# طبخ (ط-ب-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ب - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء والباء معهما
خ ط ب، خ ب ط، ط ب خ، ب ط خ مستعملات خطب: الخَطْب: سَبَبُ الأمر.
وفلانٌ يخطُبُ امرأة ويختطبها خِطْبةً، ولو قيل خِطِّيبَي جازَ، والخِطِّيبَى مرخمة الياء على بناء خليفى، الياء مرخمة، اسم امرأة، قال:
لِخِطِّيَبى التي غدرتْ وخانَتْ		وهنَّ ذواتُ غائلةٍ دُهـينـا
والخِطاب: مراجعة الكلام.
والخُطبة: مصدر الخطيب.
وكان الرجل في الجاهلية إذا أراد الخِطبة قام في النادي فقال: خِطْبٌ، ومن أراده قال: نكح.
وجمع الخطيب خُطَباء، وجمع الخاطِب خُطّاب.
والأَخْطَبُ: طائر، وهو الشقراق.
والأَخْطَبُ: لون إلى الكُدْرة مُشْرَب حمرةً في صُفرة كلون الحنظلة الخطباء قبل أن تيبس، وكلون بعض حمر الوحش، والجميع: خُطبانُ، وقال علقمة بن عبدة:
يظلُّ في الحنظل الخُطْبانُ يَنْقُفُه
ويقال: بل الواحدة خُطبانة كقولك كتفان كتفانة، ويرويان بالكسر.
وقد خَطِبَ لون خَطَباً، قال ذو الرمة:
قود سماحيج في ألوانها خَطَبُ
والخِطْب: المرأة، وهو الزوج، والمَخطَبةُ الخِطبة، إن شئت في النكاح، وإن شئت في الموعظة.
خبط: الخَبْطُ: خَبْطُ وَرَقِ العِضاهِ، وهو أن تضربَ بالعَصا حتى يتناثرَ ثم تُعْلَفُه الإبل، وخَبَطْتُ له خَبْطاً.
والخَبَطُ: الهش، وهو اسم مثل النفض والنسل، وهو ما خَبَطْتَه أي كَسْرتَه.
والخِبْطةُ: شيء من ماء ولبن قليل، والرَّفْضُ مثله.
وخَبْطةٌ من مَسٍّ، والشيطان يخْبِط الإنسان إذا مسه بأذى وأجنه وخبله.
والخَبْط: شدة الوطء بأيدي الدواب.
وتَخَبَّطْتُ الشيء: توطأتْهُ.
والخَبْطُة كالزكمة في قبل الشتاء، وقد خُبِطَ فهو مَخبُوط.
ويقال للذي فيه وُعوثة في لُبْسِه وعَمَلِه: يا خُباطة.
والخَبيط: حوض خَبَطَتْه الإبل حتى هدمته، وجمعه خُبُط، ويقال: بل سمي لأن طينه خُبِطَ بالأرجل عند بنائه، قال:
ونُؤْيٍ كأعضادِ الخَبيطِ المُهَدَّمِ
والخَبيط: لبن رائب أو مخيض، يصب الحليب من اللبن ثم تضربه حتى يختلط، قال:
أو قبضة من حازر خَبيطِ
تصبه في العقب ذي التخليط
والإختِباطُ: طلب المعروف، واختَبَطْتُ فلانا معروفَه فَخَبَطني، قال:
وفي كل حي قد خَبَطْتُ بنعمة		وحق لشأسٍ من نداك ذنوبُ
وقال لبيد:
لِبَيْكِ على النُّعمان شربٌ وقَيْنَةٌ		ومُخْتَبطاتٌ كالسعالي أرامل
ويقال: بل هو الطالب بلا وسيلةٍ ولا معرفة، والأول أجود.
والخِباط: سمة في الفخذ طويلة عرضاً وهي لبني سعد.
وخَبوطٌ: يخبط بيديه أي يضرب.
طبخ: الطَّبْخ: إنضاج اللحم والمَرَق، والطَّبيخ كالدير إلا أن القدير فيه توابلُ، والطبيخ دونه.
والطُّباخة: ما تأخذ مما تحتاج إليه مما يُطْبَخْ نحو البقم تأخذ طُباختَه للصِّبْغِ وتطرَحُ سائره.
والمطبَخُ: بيت الطَبّاخ.
وأَطْبَخْناه: عالَجْناه.
وقول العجاج:
تالله لولا أن تحُشَّ الطُبَّخْ
يعني بالطُّبَّخ: الملائكة الموكلين بعذاب أهل النار.
وطَبائِخُ الحَرِّ: سمائمُه في الهواجرِ، الواحدة طبيخة، قال الطرماح:
طَبائِخُ شمس حرهن سفوع
أي شديد محرق للجلد.
والطَّبيخ: ضرب من المُنَصَّف.
والطِبِّيخ: لغة في البطِيِّخ، حجازية.
وامرأة طَباخِيَةٌ شابة مكتنزة، قال الأعشى:
عبهرةُ الخلْقِ طَباخِيَّةٌ		تَزينُه بالخُلُقِ الطّاهِرِ
وشاب مُطَبَّخ: أملأ ما يكون شابا وأرواه.
والمُطَبِّخ: من أولاد الضباب حتى يكاد يلحق بأبيه.
وطَبَّخَ الغلام تطبيخاًأي ترعرع وعمل.
ويقال: ليس به طِباخ أي لا قوة ولا سمن.
وطابخةُ بن إلياس بن مضر.
بطخ: المَبْطَخة: مجتنى البِطِّيخ ومنبته.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **الباء**’ın ikisiyle birlikte

**خ ط ب**، **خ ب ط**، **ط ب خ**، **ب ط خ** kullanımdadır. **خطب**: **الخَطْب**: işin sebebi.

Ve falan bir kadına talip olur, ona **خِطْبةً** ile talip olur; eğer **خِطِّيبَي** denilse caiz olur; ve **الخِطِّيبَى** “**خليفى**” vezni üzere **الياء**’sı terhîm edilmiş (kısaltılmış)tır; **الياء** terhîm edilmiştir; bir kadının adıdır. Dedi ki:
لِخِطِّيَبى التي غدرتْ وخانَتْ		وهنَّ ذواتُ غائلةٍ دُهـينـا

Ve **الخِطاب**: sözün karşılıklı olarak geri dönmesi (mukabeleli konuşma).

Ve **الخُطبة**: **الخطيب**’in masdarıdır.

Ve adam cahiliye devrinde **الخِطبة**’yi istediği zaman mecliste ayağa kalkar ve derdi ki: **خِطْبٌ**; onu isteyen (kimse) derdi ki: **نكح**.

Ve **الخطيب**’in cem‘i **خُطَباء**’dır; ve **الخاطِب**’in cem‘i **خُطّاب**’dır.

Ve **الأَخْطَبُ**: bir kuştur; o, **الشقراق**’tır.

Ve **الأَخْطَبُ**: **الكُدْرة**’ye doğru bir renk; sarılık içinde kızıllıkla karışık; **الحنظلة**’nin, kurumadan önceki **الخطباء**’sının rengi gibi; ve bazı yaban eşeklerinin kızıllarının rengi gibi. Ve hepsi: **خُطبانُ**. Ve **علقمة بن عبدة** dedi:
يظلُّ في الحنظل الخُطْبانُ يَنْقُفُه

Ve denilir ki: bilakis tekili **خُطبانة**’dır; senin “**كتفان** **كتفانة**” demen gibi; ikisi de kesre ile rivayet olunur.

Ve renk **خَطِبَ** olur, **خَطَباً** (olur). **ذو الرمة** dedi:
قود سماحيج في ألوانها خَطَبُ

Ve **الخِطْب**: kadındır; ve o, kocadır. Ve **المَخطَبةُ**: **الخِطبة**’dir; istersen nikâhta, istersen öğütte.

**خبط**: **الخَبْطُ**: **العِضاهِ** yaprağını çırpmaktır; o, değnekle vurmandır; ta ki dağılıp saçılıncaya kadar; sonra develere yedirilir. Ve “ona **خَبْطاً** **خَبَطْتُ**” (çırptım).

Ve **الخَبَطُ**: kırma; o, “silkme” ve “koparma” gibi bir isimdir; o, senin **خَبَطْتَه** (çırptığın) şeydir; yani onu kırdın.

Ve **الخِبْطةُ**: az bir su ve az bir süt(ten ibaret) bir şeydir; **الرَّفْضُ** da onun gibidir.

Ve “**خَبْطةٌ**” bir dokunuştandır; ve şeytan, insana bir eziyetle dokunduğu, onu deliliğe sürüklediği ve aklını bozduğu zaman insana **يخْبِط** eder.

Ve **الخَبْط**: binek hayvanlarının ayaklarıyla şiddetli çiğneme.

Ve “**تَخَبَّطْتُ** şeyi”: onu çiğnedim.

Ve **الخَبْطُة**: kışın öncesinde nezle gibi (bir hastalık); ve **خُبِطَ** olmuştur; o hâlde o **مَخبُوط**tur.

Ve giyinmesinde ve işinde zorluk bulunan kimseye denilir: “ey **خُباطة**!”

Ve **الخَبيط**: develerin çiğneyip yıktığı bir havuzdur; onun cem‘i **خُبُط**tur. Ve denilir ki: bilakis ona bu ad verildi; çünkü çamuru, yapımı sırasında ayaklarla **خُبِطَ** (yoğruldu). Dedi ki:
ونُؤْيٍ كأعضادِ الخَبيطِ المُهَدَّمِ

Ve **الخَبيط**: ekşimiş süt yahut yayık ayranı; süt, sütten (ayrandan) dökülür; sonra onu çırparsın; ta ki karışıncaya kadar. Dedi ki:
أو قبضة من حازر خَبيطِ
تصبه في العقب ذي التخليط

Ve **الإختِباطُ**: iyilik istemektir. Ve “falanın iyiliğini **اختَبَطْتُ**; o da beni **فَخَبَطني** (geri çevirdi/çırptı)” (denir). Dedi ki:
وفي كل حي قد خَبَطْتُ بنعمة		وحق لشأسٍ من نداك ذنوبُ

Ve **لبيد** dedi:
لِبَيْكِ على النُّعمان شربٌ وقَيْنَةٌ		ومُخْتَبطاتٌ كالسعالي أرامل

Ve denilir ki: bilakis o, vasıtasız ve tanışıklık olmaksızın isteyen kimsedir; birincisi daha iyidir.

Ve **الخِباط**: uylukta enlemesine uzun bir damgadır; o, **بني سعد**’ındır.

Ve **خَبوطٌ**: elleriyle **يخبط** eder; yani vurur.

**طبخ**: **الطَّبْخ**: et ve et suyunu pişirip olgunlaştırmaktır. Ve **الطَّبيخ** **الدير** gibidir; ancak **القدير**’de baharatlar vardır; **الطبيخ** ondan aşağıdır.

Ve **الطُّباخة**: pişirilen şeylerden, ihtiyaç duyduğun şeylerden aldığındır; **البقم** gibi; boyama için onun **طُباختَه**’sini alırsın ve geri kalanını atarsın.

Ve **المطبَخُ**: **الطَبّاخ**’ın evidir.

Ve “onu **أَطْبَخْناه**”: onu tedavi ettik/işledik.

Ve **العجاج**’ın sözü:
تالله لولا أن تحُشَّ الطُبَّخْ

**الطُّبَّخ** ile muradı: cehennem ehlinin azabına memur meleklerdir.

Ve **طَبائِخُ الحَرِّ**: öğle sıcağında (en sıcak vakitlerde) onun yakıcı sıcak rüzgârlarıdır; tekili **طبيخة**’dir. **الطرماح** dedi:
طَبائِخُ شمس حرهن سفوع

Yani şiddetli, deriyi yakan.

Ve **الطَّبيخ**: **المُنَصَّف**’ten bir türdür.

Ve **الطِبِّيخ**: **البطِيِّخ** hakkında bir lugattır; Hicazîdir.

Ve “kadın **طَباخِيَةٌ**”: genç, dolgun (kadın). **الأعشى** dedi:
عبهرةُ الخلْقِ طَباخِيَّةٌ		تَزينُه بالخُلُقِ الطّاهِرِ

Ve “genç **مُطَبَّخ**”: gencin olabileceği en dolgunu ve en suya kanmışı.

Ve **المُطَبِّخ**: kertenkele yavrularından, neredeyse babasına yetişecek olan.

Ve “oğlanı **طَبَّخَ** **تطبيخاً**”: yani serpildi ve iş yaptı.

Ve denilir ki: onda **طِباخ** yoktur; yani ne kuvvet ne de semizlik.

Ve **طابخةُ بن إلياس بن مضر**.

**بطخ**: **المَبْطَخة**: **البِطِّيخ**’in toplandığı yer ve yetiştiği yer.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

طبَختُ القِدر واللحمَ فانْطَبَخَ. والموضع مَطْبَخٌ. واطَّبَخْتُ، وهو افتعلت، أي اتَّخذتُ طَبيخاً. قال ابن السكيت: وقد يكون الإطِّباخُ اقتداراً واشتواءً. تقول: هذه خُبْزَةٌ جيِّدة الطَبْخ، وآجُرَّةٌ جيدة الطَبْخِ. وتقول: اطَّبِخوا لنا قرصاً. وهذا مُطَبَّخَ القوم، وهذا مُشْتواهمْ. والطُباخَةُ: الفُوارةُ، وهو ما فار من رغوة القدر إذا طُبخَتْ. والطَبيخ: ضربٌ من المنصَّف. والمُطَبِّخُ بكسر الباء مشددة: ولد الضبّ. وقد طَبَّخَ الحِسْلُ تَطْبيخاً: كَبِرَ. والطابِخة: الهاجرة. وطَبائِخُ الحَرِّ: سمائمه. والطابِخُ: الحمَّى الصالب. ورجلٌ ليسَ به طباخٌ، أي قوَّة ولا سِمَنٌ. قال الشاعر:
والمالُ يغشَى رِجالاً لا طَباخَ بهـمْكالسَيْلِ يغشَى أُصولَ الدِنْدِنِ البالي
وامرأةٌ طَباخِيَةٌ، أي مكتنِزة اللحم.

##### Türkçe

**طبَختُ** **القِدر** ve **اللحمَ**; böylece **فانْطَبَخَ**. Ve yer **مَطْبَخٌ**tur. Ve **واطَّبَخْتُ**—ki o **افتعلت**tir—yani **اتَّخذتُ طَبيخاً**. İbnü’s-Sikkît dedi: **الإطِّباخُ** bazen bir kudret ve bir kızartma olabilir. Dersin ki: Bu, **الطَبْخ**ı iyi bir **خُبْزَةٌ**dır; ve **الطَبْخِ**ı iyi bir **آجُرَّةٌ**dir. Ve dersin ki: Bize bir **قرصاً** pişirin. Ve bu, kavmin **مُطَبَّخَ**ıdır; ve bu, onların **مُشْتواهمْ**udur. Ve **الطُباخَةُ**: **الفُوارةُ**dır; o da, **القِدر**in köpüğünden, pişirildiği zaman taşan şeydir. Ve **الطَبيخ**: **المنصَّف**ten bir türdür. Ve **المُطَبِّخُ**—**الباء** kırık, şeddeli—: **الضبّ**ın yavrusudur. Ve **الحِسْلُ** **تَطْبيخاً** **طَبَّخَ**: büyüdü. Ve **الطابِخة**: öğle sıcağıdır. Ve **طَبائِخُ الحَرِّ**: onun yakıcı sıcak rüzgârlarıdır. Ve **الطابِخُ**: şiddetli hummadır. Ve bir adam: onda **طباخٌ** yoktur; yani kuvvet de yoktur, semizlik de. Şair dedi ki:
Ve mal, kendilerinde **طَباخَ** olmayan adamlara üşüşür;
eskimiş **الدِنْدِنِ**in köklerine üşüşen sel gibi.
Ve bir kadın **طَباخِيَةٌ**: yani etli, dolgun.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ط ب
خطب ، خبط ، طبخ ، بطخ : مستعملة :
خطب : قال الليث : الْخَطْبُ سببُ الأمْرِ .
تقولُ : ما خَطْبُكَ ؟ أي : ما أَمْرُكَ ؟
وتقولُ : هذا خَطْبٌ جَلِيلٌ وخَطْبٌ يسيرٌ . .
وجمعه خُطُوب .
والخُطْبَةُ مَصْدَرُ الخطيب .
وهو يخْطُب المرأةَ ، ويَختَطِبُها . . خِطْبَةً
وخِطِّيبَى .
وقال الفراء _ في قول الله جلّ وعزّ : ( من خطبة النساء ( [ البَقَرَةَ : 235 ] : الخِطْبَةُ مَصْدَرٌ
بمنزلة الخَطْب _ وهو بمنزلةِ قولك : إنّهُ
لَحَسَنُ القِعْدَةِ والْجِلْسة .
قال : والخُطْبَةُ مِثل الرِّسالة التي لها أوَّلٌ
وآخر .
قال : وسمعتُ بعض العرب يقول : اللهم
ارفع عنَّا هذه الضُّغْطَةَ . . كأنه ذهب إلى
أَنَّ لها مُدَّةً وغايةً ، أولاً وآخراً ، ولَوْ أراد
مَرَّةً لقال : ضَغْطةً _ ولو أراد الفِعْلَ لقال :
الضِّغْطَةَ ، مِثَلُ المِشْيَة .
قال : وسمعْتُ آخَرَ يقول : اللهم غَلَبَنِي
فلانٌ على قُطْعةٍ من أَرْض _ يريدُ أرضاً
مَفروزَةً .
قلت : والذي قال الليث . . أَنَّ الخُطْبَةَ
مَصْدَرُ الخطِيب : لا يَجوز إلاَّ على وَجْهٍ
واحدٍ ، وهو أنَّ الْخُطْبَةَ : اسمٌ للكلام
الذي يَتكلم به الخطيب ، فيوضعُ موضعَ
المصدَرِ . والعرب تقول : فلان خِطْبُ
فلانةٍ _ إذا كان يَخْطُبُها .
وكَانت امراةٌ من العرب _ يقال لها : أُمُّ
خَارِجَةَ _ يُضْرَبُ بها المثَل . . فيقال :
) ( أسرَعُ منْ نِكَاحِ أُمِّ خَارِجَةَ ) ( وكَان
الخَاطبُ يقوم على بابِ خبائها فيقول :
خِطْبٌ فتقول : نِكْحٌ
وقال الليث : الخِطِّيبَى : اسم امرأة _ وأنشد
قولَ عَدِيِّ بن زَيْدٍ :
لِخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخَانَتْ
وهُنَّ ذَوَاتُ غَائِلَةٍ لُحِينا
قلتُ : وهذا خطأٌ مَحْضٌ ، وَ ) ( خِطِّيبَى ) ( في
البيتِ مصدَرٌ كَالْخِطْبة .
هكذا قال أبو عبيد .
والْمَعْنَى : لِخِطْبَةِ زَبَّاءَ ، وهي امرأةٌ كَانت
مَلِكَةً خطبها جَذِيمةُ الأبْرَشُ ، فغرّرَتْ به
وأجابتْه ، فلمَّا دخل بلادها قَتَلَتْهُ .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : اخْتَطَبَ القومُ
فلاناً _ إذا دَعَوْهُ إلى تزوُّج صاحبتهم .
وقال أبو زيد _ في ) ( النوادِرِ ) ( : إذا دعا أهل
المرأة الرَّجلَ إليها ليخطبَها فقد اختَطَبوا
اخْتِطَاباً .
قال : وإذا أرادوا تَنْفِيقَ أَيِّمِهم كذَبوا على
رَجلٍ فقالوا : قد خطبها فَرَدَدْنَاهُ فإذا رَدَّ
عنه قومُه قالوا : كذَبتُمْ ، لقد اخْتَطَبْتُمُوه ،
فما خَطَبَ إليكم .
وقال الليث : الخِطَابُ : مُراجعةُ الكلام ،
وجمعُ الخطيبِ خُطَبَاءُ ، وجمع الْخَاطِبِ
خُطَّابُ .
وقال بعض المفسرين في قول الله
جلّ وعزّ : ( وفصل الخطاب ( [ ص : 20 ] :
هو أن يَحْكُمَ بالْبَيِّنة ، أو اليمين .
وقيل : معناه أن يفصِلَ بين الحقِّ والباطل ،
ويميِّزَ بين الحُكْمِ وضِدِّه .
وقيل : ) ( فَصْلُ الخِطَابِ ) ( : ) ( أما بعدُ ) ( ودَاوُدُ
_ عليه السلام _ أولُ من قال : ) ( أَمَّا بَعْدُ ) ( .
وقيل : ) ( فَصْلُ الخِطَابِ ) ( : الفِقهُ في
القضاء .
وقال أبو العباس : معنى ) ( أَمّا بَعْدُ ) ( أما بَعدَ
ما مضى منَ الكلام فهو كذا وكذا .
ابن السكيت ( عن أبي زيد _ : أَخْطَبكَ
الصَّيْدُ فَارْمِه _ أي : أمكنَكَ ، فهو مُخْطِبٌ .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : إذا صارَ
لِلْحَنْظَلِ خُطُوطٌ فهو الخُطْبَانُ _ وقد
أَخْطَبَ الْحَنْظَلُ .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الأخْطَبُ :
الأخضَرُ يخَالِطُهُ سوَادٌ .
قال : وقيل لِلصُّرَدِ : ) ( أَخْطَبُ ) ( لأنَّ فيه
سَوَاداً وبَياضاً .
ويقال لِلْيَدِ عند نُضُوِّ سَوَادِها من الحِنَّاءِ :
خَطْبَاءُ .
ويقال ذلك في الشَّعَر أيضاً .
وقال الليث : الأخْطَبُ : لوْنٌ يَضْرِبُ إلى
كُدْرَةٍ أُشْرِبَتْ حُمْرَةً في صُفْرَةٍ ، كلوْنِ
الْحَنْظَلةِ الخَطْبَاء قبل أن تَيبَسَ ، وكلَوْن
بعض حُمُر الوَحْش .
أبو عبيدٍ : من حُمُرِ الوَحْش : الخَطْبَاءُ
وهي الأتَانُ التي لها خطٌّ أسود على مَتْنها
والذكَرُ أَخْطَبُ .
خبط : الليث : بفُلان خَبْطَةٌ من مَسٍّ .
قال : ويقال للرَّجل الذي فيه رُعُونَةٌ في
لُبْسِه وعمله : يا خُبَاطَةُ .
ورُوي عن مَكْحُولٍ : أنه مرَّ برجُلٍ نائم بعد
العَصْر فدَفَعَه برجله وقال : لقد عُوفِيتَ ،
لقد دُفِعَ عنك ، إنها ساعةُ مَخْرَجِهم ، وفِيهَا
يَنْتَشِرُونَ ، وَفِيهَا تَكُون الْخَبْتَةُ .
قال شَمِرٌ : كان مَكْحولٌ في لسانه لُكنَة ،
وإنما أراد الخَبْطَة .
يقال : تَخَبّطَهُ الشيطان _ إذا مَسَّه بخَبْل أو
جُنون .
وأصلُ الخَبْطِ ضربُ البعير الشيء بخُفِّ
يدِه ، كما قال طَرَفَةُ :
تَخْبِطُ الأرْضَ بصُمٍّ وُقُحٍ
وَصِلاَبٍ كالمَلاَطِيسٍ سُمُرْ
أَرَادَ أنها تضرِبها بأخفافها إذا سارَتْ .
وخَبَطْتُ الشّجَرَةَ بالعصا : ضَرَبتُها بها
والمِخْبَطَة : العصا .
قال كُثَيِّر :
إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا حَالَ دُونَهَا
بمِخْبَطةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضَارِبُ
يعني زوجَها . . أنه يخبطُها .
وقال ابن شميل : الخَبطةُ : الزّكامُ وقدْ
خُبِط الرجل فهو مَخْبُوطٌ .
وقال الليث : الخَبْطَة _ كالزَّكْمَةِ _ تصيبُ
في قُبل الشِّتاءِ ، يقال : خُبِطَ فلان فهو
مَخْبُوط .
وقال أبو زيد : خَبَطْتُ الرجلَ . . أَخْبِطُهُ
خَبْطاً _ إذا وصَلتُه .
وقال أبو مالك : الاختِبَاطُ طَلبُ المعروف
والكسْب .
تقول : اختَبَطْتُ فلاناً ، واختَبَطْتُ معروفه
فَخَبَطَني بخير وأنشد :
وفي كلِّ حَيٍّ قدْ خَبَطتَ بنَعْمَةٍ
فحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ ندَاكَ ذَنُوبُ
وقال غيره : المختبطُ : الذي يسألك بلا
وسيلة ، ولا معرفة .
وقال لَبِيدٌ :
لِيَبْكِ عَلَى النُّعْمَانِ شَرْبٌ وقَيْنَةٌ
ومُختَبِطَاتٌ كالسَّعَالِي أَرَامِلُ
ويقال : خَبَطَهُ _ أيضاً _ إذا سَأَله .
ومنه قول زهيرٍ :
يَوْماً وَلاَ خَابِطاً مِنْ مَالِهِ وَرَقَا
وقال الليثُ : الْخَبْطُ خَبْطُ وَرَقِ الْعضَاهِ من
الطَّلْحِ ونحوهِ ، يُخْبَطُ _ أي : يُضرَبُ
بالعصا فيتناثرُ ، ثمَّ يُعلَفُ الإبلَ .
يقال : خَبَطْتُ له خَبِيطاً .
قال : والْخَبْطُ الْهشُّ . . والْخَبَطُ اسمٌ مثلُ
النَّفَض ، وهو ما خبطَتْهُ الدَّوَابُّ _ أي :
كَسَرَتْهُ .
والْخَبْطُ : شدَّةُ الْوَطْءِ بأَيدِي الدَّواب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الذي يتخبطه الشيطان من المس ( [ البَقَرَة : 275 ] .
أي : يتوطَّؤُهُ فيصْرَعُه ، والْمَسُّ : الجنُونُ .
وقال زُهيْرٌ :
رَأَيْتُ الْمَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تخْطِىءْ يُعَمَّرْ فيَهْرَمِ
يقول : رأيتها تَخْبِطُ الْخَلْقَ خَبْطَ العشْوَاء
من الإبل ، وهي التي لا تُبصِرُ ، فهي تَخْبِطُ
الكُلَّ ، لا تُبْقي على أحدٍ ، فمِمَّنْ خَبَطَتْهُ
المنَايا : مَنْ تُميتُه ، ومنهم مَنْ تُعِلُّهُ فَيبْرَأُ ،
والهرَمُ غايتُهُ ، ثم الموتُ .
أبو عبيد : الْخُبْطَةُ : الجُرْعَة من الماء تَبْقَى
في قِرْبَةٍ ، أو مَزادَةٍ أو حَوْض ، ولا فِعْلَ
لها .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هي الْخِبْطَةُ
والخَبْطَةُ والْخُبْطَةُ . . والْحِقْلَةُ ، والْحَقْلَةُ ،
والْحُقْلَةُ _ والْفَرْشَةُ ، والفراشةُ _ والسَّحْبَةُ
والسَّحْبَانُ .
وقال أبو الرَّبيع الكِلابيُّ : كان ذلك بعدَ
خِبْطَةٍ من الليل وخِدْفَةٍ ، وخِدْمَة _ أي :
قِطْعَةٍ .
وقال الليث : الْخَبِيطُ حوضٌ قد خَبَطَتْهُ
الإبل حتَّى هَدَمَتْهُ ، سمي خَبِيطاً ، لأنَّه
خُبِطَ طينُه بالأرْجُل عند بنائِه .
وقال الشاعر :
وَنُؤْيٌ كَأَعْضَادِ الْخَبِيطِ الْمُهَدَّمِ
قال : والْخَبيطُ لبنٌ رائبٌ ، أو مَخِيضٌ
يُصَبُّ عليه حليبٌ من لبنٍ ثم يُضرَبُ حتى
يَخْتَلِطَ ، وأنشد :
أَوْ قُبْضَةٍ مِنْ حَازِرٍ خَبِيطِ
قال : والْخِبَاطُ سِمَةٌ _ في الفَخِذِ _ طويلةٌ
عَرْضاً ، وهي لبني سعدٍ .
أبو مالك : الْخِبْطةُ : القطعةُ من كلِّ شيء ،
و ) ( الحوْضُ ) ( الصغير يقال له : خَبِيطٌ
وأنشد :
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْوَاءُ والضُّرُوطُ
يُصْبحْ لَهَا فِي حَوْضِهَا خَبِيط
والْخَبِيط والْخَبُوطُ _ من الخيل _ : الذي
يَخْبِطُ بيديه .
وقال شجاعٌ : يقال : تَخبَّطَنِي برجْلِه
وتَخبَّرَني . . وخَبَطَنِي ، وخبزنِي ، والْخَبْطَةُ
ضربةُ الفحلِ النَّاقةَ .
وقال ذو الرُّمَّةِ يصف جَمَلاً :
خَرُوجٌ من الْخَرْقِ الْبَعيدِ نِيَاطُهُ
وفي الشَّوْلِ يَرْضَى خَبْطَةَ الطَّرْقِ نَاجِلُهْ
طبخ : قال الليث : الطِّبِيخُ كالقَدِير ، إلاَّ أَنَّ
الْقَدِيرَ فيه توابلُ ، والطَّبِيخُ دون ذلكَ .
والطَّبْخُ : إنضاجُ اللحم والمرَق .
والطُّبَاخةُ : ما تأخذُ ممَّا تحتاجُ إليه ممَّا
يُطْبَخُ : نحو الْبَقَّمِ تأخذُ طُبَاخَتَهُ للصِّبْغ
وتطرَحُ سائره .
والْمطْبَخُ بيتُ الطّبَّاخِ .
وأما قول الْعَجَّاجِ :
تالله لَوْلاَ أَنْ تحُشَّ الطُّبّخُ
بيَ الْجَحيم حينَ لا مُسْتَصْرِخُ
فإِنَّه عَنَى بالطُّبَّخِ : الملائِكةَ الموكّلينَ
بعذابِ الكُفَّارِ .
وطَبَائخُ الحرِّ : سمائِمُه في الْهَوَاجر . .
الواحدة طَبِيخةٌ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
طَبَائخُ شمْسٍ حَرُّهُنَّ سَفُوعُ
والطَّبِيخُ ضربٌ من الأشربة .
والطِّبِّيخ _ بلغة أهل الحجاز _ : هو
الْبِطِّيخُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ يقال للصبيِّ _
إذا وُلِدَ _ : رَضيعٌ ، وطفلٌ ، ثم فَطِيمٌ ثمَّ
دَارِجٌ ، ثم جَفْرٌ ، ثم يافعٌ ، ثمَّ شَدَخٌ ثمَّ
مُطَبِّخٌ ، ثم كَوْكَبٌ .
أبو عبيد - عن أبي زيد - : يقالُ لفَرْخ
الضّبِّ - حين يَخْرُجُ من بيضه - : حِسْلٌ ثمَّ
غَيْدَاقٌ ، ثمَّ مَطَبَّخٌ ، ثم يكون ضَبّاً مُدْرِكاً .
ونحوَ ذلك قال الليث في الغُلام _ إذا
امتلأ شبَاباً .
قال : ويقال : جاريةٌ طُبَاخيَّة : شابَّةٌ
مُكْتَنِزَةٌ ، وأنشد :
عَبْهَرةُ الْخَلْقِ طُبَاخِيَّةٌ
تَزِينُهُ بِالْخُلُقِ الطَّاهِرِ
ويقال : ليس به طُبَاخٌ _ أي : ليس به قوَةٌ .
وقال غيرُه : امرأةٌ طُبَاخِيَّةٌ : عَاقِلَةٌ مَلِيحةٌ .
وفي كلامه طُبَاخ _ إذا كان مُحْكماً .
وطَابِخَةُ بن إِلْياسَ بنِ مُضرَ طَبخَ قِدْراً
فسمِّي : طَابخةَ .
وتميمُ بن مرِّ ، ومُزَينةُ ، وضَبَّةُ : بنو أُدِّ بْنِ
طَابخَة ، من خِنْدِفَ .
ابن السكِّيت : يقال : قد انطَبَخَ اللحْمُ وقد
اطَّبَخَ القومُ ، وقد يكونُ الاطِّبَاخُ اشتِوَاءً أَوِ
اقْتداراً .
ويقال : أتَقْتَدِرُون ، أم تَشْتَوُون ؟
ويقال : خُبزَةٌ جيدةُ الطَّبْخ ، وآجرَّةٌ جيِّدةُ
الطَّبْخ ، وهذا مُطَّبَخُ القوم ومُشْتَوَاهم .
ويقال : اطَّبِخُوا لنا قُرْصاً .
بطخ : الْبِطِّيخُ ، والطِّبِّيخُ : لُغتان .
وقال بعض اللُّغويين : المَطْخُ والْبَطخ :
اللَّعْقُ .

##### Türkçe

خ ط ب
**خطب** ، **خبط** ، **طبخ** ، **بطخ** : kullanımdadır:
**خطب** : **الليث** dedi: **الْخَطْبُ** işin sebebidir.
Dersin ki: **ما خَطْبُكَ ؟** yani: senin işin nedir?
Ve dersin ki: bu **خَطْبٌ جَلِيلٌ** ve **خَطْبٌ يسيرٌ**dür..
Onun çoğulu **خُطُوب**’dur.
**والخُطْبَةُ** **الخطيب**’in mastarıdır.
Ve o, kadına **يخْطُب**; onu **يَختَطِبُ** da eder.. **خِطْبَةً**
ve **خِطِّيبَى**.
**الفراء** dedi — Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: **( من خطبة النساء )** [**البَقَرَةَ : 235**] : **الخِطْبَةُ** bir mastardır; **الخَطْب** menzilesinde; ve o, senin “şüphesiz o **لَحَسَنُ القِعْدَةِ والْجِلْسة**” demen menzilesindedir.
Dedi: **الخُطْبَةُ** başı ve sonu olan risale gibidir.
Dedi: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Allah’ım, bizden şu **الضُّغْطَةَ**’yı kaldır..” sanki onun bir müddeti ve bir gayesi, bir evveli ve bir âhiri olduğuna gitmiş gibidir; eğer bir defa murad etseydi **ضَغْطةً** derdi; eğer fiili murad etseydi **الضِّغْطَةَ** derdi; **المِشْيَة** misali.
Dedi: Bir başkasını da şöyle derken işittim: “Allah’ım, falan kimse beni yerden bir **قُطْعةٍ** üzerinde yendi” — ayrılmış bir araziyi murad ediyor.
Dedim: **الليث**’in söylediği — **الخُطْبَةَ**’nin **الخطِيب**’in mastarı olduğu — ancak tek bir vecih üzere caiz olur; o da şudur: **الْخُطْبَةَ** hatibin konuştuğu sözün ismidir; böylece mastarın yerine konur. Ve Araplar der ki: “falan, falancanın **خِطْبُ**’udur” — eğer onu **يَخْطُب** ise.
Ve Araplardan bir kadın vardı — ona **أُمُّ خَارِجَةَ** denirdi — onunla mesel vurulurdu.. şöyle denirdi: “**( أسرَعُ منْ نِكَاحِ أُمِّ خَارِجَةَ )**” ve talip, çadırının kapısında durur, “**خِطْبٌ**” derdi; o da “**نِكْحٌ**” derdi.
**الليث** dedi: **الخِطِّيبَى** bir kadının adıdır — ve **عَدِيِّ بن زَيْدٍ**’in sözünü şahit getirdi:
لِخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخَانَتْ
وهُنَّ ذَوَاتُ غَائِلَةٍ لُحِينا
Dedim: Bu sırf bir hatadır; ve beyitteki **( خِطِّيبَى )** **الْخِطْبة** gibi bir mastardır.
Böylece **أبو عبيد** dedi.
Ve mana: **زَبَّاءَ**’ın **خِطْبَةِ**’si içindir; o, bir kadındı; **جَذِيمةُ الأبْرَشُ** onu istedi; o da onu aldattı ve ona cevap verdi; o, ülkesine girince onu öldürdü.
**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den —: Kavim, falanı **اخْتَطَبَ** etti — eğer onu, arkadaşlarını nikâhlamaya çağırdılarsa.
**أبو زيد** dedi — **( النوادِرِ )**’de —: Kadının ehli erkeği ona, onu istemesi için çağırdığında, **اختَطَبوا اخْتِطَاباً** etmiş olurlar.
Dedi: Dul(=kocasız)larını revaçlandırmak istediklerinde bir erkeğe yalan söylerler; “onu istemişti, biz de onu geri çevirdik” derler; kavmi onu geri çevirdiğinde derler ki: “yalan söylediniz; siz onu **اخْتَطَبْتُمُوه** ettiniz; o size **خَطَبَ** etmedi.”
**الليث** dedi: **الخِطَابُ** sözün karşılıklı iadesidir; **الخطيب**’in çoğulu **خُطَبَاءُ**; **الْخَاطِبِ**’in çoğulu **خُطَّابُ**’dur.
Bazı müfessirler Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında dedi: **( وفصل الخطاب )** [**ص : 20**] : o, delille yahut yeminle hükmetmesidir.
Ve denildi: manası, hak ile bâtılın arasını ayırması ve hüküm ile zıddını temyiz etmesidir.
Ve denildi: **( فَصْلُ الخِطَابِ )**: **( أما بعدُ )**’dur; ve **دَاوُدُ** — عليه السلام — **( أَمَّا بَعْدُ )** diyenlerin ilkiydi.
Ve denildi: **( فَصْلُ الخِطَابِ )**: kazada fıkıhtır.
**أبو العباس** dedi: **( أَمّا بَعْدُ )**’un manası: “sözden geçmiş olanın ardından, işte şu ve şu”dur.
**ابن السكيت** ( **أبي زيد**’den): **أَخْطَبكَ الصَّيْدُ فَارْمِه** — yani: sana imkân verdi; o halde o **مُخْطِبٌ**’dir.
**أبو عبيد** — **الأصمعي**’den: **الْحَنْظَلِ** için çizgiler olduğunda o **الخُطْبَانُ**’dır; ve **الْحَنْظَلُ** **أَخْطَبَ** etmiştir.
**عمرو** — babasından — dedi: **الأخْطَبُ**: siyahlıkla karışık yeşildir.
Dedi: Ve **الصُّرَدِ**’e **( أَخْطَبُ )** denildi; çünkü onda siyahlık ve beyazlık vardır.
Ve kınadan siyahlığı soyulan ele: **خَطْبَاءُ** denir.
Bu, saç için de söylenir.
**الليث** dedi: **الأخْطَبُ**: bulanıklığa vuran bir renktir; sarılık içinde kızıllıkla içirilmiştir; **الْحَنْظَلةِ الخَطْبَاء**’ın kurumadan önceki rengi gibi; ve vahşi eşeklerin bazılarının kızılları gibi.
**أبو عبيدٍ**: vahşi eşeklerin kızıllarından: **الخَطْبَاءُ**; o, sırtında siyah bir çizgi bulunan dişi eşektir; erkek ise **أَخْطَبُ**’tır.

**خبط** : **الليث**: falanda dokunmadan bir **خَبْطَةٌ** vardır.
Dedi: Giyimi ve işi içinde kabalık bulunan adama: “ey **خُبَاطَةُ**” denir.
**مَكْحُولٍ**’dan rivayet olundu: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; onu ayağıyla itti ve dedi: “Gerçekten afiyete kavuşturuldun; gerçekten senden defedildi; o, onların çıkış saatidir; onda yayılırlar; ve onda **الْخَبْتَةُ** olur.”
**شَمِرٌ** dedi: **مَكْحولٌ**’un dilinde pelteklik vardı; o ancak **الخَبْطَة**’yı murad etti.
Denir: şeytan onu **تَخَبّطَهُ** etti — eğer ona bir bozukluk yahut delilikle dokunduysa.
**الخَبْطِ**’ın aslı, devenin bir şeyi elinin toynağıyla vurmasıdır; **طَرَفَةُ**’nin dediği gibi:
تَخْبِطُ الأرْضَ بصُمٍّ وُقُحٍ
وَصِلاَبٍ كالمَلاَطِيسٍ سُمُرْ
Muradı: yürüdüğünde onu toynaklarıyla döver.
Ve **الشّجَرَةَ**’yi sopayla **خَبَطْتُ**: onu onunla vurdum; **المِخْبَطَة**: sopadır.
**كُثَيِّر** dedi:
إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا حَالَ دُونَهَا
بمِخْبَطةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضَارِبُ
Yani: kocasını.. onu döver.
**ابن شميل** dedi: **الخَبطةُ**: nezledir; adam **خُبِط** olmuştur; o halde o **مَخْبُوطٌ**’tur.
**الليث** dedi: **الخَبْطَة** — **الزَّكْمَة** gibi — kışın başında isabet eder; “falan **خُبِطَ** oldu” denir; o halde o **مَخْبُوط**’tur.
**أبو زيد** dedi: Adamı **خَبَطْتُ**.. onu **أَخْبِطُهُ خَبْطاً** — eğer ona ulaştırdıysam(=ihsanda bulunduysam).
**أبو مالك** dedi: **الاختِبَاطُ** iyilik ve kazanç talebidir.
Dersin ki: falanı **اختَبَطْتُ**; onun iyiliğini **اختَبَطْتُ**; o da beni hayırla **فَخَبَطَني** etti; ve şu beyti şahit getirdi:
وفي كلِّ حَيٍّ قدْ خَبَطتَ بنَعْمَةٍ
فحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ ندَاكَ ذَنُوبُ
Başkası dedi: **المختبطُ**: vasıtasız ve tanışıklık olmaksızın senden isteyen kimsedir.
**لَبِيدٌ** dedi:
لِيَبْكِ عَلَى النُّعْمَانِ شَرْبٌ وقَيْنَةٌ
ومُختَبِطَاتٌ كالسَّعَالِي أَرَامِلُ
Ve denir: onu **خَبَطَهُ** — yine — eğer ondan istedi ise.
Bundan **زهيرٍ**’in sözü:
يَوْماً وَلاَ خَابِطاً مِنْ مَالِهِ وَرَقَا
**الليثُ** dedi: **الْخَبْطُ**; **الطَّلْحِ** ve benzerinden **العضَاهِ** yaprağının **خَبْطُ**’udur; **يُخْبَطُ** — yani: sopayla vurulur da saçılır; sonra deveye yem yapılır.
Denir: onun için **خَبِيطاً** **خَبَطْتُ**.
Dedi: **الْخَبْطُ** **الْهشُّ**’tur.. **الْخَبَطُ** ise **النَّفَض** gibi bir isimdir; o, bineklerin **خبطَتْهُ** ettiği şeydir — yani: kırdığı.
**الْخَبْطُ**: bineklerin elleriyle şiddetli basmasıdır.
Allah (aziz ve celil) dedi: **( الذي يتخبطه الشيطان من المس )** [**البَقَرَة : 275**].
Yani: onu çiğner de yere serer; **الْمَسُّ**: deliliktir.
**زُهيْرٌ** dedi:
رَأَيْتُ الْمَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تخْطِىءْ يُعَمَّرْ فيَهْرَمِ
Der ki: onu, görmeyen develerden **العشْوَاء**’ın çarpması gibi mahlûku çarparken gördüm; o, hepsini çarpar; kimseyi bırakmaz; öyleyse **المنَايا**’nın çarptıklarından: öldürdüğü kimse vardır; onlardan, onu illetlendirip sonra iyileştirdiği kimse de vardır; ve ihtiyarlık onun nihayetidir; sonra ölüm.
**أبو عبيد**: **الْخُبْطَةُ**: bir kırbada yahut bir su tulumunda yahut bir havuzda kalan sudan bir yudumdur; onun fiili yoktur.
**ثعلب** — **ابن الأعرابيِّ**’den —: o, **الْخِبْطَةُ** ve **الخَبْطَةُ** ve **الْخُبْطَةُ**’dır.. ve **الْحِقْلَةُ** ve **الْحَقْلَةُ** ve **الْحُقْلَةُ**; ve **الْفَرْشَةُ** ve **الفراشةُ**; ve **السَّحْبَةُ** ve **السَّحْبَانُ**.
**أبو الرَّبيع الكِلابيُّ** dedi: Bu, geceden bir **خِبْطَةٍ** ve bir **خِدْفَةٍ** ve bir **خِدْمَة**’den sonra idi — yani: bir parça.
**الليث** dedi: **الْخَبِيطُ**; develerin onu **خَبَطَتْهُ** edip yıkıncaya dek harap ettiği bir havuzdur; ona **خَبِيطاً** adı verildi; çünkü onun çamuru, yapımı sırasında ayaklarla **خُبِطَ** edildi.
Şair dedi:
وَنُؤْيٌ كَأَعْضَادِ الْخَبِيطِ الْمُهَدَّمِ
Dedi: **الْخَبيطُ** ekşimiş süt yahut yayık ayranıdır; üzerine süt sağımı dökülür; sonra karışıncaya dek çırpılır; ve şu beyti şahit getirdi:
أَوْ قُبْضَةٍ مِنْ حَازِرٍ خَبِيطِ
Dedi: **الْخِبَاطُ** bir damgadır — uylukta — enlemesine uzun; o, **بني سعدٍ**’ındır.
**أبو مالك**: **الْخِبْطةُ**: her şeyden bir parçadır; ve küçük **( الحوْضُ )**’a **خَبِيطٌ** denir; ve şu beyti şahit getirdi:
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْوَاءُ والضُّرُوطُ
يُصْبحْ لَهَا فِي حَوْضِهَا خَبِيط
Ve **الْخَبِيط** ve **الْخَبُوطُ** — atlardan — elleriyle **يَخْبِطُ** eden(=vuran)dır.
**شجاعٌ** dedi: denir: beni ayağıyla **تَخبَّطَنِي** etti ve beni **تَخبَّرَني** etti.. ve beni **خَبَطَنِي** etti, ve beni **خبزنِي** etti; ve **الْخَبْطَةُ**: aygırın dişi deveye vuruşudur.
**ذو الرُّمَّةِ** bir deveyi vasfederek dedi:
خَرُوجٌ من الْخَرْقِ الْبَعيدِ نِيَاطُهُ
وفي الشَّوْلِ يَرْضَى خَبْطَةَ الطَّرْقِ نَاجِلُهْ

**طبخ** : **الليث** dedi: **الطِّبِيخُ** **القَدِير** gibidir; ancak **الْقَدِيرَ**’de baharatlar vardır; **الطَّبِيخُ** ise bunun altındadır.
**والطَّبْخُ**: etin ve çorbanın pişirilmesidir.
**والطُّبَاخةُ**: pişirilecek şeylerden, ihtiyaç duyduğundan aldığındır: mesela **الْبَقَّمِ**’den boyama için onun **طُبَاخَتَهُ**’ni alırsın ve geri kalanını atarsın.
**والْمطْبَخُ**: aşçının evidir.
**الْعَجَّاجِ**’ın sözüne gelince:
تالله لَوْلاَ أَنْ تحُشَّ الطُّبّخُ
بيَ الْجَحيم حينَ لا مُسْتَصْرِخُ
Şüphesiz o, **الطُّبَّخِ** ile kâfirlerin azabıyla görevlendirilmiş melekleri murad etti.
**وطَبَائخُ الحرِّ**: öğle sıcağındaki yakıcı sıcaklarıdır.. tekili **طَبِيخةٌ**’dir.
**الطِّرِمَّاحُ** dedi:
طَبَائخُ شمْسٍ حَرُّهُنَّ سَفُوعُ
**والطَّبِيخُ** içeceklerden bir türdür.
**والطِّبِّيخ** — Hicaz ehlinin dilinde — **الْبِطِّيخُ**’tur.
**ثعلب** — **ابن الأعرابيِّ**’den —: çocuğa — doğduğunda — **رَضيعٌ** denir, ve **طفلٌ**; sonra **فَطِيمٌ**; sonra **دَارِجٌ**; sonra **جَفْرٌ**; sonra **يافعٌ**; sonra **شَدَخٌ**; sonra **مُطَبِّخٌ**; sonra **كَوْكَبٌ**.
**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den —: kertenkele yavrusuna — yumurtasından çıktığında — **حِسْلٌ** denir; sonra **غَيْدَاقٌ**; sonra **مَطَبَّخٌ**; sonra olgun bir kertenkele olur.
Buna benzerini **الليث** oğlan hakkında söyledi — gençlikçe dolduğunda.
Dedi: Ve denir: **جاريةٌ طُبَاخيَّة**: genç, dolgun. Ve şu beyti şahit getirdi:
عَبْهَرةُ الْخَلْقِ طُبَاخِيَّةٌ
تَزِينُهُ بِالْخُلُقِ الطَّاهِرِ
Ve denir: onda **طُبَاخٌ** yoktur — yani: onda kuvvet yoktur.
Başkası dedi: **امرأةٌ طُبَاخِيَّةٌ**: akıllı, güzel.
Sözünde **طُبَاخ** vardır — eğer sağlam(=muhkem) ise.
**طَابِخَةُ** b. **إِلْياسَ** b. **مُضرَ** bir tencere pişirdi; bu yüzden **طَابخةَ** diye adlandırıldı.
Ve **تميمُ بن مرِّ** ve **مُزَينةُ** ve **ضَبَّةُ**: **أُدِّ بْنِ طَابخَة**’nin oğullarıdır; **خِنْدِفَ**’dendir.
**ابن السكِّيت**: denir: et **انطَبَخَ** olmuştur; ve kavim **اطَّبَخَ** olmuştur; ve **الاطِّبَاخُ** bazen kızartma yahut tencerede pişirme olur.
Ve denir: “**أتَقْتَدِرُون ، أم تَشْتَوُون ؟**”
Ve denir: **خُبزَةٌ** iyi **الطَّبْخ**’lıdır; ve **آجرَّةٌ** iyi **الطَّبْخ**’lıdır; ve bu, kavmin **مُطَّبَخُ**’udur ve onların **مُشْتَوَاهم**’ıdır.
Ve denir: “Bize bir ekmek yassısı **اطَّبِخُوا**.”

**بطخ** : **الْبِطِّيخُ** ve **الطِّبِّيخُ**: iki lugattır.
Bazı lugatçılar dedi: **المَطْخُ** ve **الْبَطخ**: yalamadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والباء وما يثلثهما)
(طبخ) الطاء والباء والخاء أصلٌ واحد، وهو الطَّبخ المعروف، يقال طَبَخت الشَّيءَ أطبُخه طَبْخاً، وأنا طابخ، والشَّيء مطبوخ وطَبِيخ. والطُّبَّخ: جمع الطَّابخ. وقول العجّاج:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
أراد به الملائكة الموكَّلين بالنَّار. ويقال لسَمائمِ الحرِّ: طبائخُه. وطابخة: لقبُ رجلٍ من العرب، لأنَّه طبخ طَبْخَاً فسمِّي بذلك. ويقال الطُّبَاخَة: ما فار من رُِغوة القِدر إذا طبخت، وهي الطُّفَاحة والفُوَارة. ويقال للحُمَّى الصَّالبِ: طابخ.
ومما يُحمَلُ على هذا، ولعلّه أن يكون من الكلام المولَّد، قولهم: ليس به طَُباخٌ([2])، للشّيء لا قُوَّةَ له، فكأنهم يريدون ما تناهى بَعدُ ولم ينضَج.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم، وهو من صحيح الكلام، لفَرخ الضبّ: مُطَبِّخ، وذلك إذا قوي. يقولون: هو حِسْل، ثم مطبِّخ، ثم خُضَرِمٌ، ثم ضَبّ.
(طبس) الطاء والباء والسين ليس بشيء. على أنهم يقولون: الطَّبَسانِ: كُورتان. وهذا وشِبهه ممَّا لا معنى لذكره؛ لأنَّه إِذا ذكر ما أشبه كلُّه حُمِلَ على كلام العرب ما ليس هو منه. وكذلك قول من قال([3]): إنَّ التَّطبيس: التَّطبين([4]).
(طبع) الطاء والباء والعين أصلٌ صحيح، وهو مثلٌ على نهايةٍ ينتهي إليها الشيء حتى يختم عندها يقال طبَعت على الشيء طابَعاً. ثم يقال على هذا طَبْعُ الإنسان وسجيَّتُه. ومن ذلك طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر، كأنَّه ختم عليه حتى لا يصل إليه هُدىً ولا نُور، فلا يوفَّق لخير. ومن ذلك أيضاً طبْع السَّيف والدِّرهم، وذلك إذا ضربه حتى يكمّله. والطَّابع: الخاتم يُختَمُ به *. والطَّابِع: الذي يَختِم.
ومن الباب قولُهم لملْءِ المِكيال طَبع. والقياسُ واحدٌ؛ لأنه قد تكامل وخُتم. وتطبَّع النَّهر، إذا امتلأ؛ وهو ذلك المعنى. وكذلك إذا حُمِّلت النّاقة حِمْلَها الوافِيَ الكاملَ، فهي مطبَّعة. قال:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])قال ابنُ السكِّيت: الطِّبع: النَّهر، والجمع: الطِّباع. قال:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])ولعلَّ الذي قالُوه في وصف النّهر، أن يكون ممتلئاً، حتى يكون أقيس.
ومما شذَّ عن هذا الأصل وقد يمكن أن يُقارَب بينهما، إلاَّ أنَّ ذلك على استكراه، قولهم للدَّنَس: طَبَع. يقال رجلٌ طَبِعٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "استَعيذوا بالله من طمَعٍ يَهدِي إِلَى طَبَعٍ". وقال:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
ومن هذه الكلمة قولهم للرجل إذا لم ينفُذْ في الأمر: قد طَبِعَ.
(طبق) الطاء والباء والقاف أصلٌ صحيحٌ واحد، وهو يدلُّ على وضع شيء مبسوط على مِثله حتى يُغطِّيَه. من ذلك الطَّبَق. تقول: أطبقْت الشيءَ على الشيء، فالأول طَبَق للثاني؛ وقد تطابَقَا. ومن هذا قولهم: أطبَقَ الناسُ على كذا، كأنَّ أقوالهم تساوَتْ حتى لو صُيِّرَ أحدُهما طِبْقاً للآخر لَصَلح. والطَّبَق: الحال، في قولـه تعالى: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾  [الانشقاق 19]. وقولهم: "إحدى بناتِ طَبَق" هي الدّاهية، وسمّيت طَبَقاً، لأنَّها تعمُّ وتشمل. ويقال لما علا الأرضَ  حتى غطَّاها: هو طَبَق الأرض([7]). ومنه قول امرئ القيس يصف الغيث:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])وقولهم: طَبَّق الحقَّ، إذا أصابه، من هذا، ومعناه وافقه حتى صار ما أراده وَفْقاً للحقّ مطابِقاً لـه. ثم يُحمَل على هذا حتى يقال طبَّقَ، إذا أصاب المَفْصِل ولم يخطئْه. ثم يقولون: طَبَّقَ عُنقَه بالسيف: أبانَها.
فأمَّا المُطابقة فمشْى المقيَّد، وذلك أن رجليه تقعانِ([9]) متقاربتين كأنَّهما متطابقتين. ومنه قول الجَعْدِيّ:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
والطبَق: عظمٌ رقيق([11]) يفصل بين الفَقارتَين. ويد طَبِقة، إذا التزقَتْ بالجنْب. وطابقت بين الشيئين، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد. ولذلك سمَّينا نحن ما تضاعف من الكلام مرَّتين مُطابَقاً. وذلك مثل جَرجَر، وصَلْصَل، وصَعْصَع. والطَّبَق: الجماعة من الجراد؛ وإنما شبِّه ذلك بطبَقٍ يغطِّي الأرض. ويقالَ وَلدت الغنمُ  طبقاً وطبقةً، إذا ولد بعضُها بعد بعض. والقياس في ذلك كله واحد.
فأمَّا قولهم للعييِّ من الرِّجال: الطَّبَاقاء، وللبعير لا يُحسن الضِّرَابَ طَباقاءُ، فهو من هذا القِياس، كأنَّه سُتر عنه الشَّيءُ حتى أطبق فصار كالمغطَّى. قال جميل:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])(طبل) الطاء والباء واللام ثلاث كلمات ليست لها طَُِلاَوَةُ كلامِ العرب، وما أدري كيف هي؟ من ذلك الطَّبل الذي يُضْرَب. ويقولون إنَّ الطّبل: الخَلْق([13]). والثالثة الطُّوبالة، ولولا أنها جاءت في بعض الشِّعر ما كان لذكرها معنىً، وما أحسبها في غير هذا البيت: نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])ويقال هي النَّعْجة.
(طبن) الطاء والباء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ثباتٍ. ويقال اطبأنَّ، إذا ثبت وسكَن، مثل اطمأنَّ، ويقولون: طَبَنت النار: دفنتُها لئلا تَطفَأ،  وذلك الموضعُ الطَّابون. ويقال طابِنْ هذه الحَفيرةَ: طاطئْها. ويقولون: إنَّ الخير في بني فلانٍ كثابت الطَّبْن، أي هو تليدٌ قديم.
ومن الباب الطَّبَن، وهو الفِطْنة؛ وذلك قياس الباب، لأنَّ في ذلك كالثَّبات في العِلمِ به.
(طبي) الطاء والباء والحرف المعتل أُصَيْلٌ يدلُّ على استدعاء شيء. من ذلك قولهم اطَّبى * بَنُو فُلانٍ فلاناً إذا خالُّوه وقَبَِلوه. وربما قالوا: طَبَاه واطَّباه، إذا دعاه، فإنْ حُمِلَ الطَّبيُ([15]) من أَطْبَاء النَّاقة، وهي أخلافها، على هذا وعلى أنَّه يُطَّبَى منه اللبن، لم يبعُد.
وذُكر أن العرب تقول: هذا خِلْفٌ طِبِيٌّ، أي مُجيب([16]).  فإن كان هذا صحيحاً فهو يدلُّ على صحَّة القياس الذي قِسْناه.
--------------ــــ
([1]) ديوان العجاج 14 واللسان (طبخ). وبعده:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) في اللسان: "وجد بخط الأزهري طُباخ بضم الطاء، ووجد بخط الإيادي طَباخ بفتح الطاء". وضبط في الأصل والمجمل بفتح الطاء.
([3]) هو الخليل كما صرح بذلك في المجمل.
([4]) التطبين، بالنون، كما في الأصل والمجمل والقاموس. لكن في اللسان:"التطبيق" بالقاف.
([5]) سبق البيتان في (ربع، شظ).
([6]) البيت للبيد في ديوانه 17،  طبع فينا 1881 وإصلاح المنطق 9 واللسان (طبع).
([7]) في الأصل: "طباق الأمر".
([8]) ديوان امرئ القيس 143، واللسان (طبق).
([9]) في الأصل: "يقسمان"، تحريف.
([10]) سيأتي في (هرس). وصدره في اللسان (طبق، هرس): * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) في المجمل: "دقيق" بالدال.
([12]) اللسان (طبق) والبيان والتبيين (1: 110)، بشرح محقق المقاييس.
([13]) شاهده ما أنشده في اللسان:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) البيت لطرفة في ديوانه 16 واللسان (طبل، حنن)، والمجمل (طبل). وذكر في (حنن)، أن "حنانة" اسم راع. وطوبالة منصوب على الذم، أي أذم طوبالة، عنى بذلك حنانة. وبعد البيت:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
 ([15]) الطبي، بكسر الطاء وضمها.
([16]) في اللسان والقاموس: "مجيَّب"، بضم الميم وتشديد الياء المفتوحة، ولا وجه له، فإن المجيب  بمعنى المقور والأجوف، وقد أثبت الضبط الصحيح من نسخة المجمل، ومن تهذيب الصحاح، وهو من الإجابة  كما يدل عليه ما سبق. وفي الصحاح "مجبب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** و**الباء** وما يثلثهما)
(**طبخ**) **الطاء** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; o da bilinen **الطَّبخ**’tır. Denir: “**طَبَختُ** **الشَّيءَ** **أطبُخه** **طَبْخاً**”; “ben **طابخ**’ım”; şey **مطبوخ** ve **طَبِيخ**’tur. Ve **الطُّبَّخ**: **الطَّابخ**’ın çoğuludur. Ve el-‘Accâc’ın sözü:
* والله لولا أن تَحُشَّ **الطُّبَّخُ**([1]) *
Bununla ateşe vekil kılınmış melekleri kastetti. Ve sıcağın yakıcı rüzgârlarına: onun **طبائخُه**’u denir. Ve **طابخة**: Araplardan bir adamın lakabıdır; çünkü bir **طَبْخَاً** pişirdi de bununla adlandırıldı. Ve **الطُّبَاخَة** denir: tencere piştiği zaman onun köpüğünden taşan şey; o **الطُّفَاحة** ve **الفُوَارة**’dır. Ve şiddetli hummaya: **طابخ** denir.

Ve bundan taşınan şeylerdendir; belki de müvelled sözden olur: onların “onda **طَُباخٌ**([2]) yoktur” demeleri; gücü olmayan şey için; sanki henüz son haddine varmamış ve olgunlaşmamış olanı kastederler.

Ve babdan şâz olan şeylerdendir; oysa sahih sözden olmak üzere: kertenkele yavrusuna **مُطَبِّخ** (denmesi); bu, güçlendiği zamandır. Derler: o **حِسْل**’dir, sonra **مطبِّخ**’tir, sonra **خُضَرِمٌ**’dur, sonra **ضَبّ**’dır.

(**طبس**) **الطاء** ve**الباء** ve**السين** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الطَّبَسانِ**: iki kasabadır. Bu ve benzeri, zikrinin bir anlamı olmayan şeylerdendir; çünkü benzeri olanın hepsi zikredilince, Arapların sözü olmayan şey Arapların sözüne hamledilir. Yine, ([3]) diyenin sözü de böyledir: **التَّطبيس**’in **التَّطبين**([4]) olduğu.

(**طبع**) **الطاء** ve**الباء** ve**العين** sahih bir asıldır; o, bir şeyin kendisine varıp orada mühürleninceye dek ulaştığı nihayet üzerine bir misaldir. Denir: “**طبَعتُ** **على الشيء** **طابَعاً**.” Sonra bunun üzerine insanın **طَبْعُ**’ı ve **سجيَّتُه**’u denir. Ve bundandır: “Allah kâfirin kalbi üzerine **طَبَعَ**”; sanki onun üzerine mühür vurdu ki ona ne hidayet ne de nur ulaşsın; böylece hayra muvaffak kılınmaz. Ve bundandır ayrıca: kılıcın ve dirhemin **طبْع**’ı; bu, onu tamamlayıncaya kadar dövdüğün zamandır. Ve **الطَّابع**: kendisiyle mühür vurulan mühürdür *. Ve **الطَّابِع**: mühür vuran kimsedir.

Ve babdandır: ölçeğin doldurulmasına **طَبع** demeleri. Kıyas birdir; çünkü tamamlanmış ve mühürlenmiştir. Ve nehir **تطبَّع** etti, yani doldu; o da bu manadır. Yine, deveye onun tam ve eksiksiz yükü yüklendiğinde, o **مطبَّعة**’dır. Dedi ki:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ **المطبَّعهْ**([5])
İbnü’s-Sikkît dedi: **الطِّبع**: nehirdir; çoğulu: **الطِّباع**. Dedi:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا **الطِّبْع** همَّتْ بالوَحَلْ([6])
Belki de nehrin vasfında söyledikleri, dolu olmasıdır; böylece daha kıyaslı olur.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir; aralarında yakınlık kurulabilir, ancak bu zorlayarak olur: pisliğe **طَبَع** demeleri. Denir: adam **طَبِعٌ**. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “Allah’a sığının; **طمَعٍ**’dan ki **طَبَعٍ**’a götürür.” Ve dedi:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا **طَبَعا**
Ve bu kelimedendir: işte nüfuz edemeyen adama “**قد طَبِعَ**” demeleri.

(**طبق**) **الطاء** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih bir asıldır; o, yayılmış bir şeyi benzeri üzerine koymaya delalet eder ki onu örtsün. Bundandır **الطَّبَق**. Dersin: “**أطبقْتُ** şeyi şey üzerine”; böylece birincisi ikincinin **طَبَق**’ıdır; ve ikisi **تطابَقَا** etmiştir. Ve bundandır onların “insanlar şunda **أطبَقَ** etti” demeleri; sanki sözleri eşitlendi; öyle ki ikisinden biri ötekine **طِبْقاً** kılınsa uygun olurdu. Ve **الطَّبَق**: hâl (mertebe)dir; Yüce Allah’ın sözü: ﴿لَتَرْكَبُنَّ **طَبَقاً** عَنْ **طَبَق**﴾ [الانشقاق 19]. Ve onların “**إحدى بناتِ طَبَق**” sözü, felâkettir; ona **طَبَق** adı verildi; çünkü o geneller ve kapsar. Ve yere yükselip onu örten şeye: o **طَبَق الأرض**([7])’dır denir. Ve ondan, İmru’ul-Kays’ın yağmuru vasfederek sözü:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** **طَبَقُ الأرضِ** تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])
Ve onların “**طَبَّق** الحقَّ” sözü, ona isabet ettiğinde, bundandır; manası: ona uygun düştü; ta ki istediği şey hakka uygun, ona **مطابِقاً** oldu. Sonra bunun üzerine taşınır; böylece “**طبَّقَ**” denir: ekleme isabet ettiğinde ve onu ıskalamadığında. Sonra derler: “kılıçla boynunu **طَبَّقَ**”: onu ayırdı.

أما **المُطابقة** ise bağlı kimsenin yürüyüşüdür; çünkü iki ayağı([9]) birbirine yakın düşer; sanki ikisi **متطابقتين** gibidir. Ve ondan el-Ca‘dî’nin sözü:
* **طِباقَ** الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
Ve **الطبَق**: iki omur arasında ayıran ince bir kemiktir([11]). Ve el **طَبِقة**’dir; yanına yapıştığında. Ve iki şey arasında **طابقتُ** yaptın; onları tek bir hizaya getirdiğinde. Bunun için biz, sözden iki kere katlanan şeye **مُطابَقاً** adını verdik. Bu, **جَرجَر** ve **صَلْصَل** ve **صَعْصَع** gibidir. Ve **الطَّبَق**: çekirge topluluğudur; ancak bu, yeri örten bir **طبَق**’a benzetilmiştir. Ve “koyun **طبقاً** ve **طبقةً** doğurdu” denir; bir kısmı bir kısmının ardından doğurduğunda. Bu hepsinde kıyas birdir.

أما erkeklerden dili tutuk olana **الطَّبَاقاء** demeleri ve çiftleşmeyi iyi yapamayan deveye **طَباقاءُ** (demeleri), bu kıyastandır; sanki şey ondan örtülmüş de kapanmış, böylece örtülü gibi olmuştur. Cemîl dedi:
**طَبَاقاءُ** لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])

(**طبل**) **الطاء** ve**الباء** ve**اللام** üç kelimedir; Arap sözünün **طَُِلاَوَةُ**’sı yoktur; nasıl olduklarını bilmiyorum. Bundandır: vurulan **الطَّبل**. Ve derler ki **الطّبل**: **الخَلْق**([13])’tır. Üçüncüsü **الطُّوبالة**’dır; bazı şiirde gelmemiş olsaydı onu anmanın anlamı olmazdı; ve onu bu beyitten başka yerde sanmıyorum:
نَعَاني حَنَانهُ، **طُوبالةً** *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])
Ve denir ki o, **النَّعْجة**’dır.

(**طبن**) **الطاء** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; sebat etmeye delalet eder. Ve **اطبأنَّ** denir; sabit olup sakinleştiğinde; **اطمأنَّ** gibi. Ve derler: “**طَبَنتُ** ateşi”: sönmesin diye onu gömdüm; o yer **الطَّابون**’dur. Ve “bu çukuru **طابِنْ** et”: onu alçalt (düzle) denir. Ve derler: “hayır, falan oğullarında, **الطَّبْن**’ın sabiti gibidir”; yani o, köklü eskidir.

Ve babdandır **الطَّبَن**; o, zekâdır; bu, babın kıyasıdır; çünkü bunda, onu bilmede bir sebat gibisi vardır.

(**طبي**) **الطاء** ve**الباء** ve illetli harf, bir **أُصَيْلٌ**’dir; bir şeyi istemeye delalet eder. Bundandır onların sözü: “Falan oğulları falanı **اطَّبى** etti”; onu dost edindiklerinde ve kabul ettiklerinde. Bazen derler: “onu **طَبَاه** ve **اطَّباه** etti”; onu çağırdığında. Eğer **الطَّبيُ**([15]), devenin **أَطْبَاء**’sından—ki o, onun memeleridir—buna hamledilirse ve ondan sütün **يُطَّبَى** edildiği (sağıldığı) üzere olursa, uzak olmaz.

Ve zikredildi ki Araplar der: “bu, **خِلْفٌ طِبِيٌّ**’dir”; yani **مُجيب**([16]). Eğer bu sahih ise, bizim kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delalet eder.

--------------ــــ
([1]) el-‘Accâc Dîvânı 14 ve Lisân (**طبخ**). Ve ondan sonra:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) Lisân’da: “Ezherî’nin hattıyla **طُباخ** ( **الطاء**’ın dammesiyle) bulundu; İyâdî’nin hattıyla **طَباخ** ( **الطاء**’ın fethasıyla) bulundu.” Asılda ve el-Mücmel’de **الطاء**’ın fethasıyla ضبط edildi.
([3]) O, el-Halîl’dir; el-Mücmel’de bununla açıkça ifade edildiği üzere.
([4]) **التطبين**; **النون** ile; asılda ve el-Mücmel’de ve el-Kâmûs’ta olduğu gibi. Lâkin Lisân’da: “**التطبيق**” **القاف** ile.
([5]) İki beyit daha önce (**ربع**، **شظ**)’de geçti.
([6]) Beyit Lebîd’indir; Dîvânı 17; **طبع** fînâ 1881 ve Islahu’l-Mantık 9 ve Lisân (**طبع**).
([7]) Asılda: “**طباق الأمر**”.
([8]) İmru’ul-Kays Dîvânı 143 ve Lisân (**طبق**).
([9]) Asılda: “**يقسمان**”; tahrif.
([10]) (**هرس**)’te gelecek. Ve صدرُه Lisân’da (**طبق**، **هرس**): * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) el-Mücmel’de: **دقيق**; **الدال** ile.
([12]) Lisân (**طبق**) ve el-Beyân ve’t-Tebyîn (1: 110); Mukayîs’in muhakkik şerhiyle.
([13]) Şahidi, Lisân’da inşad ettiği şeydir:
قد علموا أنا خيار **الطبل**  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) Beyit Tarafe’nindir; Dîvânı 16 ve Lisân (**طبل**، **حنن**) ve el-Mücmel (**طبل**). Ve (**حنن**)’de zikretti ki “**حنانة**” bir çobanın adıdır. Ve **طوبالة** zemm üzere mansuptur; yani **طوبالة**’yı zemmederim; bununla **حنانة**’yı kastetti. Ve beyitten sonra:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
([15]) **الطبي**; **الطاء**’ın kesresiyle ve dammesiyle.
([16]) Lisân ve el-Kâmûs’ta: “**مجيَّب**”; **الميم**’in dammesiyle ve açık **الياء**’ın şeddelenmesiyle; ona bir vech yoktur; çünkü **المجيب** oyuk ve içi boş manasınadır; doğru ضبطı el-Mücmel nüshasından ve Tehzîbu’s-Sıhâh’tan sabit kıldım; o, icabetten (cevap vermekten)dir; yukarıda geçtiği üzere ona delalet eder. Ve es-Sıhâh’ta “**مجبب**”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ب خ
طبخ اللحم والمرق وخبزة جيدة الطبخ وآجرة جيدة الطبخ ويقال‏:‏ أتطبخون قديراً أم مليلاً واطّبخ واشتوى لنفسه وهذا مطّبخهم ومشتواهم وما أطيب طبيخهم وهو يشرب الطبيخ المنصف وطبخ الصباغ البقم وغيره وأخذ طباخة البقم فصبغ بها وطرح سائرها وهي اسم ما يحتاج إليه مما يطبخ كالصهارة والعصارة‏.‏
وتطبخ الرجل‏:‏ أكل البطيخ وأكل الطبيخ‏:‏ لغة أهل المدينة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طبختهم الهواجر وخرجوا في طبيخة الحرّ وطبائخه وهي سمائمه وقت الهجير‏.‏
وطبخه الجدريّ والحصبة‏.‏
قال‏:‏ طبيخ نحاز أو طبيخ أميهة صغير العظام سيء القشم أملط ومنه‏:‏ الحمى الطابخ‏:‏ الصالب‏.‏
وما به طباخ‏:‏ قوّة‏.‏
وما في كلامه طباخ‏:‏ فائدة وأصله اللحم الأعجف الذي ما فيه جدوى لطابخه‏.‏
وهو أبيض المطبخ وهم بيض المطابخ‏.‏
وقال‏:‏ أما الملوك فأنت اليوم ألأمهم لؤماً وأبيضهم سربال طباخ

##### Türkçe

ط ب خ
**طبخ** eti ve suyu pişirdi; iyi pişmiş bir ekmek ve iyi pişmiş bir tuğla (vardır). Ve denilir: “Bir kazan mı pişiriyorsunuz yoksa **مليلاً** mı?” Ve **اطّبخ** etti ve kendi için kızarttı; ve bu, onların **مطّبخ**ları ve **مشتواهم**udur. Ve onların **طبيخ**i ne kadar daha lezzetlidir! O, **الطبيخ المنصف**i içer. Ve boyacı, **البقم**ı ve başkasını pişirdi; ve **طباخة البقم**ı aldı da onunla boyadı ve geri kalanını attı; ve o, **الصهارة** ve **العصارة** gibi, pişirilen şeylerden ihtiyaç duyulana verilen addır.‏
Ve **تطبخ** etti adam: karpuz yedi; ve **أكل الطبيخ**: Medine ehlinin dilidir.‏
Ve mecazdan: onları öğle sıcağı kavurdu; ve sıcağın **طبيخة**sinde ve onun **طبائخه**inde çıktılar; ve o, öğle vakti esen zehirli sıcak rüzgârlarıdır.‏
Ve onu çiçek hastalığı ve kızamık pişirdi.‏
Dedi: **طبيخ نحاز** yahut **طبيخ أميهة**; küçük kemikli, kötü **القشم**lı, tüysüz. Ve ondan: **الحمى الطابخ**: katılaştıran.‏
Ve onda **طباخ** yoktur: kuvvet.‏
Ve onun sözünde **طباخ** yoktur: fayda; ve aslı, onu pişirene yararı olmayan, içinde fayda bulunmayan zayıf ettir.‏
Ve o, **أبيض المطبخ**tur; ve onlar, **بيض المطابخ**tır.‏
Ve dedi: “Krallara gelince, sen bugün onların en aşağısısın aşağılıkça; ve onların en beyazı, **سربال طباخ**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّبْخُ: إنضاج اللحم وغيره اشتواء واقتداراً. طبخَ القِدْرَ واللحمَ يطبُخُهُ ويَطبخُه طَبخاً واطَّبخه؛ الأَخيرة عن سيبويه، فانطبخ واطَّبَخ أَي اتخذ طبيخاً، افتعل، ويكون الاطّباخ اشتواء واقتداراً. يقال: هذه خبزة جيدة الطبخ، وآجُرَّة جيدة الطبخ.
وطابِخَةُ: لقب عامر بن الياس بن مضر، لقبه بذلك أَبوه حين طبخ الضَّب، وذلك أَن باه بعثه في بغاء شيء فوجد أَرنباً
(* هكذا بالأصل) فطبخها
وتشاغل بها عنه فسمي طابخة. وتميمُ بنُ مرّ ومزينة وضبة بنو أَدّ بن طابخة بن خِندِف، وكأَنه إِنما أَثبت الهاء في طابخة للمبالغة.
والمطبخ: الموضع الذي يطبخ فيه؛ وفي التهذيب: المَطَبخ بيت الطَّباخ، والمِطبخ، بكسر الميم؛ قال سيبويه: ليس على الفعل مكاناً ولا مصدراً ولكنه اسم كالمربد. والمِطْبخ آلة الطبخ.
والطَّبَّاخ: معالج الطبخ وحرفته الطِّباخة؛ وقد يكون الطبخ في القرص والحنطة. ويقال: أَتقدروُنَ أَم تشوُون؟ وهذا مُطَّبَخ القوم ومُشْتواهم. ويقال: اطَّبِخُوا لنا قُرصاً. وفي حديث جابر: فاطَّبخنا هو افتعلنا من الطبخ فقلبت التاء لأَجل الطاء قبلها.
والاطّباخ: مخصوص بمن يطبخ لنفسه، والطبخ عام لنفسه ولغيره. والطِّبْخُ: اللحمُ المطبوخ. والطبيخ: كالقدير، وقيل: القدير ما كان بِفِحىً وتوابِلَ، والطبيخ: ما لم يفَحَّ.
واطَّبَخنا: اتخذنا طبيخاً؛ وهذا مُطَّبَخ القوم وهذا مُشْتواهم. والطُّباخَة: الفُوارَة، وهو ما فار من رغوة القِدر إِذا طبخ فيها. وطبُاخَة كل شيء: عصارته المأْخوذة منه بعد طَبْخِه كعصارة البَقَّمِ ونحوه. التهذيب: الطُّباخَة ما تحتاج إِليه مما يُطبَخ نحو البَقَّمِ تأَخذ طُباخَتَه للصبغ وتطرح سائره؛ وقول الشاعر:
والله لولا أَن تَحُشَّ الطُّبَّخُ
بِيَ الجَحِيمَ، حيث لا مُسْتَصْرَخُ
يعني بالطُّبَّخ الملائكة الموكلين بالعذاب يعني عذاب الكفار، والطُّبَّخ جمع طابخ.
والطبيخ: ضرب من الأَشربة؛ ابن سيده: والطبيخ ضرب من المُنَصَّف. وطَبَخ الحَرُّ الثمر: اءنضجه؛ ومنه قول أَبي حَثْمة قي صفة التمر: تُحفةُ الصائم وتَعِلَّةُ الصبيِّ ونُزُلُ مريمَ، عليها السلام، وتُطبَخُ ولا تُعَنِّي صاحبهَا.
وطبائخ الحر: سمائمها في الهواجر، واحدتها طبيخة؛ قال الطرماح: ومستأْنس بالقَفرِ، باتت تلُفُّه
طبائخُ حرٍّ، وقعُهُنَّ سَفُوعُ
والطابخة: الهاجرة. والصابخُ: الحمَّى الصالِبُ.
والطّبَاخُ: القوَّة. ورجل ليس به طباخ أَي ليس به قوّة ولا سِمن، ووجد بخط الأَزهري طُباخ، بضم الطاء، ووجد بخط الإِيادي طَباخ، بفتح الطاء؛ قال حسان بن ثابت:
المالُ يَغْشَى رجالاً لا طَباخَ بهم،
كالسَّيل يَغْشَى أُصولَ الدِّندِن البالي
ومعناه: لا عقل لهم. والدِّنْدِنُ: ما بلي وعفِنَ من أُصول الشجر، الواحدة دِنْدِنَة، و قد جاء هذا البيت في شعر لِحَيَّةَ بن خلف الطائي يخاطب امرأَة من بني شمحَى بن جرم يقال لها أَْسماءُ، وكانت تقول ما لِحَيَّة مال فقال مجاوباً لها:
تقول أَسماء لما جئت خاطبها:
يا حيُّ ما أَرَبي إِلاَّ لذي مالِ
أَسماءُ لا تفعليها، رُبّ ذي إِبل
يغشى الفَواحش، لا عَفّ ولا نال
الفقر يزري بأَقوام ذوي حسب،
وقد يسوّد، غيرَ السيد، المالُ
(* في هذا البيت إقواء)
والمال يغشى أُناساً، لا طَبَاخ لهم،
كالسيل يغشى أُصول الدِّندِن البالي
أَصون عرضي بمالي لا أُدنسه،
لا بارك الله بعد العرض في المال
أَحتال للمال، إِن أَودى، فأَكسبه
ولست للعرض، إن أودى، بمخنال
قوله نال من النوال وأَصله نَوِلَ مثل قولهم كبش صافٍ وأَصله صَوِفٌ؛ وفي حديث ابن المسيب: ووقعت الثالثة فلم ترتفع، وفي الناس طباخ: أَصل الطباخ القوّة والسمن ثم استعمل في غيره، فقيل: لا طباخ له أَي لا عقل له ولا خير عنده؛ أَراد أَنها لم تبق في الناس من الصحابة أَحداً؛ وعليه يبنى حديث الأَطبخ الذي ضرب أُمّه عند من رواه بالخاء. وفي الحديث: إِذا أَراد الله بعبد سوءاً جعل ماله في الطبيخين؛ قيل: هما الجص والآجرّ، فعيل بمعنى مفعول. وامرأَة طباخية مثل علانية: شابة ممتلئة مكتنزة اللحم؛ قال الأَعشى:
عبْهَرةُ الخَلْقِ طَباخِيَّةٌ،
تَزينه بالخُلُق الطاهر
(* قوله «طباخية» في خط المؤلف بتشديد الياء وان كان ما قبله يقتضي التخفيف، وفي القاموس ككراهية وغرابية، بتشديد الياء ففيه التخفيف والتشديد).ويروى لُباخِيَّة. وقيل: امرأَة طباخية عاقلة مليحة، وفي كلامه طُباخ إِذا كان محكماً.
والمُطَبَّخُ: الشابُّ الممتلئ؛ ابن الأَعرابي: يقال للصبي إِذا ولد: رضيع وطفل ثم فطيم ثم دارِجٌ ثم جَفْر ثم يافع ثم شَدَخ ثم مطبخ ثم كوكب.وطبَّخ: ترعرع وعقل.
ابن سيده: والمُطبِّخ، بكسر الباء مشدّدة: من أَولاد الضأْن أَملأُ ما يكون؛ وقيل: هو الذي كاد يلحق بأَبيه وأَوّله حِسْل ثم غَيْداق ثم مُطَبِّخٌ ثم خُضَرِم ثم ضبّ.
وقد طَبَّخَ الحِسلُ تطبيخاً: كبر.
ورجل طبْخَةُ: أَحمق، والمعروف طيخة.
والأَطبخ: المستحكم الحمق كالطبخة بيِّن الطبَخ. وفي الحديث: كان في الحي رجل له زوجة وأُم ضعيفة فشكت زوجتُه إِليه أُمه فقام الأَطبخ إِلى أُمه فأَلقاها في الوادي؛ حكاه الهروي في الغريبين.
والطِّبِّيخُ بلغة أَهل الحجاز: البطيخ، وقيده أَبو بكر بفتح الطاء.

##### Türkçe

**الطَّبْخُ**: etin ve başkasını, kızartma ve tencerede pişirme olarak olgunlaştırmaktır. **طبخَ القِدْرَ** ve eti, onu **يطبُخُهُ** ve **يَطبخُه** diye pişirir; **طَبخاً** ve **اطَّبخه** (sonuncusu Sîbeveyh’tendir); böylece **انطبخ** ve **اطَّبَخ** yani bir **طبيخاً** edindi; **افتعل** (babındandır); ve **الاطّباخ** kızartma ve tencerede pişirme olur. Denir: Bu ekmek, pişirmesi iyi bir ekmektir; ve tuğla, pişirmesi iyi bir tuğladır.

Ve **طابِخَةُ**: Âmir b. İlyâs b. Mudar’ın lakabıdır; babası ona bu lakabı, keler (**الضَّب**) pişirdiği zaman lakapladı; bu da şudur ki: babası onu bir şey aramaya gönderdi de bir tavşan buldu
(* asılda böyledir) onu pişirdi
ve onunla meşgul olup ondan (babasından) oyalanınca **طابخة** diye adlandırıldı. Ve Temîm b. Murr ve Muzeyne ve Dubbe, **طابخة** b. Hındif’in oğlu **أَدّ**’in oğullarıdır; ve sanki **طابخة**’deki **الهاء**’yı ancak mübalağa için sabit kılmıştır.

Ve **المطبخ**: içinde pişirilen yerdir; ve Tehzîb’de: **المَطَبخ** aşçının evidir; ve **المِطبخ** (mîm’in kesresiyle); Sîbeveyh dedi: fiil üzere ne mekân ne de masdar değildir; fakat **المربد** gibi bir isimdir. Ve **المِطْبخ** pişirme âletidir.

Ve **الطَّبَّاخ**: pişirmeyi işleyen; ve onun sanatı **الطِّباخة**’dır; ve pişirme, yufkada ve buğdayda da olabilir. Ve denir: Tencerede mi pişiriyorsunuz yoksa kızartıyor musunuz? Ve bu, kavmin **مُطَّبَخ**’ıdır ve onların **مُشْتواهم**’ıdır. Ve denir: Bize bir yufka **اطَّبِخُوا**. Câbir hadîsinde: “**فاطَّبخنا**” yani pişirmeden **افتعلنا** ettik; önündeki **الطاء** sebebiyle **التاء** çevrildi.

Ve **الاطّباخ**: kendisi için pişiren kimseye mahsustur; **الطبخ** ise kendisi için de başkası için de geneldir.

Ve **الطِّبْخُ**: pişmiş ettir. Ve **الطبيخ**: **القدير** gibidir; ve denildi: **القدير** **بِفِحىً** ve baharatlarla olan şeydir; **الطبيخ** ise **يفَحَّ** etmeyen şeydir.

Ve **اطَّبَخنا**: bir **طبيخاً** edindik; ve bu, kavmin **مُطَّبَخ**’ıdır ve bu onların **مُشْتواهم**’ıdır.

Ve **الطُّباخَة**: kaynamadır; o, tencerede pişirildiği zaman tencerenin köpüğünden kaynayıp taşan şeydir.

Ve her şeyin **طبُاخَة**’si: pişirilmesinden sonra ondan alınan özsuyudur; **البَقَّمِ**’in özsuyu ve benzeri gibi. Tehzîb: **الطُّباخَة** pişirilen şeylerden ihtiyaç duyduğun şeydir; **البَقَّمِ** gibi; boyama için onun **طُباخَتَه**’sini alırsın ve geri kalanını atarsın; ve şairin sözü:
والله لولا أَن تَحُشَّ الطُّبَّخُ
بِيَ الجَحِيمَ، حيث لا مُسْتَصْرَخُ
**الطُّبَّخ** ile, azaba vekil kılınmış melekleri kasteder; yani kâfirlerin azabını; ve **الطُّبَّخ** **طابخ**’ın cem‘idir.

Ve **الطبيخ**: içeceklerden bir türdür; İbn Sîde: ve **الطبيخ** **المُنَصَّف**’ten bir türdür.

Ve **طَبَخ الحَرُّ الثمر**: onu olgunlaştırdı; ve ondan, Ebû Hasme’nin hurmanın vasfında sözü:
تُحفةُ الصائم وتَعِلَّةُ الصبيِّ ونُزُلُ مريمَ، عليها السلام، وتُطبَخُ ولا
تُعَنِّي صاحبهَا.
Ve sıcağın **طبائخ**’i: öğle sıcağındaki yakıcı sıcaklıklarıdır; bir tanesi **طبيخة**’dir; Tırmâh dedi:
ومستأْنس بالقَفرِ، باتت تلُفُّه
طبائخُ حرٍّ، وقعُهُنَّ سَفُوعُ
Ve **الطابخة**: öğle sıcağıdır. Ve **الصابخُ**: şiddetli humma.

Ve **الطّبَاخُ**: kuvvettir. Ve kendisinde **طباخ** olmayan adam: yani kendisinde ne kuvvet ne de semizlik vardır; ve Ezherî’nin hattında **طُباخ** (tâ’nın zammıyla) bulundu; ve Îyâdî’nin hattında **طَباخ** (tâ’nın fethasıyla) bulundu; Hassân b. Sâbit dedi:
المالُ يَغْشَى رجالاً لا طَباخَ بهم،
كالسَّيل يَغْشَى أُصولَ الدِّندِن البالي
Ve manası: onlarda akıl yoktur. Ve **الدِّنْدِنُ**: ağaç köklerinden eskimiş ve çürümüş olan şeydir; bir tanesi **دِنْدِنَة**’dir. Ve bu beyit, Tayyî’li Lihye b. Halef’in şiirinde, Cerm’in oğlu Şamhâ b. Benî’den, kendisine **أَْسماءُ** denilen bir kadına hitap ederken gelmiştir; ve o, “Lihye’ye ne oluyor, malı ne?” derdi; o da ona cevap vererek dedi:
تقول أَسماء لما جئت خاطبها:
يا حيُّ ما أَرَبي إِلاَّ لذي مالِ
أَسماءُ لا تفعليها، رُبّ ذي إِبل
يغشى الفَواحش، لا عَفّ ولا نال
الفقر يزري بأَقوام ذوي حسب،
وقد يسوّد، غيرَ السيد، المالُ
(* bu beyitte ikvâ vardır)
والمال يغشى أُناساً، لا طَبَاخ لهم،
كالسيل يغشى أُصول الدِّندِن البالي
أَصون عرضي بمالي لا أُدنسه،
لا بارك الله بعد العرض في المال
أَحتال للمال، إِن أَودى، فأَكسبه
ولست للعرض، إن أودى، بمخنال
Onun sözü **نال**: **النوال**’dandır; ve aslı **نَوِلَ**’dir; onların “**كبش صافٍ**” demeleri gibi; ve aslı **صَوِفٌ**’dur. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “Üçüncüsü vuku buldu da yükselmedi; ve insanlarda **طباخ** vardır”: **الطباخ**’ın aslı kuvvet ve semizliktir; sonra başkasında kullanıldı; böylece “onun **طباخ**’ı yoktur” denildi; yani onun aklı yoktur ve onda hayır yoktur; onun muradı: sahâbeden insanlarda bir tek kimse bırakmadığıdır; ve buna göre, onu **بالخاء** ile rivayet eden kimseye göre, annesini döven **الأَطبخ** hadîsi bina edilir. Ve hadîste: “Allah bir kula kötülük murad ederse, onun malını **الطبيخين**’de kılar”; denildi: ikisi alçı ve tuğladır; **فعيل** mânâsı **مفعول**’dür. Ve **طباخية** kadın, **علانية** gibi: genç, dolgun, eti toplanmış kadındır; A‘şâ dedi:
عبْهَرةُ الخَلْقِ طَباخِيَّةٌ،
تَزينه بالخُلُق الطاهر
(* “**طباخية**” sözü, müellifin hattında yâ’nın şeddelenmesiyle; her ne kadar ondan önceki hafifletmeyi gerektirse de; ve Kâmûs’ta **ككراهية وغرابية** gibi, yâ’nın şeddelenmesiyle; onda hafifletme ve şeddelendirme vardır). Ve **لُباخِيَّة** diye de rivayet edilir. Ve denildi: **طباخية** kadın: akıllı, güzel; ve sözünde **طُباخ** vardır, eğer sağlamlaştırılmış ise.

Ve **المُطَبَّخُ**: dolgun gençtir; İbnü’l-A‘râbî: çocuk için, doğduğu zaman denir: **رضيع** ve **طفل**; sonra **فطيم**; sonra **دارِجٌ**; sonra **جَفْر**; sonra **يافع**; sonra **شَدَخ**; sonra **مطبخ**; sonra **كوكب**. Ve **طبَّخ**: büyüdü ve akıllandı.

İbn Sîde: ve **المُطبِّخ** (bâ’nın kesresiyle, şeddeli): koyun yavrularından en dolgun olduğu zamandır; ve denildi: babasına yetişmek üzere olan şeydir; ve onun evveli **حِسْل**; sonra **غَيْداق**; sonra **مُطَبِّخٌ**; sonra **خُضَرِم**; sonra **ضبّ**.

Ve **طَبَّخَ الحِسلُ تطبيخاً**: büyüdü.

Ve **طبْخَةُ** adam: ahmaktır; bilinen **طيخة**’dir.

Ve **الأَطبخ**: sağlamlaşmış ahmaklık sahibi; **الطبخة** gibi; **الطبَخ**’ı açık olan. Ve hadîste: mahallede bir adam vardı; onun bir eşi ve zayıf bir annesi vardı; eşi ona annesini şikâyet etti; derken **الأَطبخ** annesine kalktı da onu vadiye attı; Herevî bunu **الغريبين**’de hikâye etti.

Ve **الطِّبِّيخُ** Hicaz ehlinin dilinde: **البطيخ**’tir; Ebû Bekir onu **الطاء**’ın fethasıyla kayıtladı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ب خ * * طَبَخ * القدر واللحم * فانْطَبَخَ * وبابه نصر والموضع * مَطْبَخٌ * بفتح الميم لا غير و * اطَّبَخَ * بتشديد الطاء اتخذ * طبِيخا * قال بن السكيت * الاطِّبَاخُ * يكون اقتدار واشتواء تقول هذه خبزة جيدة * الطَّبْخِ * وآجرة جيدة الطبخ وتقول هذا * مُطَّبَخُ * القوم بتشديد الطاء وهذا مشتواهم

##### Türkçe

* ط ب خ * **طَبَخَ**: tencereyi ve eti pişirdi; böylece **انْطَبَخَ**: pişti. Babı **نصر**’dır. Yer: **مَطْبَخٌ**; mîm’in fethasıyla, başka değil. Ve **اطَّبَخَ**: طاء’nın şeddelenmesiyle; **طبِيخا** edindi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الاطِّبَاخُ**; kudret (tencere yemeği) ve ızgara olma olur. “Bu ekmek **الطَّبْخِ** bakımından iyidir” dersin; ve “bu kerpiç **الطبخ** bakımından iyidir” dersin. Ve “bu, kavmin **مُطَّبَخُ**’udur” dersin, طاء’nın şeddelenmesiyle; ve “bu, onların ızgaralarıdır.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطبخ: الإنضاج، سواء كان للحم أو غيره، اشتواء واقتدارا. وقد طبخ القدر واللحم، كنصر ومنع يطبخه ويطبخه طبخا، واطبخه، الأخيرة عن سيبويه فانطبخ، واطبخ، كافتعل: اتخذ طبيخا. ويكون الاطباخ اشتواء واقتدارا، يقال هذه خبزة جيدة الطبخ، وآجرة جيدة الطبخ. والمطبخ، كمسكن: موضعه الذي يطبخ فيه. وفي التهذيب: المطبخ: بيت الطباخ. والمطبخ، بكسر الميم، قال سيبويه: ليس على الفعل مكانا ولا مصدرا، ولكنه اسم كالمربد. وفي الأساس: والموضع مطبخ، بالكسر: فلينظر هذا مع عبارة المصنف. والمطبخ كمنبر: آلته، أي الطبخ، أو القدر، لأنه يطبخ بها. والطباخ ككتان: معالجه، أي الطبخ. وفي اللسان، وقد يكون الطبخ في القرص والحنطة، ويقال: أتقدرون أم تشوون. وهذا مطبخ القوم ومشتواهم. ويقال: اطبخوا لنا قرصا. وفي حديث جابر فاطبخنا، هو افتعلنا، من الطبخ فقلبت التاء لأجل الطاء قبلها. والاطباخ مخصوص بمن يطبخ لنفسه. والطبخ عام لنفسه ولغيره، وسيأتي. والطباخة، ككناسة: الفوارة، وهو ما فار من رغوة القدر إذا طبخ فيها. وطباخة كل شيء عصارته المأخوذة منه بعد طبخه، كعصارة البقم ونحوه. وفي التهذيب: الطباخة: ما تأخذ ما تحتاج إليه مما يطبخ، نحو البقم تأخذ طباخته للصبغ وتطرح سائره. ويقال: هو يشرب الطبيخ اسم لضرب من الأشربة. وعن ابن سيده: ضرب من المنصف من الأشربة. وفي الحديث: إذا أراد الله بعبد سوءا جعل ماله في الطبيخين، قيل: هما الجص والآجر. فعيل بمعنى مفعول. وقول الشاعر:
  والله لولا أن تحش الطـبـخ                      بي الجحيم حيث لا مستصرخ وهو كقبر: ملائكة العذاب، يعني الكفار، الواحد طابخ. والطباخ، كسحاب، كذا وجد بخط الإيادي، ويضم، كذا وجد بخط الأزهري: الإحكام والقوة والسمن، يقال: رجل في كلامه طباخ، إذا كان محكما. ورجل ليس به طباخ، أي ليس به قوة ولا سمن، قال حسان بن ثابت:
  المال يغشي رجالا لا طباخ بهـم                      كالسيل يغشي أصول الدندن البالي وفي حديث ابن المسيب: ووقعت الثالثة فلم ترتفع وفي الناس طباخ. قال في اللسان: أصل الطباخ القوة والسمن، ثم استعمل في غيره، فقيل: لا طباخ له، أي لا عقل له ولا خير عنده. أراد أنها لم تبق في الناس من الصحابة أحدا. ومثله في المشارق للقاضي عياض. وفي الأساس: في المجاز: وما في كلامه طباخ، وأصله اللحم الأعجف الذي ما فيه جدوى لطابخه. وتطبخ الرجل: أكل الطبيخ كسكين، وهو البطيخ بلغة أهل الحجاز، وفي الأساس: لغة أهل المدينة، وقيده أبو بكر بفتح الطاء. ومن المجاز: الطابخ: الحمى الصالب، وقد طبخه الجدري والحصبة. ومن المجاز: الطابخة: الهاجرة وقد طبختهم الهواجز. وخرجوا في طبيخة الحر وطبائخه، وهي سمائمه وقت الهجير. قال الطرماح:
  ومستأنس بالقفز باتت تلفه                      طبائخ حر وقعهن سفوع وطابخة: لقب عامر بن الياس ابن مضر، وهو والد أد، وكأنه إنما أثبت الهاء في طابخة للبالغة، لقبه بذلك أبوه حين طبخ الضب، وذلك أن أباه بعثه في بغاء شيء فوجد أرنبا فطبخها وتشاغل بها عنه. وطبائخ الحر: سمائمه، جمع طبيخة، وهو مجاز كما تقدم. وامرأة طباخية ككراهية وغرابية: شابة ممتلئة مكتنزة اللحم. قال الأعشي:
  عبهرة الخلق طباخية                      تزينه بالخلق الطاهر

  ويروي لباخية. أو امرأة طباخية: عاقلة مليحة. والمطبخ، كمحدث: أول ولد الضب أملأ ما يكون، قاله ابن سيده وقيل: هو الذي كاد يلحق بأبيه. وأوله: حسل، ثم غيداق، ثم مطبخ ثم خضرم، ثم ضب. وقد طبخ الحسل تطبيخا: كبر. والشاب الممتلىء. قال ابن الأعرابي: يقال للصبي إذا ولد: رضيع وطفل، ثم فطيم، ثم دارج، ثم جفر، ثم يافع، ثم شدخ، ثم مطبخ، ثك كوكب. وقد طبخ تطبيخا: ترعرع وعقل وكبر. والأطبخ: المستحكم الحمق، كالطبخة، بفتح فسكون، بين الطبخ. ورجل طبخة أحمق، والمعروف طيخة وسيأتي. وفي الحديث: كان في الحي رجل له زوجة وأم ضعيفة، فشكت زوجته إليه أمه، فقام الأطبخ إلى أمه فألقاها في الوادي حكاه الهروي في الغريبين، وروي بالحاء أيضا. واطبخ اطباخا، من باب افتعل: اتخذ طبيخا، وهو كالقدير. وقيل: القدير: ما كان بفحا وتوابل، والطبيخ مالم يفح. وهذا مطبخ القوم ومشتواهم، وقد يكون الطبخ في القرص والحنطة والمطابخ: ع بمكة: ومما يستدرك عليه: الطبخ بالكسر: اللحم المطبوخ وطبخ الحر الثمر: أنضجه. وفي الأساس: ومن المجاز: هو أبيض المطبخ، وهم بيض المطابخ.

##### Türkçe

**الطبخ**: pişirme/olgunlaştırma; ister et için olsun ister başkası için, kızartma ve tencerede pişirme olarak. “Tencereyi ve eti pişirdi”; **نصر** ve **منع** gibi: **يطبخه** ve **يطبخه** (onu pişirir) **طبخا** (pişirme olarak); ve **اطبخه**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir; böylece **انطبخ**; ve **اطبخ**; **افتعل** gibi: **اتخذ طبيخا** (bir **طبيخ** edindi/yaptı). Ve **الاطباخ** kızartma ve tencerede pişirme olur; “bu ekmek iyi **الطبخ**lıdır (iyi pişmiştir)” denir; ve “iyi **الطبخ**lı bir tuğla”. Ve **المطبخ**, **مسكن** gibi: içinde pişirilen yeri. Ve **التهذيب**’de: **المطبخ**: aşçının evi. Ve **المطبخ**, mîm’in kesresiyle; Sîbeveyh dedi: fiil üzere ne mekân (ismi)dir ne de masdardır; fakat **المربد** gibi bir isimdir. Ve **الأساس**’ta: ve yer **مطبخ**tır, kesre ile: öyleyse bu, musannifin ibaresiyle birlikte gözden geçirilsin. Ve **المطبخ** **منبر** gibi: onun âleti; yani **الطبخ**ın, yahut tencerenin; çünkü onunla pişirilir. Ve **الطباخ** **كتان** gibi: onun işleyeni; yani **الطبخ**ın. Ve **اللسان**’da: ve **الطبخ** ekmek yufkasında (**القرص**) ve buğdayda (**الحنطة**) da olabilir; ve “tencerede mi pişiriyorsunuz yoksa kızartıyor musunuz?” denir. Ve “bu, kavmin **مطبخ**ı ve **مشتواهم**’udur.” Ve “bize bir **قرص** pişirin” denir. Câbir hadîsinde: “**فاطبخنا**”; o, “**افتعلنا**”dır; **الطبخ**tan; önündeki **الطاء** sebebiyle **التاء** çevrilmiştir. Ve **الاطباخ** kendisi için pişiren kimseye mahsustur. Ve **الطبخ** kendisi için de başkası için de geneldir; ve gelecektir. Ve **الطباخة**, **كناسة** gibi: kaynayan köpük; o, tencerenin köpüğünden, içinde pişirildiğinde kaynayan şeydir. Ve her şeyin **طباخة**sı: pişirilmesinden sonra ondan alınan özsuyu; **عصارة البقم** ve benzeri gibi. Ve **التهذيب**’de: **الطباخة**: pişirilen şeyden ihtiyaç duyduğunu aldığın şey; meselâ **البقم**: boyama için onun **طباخة**sını alırsın ve geri kalanını atarsın. Ve denir: o, **الطبيخ** içer; **الطبيخ** içeceklerden bir türün adıdır. İbn Sîde’den: içeceklerden orta (ne çok yoğun ne çok hafif) bir tür. Hadîste: “Allah bir kula kötülük dilediğinde, onun malını iki **الطبيخ**te kılar”; denildi ki: ikisi **الجص** ve **الآجر**dir. **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Şairin sözü:
  “Vallahi, eğer **الطبخ** (ceza melekleri) beni cehennemde, feryat edenin bulunmadığı yerde sıkıştırmasaydı...”
Ve o, **قبر** gibi: azap melekleri; yani kâfirler; tekili **طابخ**tır. Ve **الطباخ**, **سحاب** gibi; böylece İyâdî’nin hattında bulundu; ve damme ile de olur; böylece Ezherî’nin hattında bulundu: sağlamlaştırma, kuvvet ve semizlik; “sözünde **طباخ** olan bir adam” denir; eğer sağlam ise. Ve “onda **طباخ** yok” (yani onda ne kuvvet ne semizlik var). Hassân b. Sâbit dedi:
  “Mal, kendilerinde **طباخ** olmayan adamları örter;
  tıpkı selin, eski **الدندن**’in köklerini örtmesi gibi.”
İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “üçüncüsü vuku buldu da, insanlar içinde bir **طباخ** varken yükselmedi.” **اللسان**’da dedi: **الطباخ**ın aslı kuvvet ve semizliktir; sonra başkasında kullanıldı; böylece “onun **طباخ**ı yok” denildi; yani onun aklı yoktur ve yanında hayır yoktur. Muradı: sahâbeden kimseyi insanlarda bırakmadı. Bunun benzeri Kadı İyâd’ın **المشارق**’ında. Ve **الأساس**’ta: mecazda: “sözünde **طباخ** yok”; aslı, pişiricisine faydası olmayan cılız ettir. Ve **تطبخ الرجل**: **الطبيخ** yedi; **سكين** gibi; o da **البطيخ**tır, Hicaz ehlinin dilinde. Ve **الأساس**’ta: Medine ehlinin dili; Ebû Bekir onu **الطاء**’ın fethasıyla kayıtladı. Mecazdan: **الطابخ**: yakıcı humma; ve çiçek (**الجدري**) ve kızamık (**الحصبة**) onu “pişirdi” (yaktı). Mecazdan: **الطابخة**: öğle sıcağı; ve **الهواجز** onları “pişirdi” (kavurdu). Ve sıcağın **طبيخة**sında ve onun **طبائخه**’inde çıktılar; o, öğle vaktindeki semûmlarıdır. Tırimmâh dedi:
  “Ve sıçrayışla ünsiyet eden (bir kimse), geceleyin onu sarar;
  vuruşları yakıcı olan sıcak **طبائخ**leri.”
Ve **طابخة**: Mudar oğlu İlyâs b. Âmir’in lakabıdır; o, **أد**’in babasıdır; sanki **طابخة**da mübalağa için yalnızca **الهاء**yı sabit kıldı; babası ona bu lakabı, keler (**الضب**) pişirdiği zaman taktı; çünkü babası onu bir şey aramaya göndermişti; o da bir tavşan (**أرنب**) buldu, onu pişirdi ve onunla meşgul olup babasından geri kaldı. Ve sıcağın **طبائخ**leri: onun semûmlarıdır; **طبيخة**’nin cemidir; ve bu, daha önce geçtiği üzere mecazdır. Ve **طباخية** bir kadın, **كراهية** ve **غرابية** gibi: genç, dolgun, eti yığılmış. A‘şâ dedi:
  “Yaratılışı iri, **طباخية**;
  onu temiz huyla süsler.”

Ve **لباخية** diye de rivayet edilir. Yahut **طباخية** bir kadın: akıllı, güzel. Ve **المطبخ**, **محدث** gibi: kelerin ilk yavrusu; en dolu olduğu hâl; bunu İbn Sîde söyledi. Ve denildi ki: babasına yetişmeye yaklaşmış olandır. Ve onun ilki: **حسل**, sonra **غيداق**, sonra **مطبخ**, sonra **خضرم**, sonra **ضب**. Ve **طبخ الحسل تطبيخا**: büyüdü. Ve dolgun genç. İbnü’l-A‘râbî dedi: çocuk doğduğunda ona denir: **رضيع** ve **طفل**; sonra **فطيم**; sonra **دارج**; sonra **جفر**; sonra **يافع**; sonra **شدخ**; sonra **مطبخ**; sonra **كوكب**. Ve **طبخ تطبيخا**: serpilip büyüdü, akıllandı ve büyüdü. Ve **الأطبخ**: pekişmiş ahmaklık sahibi; **الطبخة** gibi; fetha sonra sükûn ile; **الطبخ** arasında. Ve “**طبخة** bir adam”: ahmak; bilinen **طيخة**dır; ve gelecektir. Hadîste: “mahallede bir adam vardı; onun bir eşi ve zayıf bir annesi vardı; eşi ona annesini şikâyet etti; bunun üzerine **الأطبخ** annesine kalktı da onu vadiye attı”; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti; hâ ile de rivayet edildi. Ve **اطبخ اطباخا**, **افتعل** bâbından: **طبيخ** edindi/yaptı; ve o, **القدير** gibidir. Ve denildi ki: **القدير**: içinde **فحا** ve baharatlar (**توابل**) olan şeydir; ve **الطبيخ**: **يفح** etmeyen (baharatı keskinleşmeyen) şeydir. Ve “bu, kavmin **مطبخ**ı ve **مشتواهم**’udur”; ve **الطبخ** **القرص** ve **الحنطة**da da olabilir. Ve **المطابخ**: Mekke’de bir yer adıdır. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: kesre ile **الطبخ**: pişmiş et. Ve “sıcağın **طبخ**ı meyveyi”: onu olgunlaştırması. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “o, **المطبخ**ın beyazıdır”; ve “onlar, **المطابخ**ın beyazlarıdır.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَبَخَ
1 طَبَخَ ذ , (S, A, K, &c.,) aor. طَبُخَ (L, Msb, K) and طَبَخَ , (L, K,) inf. n. طَبْخٌ; (L, Msb, K;) and ↓ اِطَّبَخَ, (Sb, L;) He cooked (S, L, K;) flesh-meat, (S, A, L,) &c., (L,) either in a cookingpot [by boiling or stewing or the like] or by roasting or broiling or frying; (S, * L, K;) the former verb [accord. to some] said of one who cooks for himself or for others; and the latter, of one who cooks only for himself: (L: [but see an ex. in what follows, of this paragraph; and see also the latter verb below:]) or the former signifies he cooked flesh-meat with broth or gravy. (Az, Msb.) And you say also طَبَخَ القِدْرَ He cooked [the contents of] the cooking-pot. (S, L.) And طَبَخَ المَرَقَ [He cooked the broth]. (A.) ― -b2- And طَبَخَ He (a dyer) decocted Brazil-wood (بَقَّم) &c. (A. [See طُبَاخَةٌ.]) ― -b3- And He baked bread, and wheat, and bricks [and clay and pottery]. (L.) One says, هٰذِهِ خُبْزَةٌ جَيِّدَةُ الطَّبْخِ This is a cake of bread well baked [in the hot ashes]. (S, A, * L, Msb.) And هٰذِهِ آجُرَّةٌ خَيِّدَةُ الطَّبْخِ This is a brick well baked. (L, Msb.) And ↓ اِطَّبِخُوا لَنَا قُرْصًا [Bake ye for us (app. meaning for us including yourselves) a round cake of bread]. (S.) ― -b4- Also (assumed tropical:) It (the heat) ripened the fruit. (TA.) And طَبَخَتْهُمُ الهَوَاجِرُ (tropical:) [The vehement midday-heats fevered them]. (A.) And طَبَخَهُ الجُدَرِىُّ (tropical:) [The small-pox affected him with a hot, or burning, fever]: and in like manner one says of the حَصْبَة [i. e. measles, or spotted fever: see طَابِخٌ]. (A.) ― -b5- [And (assumed tropical:) He dressed silk: see the pass. part. n., below.] -A2- [طَبِخَ, aor. طَبَخَ , inf. n. طَبَخٌ, accord. to the L, seems to signify He was, or became, confirmed in stupidity: but only the inf. n. is there mentioned: and this is doubtful: see أَطْبَخُ.]

طبّخ
2 طبّخ ذ , inf. n. تَطْبِيخٌ, It (a حِسْل [or young lizard of the species called ضَبّ]) grew big; syn. كَبِرَ. (S. [See مُطَبِّخٌ.]) ― -b2- And He (a boy) became active, and grew up, or became a young man; (L, K;) grew big; syn. كَبِرَ; (K;) and became intelligent. (L.)

تطبّخ
5 تطبّخ ذ He (a man) ate طِبِّيخ [or melons, or water-melons; as also تبطّخ]. (A.)

انطبح
7 انطبح ذ , (S, A, L, Msb, K,) and ↓ اِطَّبَخَ, (K, [but this latter seems to be a mistake, occasioned by a misunderstanding of the word اِشْتَوَى, one of the words by which it is expl. in several of the lexicons,] It (flesh-meat, S, A, L, and the same is said of other things, L) was, or became, cooked, either in a cooking-pot [by boiling or stewing or the like] or by roasting or broiling or frying: (S, L, K:) or it (flesh-meat) was, or became, cooked with broth, or gravy. (Az, Msb.) And you say also, انطبخت القِدْرُ [The contents of] the cooking-pot became cooked. (S, L.) And انطبخ المَرَقُ [The broth became cooked]. (A.) ― -b2- [Said of bread, and wheat, and bricks and clay and pottery, It was, or they were, or became, baked. (See 1.)]

اِطَّبَخَ
8 اِطَّبَخَ ذ He prepared, or prepared for himself, طَبِيخ [i. e. flesh-meat cooked in a pot, &c.], syn. اِتَّخَذَ طَبِيخًا, (S, A, L, K,) or قَدِير, [which signifies flesh-meat cooked in a pot, with, or without, seeds to season it, such as pepper and cumin-seeds and the like, as expl. below, voce طَبِيخٌ]; (TA;) [it is said that] it particularly signifies he cooked for himself alone, [or it signifies for himself with others,] thus differing from طَبَخَ, as expl. above: (L:) see 1, in two places; and see also 7: ISk says that اِطِّبَاخٌ signifies the cooking in a pot and by roasting or broiling or frying. (S.) ― -b2- [Also, probably, He prepared, or prepared for himself, the beverage called طَبِيخ.]

طِبْخٌ
طِبْخٌ ذ : see طَبِيخٌ.

طَبْخَةٌ
طَبْخَةٌ ذ : see أَطْبَخُ.

طَبَاخٌ
طَبَاخٌ ذ , (S, A, K,) thus in the handwriting of El-Iyádee, (L,) and طُبَاخٌ, (K,) thus in the handwriting of Az, (L,) (assumed tropical:) Firmness, or soundness; (K;) strength, and fatness. (S, L, K.) One says, مَا بِهِ طَبَاخٌ (tropical:) There is not in it, or him, strength [nor fatness]: originally said of lean flesh-meat, that yields no benefit to him who cooks it. (A.) And رَجُلٌ لَيْسَ بِهِ طَبَاخٌ (assumed tropical:) A man in whom is no strength nor fatness. (S.) And لَا طَبَاخَ لَهُ (assumed tropical:) He has no intelligence, nor does he possess any good: and (assumed tropical:) he has no companion remaining to him. (L.) And فِى كَلَامِهِ طَبَاخٌ (assumed tropical:) In his speech is soundness. (TA.) And مَا فِى كَلَامِهِ طَبَاخٌ (tropical:) There is no profit in his speech. (A.)

طَبِيخٌ
طَبِيخٌ ذ , of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ [i. e. i. q. ↓ مَطْبُوخٌ Cooked; &c.; but accord. to general usage, it is an epithet in which the quality of a subst. predominates, signifying cooked flesh-meat]: accord. to some, flesh-meat cooked with broth or gravy; what is cooked without broth or gravy not being thus termed: (Msb:) or, as El-Karkhee says, what has broth, or gravy, and contains flesh or fat; dry fried meat, and the like, not being thus termed: (Mgh:) or i. q. قَدِيرٌ [which signifies either flesh-meat cooked in a pot, or flesh-meat cooked in a pot with seeds to season it such as pepper and cumin-seeds and the like]: or قدير is applied to that which is with seeds to season it, and طَبِيخ is that which is not seasoned with seeds such as pepper and cumin-seeds and the like: (L, TA:) [pl. أَطْبِخَةٌ:] and cooked flesh-meat is also called ↓ طِبْخٌ. (L.) ― -b2- [Also A decoction: used in this sense in medical and other books. (See also طُبَاخَةٌ.)] ― -b3- And A sort of مُنَصَّف [i. e. wine, or beverage, cooked until half of it has evaporated]. (S, M, A, K.) ― -b4- And Gypsum: and baked bricks. (K.) These are said to be meant by the last word in the following trad., اـِذَا أَرَادَ اللّٰهُ بِعَبْدٍ سُوْءًا جَعَلَ مَالَهُ فِى الطَّبِيخَيْنِ [When God desires evil to befall a man (lit. a servant), He makes his property to consist in gypsum and baked bricks]. (L.)

طُبَاخَةٌ
طُبَاخَةٌ ذ The froth, or foam, that boils over from a cooking-pot. (S, K.) ― -b2- And A decoction of anything; the extracted juice, thereof, that is taken after coction; such as that of Brazil-wood (بَقَّم), and the like: (L:) what one takes, of that which he requires [for use], of that which is cooked; such as بقّم; of which one takes the طباخة for dyeing, and throws away the rest. (T.) [See also طَبِيخٌ.]

طِبَاخَةٌ
طِبَاخَةٌ ذ The art, or business, of cooking. (K.)

طَبِيخَةُ الحَرِّ
طَبِيخَةُ الحَرِّ ذ , (A, L,) pl. طَبَائِخُ, (S, A, L, K,) (tropical:) Hot wind (S, A, L, K) blowing at midday in the season of vehement heat. (A, L.) One says, خَرَجُوا فِى طَبِيخَةِ الحَرِّ, and فى طَبَائِخِهِ, (tropical:) They went forth during the hot wind &c., and during the hot winds &c. (A.)

اِمْرَأُةٌ طَبَاخِيَةٌ
اِمْرَأُةٌ طَبَاخِيَةٌ ذ (S, L, K) and طُبَاخِيَّةٌ, (K,) A young woman, (L, K,) full, [or plump,] (L,) compact in flesh: (S, L, K:) or the latter, (L,) or both, (K,) an intelligent and beautiful woman. (L, K.)

طَبَّاخٌ
طَبَّاخٌ ذ A cook. (K.)

طِبِّيخٌ
طِبِّيخٌ ذ , (A, L, K,) written by Aboo-Bekr طَبِّيخ, with fet-h to the ط, (L,) i. q. بِطِّيخٌ [The melon; or particularly the water-melon]: (L, K:) of the dial. of El-Hijáz, (L,) or of El-Medeeneh. (A.) [Freytag says that, accord. to some, but he does not not name his authority, it is a large, round melon, rough to the touch, and without a neck, different from the بطيخ, which is a small melon.]

طَابِخٌ
طَابِخٌ ذ [act. part. n. of طَبَخَ: ― -b2- and hence,] sing. of طُبَّخٌ, which signifies (assumed tropical:) The angels of punishment [who roast the damned in Hell]. (S, K.) ― -b3- Also, (S, K,) or حُمَّى طَابِخٌ, (A,) (tropical:) A [hot, or burning,] fever, such as is termed صَالِبٌ. (S, K, TA.)

طَابِخَةٌ
طَابِخَةٌ ذ (tropical:) i. q. هَاجِرَةٌ [i. e. Midday when the heat is vehement; or midday in summer, or in the hot season; &c.]. (S, K, TA.)

أَطْبَخُ
أَطْبَخُ ذ Confirmed in stupidity; as also ↓ طَبْخَةٌ; (L, K;) but the word commonly known is طَيْخَةٌ. (L.)

مَطْبَخٌ
مَطْبَخٌ ذ (S, Mgh, Msb, K) and ↓ مِطْبَخٌ, (Mgh, Msb,) sometimes called by the latter name as being likened to an instrument, (Msb,) and this latter is the only form mentioned in the A, and is said by Sb to be not a noun of place, but a subst. like مِرْبَدٌ, (TA,) A place of cooking; a place in which cooking is performed; (S, A, Mgh, Msb, K;) a cook's house or room; a kitchen. (T.) [See also مُطَّبَخٌ.] One says, هُوَ أَبْيَضُ المَطْبَخِ (tropical:) [lit. He is one whose kitchen, or cooking-place, is white; meaning he is inhospitable; like as one says in the contrary case, هُوَ كَثِيرُ الرَّمَادِ]: and in like manner, هُمْ بِيضُ المَطَابِخِ. (A.)

مِطْبَخٌ
مِطْبَخٌ ذ An implement for cooking: or a cooking-pot. (K.) ― -b2- See also the next preceding paragraph.

مُطَبِّخُ
مُطَبِّخُ ذ A young [lizard of the species called] ضَبّ [in a certain stage of its growth]: in its first stage it is called حِسْلٌ; then, غَيْدَاقٌ; then, مُطَبِّخٌ; then, خُضَرِمٌ; and then, ضَبٌّ: (S, L:) or one that has nearly attained to the size of its parent: or one in its fullest state: (ISd, L:) or the first of the offspring of the ضَبّ (أَوَّلُ وَلَدِ الضَّبِّ). (K. [But this is evidently a mistake, as is observed in the TK.]) ― -b2- And A young man that is full [or plump]: (K:) a child when born is called رَضِيعٌ, and طِفْلٌ; then فَطِيمٌ; then, دَارِجٌ; then, جَفْرٌ; then, يَافِعٌ; then شَدَخٌ; then, مُطَبِّخٌ; and then, كَوْكَبٌ. (IAar, TA.)

مَطْبُوخٌ
مَطْبُوخٌ ذ : see طَبيخٌ. ― -b2- اـِبْرِيسَمٌ مَطْبُوخٌ [Dressed silk]. (Mgh and Msb voce حَرِيرٌ.)

مُطَّبَخٌ
مُطَّبَخٌ ذ A place in which people cook their food. (JK,) One says, هٰذَا مُطَّبَخُ القَوْمِ وَهٰذَا مُشْتَوَاهُمْ [This is the people's place of cooking their food, and this is the place of their roasting or broiling or frying]. (S.) [See also مَطْبَخٌ.]

##### Türkçe

**طَبَخَ**
1 **طَبَخَ** ذ , (S, A, K, &c.,) muzâri‘ı **طَبُخَ** (L, Msb, K) ve **طَبَخَ** , (L, K,) mastarı **طَبْخٌ**; (L, Msb, K;) ve ↓ **اِطَّبَخَ**, (Sb, L;) O pişirdi (S, L, K;) et (S, A, L,) vb.ni (L,) ya bir tencerede [kaynatma yahut haşlama yahut benzeri ile] yahut kızartma yahut közleme yahut tavada kızartma ile; (S, * L, K;) önceki fiil [bazılarına göre] kendisi için yahut başkaları için pişiren kimse hakkında söylenir; ve ikincisi, yalnız kendisi için pişiren kimse hakkında: (L: [fakat bu paragrafın devamında bir örneğe bak; ve aşağıda ikinci fiile de bak:]) yahut önceki, etin suyu yahut sosu ile eti pişirdi demektir. (Az, Msb.) Ve ayrıca dersin ki **طَبَخَ القِدْرَ** O tencereyi [içindekini] pişirdi. (S, L.) Ve **طَبَخَ المَرَقَ** [O et suyunu pişirdi]. (A.) ― -b2- Ve **طَبَخَ** O (bir boyacı) Brezilya ağacını (**بَقَّم**) vb.ni kaynattı. (A. [**طُبَاخَةٌ**’ya bak.]) ― -b3- Ve O ekmek, buğday ve tuğla [ve kil ve çömlek] pişirdi. (L.) Denir ki, **هٰذِهِ خُبْزَةٌ جَيِّدَةُ الطَّبْخِ** Bu, iyi pişmiş bir ekmek çöreğidir [kızgın kül içinde]. (S, A, * L, Msb.) Ve **هٰذِهِ آجُرَّةٌ خَيِّدَةُ الطَّبْخِ** Bu, iyi pişmiş bir tuğladır. (L, Msb.) Ve ↓ **اِطَّبِخُوا لَنَا قُرْصًا** [Bizim için (görünüşe göre sizi de kapsayarak bizim için) yuvarlak bir ekmek çöreği pişirin]. (S.) ― -b4- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) O (sıcak) meyveyi olgunlaştırdı. (TA.) Ve **طَبَخَتْهُمُ الهَوَاجِرُ** (mecaz:) [Şiddetli öğle sıcakları onları ateşlendirdi]. (A.) Ve **طَبَخَهُ الجُدَرِىُّ** (mecaz:) [Çiçek hastalığı onu sıcak, yahut yakıcı, bir hummaya uğrattı]: ve aynı şekilde **حَصْبَة** hakkında da söylenir [yani kızamık yahut benekli humma: **طَابِخٌ**’a bak]. (A.) ― -b5- [Ve (mecaz kabul edilerek:) O ipeği terbiye etti: aşağıda ism-i mef‘ûle bak.] -A2- [**طَبِخَ**, muzâri‘ı **طَبَخَ** , mastarı **طَبَخٌ**, L’ye göre, görünüşe göre “O ahmaklıkta yerleşik oldu yahut oldu” demektir: fakat orada yalnız mastar zikredilmiştir: ve bu şüphelidir: **أَطْبَخُ**’a bak.]

**طبّخ**
2 **طبّخ** ذ , mastarı **تَطْبِيخٌ**, O (bir **حِسْل** [yahut **ضَبّ** denilen türden genç kertenkele]) irileşti; eş anlamlısı **كَبِرَ**. (S. [**مُطَبِّخٌ**’a bak.]) ― -b2- Ve O (bir oğlan) hareketli oldu ve büyüdü, yahut delikanlı oldu; (L, K;) irileşti; eş anlamlısı **كَبِرَ**; (K;) ve akıllı oldu. (L.)

**تطبّخ**
5 **تطبّخ** ذ O (bir adam) **طِبِّيخ** [yahut kavunlar yahut karpuzlar; ayrıca **تبطّخ**] yedi. (A.)

**انطبح**
7 **انطبح** ذ , (S, A, L, Msb, K,) ve ↓ **اِطَّبَخَ**, (K, [fakat bu ikincisi, sözlüklerin birkaçında onunla açıklandığı kelimelerden biri olan **اِشْتَوَى** kelimesinin yanlış anlaşılmasından doğan bir hata gibi görünür,] O (et; S, A, L, ve diğer şeyler hakkında da söylenir, L) pişti yahut pişmiş oldu, ya bir tencerede [kaynatma yahut haşlama yahut benzeri ile] yahut kızartma yahut közleme yahut tavada kızartma ile: (S, L, K:) yahut o (et) et suyu yahut sos ile pişti yahut pişmiş oldu. (Az, Msb.) Ve ayrıca dersin ki, **انطبخت القِدْرُ** tencerenin [içindekiler] pişti. (S, L.) Ve **انطبخ المَرَقُ** [et suyu pişti]. (A.) ― -b2- [Ekmek, buğday, tuğla, kil ve çömlek hakkında: O pişti, yahut onlar pişti, yahut pişmiş oldu. (1’e bak.)]

**اِطَّبَخَ**
8 **اِطَّبَخَ** ذ O **طَبِيخ** [yani tencerede pişmiş et vb.] hazırladı, yahut kendisi için hazırladı; eş anlamlısı **اِتَّخَذَ طَبِيخًا**, (S, A, L, K,) yahut **قَدِير**, [ki bu, aşağıda **طَبِيخٌ** maddesinde açıklandığı üzere, biber ve kimyon tohumu ve benzeri gibi onu tatlandırmak için tohumlarla, yahut onlarsız, tencerede pişmiş et demektir]; (TA;) [denilmiştir ki] özellikle yalnız kendisi için pişirdi demektir, [yahut kendisi için başkalarıyla birlikte demektir,] böylece yukarıda açıklandığı üzere **طَبَخَ**’tan ayrılır: (L:) 1’e iki yerde bak; ve 7’ye de bak: ISk der ki **اِطِّبَاخٌ** tencerede pişirmeyi ve kızartma yahut közleme yahut tavada kızartmayı ifade eder. (S.) ― -b2- [Ayrıca, muhtemelen, **طَبِيخ** denilen içeceği hazırladı, yahut kendisi için hazırladı.]

**طِبْخٌ**
**طِبْخٌ** ذ : **طَبِيخٌ**’a bak.

**طَبْخَةٌ**
**طَبْخَةٌ** ذ : **أَطْبَخُ**’a bak.

**طَبَاخٌ**
**طَبَاخٌ** ذ , (S, A, K,) El-İyâdî’nin yazısında böyle, (L,) ve **طُبَاخٌ**, (K,) Az’ın yazısında böyle, (L,) (mecaz kabul edilerek:) sağlamlık yahut sıhhat; (K;) kuvvet ve semizlik. (S, L, K.) Denir ki, **مَا بِهِ طَبَاخٌ** (mecaz:) onda, yahut onda (o kimsede), kuvvet [ve semizlik] yoktur: aslında, onu pişirene fayda vermeyen zayıf et hakkında söylenmiştir. (A.) Ve **رَجُلٌ لَيْسَ بِهِ طَبَاخٌ** (mecaz kabul edilerek:) kendisinde ne kuvvet ne semizlik bulunan bir adam. (S.) Ve **لَا طَبَاخَ لَهُ** (mecaz kabul edilerek:) onun ne aklı vardır ne de herhangi bir hayra sahiptir: ve (mecaz kabul edilerek:) ona kalan bir yoldaşı yoktur. (L.) Ve **فِى كَلَامِهِ طَبَاخٌ** (mecaz kabul edilerek:) onun sözünde sağlamlık vardır. (TA.) Ve **مَا فِى كَلَامِهِ طَبَاخٌ** (mecaz:) onun sözünde fayda yoktur. (A.)

**طَبِيخٌ**
**طَبِيخٌ** ذ , vezni **فَعِيلٌ** olup vezin **مَفْعُولٌ** manasında [yani ↓ **مَطْبُوخٌ** “pişmiş” vb. demektir; fakat genel kullanıma göre, bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfattır; pişmiş et demektir]: bazılarına göre, et suyu yahut sos ile pişmiş et; et suyu yahut sos olmaksızın pişirilene böyle denmez: (Msb:) yahut El-Kerhî’nin dediği gibi, et suyu yahut sosu olan ve et yahut yağ içeren şey; kuru kızarmış et ve benzeri böyle adlandırılmaz: (Mgh:) yahut **قَدِيرٌ** ile aynı [ki bu, ya tencerede pişmiş et, yahut biber ve kimyon tohumu ve benzeri gibi onu tatlandırmak için tohumlarla tencerede pişmiş et demektir]: yahut **قدير** tohumlarla tatlandırılmış olana söylenir, **طَبِيخ** ise biber ve kimyon tohumu ve benzeri tohumlarla tatlandırılmamış olandır: (L, TA:) [çoğulu **أَطْبِخَةٌ**:] ve pişmiş ete ayrıca ↓ **طِبْخٌ** da denir. (L.) ― -b2- [Ayrıca bir kaynatma: tıbbî ve diğer kitaplarda bu manada kullanılır. (**طُبَاخَةٌ**’ya da bak.)] ― -b3- Ve bir çeşit **مُنَصَّف** [yani yarısı buharlaşıncaya kadar pişirilmiş şarap yahut içecek]. (S, M, A, K.) ― -b4- Ve alçı: ve pişmiş tuğlalar. (K.) Aşağıdaki rivayetteki son kelime ile bunların kastedildiği söylenir: **اـِذَا أَرَادَ اللّٰهُ بِعَبْدٍ سُوْءًا جَعَلَ مَالَهُ فِى الطَّبِيخَيْنِ** [Allah bir kula (lafzen bir hizmetkâra) kötülük gelmesini istediğinde, onun malını alçı ve pişmiş tuğlalarda kılar]. (L.)

**طُبَاخَةٌ**
**طُبَاخَةٌ** ذ tencereden taşarak kaynayan köpük yahut kefa. (S, K.) ― -b2- Ve herhangi bir şeyin kaynatması; pişirmeden sonra alınan ondan çıkarılmış suyu; Brezilya ağacının (**بَقَّم**) ve benzerinin ki gibi: (L:) pişirilmiş olandan, kişinin [kullanım için] ihtiyaç duyduğu şeyi aldığı miktar; **بقّم** gibi; ondan boyama için **طباخة** alınır ve geri kalanı atılır. (T.) [**طَبِيخٌ**’a da bak.]

**طِبَاخَةٌ**
**طِبَاخَةٌ** ذ yemek pişirme sanatı yahut işi. (K.)

**طَبِيخَةُ الحَرِّ**
**طَبِيخَةُ الحَرِّ** ذ , (A, L,) çoğulu **طَبَائِخُ**, (S, A, L, K,) (mecaz:) şiddetli sıcak mevsiminde öğle vakti esen sıcak rüzgâr. (A, L.) Denir ki, **خَرَجُوا فِى طَبِيخَةِ الحَرِّ**, ve **فى طَبَائِخِهِ**, (mecaz:) onlar sıcak rüzgâr sırasında vb. ve sıcak rüzgârlar sırasında vb. dışarı çıktılar. (A.)

**اِمْرَأُةٌ طَبَاخِيَةٌ**
**اِمْرَأُةٌ طَبَاخِيَةٌ** ذ (S, L, K) ve **طُبَاخِيَّةٌ**, (K,) genç bir kadın, (L, K,) dolgun, [yahut tombul,] (L,) eti sıkı: (S, L, K:) yahut ikincisi, (L,) yahut ikisi, (K,) akıllı ve güzel bir kadın. (L, K.)

**طَبَّاخٌ**
**طَبَّاخٌ** ذ bir aşçı. (K.)

**طِبِّيخٌ**
**طِبِّيخٌ** ذ , (A, L, K,) Ebû Bekr tarafından **طَبِّيخ** diye, **ط** üzerine fetha ile yazılmıştır, (L,) **بِطِّيخٌ** ile aynı [kavun; yahut özellikle karpuz]: (L, K:) Hicaz lehçesindendir, (L,) yahut Medine’nindir. (A.)

**طَابِخٌ**
**طَابِخٌ** ذ [**طَبَخَ**’ın ism-i fâili: ― -b2- ve bundan dolayı,] **طُبَّخٌ**’un tekilidir; o da (mecaz kabul edilerek:) azap melekleri [Cehennemde azap görenleri kızartanlar] demektir. (S, K.) ― -b3- Ayrıca, (S, K,) yahut **حُمَّى طَابِخٌ**, (A,) (mecaz:) **صَالِبٌ** diye adlandırılan türden bir [sıcak, yahut yakıcı,] humma. (S, K, TA.)

**طَابِخَةٌ**
**طَابِخَةٌ** ذ (mecaz:) **هَاجِرَةٌ** ile aynı [yani sıcaklığın şiddetli olduğu öğle vakti; yahut yazın öğlesi, yahut sıcak mevsimde öğle; vb.]. (S, K, TA.)

**أَطْبَخُ**
**أَطْبَخُ** ذ ahmaklıkta yerleşik; ayrıca ↓ **طَبْخَةٌ**; (L, K;) fakat yaygın bilinen kelime **طَيْخَةٌ**’dir. (L.)

**مَطْبَخٌ**
**مَطْبَخٌ** ذ (S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **مِطْبَخٌ**, (Mgh, Msb,) bazen alete benzetilerek ikinci adla adlandırılır, (Msb,) ve bu ikincisi A’da zikredilen tek şekildir; Sb tarafından, yer ismi değil, **مِرْبَدٌ** gibi bir isim olduğu söylenir, (TA,) pişirme yeri; pişirmenin yapıldığı yer; (S, A, Mgh, Msb, K;) aşçının evi yahut odası; mutfak. (T.) [**مُطَّبَخٌ**’a da bak.] Denir ki, **هُوَ أَبْيَضُ المَطْبَخِ** (mecaz:) [lafzen: mutfağı yahut pişirme yeri beyaz olan; yani misafir sevmez; bunun zıddı durumda **هُوَ كَثِيرُ الرَّمَادِ** denildiği gibi]: ve aynı şekilde, **هُمْ بِيضُ المَطَابِخِ**. (A.)

**مِطْبَخٌ**
**مِطْبَخٌ** ذ pişirmeye yarayan bir alet: yahut bir tencere. (K.) ― -b2- Bir önceki paragrafa da bak.

**مُطَبِّخُ**
**مُطَبِّخُ** ذ [**ضَبّ** denilen türden] genç bir kertenkele (büyümesinin belli bir safhasında): ilk safhasında **حِسْلٌ** denir; sonra, **غَيْدَاقٌ**; sonra, **مُطَبِّخٌ**; sonra, **خُضَرِمٌ**; sonra, **ضَبٌّ**: (S, L:) yahut ebeveyninin boyuna neredeyse erişmiş olan: yahut en dolu halinde olan: (ISd, L:) yahut **ضَبّ**’ın yavrularının ilki (**أَوَّلُ وَلَدِ الضَّبِّ**). (K. [Fakat bu, TK’da belirtildiği üzere, açıkça bir hatadır.]) ― -b2- Ve dolgun [yahut tombul] bir delikanlı: (K:) çocuk doğduğunda ona **رَضِيعٌ** ve **طِفْلٌ** denir; sonra **فَطِيمٌ**; sonra, **دَارِجٌ**; sonra, **جَفْرٌ**; sonra, **يَافِعٌ**; sonra **شَدَخٌ**; sonra, **مُطَبِّخٌ**; sonra, **كَوْكَبٌ**. (IAar, TA.)

**مَطْبُوخٌ**
**مَطْبُوخٌ** ذ : **طَبيخٌ**’a bak. ― -b2- **اـِبْرِيسَمٌ مَطْبُوخٌ** [terbiye edilmiş ipek]. (Mgh ve Msb, **حَرِيرٌ** maddesinde.)

**مُطَّبَخٌ**
**مُطَّبَخٌ** ذ insanların yiyeceklerini pişirdikleri yer. (JK,) Denir ki, **هٰذَا مُطَّبَخُ القَوْمِ وَهٰذَا مُشْتَوَاهُمْ** [Bu, kavmin yiyeceklerini pişirme yeridir; bu da onların kızartma yahut közleme yahut tavada kızartma yeridir]. (S.) [**مَطْبَخٌ**’a da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَبَخَ
طَبَخَ A ,  U ( n. ac. طَبْخ 1 ),
a.  Cooked: boiled; baked &c.; put on, made to boil ( pot ).

b.  Decocted ( wood ).

c.  Dressed ( silk ).

طَبِخَ
طَبِخَ A ( n. ac. طَبَخ 4 ),
a.  Was a thorough fool.

اِنْطَبَخَ
اِنْطَبَخَ VII ,  اِطْتَبَخَ VIII ( T ),
a.  Was cooked, was done.

طَبْخ
طَبْخ 1 ,
a.  Cooking, dressing ( of food ).

b.  Food cooked, dressed, done.

مَطْبَخ
مَطْبَخ 17 , ( pl. مَطَاْبِخُ 44 ),
a.  Kitchen.

مِطْبَخ
مِطْبَخ 20 , ( pl. مَطَاْبِخُ 44 ),
a.  Cooking utensil: saucepan, pot &c.

طَاْبِخ
طَاْبِخ 21 , ( pl. طُبَّخ 11 ),
a.  Cook.

b.  Tormenting demon, fiend.

c.  Burning fever.

طِبَاْخَة
طِبَاْخَة 23t ,
a.  Cookery, cooking, culinary art.

طُبَاْخَة
طُبَاْخَة 24t ,
a.  Scum, froth.

b.  Decoction.

طَبِيْخ
طَبِيْخ 25 , ( pl. أَطْبِخَة 15t ),
a.  Cooked; cooked food.

b.  Decoction.

c.  Baked brick; tile.

d.  Gypsum, plaster.

طَبَّاْخ
طَبَّاْخ 28 ,
a.  Cook.

طَبڤخَ
N. P. طَبڤخَ I ,
a.  Cooked; dressed.

b.  Mature ( man ).

c.  [ coll. ], Calendar, almanack.

##### Türkçe

**طَبَخَ**
**طَبَخَ** A , U ( mastar-ı fiil: **طَبْخ** 1 ),
a. Pişirdi: kaynattı; fırınladı vb.; (tencereyi) ateşe koydu, kaynatmaya koydu (tencere).

b. Kaynatarak özünü çıkardı (odun).

c. Terbiye etti (ipek).

**طَبِخَ**
**طَبِخَ** A ( mastar-ı fiil: **طَبَخ** 4 ),
a. Tam bir ahmak oldu.

**اِنْطَبَخَ**
**اِنْطَبَخَ** VII , **اِطْتَبَخَ** VIII ( T ),
a. Pişirildi, oldu.

**طَبْخ**
**طَبْخ** 1 ,
a. Pişirme, (yemeğin) hazırlanması.

b. Pişmiş, hazırlanmış, olmuş yemek.

**مَطْبَخ**
**مَطْبَخ** 17 , ( çoğulu **مَطَاْبِخُ** 44 ),
a. Mutfak.

**مِطْبَخ**
**مِطْبَخ** 20 , ( çoğulu **مَطَاْبِخُ** 44 ),
a. Pişirme aleti: tencere, kap vb.

**طَاْبِخ**
**طَاْبِخ** 21 , ( çoğulu **طُبَّخ** 11 ),
a. Aşçı.

b. Azap eden şeytan, ifrit.

c. Yakıcı ateşli hastalık.

**طِبَاْخَة**
**طِبَاْخَة** 23t ,
a. Aşçılık, pişirme, mutfak sanatı.

**طُبَاْخَة**
**طُبَاْخَة** 24t ,
a. Köpük, köpürme.

b. Kaynatma suyu, dekoksiyon.

**طَبِيْخ**
**طَبِيْخ** 25 , ( çoğulu **أَطْبِخَة** 15t ),
a. Pişmiş; pişmiş yemek.

b. Kaynatma suyu, dekoksiyon.

c. Pişmiş tuğla; kiremit.

d. Alçı, sıva.

**طَبَّاْخ**
**طَبَّاْخ** 28 ,
a. Aşçı.

**طَبڤخَ**
Özel isim. **طَبڤخَ** I ,
a. Pişirdi; hazırladı.

b. Olgunlaştı (adam).

c. [topluluk adı], Takvim, almanak.
