصير ، | والصَّواب شَيْطان بن مَعْن بن مالك | ابن فهم ( الفَهْمِيّ : من رجَالاَتِهِم ) ، | وإليه نُسِب هذا البَطْن . منهم | مَسْعودُ بن عَدِيّ بنِ عَمْرو بن | مُحارِب بن *!ضُيَيْم الأزدِيّ ، المُلقَّب | قمر العراق لجَمالِه ، قاله الحافِظُ | ووقع في المُحْكَم لابنِ سيده في | الصَّادِ المُهْمَلَة والنّون : بنو صُنَيْم : | بَطْن ، فإن يَكُن غَيْر هذا وإِلاّ | فأحدُهما تَصْحِيف . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | *!الضَّامَةُ ، مُخَفَّفَةً ، الحاجَةُ ، زِنَةً | ومَعْنًى ، ومنه المَثَلُ . | | يأتي بك الضّامَةُ عِرّيسَ الأسد | فَسَّرُوها بالحاجَة ، وبالمرأة ، | وقالوا : هي من *!الضَّيْمِ كما في | أَمْثالِ المَيْداني ، نقله شَيْخُنا . | | | |

| ( بسم الله الرحمن الرحيم ) | ( فصل الطاء ) المهملة مع الميم |

##### Türkçe

| | ( **ضَامَه حَقَّه** **يَضِيمُه** ) **ضَيْمًا** : onu eksiltti. | İyâh. el-Leys dedi ki: **ضامَه** , | ( **واستضاَمَه** : onu eksiltti; o hâlde o **مَضِيمٌ**’dir. | **ومُسْتَضامٌ** ) yani: mazlum. Ve denilir: | **ضُمْت** hiç kimseyi; ve **ضُمْتُ** yani: | bana hiç kimse **ضَامَني** etmedi. el-Cevherî dedi ki: | Ve muhakkak **ضِمْتُ** yani: zulme uğradım; faili adlandırılmamış olarak. | Ve onda üç lugat vardır: **ضِيمَ** | adam, ve **ضُيمَ** , ve **ضُومَ** ; **بِيع** hakkında denildiği gibi. Şair dedi ki: | % ( Ve ben efendiye karşı—faydası az olsa da— % | itici(iyim); ne zaman ki **ضُمْتُ** (zulme uğratıldım), sabırlı olmayan(ım). ) % | | ( **والضَّيْمُ** : zulüm; c: **ضُيومٌ** ) . el-Leys dedi ki: o (cem‘ edilmiş bir masdardır). el-Müsekkıb el-‘Abdî dedi ki: | % ( Ve biz korkulan sınırda koruruz ve sakınırız % | baskınımızla düşmanların hilesini ve onların **وضُيُومَها**’sını. ) % | | Ve rü’yet hadisi: “Şüphesiz siz onu görmede | **تُضامُون** olunmayacaksınız”; yani: birbiriniz birbirinize zulmetmez. | | ( ve ) **الضَّيمُ** (kesre ile: dağın yanı) | ve tepe. | | ( ve ) ayrıca: ( ع م ) yani: bir yer |

| bilinen (es-Serât’ta: yahut bir vadi); İbn Berrî’nin dediği gibi. (yahut bir dağ) Hüzeyl’e ait. | Ve bunun hepsiyle Sâ‘ide el-Hüzelî’nin sözü tefsir edilmiştir: | % ( Artık o, beyaz bir darbe değildir ki kovalarını sulasın; % | dökücü; derken ‘Urwânu’l-Kerâs, **فَضِيمُها**. ) % | | Ve el-Cevherî onu dağın yanı ile tefsir etti. | | ( **وضُيَيْم** , Zübeyr gibi: Müleyh’in oğlu) b. | Sertân; et-Tebsîr’de böyle vâki oldu; | doğrusu: Şeytân b. Ma‘n b. Mâlik | b. Fehm ( **الفَهْمِيّ** : onların erkeklerindendir); | ve bu batın ona nisbet edildi. Onlardandır: | Mes‘ûd b. ‘Adiyy b. ‘Amr b. | Muhârib b. **ضُيَيْم** el-Ezdî; lakabı | güzelliği sebebiyle Irak’ın ayı; Hâfız söyledi. | Ve İbn Sîde’nin el-Muhkem’inde | sâd-ı mühmel ve nûn’da vâki oldu: Benû Suneym: | bir batın; eğer bu değilse, yoksa | ikisinden biri tashîftir. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الضَّامَةُ** , muhaffefe olarak: ihtiyaç; vezin ve | mânâca. Ve ondan mesel: | | “Sana **الضّامَةُ** getirir; aslanın damadı.” | Onu ihtiyaç ile, ve kadın ile tefsir ettiler. | Ve dediler ki: o **الضَّيْمِ**’dendir; el-Meydânî’nin Emsâl’inde olduğu gibi; şeyhimiz nakletti. | | | |

| (Bismillâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm) | (Tâ faslı) mühmel olan, mîm ile |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَامَهُ
1 ضَامَهُ ذ , (S, Msb,) aor. يَضِيمُهُ, (S,) inf. n. ضَيْمٌ, (S, * Msb,) [as also ضَامَهُ, aor. يَضُومُهُ, inf. n. ضَوٌْ, (see art. ضوم,)] He wronged him; treated him wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically: (S:) he harmed, injured, hurt, or damaged, him: (Msb:) and ↓ استضامهُ signifies the same. (S.) And ضَامَهُ حَقَّهُ, (M, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (M,) He defrauded him of his right, or due, partially or wholly; (M, K;) as also ↓ استضامهُ. (K.) ― -b2- And ضُمْتُ I was wronged, &c.: of which there are three dial. vars.; one says of a man ضِيمَ; and ضُيْمَ, with [the pronunciation termed] اـِشْمَام; and ضُومَ; like as we have said respecting بِيعَ. (S.) One says, مَا ضِمْتُ أَحَدً وَمَا ضُمْتُ [I have not wronged any one, and I have not been wronged]; i. e. no one has wronged me. (TA.) It is said in a trad., as some relate it, لَا تُضَامُونَ فِى رُؤْيَتِهِ [or ↓ تُضَامُّونَ or ↓ تَضَامُّونَ Ye will not be wronged in the seeing Him]. (M. [For other readings and explanations of this trad., see 3 in art. ضر.])

3 ضَاْيَمَ and 6: see the preceding paragraph.

10 اـِسْتَضْيَمَ see 1, in two places.

ضَيْمٌ
ضَيْمٌ ذ Wrong; i. e. wrongdoing; or wrongful, unjust, injurious, or tyrannical, treatment: (S, K:) an inf. n. which is pluralized; its pl. being ضُيُومٌ. (M, K.)

ضِيمٌ
ضِيمٌ ذ The side of a mountain, (S, M, K,) and of an [eminence such as is termed] أَكَمَة. (M.)

ضَائِمٌ
ضَائِمٌ ذ Wronging, or a wrongdoer: pl. ضَامَةٌ: the latter occurring in the prov., تَأْتِى بِكَ الضَّامَةُ عِرِّيسَ الأَسَدِ [The wrongdoers bring thee, or cause thee to come, to the covert of the lion]; meaning, the wrong of the wrongdoers requires thee to cast thyself into destruction: applied in offering an excuse for venturing upon that which is perilous: or, as some relate it, الضَّامَّةُ, from الضَّمُّ; meaning “ want, or the object of want, that brings thee and causes thee to have recourse [to a thing]. ” (Meyd.)

مَضِيمٌ
مَضِيمٌ ذ Wronged; treated wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically: as also ↓ مُسْتَضَامٌ. (S, K, * TA.)

مُسْتَضَامٌ
مُسْتَضَامٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**ضَامَهُ**
1 **ضَامَهُ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘i **يَضِيمُهُ**, (S,) mastar ismi **ضَيْمٌ**, (S, * Msb,) [aynı şekilde **ضَامَهُ**, muzâri‘i **يَضُومُهُ**, mastar ismi **ضَوٌْ**, (bk. md. **ضوم**,)] Ona zulmetti; ona haksız, adaletsiz, zarar verici yahut zorba bir muamele etti: (S:) ona zarar verdi, incitti, acıttı yahut ziyan etti: (Msb:) ve ↓ **استضامهُ** aynı mânaya gelir. (S.) Ve **ضَامَهُ حَقَّهُ**, (M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) mastar ismi de böyledir, (M,) Onu hakkından yahut alacağından, kısmen yahut tamamen, mahrum etti; (M, K;) aynı şekilde ↓ **استضامهُ**. (K.) ― -b2- Ve **ضُمْتُ** Ben zulme uğradım, vb.: bunun üç lehçe varyantı vardır; birisi bir adam hakkında **ضِيمَ** der; ve **ضُيْمَ**, [**اـِشْمَام** diye adlandırılan telaffuz] ile; ve **ضُومَ**; tıpkı **بِيعَ** hakkında söylediğimiz gibi. (S.) Şöyle denir: **مَا ضِمْتُ أَحَدً وَمَا ضُمْتُ** [Ben kimseye zulmetmedim ve ben zulme uğramadım]; yani kimse bana zulmetmedi. (TA.) Bir rivayette, bazıları onu şöyle rivayet eder: **لَا تُضَامُونَ فِى رُؤْيَتِهِ** [yahut ↓ **تُضَامُّونَ** veya ↓ **تَضَامُّونَ** O’nu görmede zulme uğratılmayacaksınız]. (M. [Bu rivayetin diğer kıraatleri ve açıklamaları için bk. md. **ضر**’de 3.])

3 **ضَاْيَمَ** ve 6: bir önceki paragrafa bak.

10 **اـِسْتَضْيَمَ** 1’e bak, iki yerde.

**ضَيْمٌ**
**ضَيْمٌ** ذ Haksızlık; yani haksızlık etme; yahut haksız, adaletsiz, zarar verici yahut zorba muamele: (S, K:) çoğullaştırılan bir mastar ismidir; çoğulu **ضُيُومٌ**dur. (M, K.)

**ضِيمٌ**
**ضِيمٌ** ذ Bir dağın yanı, (S, M, K,) ve bir **أَكَمَة**’nin [tepe gibi bir yükseltinin] yanı. (M.)

**ضَائِمٌ**
**ضَائِمٌ** ذ Zulmeden, yahut zalim: çoğulu **ضَامَةٌ**: ikincisi şu darbımeselde vârid olur: **تَأْتِى بِكَ الضَّامَةُ عِرِّيسَ الأَسَدِ** [Zalimler seni aslanın inine getirir, yahut gelmene sebep olur]; mânası: zalimlerin zulmü seni helâke atılmaya mecbur eder: tehlikeli olan şeye atılmak için mazeret ileri sürmede kullanılır: yahut bazılarınca **الضَّامَّةُ** diye rivayet edilir, **الضَّمُّ**den; mânası “ihtiyaç, yahut ihtiyaç nesnesi; seni getirip [bir şeye] başvurmaya sevk eden.” (Meyd.)

**مَضِيمٌ**
**مَضِيمٌ** ذ Zulme uğratılmış; haksız, adaletsiz, zarar verici yahut zorba bir muamele görmüş: aynı şekilde ↓ **مُسْتَضَامٌ**. (S, K, * TA.)

**مُسْتَضَامٌ**
**مُسْتَضَامٌ** ذ : bir öncekinin ne olduğuna bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَامَ
ضَامَ ( y )  I ( n. ac. ضَيْم 1 ),
a.  Wronged, oppressed; defrauded of ( his right ).

b.  Caused great suffering to ( illness ).

ضَاْيَمَ
ضَاْيَمَ III ,
a.  Wronged.

تَضَاْيَمَ
تَضَاْيَمَ VI ,
a.  Was wronged.

اِنْضَيَمَ
اِنْضَيَمَ VII
a.  [ coll. ], Was grievously ill.

اِسْتَضْيَمَ
اِسْتَضْيَمَ X ,
a.  see I (a) .

ضَيْم
ضَيْم [ 1 ] , ( pl. ضُيُوْم [ 27 ] ),
a.  Injustice, oppression, wrong.

b.  Wrongful.

ضِيْم
ضِيْم [ 2 ],
a.  Side, slope of a mountain.

مَضِيْم
مَضِيْم [ 18 ],
a.  Wronged, oppressed.

ضَائِم
ضَائِم [ 21 ],
a.  Oppressor; wrongdoer.

مُنْضَام
مُنْضَام [ N. P.
a.  VII] [ coll. ], Grievously ill.

##### Türkçe

ضَامَ
ضَامَ ( y ) I ( n. ac. **ضَيْم** 1 ),
a. Zulmetti, haksızlık etti; (onun) hakkından mahrum etti.

b. (Hastalık) (ona) büyük acı çektirdi.

ضَاْيَمَ
ضَاْيَمَ III ,
a. Zulmetti.

تَضَاْيَمَ
تَضَاْيَمَ VI ,
a. Zulme uğradı.

اِنْضَيَمَ
اِنْضَيَمَ VII
a. [ topl. ], Ağır hastalandı.

اِسْتَضْيَمَ
اِسْتَضْيَمَ X ,
a. I (a)’ya bak.

ضَيْم
ضَيْم [ 1 ] , ( çoğ. **ضُيُوْم** [ 27 ] ),
a. Zulüm, haksızlık, haksız fiil.

b. Haksız.

ضِيْم
ضِيْم [ 2 ],
a. Yan, bir dağın yamacı.

مَضِيْم
مَضِيْم [ 18 ],
a. Zulme uğramış, mazlum.

ضَائِم
ضَائِم [ 21 ],
a. Zalim; haksızlık eden.

مُنْضَام
مُنْضَام [ N. P.
a. VII] [ topl. ], Ağır hasta.
