# طبخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: طبخ

الطبخ: الإنضاج، سواء كان للحم أو غيره، اشتواء واقتدارا. وقد طبخ القدر واللحم، كنصر ومنع يطبخه ويطبخه طبخا، واطبخه، الأخيرة عن سيبويه فانطبخ، واطبخ، كافتعل: اتخذ طبيخا. ويكون الاطباخ اشتواء واقتدارا، يقال هذه خبزة جيدة الطبخ، وآجرة جيدة الطبخ. والمطبخ، كمسكن: موضعه الذي يطبخ فيه. وفي التهذيب: المطبخ: بيت الطباخ. والمطبخ، بكسر الميم، قال سيبويه: ليس على الفعل مكانا ولا مصدرا، ولكنه اسم كالمربد. وفي الأساس: والموضع مطبخ، بالكسر: فلينظر هذا مع عبارة المصنف. والمطبخ كمنبر: آلته، أي الطبخ، أو القدر، لأنه يطبخ بها. والطباخ ككتان: معالجه، أي الطبخ. وفي اللسان، وقد يكون الطبخ في القرص والحنطة، ويقال: أتقدرون أم تشوون. وهذا مطبخ القوم ومشتواهم. ويقال: اطبخوا لنا قرصا. وفي حديث جابر فاطبخنا، هو افتعلنا، من الطبخ فقلبت التاء لأجل الطاء قبلها. والاطباخ مخصوص بمن يطبخ لنفسه. والطبخ عام لنفسه ولغيره، وسيأتي. والطباخة، ككناسة: الفوارة، وهو ما فار من رغوة القدر إذا طبخ فيها. وطباخة كل شيء عصارته المأخوذة منه بعد طبخه، كعصارة البقم ونحوه. وفي التهذيب: الطباخة: ما تأخذ ما تحتاج إليه مما يطبخ، نحو البقم تأخذ طباخته للصبغ وتطرح سائره. ويقال: هو يشرب الطبيخ اسم لضرب من الأشربة. وعن ابن سيده: ضرب من المنصف من الأشربة. وفي الحديث: إذا أراد الله بعبد سوءا جعل ماله في الطبيخين، قيل: هما الجص والآجر. فعيل بمعنى مفعول. وقول الشاعر:
  والله لولا أن تحش الطـبـخ                      بي الجحيم حيث لا مستصرخ وهو كقبر: ملائكة العذاب، يعني الكفار، الواحد طابخ. والطباخ، كسحاب، كذا وجد بخط الإيادي، ويضم، كذا وجد بخط الأزهري: الإحكام والقوة والسمن، يقال: رجل في كلامه طباخ، إذا كان محكما. ورجل ليس به طباخ، أي ليس به قوة ولا سمن، قال حسان بن ثابت:
  المال يغشي رجالا لا طباخ بهـم                      كالسيل يغشي أصول الدندن البالي وفي حديث ابن المسيب: ووقعت الثالثة فلم ترتفع وفي الناس طباخ. قال في اللسان: أصل الطباخ القوة والسمن، ثم استعمل في غيره، فقيل: لا طباخ له، أي لا عقل له ولا خير عنده. أراد أنها لم تبق في الناس من الصحابة أحدا. ومثله في المشارق للقاضي عياض. وفي الأساس: في المجاز: وما في كلامه طباخ، وأصله اللحم الأعجف الذي ما فيه جدوى لطابخه. وتطبخ الرجل: أكل الطبيخ كسكين، وهو البطيخ بلغة أهل الحجاز، وفي الأساس: لغة أهل المدينة، وقيده أبو بكر بفتح الطاء. ومن المجاز: الطابخ: الحمى الصالب، وقد طبخه الجدري والحصبة. ومن المجاز: الطابخة: الهاجرة وقد طبختهم الهواجز. وخرجوا في طبيخة الحر وطبائخه، وهي سمائمه وقت الهجير. قال الطرماح:
  ومستأنس بالقفز باتت تلفه                      طبائخ حر وقعهن سفوع وطابخة: لقب عامر بن الياس ابن مضر، وهو والد أد، وكأنه إنما أثبت الهاء في طابخة للبالغة، لقبه بذلك أبوه حين طبخ الضب، وذلك أن أباه بعثه في بغاء شيء فوجد أرنبا فطبخها وتشاغل بها عنه. وطبائخ الحر: سمائمه، جمع طبيخة، وهو مجاز كما تقدم. وامرأة طباخية ككراهية وغرابية: شابة ممتلئة مكتنزة اللحم. قال الأعشي:
  عبهرة الخلق طباخية                      تزينه بالخلق الطاهر

  ويروي لباخية. أو امرأة طباخية: عاقلة مليحة. والمطبخ، كمحدث: أول ولد الضب أملأ ما يكون، قاله ابن سيده وقيل: هو الذي كاد يلحق بأبيه. وأوله: حسل، ثم غيداق، ثم مطبخ ثم خضرم، ثم ضب. وقد طبخ الحسل تطبيخا: كبر. والشاب الممتلىء. قال ابن الأعرابي: يقال للصبي إذا ولد: رضيع وطفل، ثم فطيم، ثم دارج، ثم جفر، ثم يافع، ثم شدخ، ثم مطبخ، ثك كوكب. وقد طبخ تطبيخا: ترعرع وعقل وكبر. والأطبخ: المستحكم الحمق، كالطبخة، بفتح فسكون، بين الطبخ. ورجل طبخة أحمق، والمعروف طيخة وسيأتي. وفي الحديث: كان في الحي رجل له زوجة وأم ضعيفة، فشكت زوجته إليه أمه، فقام الأطبخ إلى أمه فألقاها في الوادي حكاه الهروي في الغريبين، وروي بالحاء أيضا. واطبخ اطباخا، من باب افتعل: اتخذ طبيخا، وهو كالقدير. وقيل: القدير: ما كان بفحا وتوابل، والطبيخ مالم يفح. وهذا مطبخ القوم ومشتواهم، وقد يكون الطبخ في القرص والحنطة والمطابخ: ع بمكة: ومما يستدرك عليه: الطبخ بالكسر: اللحم المطبوخ وطبخ الحر الثمر: أنضجه. وفي الأساس: ومن المجاز: هو أبيض المطبخ، وهم بيض المطابخ.

### Türkçe

**الطبخ**: pişirme/olgunlaştırma; ister et için olsun ister başkası için, kızartma ve tencerede pişirme olarak. “Tencereyi ve eti pişirdi”; **نصر** ve **منع** gibi: **يطبخه** ve **يطبخه** (onu pişirir) **طبخا** (pişirme olarak); ve **اطبخه**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir; böylece **انطبخ**; ve **اطبخ**; **افتعل** gibi: **اتخذ طبيخا** (bir **طبيخ** edindi/yaptı). Ve **الاطباخ** kızartma ve tencerede pişirme olur; “bu ekmek iyi **الطبخ**lıdır (iyi pişmiştir)” denir; ve “iyi **الطبخ**lı bir tuğla”. Ve **المطبخ**, **مسكن** gibi: içinde pişirilen yeri. Ve **التهذيب**’de: **المطبخ**: aşçının evi. Ve **المطبخ**, mîm’in kesresiyle; Sîbeveyh dedi: fiil üzere ne mekân (ismi)dir ne de masdardır; fakat **المربد** gibi bir isimdir. Ve **الأساس**’ta: ve yer **مطبخ**tır, kesre ile: öyleyse bu, musannifin ibaresiyle birlikte gözden geçirilsin. Ve **المطبخ** **منبر** gibi: onun âleti; yani **الطبخ**ın, yahut tencerenin; çünkü onunla pişirilir. Ve **الطباخ** **كتان** gibi: onun işleyeni; yani **الطبخ**ın. Ve **اللسان**’da: ve **الطبخ** ekmek yufkasında (**القرص**) ve buğdayda (**الحنطة**) da olabilir; ve “tencerede mi pişiriyorsunuz yoksa kızartıyor musunuz?” denir. Ve “bu, kavmin **مطبخ**ı ve **مشتواهم**’udur.” Ve “bize bir **قرص** pişirin” denir. Câbir hadîsinde: “**فاطبخنا**”; o, “**افتعلنا**”dır; **الطبخ**tan; önündeki **الطاء** sebebiyle **التاء** çevrilmiştir. Ve **الاطباخ** kendisi için pişiren kimseye mahsustur. Ve **الطبخ** kendisi için de başkası için de geneldir; ve gelecektir. Ve **الطباخة**, **كناسة** gibi: kaynayan köpük; o, tencerenin köpüğünden, içinde pişirildiğinde kaynayan şeydir. Ve her şeyin **طباخة**sı: pişirilmesinden sonra ondan alınan özsuyu; **عصارة البقم** ve benzeri gibi. Ve **التهذيب**’de: **الطباخة**: pişirilen şeyden ihtiyaç duyduğunu aldığın şey; meselâ **البقم**: boyama için onun **طباخة**sını alırsın ve geri kalanını atarsın. Ve denir: o, **الطبيخ** içer; **الطبيخ** içeceklerden bir türün adıdır. İbn Sîde’den: içeceklerden orta (ne çok yoğun ne çok hafif) bir tür. Hadîste: “Allah bir kula kötülük dilediğinde, onun malını iki **الطبيخ**te kılar”; denildi ki: ikisi **الجص** ve **الآجر**dir. **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Şairin sözü:
  “Vallahi, eğer **الطبخ** (ceza melekleri) beni cehennemde, feryat edenin bulunmadığı yerde sıkıştırmasaydı...”
Ve o, **قبر** gibi: azap melekleri; yani kâfirler; tekili **طابخ**tır. Ve **الطباخ**, **سحاب** gibi; böylece İyâdî’nin hattında bulundu; ve damme ile de olur; böylece Ezherî’nin hattında bulundu: sağlamlaştırma, kuvvet ve semizlik; “sözünde **طباخ** olan bir adam” denir; eğer sağlam ise. Ve “onda **طباخ** yok” (yani onda ne kuvvet ne semizlik var). Hassân b. Sâbit dedi:
  “Mal, kendilerinde **طباخ** olmayan adamları örter;
  tıpkı selin, eski **الدندن**’in köklerini örtmesi gibi.”
İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “üçüncüsü vuku buldu da, insanlar içinde bir **طباخ** varken yükselmedi.” **اللسان**’da dedi: **الطباخ**ın aslı kuvvet ve semizliktir; sonra başkasında kullanıldı; böylece “onun **طباخ**ı yok” denildi; yani onun aklı yoktur ve yanında hayır yoktur. Muradı: sahâbeden kimseyi insanlarda bırakmadı. Bunun benzeri Kadı İyâd’ın **المشارق**’ında. Ve **الأساس**’ta: mecazda: “sözünde **طباخ** yok”; aslı, pişiricisine faydası olmayan cılız ettir. Ve **تطبخ الرجل**: **الطبيخ** yedi; **سكين** gibi; o da **البطيخ**tır, Hicaz ehlinin dilinde. Ve **الأساس**’ta: Medine ehlinin dili; Ebû Bekir onu **الطاء**’ın fethasıyla kayıtladı. Mecazdan: **الطابخ**: yakıcı humma; ve çiçek (**الجدري**) ve kızamık (**الحصبة**) onu “pişirdi” (yaktı). Mecazdan: **الطابخة**: öğle sıcağı; ve **الهواجز** onları “pişirdi” (kavurdu). Ve sıcağın **طبيخة**sında ve onun **طبائخه**’inde çıktılar; o, öğle vaktindeki semûmlarıdır. Tırimmâh dedi:
  “Ve sıçrayışla ünsiyet eden (bir kimse), geceleyin onu sarar;
  vuruşları yakıcı olan sıcak **طبائخ**leri.”
Ve **طابخة**: Mudar oğlu İlyâs b. Âmir’in lakabıdır; o, **أد**’in babasıdır; sanki **طابخة**da mübalağa için yalnızca **الهاء**yı sabit kıldı; babası ona bu lakabı, keler (**الضب**) pişirdiği zaman taktı; çünkü babası onu bir şey aramaya göndermişti; o da bir tavşan (**أرنب**) buldu, onu pişirdi ve onunla meşgul olup babasından geri kaldı. Ve sıcağın **طبائخ**leri: onun semûmlarıdır; **طبيخة**’nin cemidir; ve bu, daha önce geçtiği üzere mecazdır. Ve **طباخية** bir kadın, **كراهية** ve **غرابية** gibi: genç, dolgun, eti yığılmış. A‘şâ dedi:
  “Yaratılışı iri, **طباخية**;
  onu temiz huyla süsler.”

Ve **لباخية** diye de rivayet edilir. Yahut **طباخية** bir kadın: akıllı, güzel. Ve **المطبخ**, **محدث** gibi: kelerin ilk yavrusu; en dolu olduğu hâl; bunu İbn Sîde söyledi. Ve denildi ki: babasına yetişmeye yaklaşmış olandır. Ve onun ilki: **حسل**, sonra **غيداق**, sonra **مطبخ**, sonra **خضرم**, sonra **ضب**. Ve **طبخ الحسل تطبيخا**: büyüdü. Ve dolgun genç. İbnü’l-A‘râbî dedi: çocuk doğduğunda ona denir: **رضيع** ve **طفل**; sonra **فطيم**; sonra **دارج**; sonra **جفر**; sonra **يافع**; sonra **شدخ**; sonra **مطبخ**; sonra **كوكب**. Ve **طبخ تطبيخا**: serpilip büyüdü, akıllandı ve büyüdü. Ve **الأطبخ**: pekişmiş ahmaklık sahibi; **الطبخة** gibi; fetha sonra sükûn ile; **الطبخ** arasında. Ve “**طبخة** bir adam”: ahmak; bilinen **طيخة**dır; ve gelecektir. Hadîste: “mahallede bir adam vardı; onun bir eşi ve zayıf bir annesi vardı; eşi ona annesini şikâyet etti; bunun üzerine **الأطبخ** annesine kalktı da onu vadiye attı”; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti; hâ ile de rivayet edildi. Ve **اطبخ اطباخا**, **افتعل** bâbından: **طبيخ** edindi/yaptı; ve o, **القدير** gibidir. Ve denildi ki: **القدير**: içinde **فحا** ve baharatlar (**توابل**) olan şeydir; ve **الطبيخ**: **يفح** etmeyen (baharatı keskinleşmeyen) şeydir. Ve “bu, kavmin **مطبخ**ı ve **مشتواهم**’udur”; ve **الطبخ** **القرص** ve **الحنطة**da da olabilir. Ve **المطابخ**: Mekke’de bir yer adıdır. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: kesre ile **الطبخ**: pişmiş et. Ve “sıcağın **طبخ**ı meyveyi”: onu olgunlaştırması. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “o, **المطبخ**ın beyazıdır”; ve “onlar, **المطابخ**ın beyazlarıdır.”
