# ض (ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الرباعي من حرف الضاد
ض
( ضنفس ) : قال ابن المظفَّر : رجلٌ ضِنْفِسٌ : رِخْوٌ لئيمٌ .
( ضنبس ) : قال : ورجلٌ ضِنْبِسٌ : ضعيفُ البطش سريعُ الانكسار .
( ضرسم ) : ورجلٌ ضِرْسامَةٌ : نعتُ سَوْء مِن الفَسالةِ ونحوِها .
( ضرزم ) : قال : والضَّرْزَمةُ : شِدّةُ العَضّ والتّصميمُ عليه . ويقال : أَفْعَى ضِرْسِم وضِرْزِم : شديدَةُ العَضِّ وأنشَد :
يُباشِر الحَرْبَ بِنابٍ ضِرْزِمِ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : الضَّرْسَمُ : ذَكَرُ السّباع . وقال في موضع آخَر : من غريب أسماءِ الأسد الضَّرْصَم . قال : وكنيتُه أبو العبّاس .
( ضمزر ) : أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : الضَّمْزَرُ من النساءِ : الغليظة .
وقال أبو عمرو : فحلٌ ضُمازِرٌ وضُمارِزٌ : غليظٌ ، وأنشَد :
يَرُدُّ غَرْبَ الجُمَّح الجَوامِزِ
وشعبَ كلِّ باجِجٍ ضُمارِزِ
قال : الباجح : الفَرِحُ بمكانه الَّذي هو فيه . ويقال : في خُلُقه ضَمْرَزَة وضُمارِز ، أي : سُوءٌ وغَلَظ . وقال حَنْدَل الطَّهَوِيّ :
إنّي امرؤٌ في خُلُقِي ضُمازِرُ
وعَجْرَ فِيّاتٌ لها بوادر
قال : والضَّمْزَرُ : الغليظُ من الأرض ، وقال رُؤبة :
كأنّ حَيْدَيْ رأسِهِ المُذَكَّرِ
حَمْدانِ في ضَمْزَين فوقَ الضَّمْزَرِ
يصف فَحْلاً . قال : والضَّمْرُ : ما غَلُظ من الأرض أيضاً .
شمِر قال أبو خَيْرة : رجلٌ ضِرْزِلٌ ، أي : شَحِيح .
أبو عُبَيد : يقال لِلنّاقة التي قد أسَنَّتْ وفيها بقيّة من شَباب : الضِّرْزِم .
( ضفنط ) : اللّيث : رجل ضَفَنّطٌ : سمينٌ رخْوٌ ضَخْم البَطْن ، بيّن الضَّفاطة .
( ضفند ) : وقال : وامرأةٌ ضَفَنْدَةٌ وضَفَنْدَدَةٌ : رِخْوَةٌ ، والذَّكَر ضَفَنْدَد .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : إذا كان مع الحُمْق في الرّجل كَثرةُ لَحْم وثِقَلٌ قيل : رجل ضِفَنٌّ ضَفْنَدَدٌ خُجَأَة .
وقال الليث : رجل ضَفَنَّدٌ : ضَخْمٌ رِخْوٌ .
( شرنض ) : وقال الليث : رجل شِرْناضٌ :
ضَخْمٌ طويل العُنُق ، وجمعه شَرانِيض .
قلتُ : هذا حرفٌ لا أحفَظُه لغير الليث ، وهو منكر .
( ضبطر ) : أبو عُبَيد عن الأمَويّ قال : الضِّبَطْرُ : الشديد .
وقال اللّيث : هو الضخم المكتنِز . ويقال : أسَدٌ ضِبَطْر ، وجَمَل ضِبَطْر ، وَبيْتٌ ضِبَطْر ، وأنشد :
أشبَهَ أركانه ضِبَطْرَا
( ضفطر ) : وقال الليث : الضِّفْطار : من أسماء الضَّبّ ، القبيحُ التي قَبُحَت خلقتُه وهَرِم .
( ضفرط ) : قال : وضَفاريطُ الوجوه : كسورُها بين الحَدّ والأنْفِ وعند اللِّحاظين ؛ كل واحد ضُفْرُوط .
( ضمرط ) : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : يقال لخُطوط الجبين : الأساريرُ والضَّمَاريطُ ، واحدها ضُمْروط . قال : والضُّمْروط في غير هذا : موضعٌ ، يُخْتَبأُ فيه . قال : والضَّمَاريطُ : أذنابُ الأوْدية .
( ضبطر ) : والضِّبَطْرُ والسِّبَطْرُ : من نعتِ الأسد بالمضاء والشدّة . والضَّيْثَمُ : من أسماء الأسد .
قلت : الأصلُ من الضَّبْثِ ، وهو القَبْضُ على الشيء بشدة ؛ ومنه يقال : أسدٌ ضُبَاثيٌّ .
( ضرطم ) : وقال أبو سعيد الضّرِير : الضُّرَاطِمِيُّ من أركابِ النساء : الضَّخْم الجافي ، وأنشدَ بيتَ جرير :
تواجِهُ بَعْلَهَا بضُرَاطِمِيَ
كأن على مشافره جُبَابا
وقال : هو متاعٌ هَدّارُ المشَافر يَهْدر شِفْرُه لاغْتلامها ، وروى ابن شميل بيت جرير :
تُنَازِعُ زوجَها بعُمارِطيَ
كأنَّ عَلَى مشَافِره جُبابَا
وقال عُمَارِطيُّهَا : فَرْجُهَا .
( ضرفط ) : وقال يونس : جاء فلانٌ مُضَرْفَطاً بالحبال ، أي : موثقاً .
( ضأبل ) : وقال الكسائيّ : الضِّئْبِل : الدّاهية ؛ ولغة بني ضَبَّه الصِّئْبِل .
قال : الضَّاد أعرف .
قلتُ : وأبو عُبيد قد جاء بالضّئْبِل بالضاد .
انتهى آخرُ كتاب الضاد ، والحمد لله وحده ، والصلاة والسلام على من لا نبيّ بعده

##### Türkçe

**الضاد** harfinden dörtlü (köklerin) babı
ض
( **ضنفس** ) : İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **ضِنْفِس** bir adam: gevşek, alçak.
( **ضنبس** ) : Dedi ki: ve **ضِنْبِس** bir adam: vuruşu zayıf, çabuk kırılan.
( **ضرسم** ) : Ve **ضِرْسامَة** bir adam: aşağılık ve benzerlerinden olan kötülük sıfatı.
( **ضرزم** ) : Dedi ki: ve **الضَّرْزَمةُ**: ısırmanın şiddeti ve ona azmetmek. Ve denilir: **أَفْعَى** **ضِرْسِم** ve **ضِرْزِم**: ısırması şiddetli (dişi yılan); ve inşad etti:
يُباشِر الحَرْبَ بِنابٍ ضِرْزِمِ
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الضَّرْسَمُ**: yırtıcı hayvanların erkeği. Ve başka bir yerde dedi ki: aslanın garip adlarından **الضَّرْصَم**. Dedi ki: ve künyesi Ebu’l-Abbas’tır.

( **ضمزر** ) : Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: dedi ki: kadınlardan **الضَّمْزَرُ**: kalın (iri yapılı).
Ve Ebu Amr dedi ki: **ضُمازِرٌ** ve **ضُمارِزٌ** bir aygır: kalın; ve inşad etti:
يَرُدُّ غَرْبَ الجُمَّح الجَوامِزِ
وشعبَ كلِّ باجِجٍ ضُمارِزِ
Dedi ki: **الباجح**: içinde bulunduğu yerle sevinen. Ve denilir: onun huyunda **ضَمْرَزَة** ve **ضُمارِز** vardır; yani: kötülük ve kabalık. Ve Handal et-Tahavî dedi ki:
إنّي امرؤٌ في خُلُقِي ضُمازِرُ
وعَجْرَ فِيّاتٌ لها بوادر
Dedi ki: ve **الضَّمْزَرُ**: yerden kalın olan. Ve Rü’be dedi ki:
كأنّ حَيْدَيْ رأسِهِ المُذَكَّرِ
حَمْدانِ في ضَمْزَين فوقَ الضَّمْزَرِ
Bir aygırı vasfeder. Dedi ki: ve **الضَّمْرُ**: yerden kalın olan da.
Şemir: Ebu Hayra dedi ki: **ضِرْزِلٌ** bir adam; yani: cimri.
Ebu Ubeyd: gençlikten bir kalıntı bulunan, yaşlanmış deveye **الضِّرْزِم** denilir.

( **ضفنط** ) : Leys: **ضَفَنّطٌ** bir adam: şişman, gevşek, göbeği iri; **الضَّفاطة**sı açık.
( **ضفند** ) : Ve dedi ki: **ضَفَنْدَةٌ** ve **ضَفَنْدَدَةٌ** bir kadın: gevşek; erkek ise **ضَفَنْدَد**.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: eğer adamda ahmaklıkla birlikte et çokluğu ve ağırlık olursa: **ضِفَنٌّ** **ضَفْنَدَدٌ** **خُجَأَة** bir adam denilir.
Ve Leys dedi ki: **ضَفَنَّدٌ** bir adam: iri, gevşek.

( **شرنض** ) : Ve Leys dedi ki: **شِرْناضٌ** bir adam:
iri, boynu uzun; çoğulu **شَرانِيض**.
Dedim: bu, Leys’ten başkası için ezberlediğim bir harf değildir; ve o münkerdir.

( **ضبطر** ) : Ebu Ubeyd, Emevî’den: dedi ki: **الضِّبَطْرُ**: şiddetli (güçlü).
Ve Leys dedi ki: o, iri, sıkı etli olandır. Ve denilir: **ضِبَطْر** bir aslan, **ضِبَطْر** bir deve, **ضِبَطْر** bir ev; ve inşad etti:
أشبَهَ أركانه ضِبَطْرَا

( **ضفطر** ) : Ve Leys dedi ki: **الضِّفْطار**: kelerin adlarındandır; yaratılışı çirkinleşmiş ve ihtiyarlamış olan çirkin.

( **ضفرط** ) : Dedi ki: ve yüzlerin **ضَفاريطُ**u: dudak ile burun arasındaki ve iki göz kenarı yanındaki kırışıklıklarıdır; her biri **ضُفْرُوط**tur.

( **ضمرط** ) : Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: alın çizgilerine **الأساريرُ** ve **الضَّمَاريطُ** denilir; tekili **ضُمْروط**tur. Dedi ki: ve **الضُّمْروط** bunun dışında: içinde saklanılan bir yerdir. Dedi ki: ve **الضَّمَاريطُ**: vadilerin kuyruklarıdır.

( **ضبطر** ) : Ve **الضِّبَطْرُ** ile **السِّبَطْرُ**: keskinlik ve şiddet ile aslanın sıfatındandır. Ve **الضَّيْثَمُ**: aslanın adlarındandır.
Dedim: asıl, **الضَّبْثِ**dendir; o da bir şeyi şiddetle kavramaktır; ondan dolayı denilir: **ضُبَاثيٌّ** bir aslan.

( **ضرطم** ) : Ve Ebu Saîd ed-Darîr dedi ki: kadınların bineklerinden **الضُّرَاطِمِيُّ**: iri, kaba; ve Cerîr’in bir beytini inşad etti:
تواجِهُ بَعْلَهَا بضُرَاطِمِيَ
كأن على مشافره جُبَابا
Ve dedi ki: o, dudakları gürültülü bir metadır; onun dudağı, onun azgınlığından dolayı gürler. Ve İbn Şümeyl, Cerîr’in beytini rivayet etti:
تُنَازِعُ زوجَها بعُمارِطيَ
كأنَّ عَلَى مشَافِره جُبابَا
Ve dedi ki: **عُمَارِطيُّهَا**: onun ferci.

( **ضرفط** ) : Ve Yunus dedi ki: falan, iplerle **مُضَرْفَطاً** geldi; yani: bağlanmış olarak.

( **ضأبل** ) : Ve Kisâî dedi ki: **الضِّئْبِل**: musibet; Benî Dabba’nın diliyle **الصِّئْبِل**.
Dedi ki: **الضَّاد** daha bilinir.
Dedim: ve Ebu Ubeyd, **الضّئْبِل**i **الضاد** ile getirmiştir.

**الضاد** kitabının sonu bitti; hamd yalnız Allah’adır; kendisinden sonra peygamber olmayan kimseye salât ve selâm olsun.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضاد حرف من الحروف المجهورة، وهي تسعة عشر حرفاً، والجيم والشين والضاد في حيز واحد، وهذه الحروف الثلاثة هي الحروف الشَّجْريّة.

##### Türkçe

**الضاد**: meçhûre harflerden bir harftir; onlar on dokuz harftir. **الجيم** ve **الشين** ve **الضاد** bir hizada (bir mahalde)dir; bu üç harf, **الشَّجْريّة** harfleridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خفرضض، كسفرجل، هنا أورده ابن بري خاصة، وقال: هو اسم جبل بالسراة في شق. وقد تقدم عن ابن سيده وغيره أنه بالحاء. وهو الصواب، وإنما ذكرناه هنا لأجل التنبيه عليه.

##### Türkçe

**خفرضض**; **كسفرجل**; burada onu İbn Berî özellikle zikretti ve dedi ki: O, **السراة**’de **شق**’ta bir dağın adıdır. Ve daha önce İbn Sîde ve başkalarından onun **بالحاء** olduğu geçti. Ve doğru olan odur; onu burada ancak ona dikkat çekmek için zikrettik.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter ض ذ The fifteenth letter of the alphabet: called ضَادٌ: it is one of the letters termed مَجْهُورَة [or vocal, i. e. pronounced with the voice, and not with the breath only]; (TA;) and of the letters termed شَجْرِيَّة, ('Eyn, Mgh, TA,) from الشَّجْرُ, which is the place of the opening of the mouth: ('Eyn, Mgh, TA on the letter ج:) its place of utterance is from the extremity of the tongue [extended so as to reach] to the part next to the [lateral teeth called] أَضْرَاس; and it is more usually pronounced from the left side than from the right: the vulgar [sometimes] pronounce it as ظَآء, making its place of utterance to be between the extremity of the tongue and the central incisors, which pronunciation is peculiar to a dialect, as mentioned by Fr on the authority of El-Fadl: he says [also] that some of the Arabs substitute it for ظَآء, saying ضَهْر for ظَهْر; but that the doing thus, though allowable in speech, is not allowable in the reciting of the Book of God, which follows the rule, or usage, of the Prophet: (Msb in art. ضود:) or its place of utterance is from the foremost part of the edge of the tongue and the part next to the اضراس; and it has no sister [or analogue] accord. to Sb; but accord. to the 'Eyn, it is a sister of ذ and ث, and these three letters are termed لِثَوِيَّة [or gingival], because proceeding from the gum; the substitution of any of these, however, for another of them, vitiates prayers: (Mgh:) it is of the class termed الحُرُوفُ المُسْتَعْلِيَةُ: (L in art. ضود:) and is a letter peculiar to the Arabs, (L and K in that art.,) accord. to the general and correct opinion; (TA in that art.;) [whence the saying of Mohammad, أَنَا أَفْصَحُ مَنْ نَطَقَ بِالضَّادِ I am the most chaste in speech of those who have pronounced the letter dád; i. e., of the Arabs, agreeably with another saying, ascribed to him, mentioned voce بَيْدَ;] or it is a letter rarely occurring in the language of any other people. (L in that art.) ― -b2- It is always a radical letter; and is [said to be] not substituted for another letter; (L in art. ضود;) [but it is so substituted in some cases of اـِدْغَام, as, for instance, for the ل of the article ال, and in يَضَّرَّعُ for يَتَضَرَّعُ, and the like; and] it is sometimes substituted for ص, as in مَضَّ الرُّمَّانَةَ for مَصَّهَا, as Ibn-Osfoor says, and Ks mentions مَنَاضٌ for مَنَاصٌ; (TA;) and also for ل, as Ibn-Málik says in the Tes-heel, an instance of which is رَجُلٌ جَضْدٌ for جَلْدٌ, mentioned by J; (MF, TA;) and sometimes it is changed into ل, as in the instance of اِلْطَجَعَ for اِضْطَجَعَ. (S and L &c. in art. ضجع.) -A2- [As a numeral, it denotes Eight hundred.]

##### Türkçe

alfabetik harf **ض** **ذ** Alfabenin on beşinci harfi: **ضَادٌ** diye adlandırılır: o, **مَجْهُورَة** diye adlandırılan harflerdendir [yahut sesli; yani yalnız nefesle değil, sesle telaffuz olunan]; (TA;) ve **شَجْرِيَّة** diye adlandırılan harflerdendir, ('Eyn, Mgh, TA,) **الشَّجْرُ**’den; ki o, ağzın açılmasının yeridir: ('Eyn, Mgh, TA harf **ج** üzerinde:) onun çıkarılış yeri, dilin ucundan [yan dişlere ulaşacak şekilde uzatılmış olarak] [yan dişler diye adlandırılan] **أَضْرَاس**’a bitişik olan kısma kadardır; ve o, sağdan daha çok sol taraftan telaffuz olunur: avam [bazen] onu **ظَآء** gibi telaffuz eder; çıkarılış yerini dilin ucu ile orta kesici dişler arasına yaparak; bu telaffuz, El-Fadl’ın rivayetine dayanarak Fr tarafından zikredildiği üzere, bir lehçeye mahsustur: o [ayrıca] der ki Araplardan bazıları onu **ظَآء** yerine ikame eder; **ظَهْر** yerine **ضَهْر** diyerek; fakat böyle yapmak, konuşmada caiz olmakla beraber, Allah’ın Kitabı’nı okumada caiz değildir; ki o, Peygamber’in kaidesine yahut kullanımına tâbidir: (Msb madde **ضود**’da:) yahut onun çıkarılış yeri, dilin kenarının en ön kısmından ve **اضراس**’a bitişik olan kısımdandır; ve Sb’ye göre onun kız kardeşi [yahut benzeri] yoktur; fakat 'Eyn’e göre o, **ذ** ve **ث**’nin kız kardeşidir; ve bu üç harf **لِثَوِيَّة** diye adlandırılır [yahut dişetiyle ilgili], çünkü dişetinden çıkar; bunlardan herhangi birinin, bununla beraber, diğerinin yerine ikamesi, namazları bozar: (Mgh:) o, **الحُرُوفُ المُسْتَعْلِيَةُ** diye adlandırılan sınıftandır: (L madde **ضود**’da:) ve o, Araplara mahsus bir harftir, (L ve K o maddede,) genel ve doğru görüşe göre; (TA o maddede;) [buradan Muhammed’in sözü: **أَنَا أَفْصَحُ مَنْ نَطَقَ بِالضَّادِ** “Ben, **الضَّادِ** harfini telaffuz etmiş olanların en fasihiyim”; yani Arapların; ona nispet edilen, madde **بَيْدَ**’de zikredilen başka bir söze uygun olarak;] yahut o, başka herhangi bir kavmin dilinde nadiren bulunan bir harftir. (L o maddede.) ― -b2- O, daima kök harftir; ve [denilir ki] başka bir harfin yerine ikame olunmaz; (L madde **ضود**’da;) [fakat o, bazı **اـِدْغَام** durumlarında ikame olunur; mesela, belirteç **ال**’in **ل**’si yerine; ve **يَضَّرَّعُ**’da **يَتَضَرَّعُ** yerine; ve benzeri; ve] bazen **ص** yerine ikame olunur; **مَصَّهَا** yerine **مَضَّ الرُّمَّانَةَ**’de olduğu gibi; İbn-Osfoor’un dediği üzere; ve Ks **مَنَاصٌ** yerine **مَنَاضٌ**’u zikreder; (TA;) ve ayrıca **ل** yerine; İbn-Málik’in Tes-heel’de dediği üzere; bunun bir örneği **جَلْدٌ** yerine **رَجُلٌ جَضْدٌ**’dur; J tarafından zikredilmiştir; (MF, TA;) ve bazen o, **ل**’ye çevrilir; **اِضْطَجَعَ** yerine **اِلْطَجَعَ** örneğinde olduğu gibi. (S ve L vb. madde **ضجع**’da.) -A2- [Bir sayı olarak, Sekiz yüzü gösterir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ض
ض
a.  Dād .  The fifteenth letter of the alphabet. Its unmerical value is Eight Hundred, (800).

##### Türkçe

ض
ض
a. **ضاد**. Alfabenin on beşinci harfi. Sayısal değeri sekiz yüzdür, (800).
