# طبع (ط-ب-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş parçası, alet demektir

- Harfler: ط - ب - ع
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طَبَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | فَعَلَ | Damgaladı | 3 | 3 | [4:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/4:155.md) |
| [يَطْبَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Damgalar | 3 | 3 | [7:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/7:101.md) |
| [فَطُبِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | فَفُعِلَ | Hemen damgalandı | 1 | 1 | [63:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/63:3.md) |
| [نَطْبَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | نَفْعَلُ | Damgalarız | 1 | 1 | [10:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/10:74.md) |
| [وَطَبَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Damgaladı | 1 | 1 | [9:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/9:93.md) |
| [وَطُبِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | وَفُعِلَ | Ve damgalandı | 1 | 1 | [9:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/9:87.md) |
| [وَنَطْبَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | وَنَفْعَلُ | Damgalarız | 1 | 1 | [7:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/7:100.md) |

## Mücavir kökler — 53 mücavir (78 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 11 ortak ayet · G² 82 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Kavrarlar
3. [أنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Burun, biraz önce anlamında da kullanılmaya başlanmıştır
4. [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kılıflılar
5. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · İşiten
6. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
7. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
8. [مقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mikat (tı) ile sicim demektir
9. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
10. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Half : Ense demektir
11. [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
13. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
14. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
15. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Beraber
16. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlatırız
17. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cedle havan tokmağı demektir
18. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
19. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
20. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hufre, çukur demektir
21. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
22. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
23. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zenb : Kuyruk demektir
24. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
25. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Salata, doğranmış sebze demektir
26. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
27. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
28. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
29. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
30. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
31. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
32. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
33. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
34. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Az
35. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
36. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
37. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
39. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
40. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
41. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
44. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
45. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
46. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
47. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
48. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
49. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
50. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
51. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
52. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
53. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طبع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md), [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md), [قفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kalıbın, damganın veya mührün nesneye basılarak silinmez iz bırakması, kabın ağzına kadar doldurulup kapatılması ve kılıcın üzerini kaplayan kalın pas tabakası |
| Çekirdek Özet 2 | İnkâr ve sınır aşımında ısrar eden nefsin idrak kanallarının kalıcı biçimde mühürlenmesi ve fıtrî kabiliyetlerin dış etkiye tamamen kapatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir formun son sınırına ulaşarak sabitlenmesi, değişime dirençli bir karakter ve yapısal geçirimsizlik halinin ortaya çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün fiilî tecellisini keyfî bir ilahî müdahale zannederek, insanın kendi tercih ve amellerinin tabii bir neticesi olan mühürlenme sürecini cebriye anlayışıyla okumak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طب | Bir yüzeyi kaplama, sarma, üst üste getirerek tam uyum sağlama ve bir durumun üzerine bütünüyle kapanma | ع | ع harfinin getirdiği derinlik, boğaz çatlağı ve açığa çıkma etkisiyle, örtücü ve kalıplayıcı hareket nesnenin derinliğine nüfuz eder; damga, mühür veya pas gibi ayrılmaz ve yapışkan bir kalıcı tabakaya dönüşür. Bu çekirdek [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) kökünde katmanların üst üste tam örtüşmesi şeklinde görülürken, طبع kökünde formun veya tabakanın nesneye işlenip sabitlenmesi anlamını kazanır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bir nesneyi dışarıdan bütünüyle kuşatan, çerçeveleyen ve muhafaza eden sınır hareketini kurar. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kuşatılan sınırın içine yerleşmeyi, dâhilde sabitlenmeyi ve kapalı bir hacim oluşturmayı temsil eder. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Nesnenin derinliğine, merkezî cevherine ve kaynağına yönelen açılmayı ve derin iz bırakmayı ifade eder. |
| طبع | Kuşatıcı bir kalıbın içine alarak derine nüfuz eden bir iz basma ve iç hacmi bütünüyle kapatma | Dışarıdan uygulanan bir çerçevenin (ط) bir varlığın iç yapısına (ب) derinlemesine ve kalıcı bir biçimde işlenerek (ع) onun yeni ve değişmez vasfı haline gelmesini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kılıcın ve demirin dövülerek kalıba sokulması; metalin üzerine baskı yapılarak sikke veya mühür basılması; bir kabın taşacak derecede doldurulup kapatılması; kılıcın üzerini bütünüyle kaplayan ve keskinliğini yok eden koyu pas tabakası. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Münzir veya dönemin savaş şairlerinin kılıç tasvirlerinde geçer; kılıcın paslanıp körleşmesi anlamında kullanılır. Sözlüklerin aktardığı şahitte kılıçların üzerindeki pas tabakasının giderilmesi anlatılır: بِيضٌ صَوَارِمُ نَجْلُوهَا إِذَا طَبِعَتْ / تَخَالُهُنَّ عَلَى الأَبْطَالِ كَتَّانَا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Muğîre b. Habnâ’nın kardeşini hicvederken seciye ve tabiat anlamında kullandığı beyitte yer alır: وَأُمُّكَ حِينَ تُذْكَرُ أُمُّ صِدْقٍ / وَلَكِنَّ ابْنَهَا طَبِعٌ سَخِيفُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde طبع kökü, fiziksel olarak bir nesneye batırma, daldırma, bir sıvının içine sokarak iz bırakma veya boğulma semantik alanı ile doğrudan bağlantılıdır. İbranicede טבע (ṭāḇaʿ) fiili suya batmak, gömülmek, saplanmak ve derin bir zemine mühürlenmek anlamındadır; aynı zamanda tabiat (ṭeḇaʿ) kavramı daha sonraki dönemde yerleşik yaratılış karakteri için kullanılmıştır. Süryanicede ܛܒܥ (ṭbaʿ) kökü batırmak, suya daldırmak, mühür basmak, sikke basmak ve bir izi nesneye gömmek işlevini taşır. Arapçada kök, suya batırma fiziksel hareketinden ziyade, mührün veya kalıbın sertçe vurularak maddeye gömülmesi, madenin kalıba dökülerek şekillendirilmesi ve kabın ağzına kadar dolup taşması türevleriyle özelleşmiştir. Excel notundaki çentik açma veya taşla biçimlendirme aleti nitelemesi, kökün madeni döverek kalıplama ve mühür vurma biçimindeki fiziksel baskı yönüyle örtüşmektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik kök sözlükleri.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kalıba sokma, mühürleme ve paslanma | Demirin dövülüp şekil verilmesi, sikke basımı ve kabın taşacak kadar dolması ekseninde fiziksel sınır koyma ve kalıcı form kazandırma. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice טבע ve Süryanice ܛܒܥ | Suya daldırma, batırma ve derine iz basarak mühürleme anlamları Arapçadaki mühür basma ve kalıba alma anlamıyla tam fonetik ve semantik denklik gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi ötesinde Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve doğrudan bir soydaş kelime tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طبع | Anlamlı | Damgalamak, mühürlemek, kalıba dökmek | Bir formun nesneye kazınması, kılıcın pasla örtülmesi ve kalbin dış tesire kapanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [طعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Hızlı gitmek, hareket etmek | Bazı erken sözlüklerde devenin süratli ve kararlı yürüyüşü için kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde nadir kullanımdır |
| [بطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve çoğu leksikograf tarafından mühmel sayılmıştır |
| [بعط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B7.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, derine inmek | Mesafenin aşırı uzak olması veya kuyu kazarken haddinden fazla derine inilmesi | Kur'an'da geçmez; aşırılık ve uzaklık bildirir |
| [عطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamlı | Helak olmak, bozulmak, telef olmak | Bir nesnenin veya canlının işlevini yitirerek yok olması, binek hayvanının yolda sakatlanıp kalması | Kur'an'da geçmez; kalıbın bozulup yok olması yönüyle zıt kutuptadır |
| [عبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Vaktinden önce kesmek, sebepsiz yere yapmak | Sağlıklı ve genç deveyi bir kusuru yokken boğazlamak veya bir işi yersiz ve ansızın yapmak | Kur'an'da geçmez; tabiatın ve ecelin tabii akışını bozma anlamı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طبع | Merkez | Mühürleme, kalıba dökme | İç yapının dışarıdan gelen baskıyla yeni bir form kazanarak değişime karşı bütünüyle kapanması | Varlığın özüne işleyen ve geri dönüşü imkânsızlaşan yapısal örtülüş |
| [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) | Komşu | Kapatma, sona erdirme | Bir sürecin tamamlanıp kapağının mühürlenmesi ve içine bir şey girmesinin veya çıkmasının engellenmesi | طبع kökünde form ve seciye verme boyutu baskınken, [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) kökünde nihayet verme ve kapatma esastır |
| [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Paslanma, örtülme | Günahların birikerek kalbin üzerini ince bir perde veya kir tabakası gibi kaplaması | [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) henüz temizlenebilir bir tortu aşamasını ifade ederken, طبع kalıcı ve yapısal bir kabuklaşmayı anlatır |
| [قفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Kilitleme, sürgüleme | Bir mekanizma aracılığıyla giriş çıkışın kilit altına alınması | [قفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%84.md) dışarıdan bir anahtarla açılabilme potansiyelini korurken, طبع dokunun bizzat kendisinin mühürlenmesidir |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Zıt | Açma, genişletme, hüküm verme | Kapalı veya kilitli bir yapının sınırlarını ortadan kaldırarak akışa ve idrake imkân sağlama | طبع kökünün kurduğu mutlak geçirimsizliğin tam zıttı olarak ferahlık ve alıcılık hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طبع | Damgalamak, kalıba dökmek, mühürlemek | Bir nesnenin yüzeyine ve özüne kalıcı bir form basarak onu dış etkiye kapatmak | Kesin |
| Latince | Imprimere, sigillare | Baskı yapmak, mühürlemek, damgalamak | Nesnenin üzerine bir şeklin derinden işlenmesini karşılar; Arapçadaki fıtrî seciye boyutunu ancak mecazen içerir | Güçlü |
| İngilizce | To stamp, to seal, to imprint | Damgalamak, mühürlemek, iz bırakmak | Dışsal mühürleme ve baskı anlamını eksiksiz verir; kalbin kaskatı kesilip paslanması boyutunu tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Prägen, versiegeln | Kalıba dökmek, mühürlemek, iz bırakmak | Sikke basma ve karakter kazandırma yönünü çok iyi karşılar; kapatma ve körleştirme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Sceller, empreindre | Mühürlemek, damga vurmak | Hukukî ve fiziksel kapatma anlamını karşılar; ahlâkî tortu ve paslanma boyutunu tam olarak yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ | Küfürde ısrar sebebiyle idrakin kalıcı olarak kapanması | Hakikati apaçık gördükten sonra bile bile inkâr edenlerin ve ahirete karşı dünyayı seçenlerin durumu (Nahl [16:108](https://lisan.digital/tr/ayet/16:108.md), Muhammed [47:16](https://lisan.digital/tr/ayet/47:16.md)). |
| طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ | İnkâr ve sözleşmeyi bozmanın ilahî bir ceza olarak karşılık bulması | İsrailoğullarının ahitlerini bozmaları ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyle kalplerinin mühürlenmesi (Nisâ [4:155](https://lisan.digital/tr/ayet/4:155.md)). |
| يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ | Bilgiye ve delile sırt çevirenlerin basiretlerinin mühürlenmesi | Mucizelere ve uyarılara rağmen cehaleti ve taassubu tercih eden toplumların idraksizliği (Rûm [30:59](https://lisan.digital/tr/ayet/30:59.md), A'râf [7:101](https://lisan.digital/tr/ayet/7:101.md)). |
| يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ | Kibir ve zorbalığın tabii sonucu olarak zihnin kilitlenmesi | Allah'ın ayetleri hakkında haksız yere mücadele eden mütekebbirlerin psikolojik yapısı (Mü'min [40:35](https://lisan.digital/tr/ayet/40:35.md)). |
| وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ | Savaştan ve fedakârlıktan kaçınan münafıkların kalplerinin körelmesi | Tebük seferinde geride kalanlara ve dünyevî konforu cihada tercih edenlere dair bağlam (Tevbe [9:87](https://lisan.digital/tr/ayet/9:87.md), Tevbe [9:93](https://lisan.digital/tr/ayet/9:93.md)). |
| فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ | İmandan sonra inkâra dönmenin getirdiği ani ve kaçınılmaz körleşme | İman ettiklerini söyleyip ardından küfre sapan münafıkların idrak yetisini kaybetmesi (Münâfikûn [63:3](https://lisan.digital/tr/ayet/63:3.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet, halku ef'âli'l-ibâd | Mühürlemenin kulun iradesinden önce gelen cebri bir fiil mi, yoksa kulun ısrarlı küfrünün bir sonucu olarak yaratılan ilahî bir tabiat mı olduğu | İnsanın kendi fiilleriyle kalbini hakikate kapatması neticesinde basiretin geri dönülemez şekilde iptal edilmesi |
| Fıkıh | Hüküm ehliyeti, akitler ve mühür | Belgelerin güvenliği için basılan damga ve mührün bağlayıcılığı; insanın yaratılıştan getirdiği fıtrî temayüllerin sorumluluğa etkisi | Belgenin değiştirilmesini önleyen tescil ve insanın fıtrî kapasitesinin hukuki statüsü |
| Tefsir | [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) ve [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) kavramlarıyla mukayese | Kalbin üzerindeki günah tabakasının aşamaları; [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) kavramının pas, طبع kavramının katılaşmış kabuk, [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) kavramının ise mutlak kilit oluşu | Günahların alışkanlığa, alışkanlıkların ise sökülüp atılamaz bir karaktere dönüşmesi |
| Hadis | Kalbin kararması ve fitneler | Kalbe sunulan fitneler karşısında kalbin siyah bir kap gibi ters dönmesi veya üzerine siyah bir noktanın damgalanması | Devamlı işlenen günahlar sonucunda vicdanın ve fıtratın duyarsızlaşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve mükellefiyet | Kalbin kilitlenmesi ve fıtratın bozulması | İnsanın hakikati alma kabiliyetini iptal etme | Kulun ardışık inkâr tercihleri, alıcı kanallarını kapatarak nihayetinde değişime kapalı bir inat haline dönüşür. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve bilişsel esneklik | Zihinsel katılaşma ve dogmatizm | Yeni veriye ve delile zihni kapatma | Önyargının ve kibrin bilgi kanallarını tıkayarak eleştirel düşünceyi ve öğrenmeyi bütünüyle imkânsız kılması. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Otokratik körleşme ve geri beslemeyi reddetme | Toplumsal taleplere karşı duyarsızlaşma | Kibirli ve zorba iktidar yapılarının uyarılara kulak asmayarak kendi sonunu hazırlayan bir körlüğe saplanması. | Güçlü |
| İktisadi | Para ve piyasa düzeni | Sikke basımı ve tescilli standart | Güven ve değişmez ölçü sağlama | Madenin üzerine vurulan resmî damga ile paranın veya belgenin sahteciliğe karşı güvenceye alınması ve dolaşıma girmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve plastik deformasyon | Fizikte ve malzeme biliminde bir maddenin elastik sınırını aşarak uygulanan gerilim altında kalıcı deformasyona uğraması; artık eski şekline dönemeyecek biçimde kristal yapısının kilitlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kapanma ve yerleşik karakter fiksasyonu | Psikoloji ve sosyolojide bireyin veya grubun belirli inançları aşırı pekiştirmesi sonucu yeni bilgi akışına bilişsel olarak bütünüyle kapanması, dogmatik bir zihniyet kalıbına hapsolması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca matbaacılık, basım-yayın veya biyolojik bir kader olan doğuştan gelen mizaç ile sınırlandırıp, ahlâkî eylemlerin inşa ettiği kalıcı iç yapıyı göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın iradî olarak gerçekleştirdiği zulüm, kibir, cehalet ve nifak eylemlerinin birikimi sonucunda ruhsal aygıtın işlevsizleştiği ontolojik ve ahlâkî bir kilitlenme yasasını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen ilahî mühürlemeyi, insanın hiçbir suçu yokken Allah tarafından keyfî olarak kalbinin kapatılması şeklinde anlayarak cebriye saplantısına düşmek; insanın kendi sorumluluğunu inkâr etmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisi ve ahlak felsefesinde ortaya koyduğu nedensellik yasasını gösterir; insanın tekrarlanan amellerinin onun zihninde ve kalbinde silinmez bir tabiat inşa ettiğini ve bu aşamadan sonra hidayetin ancak fıtrî kanalların açık tutulmasıyla mümkün olduğunu açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini anlatan âyetlerde (Tevbe, Münâfikûn), peygamberleri yalanlamakta direten kavimlerin akıbetinde (A'râf, Yûnus) ve kibirleri sebebiyle delilleri reddeden mütekebbirlerin anlatıldığı bağlamlarda (Mü'min, Rûm) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârcıların durumunun sebepsiz bir ilahî müdahale olduğu zannını düzeltir; Nisâ [4:155](https://lisan.digital/tr/ayet/4:155.md) ayetinde açıkça belirtildiği üzere mühürlemenin onların kendi küfürleri sebebiyle gerçekleştiğini göstererek ilahî adalet ilkesini tahkim eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir madenin dövülerek kalıba sokulması, sikke veya mühür basılarak şeklinin dondurulması, kabın taşacak derecede doldurulması ve kılıcın üzerini kaplayan kalın pas tabakası.
- Soyut anlam: İnsanın ardışık tercihleri, kibri ve inkârı neticesinde idrak yeteneğinin geri dönüşsüz biçimde katılaşması, dışarıdan gelecek hakikat verisine bütünüyle geçirimsiz hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Kulun amelleri ile ilahî tabiat kanunları arasındaki sebep-sonuç ilişkisi; bilişsel ve ahlâkî sistemin elastikiyetini kaybedip statik bir mühür formuna bürünmesi.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \Phi(S_t, a_t) \quad \text{öyle ki} \quad \lim_{t \to T} \frac{\partial S_{t+1}}{\partial I} = 0 \implies S_T = \bar{S}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ kalbin veya idrak mekanizmasının $t$ anındaki durumunu, $a_t$ bireyin ısrarlı inkâr ve kibir yönündeki eylemlerini, $\Phi$ ise durum geçiş fonksiyonunu temsil eder. Zaman içinde dışarıdan gelen hakikat girdisi $I$'ya karşı idrakin duyarlılığı sıfıra yaklaşmakta ($\lim_{t \to T} \frac{\partial S_{t+1}}{\partial I} = 0$) ve nihayetinde sistem kalıcı, değişmez ve dış etkilere kapalı bir denge durumuna ($\bar{S}$) kilitlenmektedir. Bu durum Kur'an'daki kalbin mühürlenmesi ve tabiat haline gelmesi hadisesinin matematiksel ifadesidir.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/4:155.md) — طَبَعَ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Sözlerini bozmaları, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri, peygamberlerini haksız yere öldürmeleri, kalblerimiz perdelidir, demeleri yüzünden Allah, evet, inkarlarına karşılık onların kalblerini mühürledi, onun için bunların pek azı hariç inanmazlar.

### [Araf 7:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/7:100.md) — وَنَطْبَعُ

أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ

Meal (IK): Sahiplerinden sonra, yeryüzüne varis olanlara besbelli değilmidir ki; eğer Biz, dileseydik onları da günahlarından dolayı cezalandırırdık. Ve onların kalbleri üzerine mühür basarız da bir şey duymazlar.

### [Araf 7:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/7:101.md) — يَطْبَعُ

تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): İşte o kasabaların haberlerinin bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun ki; peygamberleri; onlara apaçık burhanlar getirdi de, önceleri yalanladıklarından inanmadılar. İşte böyle mühür basar Allah kafirlerin kalblerine.

### [Tevbe 9:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/9:87.md) — وَطُبِعَ

رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Geri kalanlarla birlikte oturmaya razı oldular. Kalblerine mühür vurulmuştur onların. Bu yüzden onlar iyice anlamazlar.

### [Tevbe 9:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/9:93.md) — وَطَبَعَ

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sorumluluk ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyen, geride kalan kadınlarla bulunmaya razı olanlara ve Allah kalblerini mühürlemiş olduğu için bilmeyenleredir.

### [Yunus 10:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/10:74.md) — نَطْبَعُ

ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ

Meal (IK): Sonra onun arkasından peygamberleri kavimlerine gönderdik. Onlara apaçık ayetylerle geldiler. Fakat önceden yalanladıkları için inanmadılar. Aşırı gidenlerin kalblerini işte böylece mühürleriz.

### [Nahl 16:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/16:108.md) — طَبَعَ

أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Onlar; Allah’ın kalblerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve gafiller de işte bunlardır.

### [Rum 30:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/30:59.md) — يَطْبَعُ

كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İşte Allah; bilmeyenlerin kalblerine böyle damga basar.

### [Mü'min 40:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/40:35.md) — يَطْبَعُ

الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ

Meal (IK): Onlar ki; kendilerine gelmiş bir huccet bulunmaksızın Allah’ın ayetleri üzerinde tartışırlar. Bu, Allah katında da, iman edenlerin yanında da öfkeyi arttırır. Ve böylece Allah; büyüklük taslayan her zorbanın kalbini mühürler.

### [Muhammed 47:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/47:16.md) — طَبَعَ

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ

Meal (IK): Onların arasında seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıkınca, kendilerine ilim verilmiş olanlara: Az önce ne demişti? diye sorarlar. İşte bunlar, Allah’ın kalblerini mühürlemiş olduğu ve kendi heveslerine uyan kimselerdir.

### [Münafikun 63:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/ayet/63:3.md) — فَطُبِعَ

ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Bu, önce iman edip sonra küfretmiş olmalarındandır. Bunun üzerine kalbleri mühürlenmiştir, artık hiç anlamazlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş parçası, alet demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الطّاء والباء معهما
ع ط ب، ع ب ط، ب ع ط، ط ب ع مستعملات ط ع ب، ب ط ع مهملان
عطب:
عَطِبَ الشيءُ يَعْطَبُ عَطَباً، أي: هلك، وأَعْطَبَهُ مَعطبة. ويقال: أجدُ ريحَ عُطْبَةٍ، أي ريحَ خِرْقَةٍ، أو قطنة مُحْتَرِقة. قال:
كأنّما في ذُرَى عمائمـهـم		مُوَضَّعٌ من منادف العُطُبِ
وكلُّ شيء من ثياب القُطْنِ أَخَذَتْ فيه النّارُ فهو عُطْبَةٌ خَلَقاً أو جديداً.
عبط:
عَبَطْتُ النّاقَةَ عَبْطاً، واعتبطتُها اعتباطاً إذا نحرتُها من غير داءٍ وهي سمينة فتيّة.
واعْتُبِطَ فلانٌ: مات فَجْأَةً من غيرِ علّةٍ ولا مَرَضٍ.
وقولهم: الرّجل يَعْبِط بسيفه في الحرب عَبْطاً، اشتقّ من ذلك.
ويَعْبطْ نَفْسَهُ في الحَرْبِ إذا ألقاها فيها، غير مُكْرَهٍ. قال أبو ذؤيب:
فتخالسا نفسيهما بنـوافـذٍ		كنوافذ العُبُطِ التي لا تُرْقعُ
واحد العُبُطِ: عبيط والرّجلُ يعبط الأرض عبطاً، ويعتبطها إذا حفر موضعاً لم يحفره قبل ذلك، وكلّ مبتدأ من حَفْرٍ أو نَحْرٍ أو ذبح أو جرح فهو عبيط. قال مرّار بن منقذ:
ظلّ في أعلى يفـاعٍ جـاذلاً		يُعْبِطُ الأرْضَ اعتباطَ المُحْتَفِرْ
ومات فلان عبطة، أي: شابّاً صحيحاً. قال أمية بن أبي الصلت:
من لم يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هَرَماً		الموتُ كأسٌ والمَرْءُ ذائِقُهـا
واعتبطه الموت.
ولحم عبيط: طريّ، وكذلك دم عبيط. وزعفران عبيط شبيه بالدّم بيّن العبط. وعَبَطَتْهُ الدّواهي، أي: نالته من غير استحقاق لذلك. قال حميد الأريقط: مُدَنَّساتِ الرِّيَبِ العَوابِطِ والعَبِيطَةُ: الشّاةُ أو الناقةُ المعتَبَطة، ويُجْمَعُ عبائط قال:
وله، لايَني، عبائطُ من كو		مٍ إذا كان من دقاقٍ وبُزْلِ
بعط:
البَعْطُ منه الإِبعاط، وهو الغلو في الجهل والأمر القبيح. يقال: منه إبعاط وإفراط إذا لم يقل قولاً على وجهه، وقد أَبْعَطَ إبعاطاً. قال رؤبة:
وقلتُ أقوالَ امْرىءٍ لم يُبْعِطِ
أعرِضْ عن النّاسِ ولا تَسَخَّطِ

ويُقال للرّجُلِ إذا استامَ بسلْعَتِهِ فتباعَدَ عن الحقِّ في السَّوْم: قد أَبْعَطَ وتَشَحَّى، أو شَطَّ وأَشَطَّ.
طبع:
الطَّبْعُ: الوسَخُ الشّديد على السَّيف.
والرّجُلُ إذا لم يكن له نفاذٌ في مكارِمِ الأُمور، كما يَطْبَعُ السيفُ إذا كَثُرَ عليه الصّدأ. قال:
بيضٌ صوارِمُ نَجْلوها إذا طَبِعَتْ		تَخالُهُنَّ على الأبطال كتّـانـا
أي: بيضٌ كأنّهُنَّ ثيابُ كتّانٍ، قال:
وإذا هَزَزْتُ قَطَعْتُ كلَّ ضريبةٍ		فخرجتُ لا طَبِعاً ولا مَبْهـورا
وفلانٌ طَبَعٌ طَمِعٌ إذا كان ذا خُلُقٍ دنيء. قال المغيرة بن حبناء يهجو أخاه صخراً:
وأُمُّكَ حين تُذْكَرُ، أمُّ صدقٍ		ولكنَّ ابنَها طَبِعٌ سخـيفُ
وفلانٌ مطبوع على خُلُق سيّء، وعلى خُلُق كريم.
و الطَّبّاع: الذي يأخذ فيطبعها، يقرضها أو يسوّيها، فيطبع منها سيفاً أو سكيناً، ونحوه. طبعت السيف طبعاً. وصَنْعَتُهُ: الطّباعة.
وما جُعِلَ في الإنسان من طِباع المأكل والمشرب وغيره من الأَطْبِعَة التي طُبِعَ عليها. والطّبيعة الاسم بمنزلة السّجيّة والخليقة ونحوه.
والطَّبْعُ: الختم على الشيء. وقال الحَسَنُ: إنّ بين الله وبين العبد حدّاً إذا بلغه طُبع على قلبه، فوُفِّق بعده للخير. والطّابَعُ: الخاتَمُ.
وطَبَعَ الله الخَلْقَ: خَلَقَهُم. وطُبِعَ على القلوب: خُتِمَ عليها.
والطِّبْعُ ملءُ المكيال. طبّعته تطبيعاً، أي: ملأته حتّى ليس فيه مَزِيدٌ. وطبّعت الإناء تطبيعاً. وتطبّع النّهْرُ حتّى إنّه لَيتدفّق.
والطَّبْعُ: مَلْؤُك سِقباءً حتّى لا يتّسع فيه شيءُ من شدَّةِ مَلْئِهِ، والطَّبعُ كالمِلء، والتّطْبيعُ مصدر كالتّمليء، ولا يقال للمصدر: طّبْع، لأنّ فعله لا يخفف كما يُخَفَّف فعل ملأت، لأنّك تقول: طبّعتُه تطبيعاً ولا تقول طَبَعْتُه طَبْعاً.
وقول لببيد:
كَرَوَايا الطِّـبْـعِ ضـحّـت بـالـوحـلْ		فالطِّبْعُ ههنا الماء الذي مُلِىء به الراوية.
يعني الربيع بن زياد ومن نازعه عند الملك. يقول: أوقرتُهم وأثقلتُ أكتافهم للّذي سمعوا من كلامي و حجّتي فصاروا كأنّهم روايا قد أُثْقِلَتْ وأُوقِرَتْ ماءً حتى همّت أن توحل حول الماء.
ويقال: من طِباعِهِ السّخاء، ومن طِباعِهِ الجفاء.
والأطباع مغايض الماء. ويُقالُ: هي الأنهار. الواحد: طِبْعٌ. قال:
ولم تُثْنِهِ الأطْباعُ دوني ولا الجُدر.

##### Türkçe

باب العين و الطّاء والباء معهما
ع ط ب، ع ب ط، ب ع ط، ط ب ع kullanımdadır; ط ع ب، ب ط ع ihmaldir.

عطب:
**عَطِبَ** şey **يَعْطَبُ** **عَطَباً**; yani: helâk oldu. Ve onu **أَعْطَبَهُ**; **مَعطبة** (ile). Ve denilir: **أجدُ ريحَ عُطْبَةٍ**; yani bir bez parçasının kokusu, yahut yanmış bir pamuk parçasının kokusu. Dedi ki:
sanki onların sarıklarının tepelerinde		**مُوَضَّعٌ** (olarak) **من منادف العُطُبِ** (vardır)
Pamuk elbiselerden her ne ki onda ateş tutmuşsa, o **عُطْبَةٌ**’dir; eski olsun yahut yeni.

عبط:
Deveyi **عَبَطْتُ** **عَبْطاً**; ve onu **اعتبطتُها** **اعتباطاً**: eğer onu bir hastalık olmaksızın, o semiz genç iken boğazladıysam.
Ve **اعْتُبِطَ** falan: bir illet ve hastalık olmaksızın ansızın öldü.
Ve onların sözü: adam savaşta kılıcıyla **يَعْبِط** **عَبْطاً**; bundan türetilmiştir.
Ve savaşta kendisini **يَعْبطْ**: onu oraya atarsa; zorlanmış olmaksızın. Ebû Züeyb dedi ki:
ikisi, nefislerini deliklerle gizlice çekişirler		**كنوافذ العُبُطِ** gibi ki yamanmaz
**العُبُطِ**’un teki: **عبيط**. Ve adam yeri **يعبط** **عبطاً**; ve onu **يعتبطها**: daha önce kazmadığı bir yeri kazarsa. Ve kazma yahut boğazlama yahut kesme yahut yaralamadan her başlangıç **عبيط**’tir. Merrar b. Munkız dedi ki:
yüksek bir tepenin üstünde kalıp, çekip çıkararak		yeri, kazıcının **اعتباطَ**’ı gibi **يُعْبِطُ**
Ve falan **عبطة** öldü; yani: genç ve sağlıklı (iken). Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
kim **عَبْطَةً** ölmezse ihtiyarlıkla ölür		ölüm bir kâsedir ve kişi onun tadıcısıdır
Ve ölümü onu **اعتبطه**.
Ve **لحم عبيط**: taze; aynı şekilde **دم عبيط**. Ve **زعفران عبيط**: kana benzer, **العبط**’ı açık (olan). Ve felâketler onu **عَبَطَتْهُ**; yani: buna müstahak olmaksızın ona erişti. Humeyd el-Ereyqat dedi ki: **مُدَنَّساتِ الرِّيَبِ العَوابِطِ**. Ve **العَبِيطَةُ**: **المعتَبَطة** koyun yahut deve; ve **عبائط** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
ve onun için, gevşemez, **عبائطُ** (vardır) yığınlardan		ince ve iri (develer) olduğunda

بعط:
**البَعْطُ**’tan olan **الإِبعاط**’tır; o, cehalette ve çirkin işte aşırılıktır. Denilir: ondan **إبعاط** ve **إفراط** (vardır), eğer sözü vechi üzere söylemezse; ve **أَبْعَطَ** **إبعاطاً**. Ru’be dedi ki:
**لم يُبْعِطِ** bir kişinin sözlerini söyledim
insanlardan yüz çevir ve öfkelenme

Ve adama, malını fiyatlandırmak istediğinde, fiyatlandırmada haktan uzaklaşırsa denilir: **قد أَبْعَطَ** ve **تَشَحَّى**; yahut **شَطَّ** ve **أَشَطَّ**.

طبع:
**الطَّبْعُ**: kılıç üzerindeki şiddetli kir.
Ve adam, işlerin yüce erdemlerinde bir nüfuz sahibi değilse; tıpkı kılıcın, üzerinde pas çoğaldığında **يَطْبَعُ** olması gibi. Dedi ki:
beyaz kılıçlar; **طَبِعَتْ** olduğunda onları parlatırız		onları yiğitlerin üzerinde keten (gibi) sanırsın
yani: beyaz; sanki onlar keten elbiselerdir. Dedi ki:
ve salladığımda her darbeyi kestim		öylece ne **طَبِعاً** ne de **مَبْهـورا** olarak çıktım
Ve falan **طَبَعٌ طَمِعٌ**’dir; eğer aşağı bir huy sahibi ise. Muğîre b. Hubnâ, kardeşi Sahr’ı hicvederek dedi ki:
annen, anıldığında, doğruluk annesidir		fakat onun oğlu **طَبِعٌ** sefihdir
Ve falan kötü bir huy üzerine **مطبوع**dur; ve kerim bir huy üzerine (de).
Ve **الطَّبّاع**: alıp onu **يطبعها** eden; onu kesip yontan yahut düzelten; böylece ondan bir kılıç yahut bıçak ve benzerini **يطبع** eden. Kılıcı **طبعت** **طبعاً**. Ve onun sanatı: **الطّباعة**.
Ve insanda yeme, içme ve başkasından olan **طِباع**’dan, üzerine **طُبِعَ** olduğu **الأَطْبِعَة**’den kılınan şey. Ve **الطّبيعة** isimdir; **السّجيّة** ve **الخليقة** ve benzeri menzilesinde.
Ve **الطَّبْعُ**: bir şey üzerine mühür basmaktır. Hasan dedi ki: Allah ile kul arasında bir sınır vardır; ona ulaştığında kalbi üzerine **طُبع** edilir; sonra onun ardından hayra muvaffak kılınır. Ve **الطّابَعُ**: mühür.
Ve Allah mahlûku **طَبَعَ**: onları yarattı. Ve kalpler üzerine **طُبِعَ**: üzerlerine mühür vuruldu.
Ve **الطِّبْعُ** ölçeğin dolusudur. Onu **طبّعته** **تطبيعاً**; yani: onda bir artış olmayacak şekilde doldurdum. Ve kabı **طبّعت** **تطبيعاً**. Ve nehir **تطبّع** etti; öyle ki o mutlaka akıp taşar.
Ve **الطَّبْعُ**: senin **سِقباءً**’ı (tulum/kap) öyle doldurmandır ki, doluluğunun şiddetinden onda hiçbir şey genişlemez; ve **الطَّبعُ** doluluk gibidir. Ve **التّطْبيعُ** kaynak (isim)dir; **التّمليء** gibi. Ve kaynağa **طّبْع** denilmez; çünkü onun fiili, **ملأت** fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez; çünkü sen **طبّعتُه تطبيعاً** dersin, **طَبَعْتُه طَبْعاً** demezsin.
Lebîd’in sözü:
**كَرَوَايا الطِّـبْـعِ** çamurla kuşluk vakti ıslandı		burada **الطِّبْعُ**, kırbanın onunla doldurulduğu sudur.
Rabî‘ b. Ziyâd’ı ve onunla kral yanında çekişeni kastediyor. Diyor ki: sözüm ve delilimden işittikleri şey sebebiyle onları yükledim ve omuzlarını ağırlaştırdım; böylece sanki su ile ağırlaştırılmış ve yüklenmiş kırbalar gibi oldular; ta ki suyun çevresinde çamura saplanacak gibi oldular.
Ve denilir: onun **طِباعِهِ**’ndandır cömertlik; ve onun **طِباعِهِ**’ndandır kabalık.
Ve **الأطباع** suyun çekildiği yerlerdir. Ve denilir: onlar nehirlerdir. Tekili: **طِبْعٌ**. Dedi ki:
ve ne **الأطْباعُ** ne de duvar, beni ondan alıkoymadı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطَبْعُ: السجيّهُ التي جُبِلَ عليها الإنسان، وهو في الأصل مصدرٌ، والطَبيعَةُ مثله، وكذلك الطِباعُ. والطَبْعُ: الخَتْمُ، وهو التأثير في الطين ونحوه. والطابَعُ بالفتح: الخاتَمُ. والطابِعُ لغة فيه. وطَبَعْتُ على الكتاب، أي ختمتُ. وطَبَعْتُ الدرهم والسيف، أي عَمَلْتُ. وطَبَعْتُ من الطين جَرَّةً. والطَبَّاع: الذي يعملها. والطِبْعُ بالكسر: النهرُ، والجمع أَطْباعٌ، عن الأصمعي: ويقال: هم اسمُ نهرٍ بعينه. قال لبيد:
فتَوَلَّوْا فاتِـراً مَـشْـيهُـمُكرَوايا الطِبْعِ هَمَّتْ بالوَحَلْ
والطَبَعُ بالتحريك: الدنَسُ، يقال منه: طَبِعَ الرجلُ بالكسر. وطَبِعَ أيضاً بمعنى كَسِلَ. وطَبِعَ السيفُ، أي علاه الصدأُ. وطَبَّعْتُ السِقاءَ وغيره تَطْبيعاً: ملأته، فَتَطَبَعَ، أي امتلأ. وناقةٌ مُطَبَّعَةٌ، أي مُثَقَّلَةٌ بالحمل.

##### Türkçe

**الطَبْعُ**: insanın üzerine yoğrulduğu seciye; ve o aslında bir mastardır; **الطَبيعَةُ** da onun gibidir; keza **الطِباعُ** da. Ve **الطَبْعُ**: mühürleme; o, çamur ve benzerinde iz bırakmadır. Ve **الطابَعُ** (fetha ile): mühür/yüzük. Ve **الطابِعُ** onun hakkında bir lugattır. Ve “**طَبَعْتُ** على الكتاب” yani mühürledim. Ve “**طَبَعْتُ** الدرهم والسيف” yani yaptım/imal ettim. Ve “**طَبَعْتُ** من الطين جَرَّةً”: çamurdan bir testi yaptım. Ve **الطَبَّاع**: onu yapan kimsedir. Ve **الطِبْعُ** (kesra ile): nehir; çoğulu **أَطْباعٌ**; el-Asma‘î’den: ve denilir ki: o, bizzat belirli bir nehrin adıdır. Lebîd dedi ki:
فتَوَلَّوْا فاتِـراً مَـشْـيهُـمُ
كرَوايا **الطِبْعِ** هَمَّتْ بالوَحَلْ
Ve **الطَبَعُ** (hareke ile): pislik/kir; ondan “**طَبِعَ** الرجلُ” (kesra ile) denilir. Ve **طَبِعَ** ayrıca “tembelleşti” manasınadır. Ve “**طَبِعَ** السيفُ” yani üzerine pas çıktı. Ve “**طَبَّعْتُ** السِقاءَ وغيره **تَطْبيعاً**”: onu doldurdum; böylece “**فَتَطَبَعَ**” yani doldu. Ve “ناقةٌ **مُطَبَّعَةٌ**” yani yük ile ağırlaştırılmış.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والطاء مع الباء
عطب ، عبط ، طبع ، طعب ، بعط : مستعملة .
عطب : قال الليث : العَطَبُ : هلاك الشيء
والمال وعَطِبَ البعيرُ إذا انكسر أو قام على صاحبه ، وأعْطَبتُهُ أنا : أهلكته . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَوْطَبُ أعمقُ موضع في البحر . وقال في موضعٍ : العَوْطَبُ : المطمئنّ بين الموجتين . قال : والعَطْبُ : لِين القطن والصوف يقال : عَطَبَ يَعطُبُ عَطْباً وعُطُوباً . وهذا الكبش أعطَبُ من هذا أي ألين . أبو عبيد عن الأصمعي : هو العُطْبُ والعُطُبُ للقُطُن .
وقال الليث : يقال إني لأجد ريح عُطْبَة أي أجد ريح قطنة محترِقة .
وقال أبو سعيد : التعطيبُ ، علاج الشراب ليطيب ريحُه . يقال : عَطْبَ الشرابَ تعطيباً . وأنشد بيت لَبيد :
يَمُجُّ سُلاَفاً من رحيق مُعَطَّبِ
ورواه غيره : من رحيق مُقَطَّبِ ، وهو الممزوج ، ولا أدري ما مُعَطَّب . والمعَاطِبُ : المهالك واحدها معطب .
عبط : قال الليث : العَبْطُ : أن تَعْبِط ناقةً فتنحرها من غير داء ولا كَسْر . يقال : عَبَطَها يَعبِطُها عَبْطاً ، واعْتَبَطَها اعتِباطاً .
وقال ابن بُزُرْجَ فيما وجدت له بخط أبي الهيثم : العِبِيط من كلّ اللحم وذلك ما كان سليماً من الآفات إلا الكسر . قال : ولا يُقال للّحم الدَوِي المدخول من آفةٍ : عَبِيط ، ويقال للدابة عبيطة ومعتبَطة ، واللحم نفسه عبيط أي سليم إلا من كسر . ويقال مات فلان عَبْطَة ، أي شابًّا صحيحاً . واعتبطه الموتُ . وقال أمَيَّة بن أبي الصَلْت :
من لم يمت عَبْطَة يَمُتْ هَرَماً
للموت كأسٌ فالمرء ذائقها
ويقال لحمٌ عَبيط ومعبوط إذا كان طريًّا لم يُنَيِّبْ فيه سَبُعٌ ولم تُصبه عِلة . وقال لَبيد :
ولا أَضَنُّ بمعبوطِ السَنَام إذا
كان القُتارُ كما يُسْتَرْوَحُ القُطُرُ
وقال الليث : زعفران عبيط : يشبّه بالدم العبيط . قال : ويقال : عَبَطَتْه الدواهي أي نالته من غير استحقاق . وقال الأُريقط :
بمنزلِ عَفَ ولم يخالِط
مُدَنّسَاتِ الرِيَبَ العَوَابِطِ
ويقال : عَبَط فلان الأرض عَبْطاً واعتبطها إذا حفر موضعاً لم يكن حُفِر قبل ذلك . وقال المرَّار العَدَوي :
ظَلَّ في أعلى يَفَاعٍ جازلا
يعبط الأرض اعتباط المحتَفِر
أبو عبيد : العَبْط : الشقُ . ومنه قول القطامي :
وظلّت تعبُط الأيدي كلُوماً
وثوبٌ عبيط أي مشقوق وجمعه عُبُط .
ومنه قول أبي ذؤيب :
فتخالسا نفسيهما بنوافذٍ
كنوافذ العُبُطِ التي لا تُرْقَعُ
وأخبرني المنذريّ أن أبا طالب النحوي أنشده في كتاب ( المعاني ) للفرّاء : كنوافذ العُطُب .
ثم قال ويروى كنوافذ العُبُط . قال والعُطُب : القطن ، والنوافذ : الجيوب يعني جُيُوب الأقمصة . وأخبر أنها لا تُرقَع ،
شبّه سعة الجراحات بها . قال : ومن رواها : العُبُط أراد بها : جمع عبيط ، وهو الذي يُنحر لغير علّة ، وإذا كان كذلك كان خروج الدم أشدّ . أبو عبيد عن أبي زيد : اعتبط فلان عليّ الكذبَ ، وعَبَطَ يَعْبِط إذا كذب . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العابط الكذّاب . والعَبْطُ : الكذب . والعَبْطُ : الغِيبة . والعَبْط الشَقُّ ويقال عَبَط الحمارُ الترابَ بحوافره إذا أثاره ، والترابُ عبيطٌ . وعَبَطَتِ الريح وجهَ الأرض إذا قَشَرتْهُ . وعَبَطْنَا عَرَق الفرس أي أجريناه حتى عَرِقَ . وقال الجعدي :
وقد عَبَطَ الماءَ الحميمَ فأسْهَلاَ
طبع : الحرّاني عن ابن السكيت قال : الطَبْع مصدر طَبَعْتُ الدرهم طَبْعاً . والطِبْعُ النهر وجمعه أطباع ، عن الأصمعي . وأنشد للبيد :
فَتَولَّوْا فاتراً مَشْيُهمُ
كروايا الطِبْع همَّت بالوحَلْ
ويجمع الطِبعُ بمعنى النهر على الطُبوع ، سمعته من العرب . والطَبْع : ابتداءُ صنعة الشيء . تقول : طَبَعْتُ اللَبِن طَبْعاً وطَبَعْتُ السيف طَبْعاً والطَبَّاع : الذي يأخذ الحديدة فيطَبَعُها ويُسَوِّيها إمّا سِكّيناً وإمّا سيفاً وإما سِناناً . وحِرْفَتُه الطِبَاعَة . وطَبَعَ الله الخَلْق على الطبائع التي خلقها فأنشأهم عليها ، وهي خلائقهم . ويجمع طَبْع الإنسان طِبَاعاً ، وهو ما طُبِعَ عليه من طِبَاع الإنسان في مأكله ومشربه وسهولة أخلاقه وحُزُونتها وعُسرها ويُسرها وشدّته ورخاوته وبُخْله وسخائه . ويقال طَبَعَ الله على قلب الكافر نعود بالله منه أي ختم عليه فلا يعي وَعْظاً ولا يوفَّق لخير . والطَابَع : الخاتَم . وقال أبو إسحاق النحوي : معنى طَبَعَ في اللغة وخَتَم واحدٌ وهو التغطية على الشيء والاستيثاق من أن يدخله شيء ؛ كما قال ) الْقُرْءَانَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ ) ( محمد : 24 ) ( ُِالاَوَّلِينَ كَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَّا كَانُواْ ) ( المطفيين : 14 ) معناه : غَطّى على قلوبهم ، وكذلك ) طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ) ( النحل : 108 ) . قلت : فهذا تفسير الطبع بتسكين الباء على القلب . وأما طَبَع القلب بِحركة الباء فهو تلطُّخه بالأدناس . وأصل الطَبَع : الصدأ يكثر على السيف وغيره . قال ابن السكيت : وذكر أن الأصمعي وغيره أنشده هذه الأرجوزة :
إنا إذا قلّتْ طخارير القَزَعْ
وصدر الشارب منها عن جُرَعْ
نَفْحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَبَعْ
من كل عَرَّاصٍ إذا هُزَّ اهْتَزَعْ
وفي الحديث : ( نعوذ بالله من طَمَع يَهْدي إلى طبَع ) .
قال أبو عبيد : الطبَع الدنس والعيب ، وَكلُّ شَيْن في دِين أو دُنيا فهو طَبَع . ويقال منه : رجلٌ طَبِعٌ . ومنه قول عمر بن عبد العزيز : لا يتزوجُ من الموالي في العرب إلاّ الأشِر البَطِر . ولا يتزوج من العرب في الموالي إلاّ الطمِعُ الطَبَعُ .
وقال أبو عبيد قال أبو عبيدة : المُطَبَّعُ : المَلآن وأنشد غيره :
وأين وَسْق الناقة المُطَبَّعَهْ
قال : المُطَبَّعَةُ : المثقّلة . قلت : وتكون المطبَّعَة الناقة التي مُلئتْ شَحْماً ولحماً فتَوثَّق خَلْقُها .
وقال الليث : طَبَّعْتُ الإناء تطبيعاً ، وقد تطبَّع النهرُ حتى إنّه ليتدفّق . قال : والطَبْع مَلؤك السِقَاء حتى لا مَزِيد فيه من شدّة مَلْئه . وقال في قول لبيد :
كرَوَايَا الطِبْع هَمَّت بالوَحَلْ
إن الطِّبْع كالمِلْء . قال : ولا يقال للمصدر : طَبْع ؛ لأن فِعله لا يخفّف كما يخفف فعل ملأت . قال ويقال : الطِبْع في بيت لبيد : الماء الذي يُمْلأ به الراوية . قلت : ولم يعرف الليث الطِبْع في بيت لبيد ، فتحيّر فيه ، فمرّةً جعله المِلء وهو ما أخذ الإناءُ من الماء ، ومرّةً جعله الماء ، وهو في المعنيين غير مصيب . والطِبْع في بيت لبيد ما قاله الأصمعي أنه النهر . وسُمِيّ النهر طِبْعاً لأن الناس ابتدءوا حفره ، وهو بمعنى المفعول كالقِطْف بمعنى المقطوف والنِكث بمعنى المنكوث من الصوف ، وأمَّا الأنهار الكبار التي شَقّها الله تعالى في الأرض شَقًّا مثل دِجْلة والفُرَات والنّيل وما أشبهها فإنها لا تسمَّى طُبُوعاً ، إنما الطُبُوع : الأنهار التي أحدثها بنو آدم واحتفروها لمرافقهم . وقول لَبيد : هَمَّتْ بالوحَل يدلّ على ما قال الأصمعي ؛ لأن الروايا إذا أوقرت بالمزايد مملوءةً ماء ثم خاضت أنهاراً فيها وَحَل عَسُر عليها المشي فيها والخروج منها . وربما ارتطمت فيها ارتطاماً إذا كثر الوحَل . فشَبّه لبيد القوم الذين حاجّوه عند النعمان بن المنذر فأدحض حججهم حتى ذلّوا فلم يتكلّموا بروايا مثقلة خاضت أنهاراً ذات وَحَل فتساقطتْ فيها والله أعلم . وقال شمر : يقال طَبِع إذا دَنِس وعِيبَ وطُبِع وطُبِّعَ إذا دُنِّس وعِيبَ . قال وأنشدتنا أم سالم الكلابيّة :
ويحمدها الجيرانُ والأهلُ كلُّهم
وتبغِض أيضاً عن تُسَبَّ فتُطْبَعَا
قال : ضمّت التاء وفتحت الباء . وقالت : الطَبْع : الشَين فهي تبغِض أن تُطْبَع أي تُشان . وقال ابن الطَثْريّة :
وعَنْ تخلطي في طيّب الشِرب بيننا
من الكَدِر المأبيّ شِرباً مُطَبَّعا
أراد : وأن تخلطي وهي لغة تميم . قال : والمطَبَّع : الذي قد نُجِّسَ . والمأبيّ الماء الذي يأبى شُرْبه الإبل . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطَبْعُ المثال ، يقال اضربه على طَبْع هذا وعلى غِراره وصِيغته وهِدْيته أي على قدره . وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال قد قَذَذت قفا الغلام إذا ضربته بأطراف الأصابع ، فإذا مكَّنت اليد من القفا قلت طَبَعْتُ قفاه . والطَّبُّوع : دابّة من الحشرات شديدة الأذى بالشأم . ولفلان طابِعٌ حَسَنٌ أي طبيعةٌ حسنةٌ . قال الرُؤَاسِيّ :
له طابِعٌ يجري عليه وإنما
تَفَاضَلُ ما بين الرجال الطَبَائِعُ
أي تتفاضل .
وطُبْعَان الأمير : طينُه الذي يُختم به الكتب .
بعط : قال الليث : يقال أبعَط الرجلُ في كلامه إذا لم يرسله على وجهه . وقال رؤبة :
وقلتُ أقوالَ امرىءٍ لم يُبْعِطِ
أعْرِضْ عن الناس ولا تَسَخَّطِ
وقال الأصمعي وأبو زيد : يقال أبعط فلان في السَّوم إذا جاوز فيه القَدْر . وكذلك طمح في السوم وأشطّ فيه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : هو المُعْتَنِز والمُبْعِطُ والصُنْتُوت والفَرِدُ والفَرَدُ والفَرْدُ والفَرُود . وروى أبو العباس عن سلمة عن الفرّاء أنه قال : يبدلون الدال طاء ، فيقولون : ما أبعط طَارَك يريدون ما أبْعَدَ دَارَك . ويقال بَعَطَ الشاة وسَحَطَهَا وذَمَطَها وبَرخَها وذَعَطَها إذا ذبحها .
طعب : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال : ما به من الطَعْبِ أي ما به من اللذة والطِّيب .

##### Türkçe

باب العين والطاء مع الباء
**عطب** ، **عبط** ، **طبع** ، **طعب** ، **بعط** : kullanımdadır.

**عطب** : Leys dedi: **العَطَبُ**: şeyin helâk olmasıdır;
ve mal(ın helâk olması). Ve deve, kırıldığı zaman yahut sahibinin üzerine çöktüğü zaman **عَطِبَ** olur. Ben onu **أعْطَبتُهُ**: onu helâk ettim. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَوْطَبُ** denizin en derin yeridir, dedi. Bir yerde de dedi ki: **العَوْطَبُ** iki dalga arasındaki çukur (alçak) yerdir. Dedi: **العَطْبُ** pamuğun ve yünün yumuşaklığıdır; **عَطَبَ يَعطُبُ عَطْباً وعُطُوباً** denir. “Bu koç, bundan daha **أعطَبُ**tur” yani daha yumuşaktır. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: pamuk için **العُطْبُ** ve **العُطُبُ** odur, dedi.
Leys dedi: “Ben **عُطْبَة** kokusu buluyorum” denir; yani yanmış pamuk kokusu buluyorum.
Ebû Saîd dedi: **التعطيبُ** içkinin kokusu hoş olsun diye tedavi edilmesidir. “İçkiyi **عَطْبَ** etti, **تعطيباً**” denir. Lebîd’in bir beytini okudu:
يَمُجُّ سُلاَفاً من رحيق مُعَطَّبِ
Başkası onu şöyle rivayet etti: **من رحيق مُقَطَّبِ**; o, karıştırılmış olandır; **مُعَطَّب**ın ne olduğunu bilmiyorum. **المعَاطِبُ**: helâk yerleri; tekili **معطب**tır.

**عبط** : Leys dedi: **العَبْطُ**: bir deveyi **تَعْبِط** etmen, sonra onu hastalık ve kırık olmaksızın boğazlamandır. “Onu **عَبَطَها يَعبِطُها عَبْطاً**” denir; ve “onu **اعْتَبَطَها اعتِباطاً**” (da denir).
İbn Büzurc, Ebû’l-Heysem’in hattıyla onda bulduğum şeyde dedi: her etten **العِبِيط**, işte o, kırık dışında âfetlerden salim olandır. Dedi: âfetten dolayı içi bozulmuş hastalıklı et için **عَبِيط** denmez. Ve hayvana **عبيطة** ve **معتبَطة** denir; etin kendisi de **عبيط**tir, yani kırık dışında salimdir. “Falan **عَبْطَة** öldü” denir; yani genç ve sağlıklı (iken). Ve ölüm onu **اعتبطه** etti. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
من لم يمت عَبْطَة يَمُتْ هَرَماً
للموت كأسٌ فالمرء ذائقها
Ve et, taze olup ona yırtıcı dokunmamış ve ona bir illet isabet etmemişse **لحمٌ عَبيط** ve **معبوط** denir. Lebîd dedi:
ولا أَضَنُّ بمعبوطِ السَنَام إذا
كان القُتارُ كما يُسْتَرْوَحُ القُطُرُ
Leys dedi: **زعفران عبيط**: **الدم العبيط**a benzetilir. Dedi: “Musibetler onu **عَبَطَتْه**” denir; yani hak ediş olmaksızın ona erişti. el-Ureykıt dedi:
بمنزلِ عَفَ ولم يخالِط
مُدَنّسَاتِ الرِيَبَ العَوَابِطِ
Ve “Falan yeri **عَبَط** etti **عَبْطاً** ve onu **اعتبطها** etti” denir; daha önce kazılmamış bir yeri kazdığı zaman. el-Merrâr el-Adevî dedi:
ظَلَّ في أعلى يَفَاعٍ جازلا
يعبط الأرض اعتباط المحتَفِر
Ebû Ubeyd: **العَبْط**: yarıktır. Ondan, el-Kutâmî’nin sözü:
وظلّت تعبُط الأيدي كلُوماً
Ve **ثوبٌ عبيط**: yarık; çoğulu **عُبُط**tur.
Ondan, Ebû Züeyb’in sözü:
فتخالسا نفسيهما بنوافذٍ
كنوافذ العُبُطِ التي لا تُرْقَعُ
Münzirî bana haber verdi ki, nahivci Ebû Tâlib onu Ferrâ’nın (المعاني) kitabında şöyle okuttu: **كنوافذ العُطُب**.
Sonra dedi: ve **كنوافذ العُبُط** diye de rivayet edilir. Dedi: **العُطُب** pamuktur; **النوافذ** ceplerdir; yani gömleklerin cepleri. Ve onların yamalanmadığını haber verdi;
yaraların genişliğini onlara benzetti. Dedi: onu **العُبُط** diye rivayet eden, onunla **عبيط**in çoğulunu kastetti; o da, illet olmaksızın boğazlanandır; böyle olunca kanın çıkışı daha şiddetli olur. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Falan bana yalanı **اعتبط** etti” (denir); ve **عَبَطَ يَعْبِط**: yalan söylediği zaman (denir). Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **العابط** yalancıdır. **العَبْطُ**: yalandır. **العَبْطُ**: gıybettir. **العَبْط**: yarıktır. Ve “Eşek, toynağıyla toprağı kaldırdığı zaman toprağı **عَبَط** etti” denir; ve toprak **عبيط**tir. Ve rüzgâr yerin yüzünü kazıdığı zaman **عَبَطَتِ** olur. Ve “Atın terini **عَبَطْنَا**” (denir); yani onu koşturduk da terledi. el-Ca‘dî dedi:
وقد عَبَطَ الماءَ الحميمَ فأسْهَلاَ

**طبع** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الطَبْع** “dirhemi **طَبَعْتُ**” sözümün masdarıdır: **طَبْعاً**. Ve **الطِبْعُ** nehirdir; çoğulu **أطباع**tır; Asmaî’den. Lebîd’e ait olarak okudu:
فَتَولَّوْا فاتراً مَشْيُهمُ
كروايا الطِبْع همَّت بالوحَلْ
Ve **الطِبع** “nehir” manasında **الطُبوع** üzere cem‘ edilir; onu Araplardan işittim. Ve **الطَبْع**: bir şeyin sanatının başlangıcıdır. “Tuğlayı **طَبَعْتُ** **طَبْعاً**” ve “kılıcı **طَبَعْتُ** **طَبْعاً**” dersin. Ve **الطَبَّاع**: demiri alıp onu **يطَبَعُ** eden ve onu ya bıçak, ya kılıç, ya da mızrak ucu olarak düzelten kimsedir. Mesleği **الطِبَاعَة**dır. Ve Allah yaratılmışları, yarattığı tabiatlar üzerine **طَبَعَ** etti; onları onun üzerine inşa etti; o, onların huylarıdır. Ve insanın **طَبْع**ı **طِبَاعاً** olarak cem‘ edilir; o da, insanın yeme-içmesinde, ahlâkının kolaylığında ve sertliğinde, zorluğunda ve kolaylığında, şiddetinde ve gevşekliğinde, cimriliğinde ve cömertliğinde üzerine **طُبِعَ** edildiği şeydir. Ve “Allah kâfirin kalbi üzerine **طَبَعَ** etti—Allah’a ondan sığınırız” denir; yani onu mühürledi; artık bir öğüdü kavramaz ve bir hayra muvaffak kılınmaz. Ve **الطَابَع**: mühürdür. Ebû İshâk en-Nahvî dedi: dilde **طَبَعَ** ile **خَتَم**ın manası birdir; o da bir şeyin üzerini örtmek ve ona bir şeyin girmeyeceğinden emin olmaktır; nitekim ( **الْقُرْءَانَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ** ) (Muhammed: 24) ve ( **الاَوَّلِينَ كَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَّا كَانُواْ** ) (el-Mutaffifîn: 14): manası, kalplerinin üzerini örttü; ve yine ( **طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ** ) (en-Nahl: 108). Dedim: bu, kalp üzerine **الطبع**ın, **الباء** sakin kılınarak tefsiridir. Ama kalbi **طَبَع** etmek, **الباء** harekeli olarak, onun pisliklerle lekelenmesidir. **الطَبَع**ın aslı: pasdır; kılıç ve başkası üzerinde çok olur. İbnü’s-Sikkît dedi: Asmaî ve başkasının ona şu recezi okuttuğunu zikretti:
إنا إذا قلّتْ طخارير القَزَعْ
وصدر الشارب منها عن جُرَعْ
نَفْحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَبَعْ
من كل عَرَّاصٍ إذا هُزَّ اهْتَزَعْ
Hadiste: ( **نعوذ بالله من طَمَع يَهْدي إلى طبَع** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الطبَع** kirlilik ve ayıptır; din veya dünya hakkında her kusur **طَبَع**tır. Ondan: **رجلٌ طَبِعٌ** denir. Ondan, Ömer b. Abdülazîz’in sözü: Araplar içinde mevalîden ancak azgın, şımarık olan evlenir. Mevalî içinde Araplardan da ancak tamahkâr, **الطَبَعُ** olan evlenir.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **المُطَبَّعُ** dolu olandır. Başkası okudu:
وأين وَسْق الناقة المُطَبَّعَهْ
Dedi: **المُطَبَّعَةُ** ağırlaştırılmış olandır. Dedim: **المطبَّعَة** deve, yağ ve etle doldurulup yaratılışı sağlamlaştırılan deve olur.
Leys dedi: kabı **طَبَّعْتُ**: **تطبيعاً**; ve nehir **تطبَّع** etti; öyle ki akıp taşar. Dedi: **الطَبْع** kırbayı, şiddetli doluluğundan dolayı onda artık fazlalık kalmayacak şekilde doldurmandır. Lebîd’in sözü hakkında:
كرَوَايَا الطِبْع هَمَّت بالوَحَلْ
**الطِّبْع** doluluk gibidir, dedi. Dedi: masdara **طَبْع** denmez; çünkü fiili, “doldurdum” fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez. Dedi: Lebîd’in beytinde **الطِبْع**: kırbanın onunla doldurulduğu sudur. Dedim: Leys, Lebîd’in beytindeki **الطِبْع**ı tanımadı da onda şaşırdı; bir defa onu doluluk yaptı—ki o, kabın sudan aldığı şeydir—bir defa da onu su yaptı; iki manada da isabetli değildir. Lebîd’in beytindeki **الطِبْع**, Asmaî’nin dediği gibi nehirdir. Nehre **طِبْع** denildi; çünkü insanlar onun kazılmasına başladılar; ve o, mef‘ûl manasındadır; **القِطْف** “koparılmış” manasında, **النِكث** “yünden çözülmüş” manasında olduğu gibi. Ama Allah Teâlâ’nın yeryüzünde yarıp açtığı büyük nehirler—Dicle, Fırat, Nil ve benzerleri—**طُبُوعاً** diye adlandırılmaz; **الطُبُوع** ancak, Âdemoğullarının ihdas edip menfaatleri için kazdıkları nehirlerdir. Lebîd’in “**هَمَّتْ بالوحَل**” sözü Asmaî’nin dediğine delâlet eder; çünkü kırbalar, suyla dolu olarak yüklenip sonra çamurlu nehirlere daldıkları zaman, içinde yürümek ve ondan çıkmak onlara zor olur; ve çamur çok olunca bazen içinde çarpıp batarlar. Lebîd, Nu‘mân b. Münzir yanında onunla tartışan kavmi—delillerini düşürüp onları zelil edince konuşamadılar—çamurlu nehirlere dalıp içinde düşüp kalan ağır yüklü kırbalara benzetti; Allah daha iyi bilir. Şemmer dedi: kirlenip ayıplanınca **طَبِع** denir; kirletilip ayıplanınca **طُبِع** ve **طُبِّعَ** denir. Dedi: Ümm Sâlim el-Kilâbiyye bize okuttu:
ويحمدها الجيرانُ والأهلُ كلُّهم
وتبغِض أيضاً عن تُسَبَّ فتُطْبَعَا
Dedi: **التاء**yı dammeli, **الباء**yı fethalı yaptı. Ve dedi ki: **الطَبْع** kusurdur; o, **تُطْبَع** edilmekten, yani kusurlanmak/ayıplanmaktan nefret eder. İbnü’t-Tasriyye dedi:
وعَنْ تخلطي في طيّب الشِرب بيننا
من الكَدِر المأبيّ شِرباً مُطَبَّعا
İstediği: “ve sen karıştırırsın”; bu Temîm’in dilidir. Dedi: **المطَبَّع**: necis kılınmış olandır. **المأبيّ**: develerin içmeyi reddettiği sudur. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَبْعُ** örnektir; “onu bunun **طَبْع**ı üzere, onun **غِرار**ı, **صِيغة**si ve **هِدْية**si üzere vur” denir; yani onun ölçüsünce. (نوادر الأعراب)’da: “Oğlanın ensesini parmak uçlarıyla vurduğun zaman **قَذَذت** denir; eli ensede sağlamca yerleştirince ‘ensesini **طَبَعْتُ**’ dersin.” **الطَّبُّوع**: Şam’da, zararı şiddetli olan haşerelerden bir hayvandır. Ve falanın **طابِعٌ حَسَنٌ**i vardır; yani güzel bir tabiat. er-Ru’âsî dedi:
له طابِعٌ يجري عليه وإنما
تَفَاضَلُ ما بين الرجال الطَبَائِعُ
yani üstünlük kazanır.
**طُبْعَان الأمير**: mektupların onunla mühürlendiği, emirin kili.

**بعط** : Leys dedi: “Adam sözünde **أبعَط** etti” denir; onu kendi vechi üzere salıvermediği zaman. Ru’be dedi:
وقلتُ أقوالَ امرىءٍ لم يُبْعِطِ
أعْرِضْ عن الناس ولا تَسَخَّطِ
Asmaî ve Ebû Zeyd dedi: “Falan pazarlıkta **أبعط** etti” denir; onda ölçüyü aştığı zaman. Aynı şekilde pazarlıkta **طمح** etti ve onda **أشطّ** etti (denir).
Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o, **المُعْتَنِز** ve **المُبْعِطُ** ve **الصُنْتُوت** ve **الفَرِدُ** ve **الفَرَدُ** ve **الفَرْدُ** ve **الفَرُود**dur. Ebü’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: **الدال**ı **طاء**a çevirirler; “**ما أبعط طَارَك**” derler; “**ما أبْعَدَ دَارَك**” (yani: evin ne kadar uzak) isterler. Ve “Koyunu **بَعَطَ** etti, **سَحَطَهَا** etti, **ذَمَطَها** etti, **بَرخَها** etti, **ذَعَطَها** etti” denir; onu boğazladığı zaman.

**طعب** : Leys onu ihmal etti. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “Onda **الطَعْبِ**den bir şey yoktur” denir; yani onda lezzetten ve hoşluktan bir şey yoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والباء وما يثلثهما)
(طبخ) الطاء والباء والخاء أصلٌ واحد، وهو الطَّبخ المعروف، يقال طَبَخت الشَّيءَ أطبُخه طَبْخاً، وأنا طابخ، والشَّيء مطبوخ وطَبِيخ. والطُّبَّخ: جمع الطَّابخ. وقول العجّاج:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
أراد به الملائكة الموكَّلين بالنَّار. ويقال لسَمائمِ الحرِّ: طبائخُه. وطابخة: لقبُ رجلٍ من العرب، لأنَّه طبخ طَبْخَاً فسمِّي بذلك. ويقال الطُّبَاخَة: ما فار من رُِغوة القِدر إذا طبخت، وهي الطُّفَاحة والفُوَارة. ويقال للحُمَّى الصَّالبِ: طابخ.
ومما يُحمَلُ على هذا، ولعلّه أن يكون من الكلام المولَّد، قولهم: ليس به طَُباخٌ([2])، للشّيء لا قُوَّةَ له، فكأنهم يريدون ما تناهى بَعدُ ولم ينضَج.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم، وهو من صحيح الكلام، لفَرخ الضبّ: مُطَبِّخ، وذلك إذا قوي. يقولون: هو حِسْل، ثم مطبِّخ، ثم خُضَرِمٌ، ثم ضَبّ.
(طبس) الطاء والباء والسين ليس بشيء. على أنهم يقولون: الطَّبَسانِ: كُورتان. وهذا وشِبهه ممَّا لا معنى لذكره؛ لأنَّه إِذا ذكر ما أشبه كلُّه حُمِلَ على كلام العرب ما ليس هو منه. وكذلك قول من قال([3]): إنَّ التَّطبيس: التَّطبين([4]).
(طبع) الطاء والباء والعين أصلٌ صحيح، وهو مثلٌ على نهايةٍ ينتهي إليها الشيء حتى يختم عندها يقال طبَعت على الشيء طابَعاً. ثم يقال على هذا طَبْعُ الإنسان وسجيَّتُه. ومن ذلك طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر، كأنَّه ختم عليه حتى لا يصل إليه هُدىً ولا نُور، فلا يوفَّق لخير. ومن ذلك أيضاً طبْع السَّيف والدِّرهم، وذلك إذا ضربه حتى يكمّله. والطَّابع: الخاتم يُختَمُ به *. والطَّابِع: الذي يَختِم.
ومن الباب قولُهم لملْءِ المِكيال طَبع. والقياسُ واحدٌ؛ لأنه قد تكامل وخُتم. وتطبَّع النَّهر، إذا امتلأ؛ وهو ذلك المعنى. وكذلك إذا حُمِّلت النّاقة حِمْلَها الوافِيَ الكاملَ، فهي مطبَّعة. قال:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])قال ابنُ السكِّيت: الطِّبع: النَّهر، والجمع: الطِّباع. قال:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])ولعلَّ الذي قالُوه في وصف النّهر، أن يكون ممتلئاً، حتى يكون أقيس.
ومما شذَّ عن هذا الأصل وقد يمكن أن يُقارَب بينهما، إلاَّ أنَّ ذلك على استكراه، قولهم للدَّنَس: طَبَع. يقال رجلٌ طَبِعٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "استَعيذوا بالله من طمَعٍ يَهدِي إِلَى طَبَعٍ". وقال:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
ومن هذه الكلمة قولهم للرجل إذا لم ينفُذْ في الأمر: قد طَبِعَ.
(طبق) الطاء والباء والقاف أصلٌ صحيحٌ واحد، وهو يدلُّ على وضع شيء مبسوط على مِثله حتى يُغطِّيَه. من ذلك الطَّبَق. تقول: أطبقْت الشيءَ على الشيء، فالأول طَبَق للثاني؛ وقد تطابَقَا. ومن هذا قولهم: أطبَقَ الناسُ على كذا، كأنَّ أقوالهم تساوَتْ حتى لو صُيِّرَ أحدُهما طِبْقاً للآخر لَصَلح. والطَّبَق: الحال، في قولـه تعالى: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾  [الانشقاق 19]. وقولهم: "إحدى بناتِ طَبَق" هي الدّاهية، وسمّيت طَبَقاً، لأنَّها تعمُّ وتشمل. ويقال لما علا الأرضَ  حتى غطَّاها: هو طَبَق الأرض([7]). ومنه قول امرئ القيس يصف الغيث:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])وقولهم: طَبَّق الحقَّ، إذا أصابه، من هذا، ومعناه وافقه حتى صار ما أراده وَفْقاً للحقّ مطابِقاً لـه. ثم يُحمَل على هذا حتى يقال طبَّقَ، إذا أصاب المَفْصِل ولم يخطئْه. ثم يقولون: طَبَّقَ عُنقَه بالسيف: أبانَها.
فأمَّا المُطابقة فمشْى المقيَّد، وذلك أن رجليه تقعانِ([9]) متقاربتين كأنَّهما متطابقتين. ومنه قول الجَعْدِيّ:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
والطبَق: عظمٌ رقيق([11]) يفصل بين الفَقارتَين. ويد طَبِقة، إذا التزقَتْ بالجنْب. وطابقت بين الشيئين، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد. ولذلك سمَّينا نحن ما تضاعف من الكلام مرَّتين مُطابَقاً. وذلك مثل جَرجَر، وصَلْصَل، وصَعْصَع. والطَّبَق: الجماعة من الجراد؛ وإنما شبِّه ذلك بطبَقٍ يغطِّي الأرض. ويقالَ وَلدت الغنمُ  طبقاً وطبقةً، إذا ولد بعضُها بعد بعض. والقياس في ذلك كله واحد.
فأمَّا قولهم للعييِّ من الرِّجال: الطَّبَاقاء، وللبعير لا يُحسن الضِّرَابَ طَباقاءُ، فهو من هذا القِياس، كأنَّه سُتر عنه الشَّيءُ حتى أطبق فصار كالمغطَّى. قال جميل:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])(طبل) الطاء والباء واللام ثلاث كلمات ليست لها طَُِلاَوَةُ كلامِ العرب، وما أدري كيف هي؟ من ذلك الطَّبل الذي يُضْرَب. ويقولون إنَّ الطّبل: الخَلْق([13]). والثالثة الطُّوبالة، ولولا أنها جاءت في بعض الشِّعر ما كان لذكرها معنىً، وما أحسبها في غير هذا البيت: نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])ويقال هي النَّعْجة.
(طبن) الطاء والباء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ثباتٍ. ويقال اطبأنَّ، إذا ثبت وسكَن، مثل اطمأنَّ، ويقولون: طَبَنت النار: دفنتُها لئلا تَطفَأ،  وذلك الموضعُ الطَّابون. ويقال طابِنْ هذه الحَفيرةَ: طاطئْها. ويقولون: إنَّ الخير في بني فلانٍ كثابت الطَّبْن، أي هو تليدٌ قديم.
ومن الباب الطَّبَن، وهو الفِطْنة؛ وذلك قياس الباب، لأنَّ في ذلك كالثَّبات في العِلمِ به.
(طبي) الطاء والباء والحرف المعتل أُصَيْلٌ يدلُّ على استدعاء شيء. من ذلك قولهم اطَّبى * بَنُو فُلانٍ فلاناً إذا خالُّوه وقَبَِلوه. وربما قالوا: طَبَاه واطَّباه، إذا دعاه، فإنْ حُمِلَ الطَّبيُ([15]) من أَطْبَاء النَّاقة، وهي أخلافها، على هذا وعلى أنَّه يُطَّبَى منه اللبن، لم يبعُد.
وذُكر أن العرب تقول: هذا خِلْفٌ طِبِيٌّ، أي مُجيب([16]).  فإن كان هذا صحيحاً فهو يدلُّ على صحَّة القياس الذي قِسْناه.
--------------ــــ
([1]) ديوان العجاج 14 واللسان (طبخ). وبعده:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) في اللسان: "وجد بخط الأزهري طُباخ بضم الطاء، ووجد بخط الإيادي طَباخ بفتح الطاء". وضبط في الأصل والمجمل بفتح الطاء.
([3]) هو الخليل كما صرح بذلك في المجمل.
([4]) التطبين، بالنون، كما في الأصل والمجمل والقاموس. لكن في اللسان:"التطبيق" بالقاف.
([5]) سبق البيتان في (ربع، شظ).
([6]) البيت للبيد في ديوانه 17،  طبع فينا 1881 وإصلاح المنطق 9 واللسان (طبع).
([7]) في الأصل: "طباق الأمر".
([8]) ديوان امرئ القيس 143، واللسان (طبق).
([9]) في الأصل: "يقسمان"، تحريف.
([10]) سيأتي في (هرس). وصدره في اللسان (طبق، هرس): * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) في المجمل: "دقيق" بالدال.
([12]) اللسان (طبق) والبيان والتبيين (1: 110)، بشرح محقق المقاييس.
([13]) شاهده ما أنشده في اللسان:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) البيت لطرفة في ديوانه 16 واللسان (طبل، حنن)، والمجمل (طبل). وذكر في (حنن)، أن "حنانة" اسم راع. وطوبالة منصوب على الذم، أي أذم طوبالة، عنى بذلك حنانة. وبعد البيت:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
 ([15]) الطبي، بكسر الطاء وضمها.
([16]) في اللسان والقاموس: "مجيَّب"، بضم الميم وتشديد الياء المفتوحة، ولا وجه له، فإن المجيب  بمعنى المقور والأجوف، وقد أثبت الضبط الصحيح من نسخة المجمل، ومن تهذيب الصحاح، وهو من الإجابة  كما يدل عليه ما سبق. وفي الصحاح "مجبب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** و**الباء** وما يثلثهما)

(**طبخ**) **الطاء** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; o da bilinen **الطَّبخ**tır. Denir: **طَبَختُ الشَّيءَ أطبُخه طَبْخاً**; ben **طابخ**ım; şey **مطبوخ** ve **طَبِيخ**tur. **والطُّبَّخ**: **الطَّابخ**ın çoğuludur. **العجّاج**’ın sözü:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
Bununla, ateşe vekil kılınmış melekleri kastetti. Sıcağın yakıcı rüzgârlarına: onun **طبائخُه**’u denir. **وطابخة**: Araplardan bir adamın lakabıdır; çünkü bir **طَبْخَاً** pişirdi de bununla adlandırıldı. **الطُّبَاخَة** denir: tencere pişirdiğinde onun köpüğünden taşan şey; o **الطُّفَاحة** ve **الفُوَارة**dır. Sert hummaya: **طابخ** denir.

Buna hamledilen şeylerdendir—ve belki de müvelled sözden olur—onların şu sözleri: **ليس به طَُباخٌ**([2]); gücü olmayan şey için; sanki, henüz nihayete varmamış ve olgunlaşmamış olanı kastederler.

Bâbdan şâz olan şeylerdendir—ve o sahih sözden olmakla beraber—kertenkele yavrusu için: **مُطَبِّخ**; bu, güçlendiği zamandır. Derler: o **حِسْل**dir; sonra **مطبِّخ**; sonra **خُضَرِمٌ**; sonra **ضَبّ**.

(**طبس**) **الطاء** ve**الباء** ve**السين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **الطَّبَسانِ**: iki küre. Bu ve benzeri, zikrinin bir mânâsı olmayan şeylerdendir; çünkü benzeri olanın hepsi zikredilince, Arapların sözünden olmayan şey Arapların sözüne hamledilir. Yine, şunu söyleyenin([3]) sözü de böyledir: **التَّطبيس**in **التَّطبين**([4]) olduğu.

(**طبع**) **الطاء** ve**الباء** ve**العين** sahih bir asıldır; o, bir şeyin kendisine varıp orada mühürleninceye dek ulaştığı bir nihayet üzerine bir misaldir. Denir: **طبَعتُ على الشيء طابَعاً**. Sonra buna göre: insanın **طَبْعُ**ı ve **سجيَّتُه** denir. Bundan: **طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر**; sanki onun üzerine mühür vurdu da ona ne bir hidayet ne de bir nur ulaşır; böylece hayra muvaffak kılınmaz. Bundan ayrıca: kılıcın ve dirhemin **طبْع**ı; bu, onu tamamlayıncaya dek dövdüğü zamandır. **والطَّابع**: kendisiyle mühür vurulan mühürdür *. **والطَّابِع**: mühür vuran kimsedir.

Bâbdandır: ölçeğin doldurulmasına **طَبع** demeleri. Kıyas birdir; çünkü tamamlanmış ve mühürlenmiştir. Nehir **تطبَّع** etti, yani doldu; o da bu mânâdır. Yine, deveye onun tam ve kâmil yükü yüklendiğinde, o **مطبَّعة**dır. Dedi ki:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])
**ابنُ السكِّيت** dedi: **الطِّبع**: nehirdir; çoğulu: **الطِّباع**. Dedi ki:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])
Belki de nehrin vasfında söyledikleri, dolu olmasıdır; böylece daha kıyaslı olur.

Bu asıldan şâz olan şeylerdendir—ve aralarında yakınlık kurulabilir, ancak bu, zorlamayla olur—pislik için **طَبَع** demeleri. Denir: **رجلٌ طَبِعٌ**. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "Allah’a sığının: **طمَعٍ**dan ki **طَبَعٍ**a götürür." Ve dedi ki:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
Bu kelimedendir: işte nüfuz etmeyen adam için: **قد طَبِعَ** demeleri.

(**طبق**) **الطاء** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih bir asıldır; o, yayılmış bir şeyi benzerinin üzerine koymaya delâlet eder ki onu örtsün. Bundan: **الطَّبَق**. Dersin: **أطبقْتُ الشيءَ على الشيء**; böylece birincisi ikincinin **طَبَق**ıdır; ikisi de **تطابَقَا** etmiştir. Bundan: **أطبَقَ الناسُ على كذا** sözleri; sanki sözleri eşitlendi; öyle ki ikisinden biri ötekine **طِبْقاً** kılınsa uygun olurdu. **والطَّبَق**: hâl, Yüce Allah’ın şu sözünde: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾ [الانشقاق 19]. Ve onların sözü: "**إحدى بناتِ طَبَق**" o, musibettir; **طَبَق** diye adlandırıldı; çünkü umumîdir ve kuşatır. Yeri yükselip de onu örten şeye: o, **طَبَق الأرض** denir([7]). Bundan, **امرئ القيس**’in yağmuru vasfederek sözü:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])
Ve onların sözü: **طَبَّق الحقَّ**; onu isabet ettiğinde; bu da bundandır; mânâsı: ona muvafakat etti, ta ki istediği şey hakka uygun, ona **مطابِقاً** oldu. Sonra buna hamledilir de: **طبَّقَ** denir; mafsalı isabet ettiğinde ve onu ıskalamadığında. Sonra derler: **طَبَّقَ عُنقَه بالسيف**: onu ayırdı.

أما **المُطابقة** ise, bağlı olanın yürüyüşüdür; çünkü iki ayağı([9]) birbirine yakın düşer; sanki ikisi **متطابقتين** gibidir. Bundan **الجَعْدِيّ**’nin sözü:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
**والطبَق**: iki omur arasında ayıran ince bir kemiktir([11]). **ويدٌ طَبِقة**: yanına yapıştığında. **وطابقتُ بين الشيئين**: ikisini tek bir hizaya getirdiğinde. Bunun için biz, sözden iki kere katlanan şeye **مُطابَقاً** adını verdik. Bu, **جَرجَر** ve **صَلْصَل** ve **صَعْصَع** gibidir. **والطَّبَق**: çekirge topluluğudur; ancak bu, yeri örten bir **طبَق**a benzetilmiştir. Denir: koyun **طبقاً** ve **طبقةً** doğurdu; yani bir kısmı bir kısmının ardından doğurduğunda. Bunun hepsinde kıyas birdir.

أما erkeklerden kekeme için **الطَّبَاقاء** demeleri ve çiftleşmeyi iyi yapmayan deveye **طَباقاءُ** demeleri, bu kıyastandır; sanki şey ondan örtülmüştür de kapanmış, böylece örtülü gibi olmuştur. **جميل** dedi:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])

(**طبل**) **الطاء** ve**الباء** ve**اللام** üç kelimedir; Arap sözünün **طَُِلاَوَةُ**sı yoktur; nasıl olduklarını bilmiyorum. Bundan: vurulan **الطَّبل**. Ve derler ki: **الطّبل**: **الخَلْق**tır([13]). Üçüncüsü **الطُّوبالة**dır; bazı şiirde geldiği için olmasaydı onu zikretmenin bir mânâsı olmazdı; ve onu bu beyitten başka bir yerde sanmıyorum:
نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])
Ve denir ki o, **النَّعْجة**dır.

(**طبن**) **الطاء** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; bir sebatı gösterir. Denir: **اطبأنَّ**; sabit olup sakinleştiğinde; **اطمأنَّ** gibi. Ve derler: **طَبَنتُ النار**: sönmesin diye onu gömdüm; o yer **الطَّابون**dur. Denir: **طابِنْ هذه الحَفيرةَ**: onu alçalt. Ve derler: falan oğullarında hayır, sabit **الطَّبْن** gibidir; yani o, köklü eskidir.

Bâbdandır: **الطَّبَن**; o, zekâdır; bu, bâbın kıyasıdır; çünkü bunda, onu bilmede bir sebat gibisi vardır.

(**طبي**) **الطاء** ve**الباء** ve illetli harf, bir **أُصَيْلٌ**dür; bir şeyi istemeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **اطَّبى بَنُو فُلانٍ فلاناً**; onu dost edindiklerinde ve kabul ettiklerinde. Bazen derler: **طَبَاه** ve **اطَّباه**; onu çağırdığında. Eğer **الطَّبيُ**([15]), devenin **أَطْبَاء**sından—ki onlar onun memeleridir—buna hamledilirse ve ondan sütün **يُطَّبَى** edildiği (çekildiği) üzere olursa, uzak olmaz.

Ve zikredildi ki Araplar der: bu, **خِلْفٌ طِبِيٌّ**dür; yani **مُجيب**([16]). Eğer bu sahih ise, o, bizim kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delâlet eder.

--------------ــــ
([1]) **ديوان العجاج** 14 ve **اللسان** (**طبخ**). Ondan sonra:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) **اللسان**’da: "وجد بخط الأزهري **طُباخ** بضم **الطاء**، ووجد بخط الإيادي **طَباخ** بفتح **الطاء**". Asılda ve **المجمل**’de **الطاء**ın fethiyle ضبط edilmiştir.
([3]) **المجمل**’de açıkça belirtildiği üzere o, **الخليل**’dir.
([4]) **التطبين** **النون** ile; asılda ve **المجمل** ve **القاموس**’ta olduğu gibi. Lakin **اللسان**’da: "**التطبيق**" **القاف** ile.
([5]) İki beyit daha önce (**ربع**، **شظ**)’de geçti.
([6]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 17; **طبع فينا** 1881 ve **إصلاح المنطق** 9 ve **اللسان** (**طبع**).
([7]) Asılda: "**طباق الأمر**".
([8]) **ديوان امرئ القيس** 143 ve **اللسان** (**طبق**).
([9]) Asılda: "**يقسمان**"; tahrif.
([10]) (**هرس**)’te gelecektir. Sadrı **اللسان** (**طبق**، **هرس**)’te: * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) **المجمل**’de: "**دقيق**" **الدال** ile.
([12]) **اللسان** (**طبق**) ve **البيان والتبيين** (1: 110), **محقق المقاييس** şerhiyle.
([13]) Şahidi, **اللسان**’da inşad ettiği şeydir:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) Beyit **طرفة**’nindir; divanında 16 ve **اللسان** (**طبل**، **حنن**) ve **المجمل** (**طبل**). Ve (**حنن**)’de zikretti ki "**حنانة**" bir çobanın adıdır. **وطوبالة** zem üzere mansuptur; yani **طوبالة**’yı zemmederim; bununla **حنانة**’yı kastetti. Beyitten sonra:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
([15]) **الطبي**: **الطاء**ın kesri ve zammıyla.
([16]) **اللسان** ve **القاموس**’ta: "**مجيَّب**", **الميم**in zammı ve fethalı **الياء**ın teşdidiyle; ona bir vech yoktur; çünkü **المجيب** “delik açan ve içi boş” mânâsınadır; hâlbuki doğru ضبط, **المجمل** nüshasından ve **تهذيب الصحاح**’tan sabit kılınmıştır; ve o, icabetten (cevap vermekten)dir; nitekim önce geçen buna delâlet eder. Ve **الصحاح**’ta "**مجبب**".

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطبع: أن تصور الشيء بصورة ما، كطبع السكة، وطبع الدراهم، وهو أعم من الختم وأخص من النقش، والطابع والخاتم: ما يطبع ويختم. والطابع: فاعل ذلك، وقيل للطابع طابع، وذلك كتسمية الفعل إلى الآلة، نحو: سيف قاطع. قال تعالى: ﴿فطبع على قلوبهم﴾ [المنافقون/3]، ﴿كذلك يطبع الله على قلوب الذين لا يعلمون﴾ [الروم/59]، ﴿كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴾ [يونس/74]، وقد تقدم الكلام في قوله: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة /7]، وبه اعتبر الطبع والطبيعة التي هي السجية؛ فإن ذلك هو نقش النفس بصورة ما؛ إما من حيث الخلقة؛ وإما من حيث العادة، وهو فيما ينقش به من حيث الخلقة أغلب، ولهذا قيل:
*وتأبى الطباع على الناقل*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*يراد من القلب نسيانكم*
وهو للمتنبي، في ديوانه شرح البرقوقي 3/153؛ وشرح المقامات للشريشي 1/244؛ ومجمع البلاغة 1/263)
وطبيعة النار، وطبيعة الدواء: ما سخر الله له من مزاجه. وطبع السيف، وصؤه ودنسه، وقيل: رجل طبع (قال الزمخشري: ومن المجاز: وإن فلانا لطمع طبع: دنس الأخلاق. أساس البلاغة 275 مادة: طبع)، وقد حمل بعضهم: ﴿طبع الله على قلوبهم﴾ [محمد/16]، ﴿كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴾ [يونس/74]، على ذلك، ومعناه: دنسه، كقوله: ﴿بل ران على قلوبهم﴾ [المطففين/14]، وقوله: ﴿أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم﴾ [المائدة/41]، وقيل: طبعت المكيال: إذا ملأته، وذلك لكون الملء كالعلامة المانعة من تناول بعض ما فيه، والطبع: المطبوع، أي: المملوء: قال الشاعر:
*- كروايا الطبع همت بالوحل*
* (هذا عجز بيت، وشطره:
*فتولوا فاترا مشيهم*
وهو للبيد في ديوانه ص 148؛ والمجمل 2/592؛ وإصلاح المنطق ص 9.
الروايا: الإبل يحمل عليها الماء. وقيل: الطبع: النهر ههنا)

##### Türkçe

- **الطبع**: Bir şeyi bir suret üzere tasvir etmendir; **طبع السكة** ve **طبع الدراهم** gibi. O, **الختم**’den daha umumî, **النقش**’ten daha hususîdir. **الطابع** ve **الخاتم**: basılan ve mühürlenen şeydir. **الطابع**: bunun fâilidir. Ve **الطابع**’a **طابع** denildi; bu, fiilin âlete isim kılınması gibidir; şu gibi: **سيف قاطع**. Yüce Allah dedi ki: ﴿فطبع على قلوبهم﴾ [المنافقون/3]، ﴿كذلك يطبع الله على قلوب الذين لا يعلمون﴾ [الروم/59]، ﴿كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴾ [يونس/74]. Ve ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة /7] kavlinde söz daha önce geçti. Ve bununla, seciye olan **الطبع** ve **الطبيعة** itibar olundu; zira bu, nefsi bir suret üzere nakşetmektir; ya yaratılış cihetinden, ya da âdet cihetinden. Ve yaratılış cihetinden onunla nakşolunan şeyde daha galiptir. Bunun için denildi:

*وتأبى الطباع على الناقل*

(**هذا عجز بيت، وشطره:**
*يراد من القلب نسيانكم*
**وهو للمتنبي، في ديوانه شرح البرقوقي 3/153؛ وشرح المقامات للشريشي 1/244؛ ومجمع البلاغة 1/263**)

Ve **طبيعة النار** ve **طبيعة الدواء**: Allah’ın onun mizacından dolayı ona musahhar kıldığı şeydir. Ve **طبع السيف**: onun pası ve kiri. Ve “**رجل طبع**” denildi. (Zemahşerî dedi ki: Mecazdandır: “Şüphesiz falan kimse **طمع طبع**’dır”: ahlâkı kirli. **أساس البلاغة** 275, madde: **طبع**.) Ve onların bazısı ﴿طبع الله على قلوبهم﴾ [محمد/16] ve ﴿كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴾ [يونس/74]’ü buna hamletti; ve manası: onu kirletti; ﴿بل ران على قلوبهم﴾ [المطففين/14] kavli gibi ve ﴿أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم﴾ [المائدة/41] kavli gibi. Ve “**طبعت المكيال**”: onu doldurduğun zaman; bu, doluluğun, içindekinin bir kısmını almaya mani olan bir alâmet gibi olmasındandır. Ve **الطبع**: **المطبوع**dur; yani: doldurulmuş olan. Şair dedi ki:

*- كروايا الطبع همت بالوحل*
* (**هذا عجز بيت، وشطره:**
*فتولوا فاترا مشيهم*
**وهو للبيد في ديوانه ص 148؛ والمجمل 2/592؛ وإصلاح المنطق ص 9.
الروايا: الإبل يحمل عليها الماء. وقيل: الطبع: النهر ههنا**)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ب ع
طبع السيف الدرهم‏:‏ ضربه‏.‏
وهو طباع حسن الطباعة وطبع الكتاب وعلى الكتاب‏:‏ ضرب عليه الخاتم ورأيت الطابع في يد الطابع‏.‏
وطبع السيف‏:‏ ركبه الصدأ الكثير وسيف طبع‏.‏
وطبع الإناء‏:‏ أتأقه‏.‏
وتطبع النهر حتى إنه ليندفق‏.‏
ورأيت طبعاً وأطباعاً تجري‏.‏
وعن بعض العرب في وصف امرأة‏:‏ جناءة ثمارها‏.‏
طفارة أطباعها وهي الأنهار المملوءة‏.‏
وناقة مطبعة‏:‏ سمينة أو مثقلة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طبع الله على قلب الكافر‏.‏
وإن فلاناً لطمع طبع‏:‏ دنس الأخلاق‏:‏ ‏"‏ ورب طمع يهدي إلى طبع ‏"‏‏.‏
وقال المغيرة بن حبناء‏:‏ وأمك حين تنسب أم صدق ولكن ابنها طبع سخيف وهو مطبوع على الكرم وقد طبع على الأخلاق المحمودة وهو كريم الطَّبْعِ والطَّبيعة والطِّباع والطَّبائع. وهو متطبّع بكذا. وهذا كلام عليه طبائع الفصاحة.

##### Türkçe

ط ب ع
**طبع السيف الدرهم**: onu vurdu.
Ve o, **طباع** (iyi **الطباعة** sahibi)dir. **طبع الكتاب** ve **على الكتاب**: onun üzerine mührü vurdu; ve ben **الطابع**ı **الطابع**ın elinde gördüm.
Ve **طبع السيف**: ona çok pas bindi; ve **سيف طبع**.
Ve **طبع الإناء**: onu doldurdu.
Ve **تطبع النهر**; ta ki o akıp taşar.
Ve ben **طبعاً** ve **أطباعاً**ın aktığını gördüm.
Ve bazı Araplardan, bir kadını vasfetmede: meyveleri toplanmış.
**طفارة أطباعها**; ve o, dolu nehirlerdir.
Ve **ناقة مطبعة**: semiz yahut ağır yüklenmiş.
Ve mecazdan: Allah kâfirin kalbi üzerine mühür vurdu.
Ve şüphesiz falan kimse **لطمع طبع**dır: ahlâkı kirli: “Ve nice **طمع** vardır ki **طبع**a götürür”.
Ve el-Muğîra b. Hubnâe dedi: Ve annen, nisbet edildiğinde, doğruluk anasıdır; fakat onun oğlu **طبع** (sefih)tir; ve o, kerem üzerine **مطبوع**dur; ve o, övülen ahlâklar üzerine **طبع** edilmiştir; ve o, **كريم الطَّبْعِ** ve **الطَّبيعة** ve **الطِّباع** ve **الطَّبائع** sahibidir. Ve o, şununla **متطبّع**dır. Ve bu, üzerinde fesahat **طبائع**i bulunan bir sözdür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطبْعُ والطَّبِيعةُ: الخَلِيقةُ والسَّجيّةُ التي جُبِلَ عليها الإِنسان. والطِّباعُ: كالطَّبِيعةِ، مُؤَنثة؛ وقال أَبو القاسم الزجاجي: الطِّباعُ واحدٌ مذكر كالنِّحاسِ والنِّجارِ، قال الأَزهري: ويجمع طَبْعُ الإِنسان طِباعاً، وهو ما طُبِعَ عليه من طِباعِ الإِنسان في مأْكَلِه ومَشْرَبِه وسُهولةِ أَخلاقِه وحُزونَتِها وعُسْرِها ويُسْرِها وشدّتِه ورَخاوَتِه وبُخْلِه وسَخائه. والطِّباعُ: واحد طِباعِ الإِنسان، على فِعال مثل مِثالٍ، اسم للقالَبِ وغِرارٌ مِثْلُه؛ قال ابن الأَعرابي: الطَّبْعُ المِثالُ. يقال: اضْرِبْه على طَبْعِ هذا وعلى غِرارِه وصيغَتِه وهَِدْيَتِه أَي على قَدرِه. وحكى اللحياني: له طابِعٌ حسن، بكسر الباء، أَي طَبِيعةٌ؛ وأَنشد:
له طابِعٌ يَجْرِي عليه، وإِنَّما
تُفاضِلُ ما بَيْنَ الرّجالِ الطَّبائِعُ
وطَبَعَه اللهُ على الأَمرِ يَطْبَعُه طبْعاً: فَطَرَه. وطبَع اللهُ الخَلْقَ على الطبائعِ التي خلقها فأَنشأَهم عليها وهي خَلائِقُهم يَطْبَعُهم طبْعاً: خَلَقَهم، وهي طَبِيعَتُه التي طُبِعَ عليها وطُبِعَها والتي طُبِعَ؛ عن اللحياني لم يزد على ذلك، أَراد التي طُبِعَ صاحبها عليها. وفي الحديث: كل الخِلال يُطْبَعُ عليها المُؤْمِنُ إِلا الخِيانةَ والكذب أَي يخلق عليها. والطِّباعُ: ما رُكِّبَ في الإِنسان من جميع الأَخْلاق التي لا يكادُ يُزاوِلُها من الخير والشر.
والطَّبْع: ابتداءَ صنْعةِ الشيء، تقول: طبعت اللَّبِنَ طبْعاً، وطَبعَ الدرهم والسيف وغيرهما يطْبَعُه طبْعاً: صاغَه. والطَّبّاعُ: الذي يأْخذ الحديدةَ المستطيلة فَيَطْبَعُ منها سيفاً أَو سِكِّيناً أَو سِناناً أَو نحو ذلك، وصنعتُه الطِّباعةُ، وطَبَعْتُ من الطين جَرَّةً: عَمِلْت، والطَّبّاعُ: الذي يعمَلها. والطبْعُ: الخَتْم وهو التأْثير في الطين ونحوه. وفي نوادر الأَعراب: يقال قَذَذْتُ قَفا الغُلامِ إِذا ضربته بأَطراف الأَصابع، فإِذا مَكَّنْتَ اليد من القفا قلت: طَبَعْتُ قفاه، وطَبع الشيءَ وعليه يَطْبَعُ طبْعاً: ختم. والطابَعُ والطابِعُ، بالفتح والكسر: الخاتم الذي يختم به؛ الأَخيرة عن اللحياني وأَبي حنيفة. والطابِعُ والطابَعُ: مِيسَم الفرائض. يقال: طبَع الشاةَ. وطبَع الله على قلبه: ختم، على المثل. ويقال: طبَع الله على قلوب الكافرين، نعوذ بالله منه، أَي خَتَمَ فلا يَعِي وغطّى ولا يُوَفَّقُ لخير. وقال أَبو إِسحق النحوي: معنى طبع في اللغة وختم واحد، وهو التغْطِيةُ على الشيء والاسْتِيثاقُ من أَن يدخله شيء كما قال ا تعالى: أَم على قلوب أَقْفالُها، وقال عز وجل: كلاَّ بلْ رانَ على قلوبهم؛ معناه غَطَّى على قلوبهم، وكذلك طبع الله على قلوبهم؛ قال ابن الأَثير: كانوا يرون أَن الطَّبْعَ هو الرَّيْنُ، قال مجاهد: الرَّيْنُ أَيسر من الطبع، والطبع أَيسر من الإِقْفالِ، والإِقْفالُ أَشدّ من ذلك كله، هذا تفسير الطبع، بإِسكان الباء، وأَما طَبَعُ القلب، بتحريك الباء، فهو تلطيخه بالأَدْناس، وأَصل الطبَع الصَّدَأُ يكثر على السيف وغيره. وفي الحديث: من تَرَكَ ثلاث جُمَعٍ من غير عذر طبع الله على قلبه أَي ختم عليه وغشّاه ومنعه أَلطافه؛ الطَّبْع، بالسكون: الختم، وبالتحريك: الدَّنَسُ، وأَصله من الوَسَخ والدَّنَس يَغْشَيانِ السيف، ثم استعير فيما يشبه ذلك من الأَوْزار والآثامِ وغيرهما من المَقابِحِ. وفي حديث الدُّعاء: اخْتِمْه بآمينَ فإِنّ آمينَ مِثْلُ الطابَعِ على الصحيفة؛ الطابع، بالفتح: الخاتم، يريد أَنه يَخْتِمُ عليها وتُرْفَعُ كما يفعل الإِنسان بما يَعِزُّ عليه. وطبَع الإناءَ والسِّقاء يَطْبَعُه طبْعاً وطبَّعه تَطْبِيعاً فتطَبَّع: مَلأَه. وطِبْعُه: مِلْؤُه. والطَّبْعُ: مَلْؤُكَ السِّقاءَ حتى لا مَزِيدَ فيه من شدّة مَلْئِه. قال: ولا يقال للمصدر طَبْعٌ لأَنّ فعله لا يُخَفَّفُ كما يخفف فِعْلُ مَلأْت. وتَطَبَّعَ النهرُ بالماء. فاض به من جوانبه وتَدَفَّق.
والطِّبْعُ، بالكسر: النهر، وجمعه أَطباع، وقيل: هو اسم نهر بعينه؛ قال لبيد:
فَتَوَلَّوْا فاتِراً مَشْيُهُمُ،
كَرَوايا الطِّبْعِ هَمَّتْ بالوَحَلْ
وقيل: الطِّبْعُ هنا المِلءُ، وقيل: الطِّبْعُ هنا الماء الذي طُبِّعَتْ به الرّاوِيةُ أَي مُلِئَتْ. قال الأَزهري: ولم يعرف الليث الطِّبْعَ في بيت لبيد فتحَيَّر فيه، فمرّة جعله المِلْءَ، وهو ما أَخذ الإِناءُ من الماءِ، ومرة جعله الماء، قال: وهو في المعنيين غير مصيب. والطِّبْعُ في بيت لبيد النهر، وهو ما قاله الأَصمعي، وسمي النهر طِبْعاً لأَن الناس ابْتَدَؤُوا حفره، وهو بمعنى المفعول كالقِطْف بمعنى المَقْطوف، والنِّكْث بمعنى المَنْكوث من الصوف، وأَما الأَنهار التي شقّها الله تعالى في الأَرض شَقًّا مثل دَجْلةَ والفُرات والنيل وما أَشبهها فإِنها لا تسمى طُبوعاً، إِنما الطُّبُوعُ الأَنهار التي أَحْدَثها بنو آدم واحتفروها لمَرافِقِهم؛ قال: وقول لبيد هَمَّتْ بالوَحل يدل على ما قاله الأَصمعي، لأَن الرَّوايا إِذا وُقِرَتِ المَزايِدَ مملوءة ماء ثم خاضت أَنهاراً فيها وحَلٌ عَسُر عليها المشي فيها والخُروج منها، وربما ارْتَطَمَتْ فيها ارْتِطاماً إِذا كثر فيها الوحل، فشبه لبيد القوم، الذين حاجُّوه عند النعمان بن المنذر فأَدْحَضَ حُجَّتهم حتى زَلِقُوا فلم يتكلموا، بروايا مُثْقَلة خاضت أَنهاراً ذات وحل فتساقطت فيها، والله أَعلم. قال الأَزهري: ويجمع الطِّبْعُ بمعنى النهر على الطُّبوعِ، سمعته من العرب. وفي الحديث: أَلقى الشَّبكةَ فطَبَّعها سَمَكاً أَي مَلأَها. والطِّبْعُ أَيضاً: مَغِيضُ الماءِ وكأَنه ضِدّ، وجمع ذلك كله أَطباعٌ وطِباعٌ. وناقة مُطْبَعةٌ ومُطَبَّعةٌ: مُثْقَلةٌ بحِمْلِها على المثل كالماء؛ قال عُوَيفُ القَوافي: عَمْداً تَسَدَّيْناكَ وانشَجَرَتْ بِنا
طِوالُ الهَوادي مُطْبَعاتٍ من الوِقْرِ
(* قوله «تسديناك» تقدم في مادة شجر تعديناك.)
قال الأَزهري: والمُطَبَّعُ المَلآن؛ عن أَبي عبيدة؛ قال: وأَنشد غيره: أَين الشِّظاظانِ وأَيْنَ المِرْبَعهْ؟
وأَيْنَ وَسْقُ الناقةِ المُطَبَّعهْ؟
ويروى الجَلنْفَعهْ. وقال: المطبَّعة المُثْقَلةُ. قال الأَزهري: وتكون المطبَّعة الناقة التي مُلِئت لحماً وشحماً فتَوَثَّقَ خلقها. وقِربة مُطبَّعة طعاماً: مملوءة؛ قال أَبو ذؤيب:
فقيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ، إِنَّها
مُطبَّعةٌ، مَن يأْتِها لا يَضيرُها
وطَبِعَ السْيفُ وغيره طَبَعاً، فهو طَبِعٌ: صدئ؛ قال جرير: وإِذا هُزِزْتَ قَطَعْتَ كلَّ ضَرِيبةٍ،
وخَرَجْتَ لا طَبِعاً، ولا مَبْهُورا
قال ابن بري: هذا البيت شاهد الطَّبِعِ الكَسِلِ. وطَبِعَ الثوبُ طَبَعاً: اتَّسَخَ. ورجل طَبِعٌ: طَمِعٌ مُتَدَنِّسُ العِرْضِ ذو خُلُقٍ دَنيء لا يستَحْيي من سَوأَة. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: لا يتزوج من الموالي في العرب إِلا الأَشِرُ البَطِرُ، ولا من العرب في المَوالي إِلا الطَّمِعُ الطَّبِعُ؛ وقد طَبِعَ طَبَعاً؛ قال ثابت بن قُطْنةَ:
لا خَيْرَ في طَمَعٍ يُدْني إِلى طَبَعٍ،
وعُفّةٌ من قَوامِ العَيْشِ تَكْفِيني
قال شمر: طَبِعَ إِذا دَنِسَ، وطُبِّعَ وطُبِعَ إِذا دُنِّسَ وعِيبَ؛ قال: وأَنشدتنا أُم سالم الكلابية:
ويَحْمَدُها الجِيرانُ والأَهْلُ كلُّهُمْ،
وتُبْغِضُ أَيضاً عن تُسَبَّ فَتُطْبَعا
قال: ضَمَّت التاء وفتحت الباء وقالت: الطِّبْعُ الشِّيْنُ فهي تُبْغِضُ أَن تُطْبَعَ أَي تُشانَ؛ وقال ابن الطثَريّة:
وعن تَخْلِطي في طَيِّبِ الشِّرْبِ بَيْنَنا،
منَ الكَدِرِ المأْبيّ، شِرْباً مُطَبَّعا
أَراد أَن تَخْلِطي، وهي لغة تميم. والمُطَبَّع: الذي نُجِّسَ، والمَأْبيُّ: الماء الذي تأْبى الإِبل شربه. وما أَدري من أَين طبَع أَي طلَع. وطَبِعَ: بمعنى كَسِلَ. وذكر عمرو بن بَحْرٍ الطَّبُّوعَ في ذواتِ السُّمُومِ من الدوابّ، سمعت رجلاً من أَهل مصر يقول: هو من جنس القِرْدانِ إِلاَّ أَنَّ لِعَضَّتِه أَلماً شديداً، وربما وَرِمَ مَعْضُوضه، ويعلّل بالأَشياء الحُلْوة. قال الأَزهري: هو النِّبْرُ عند العرب؛ وأَنشد الأَصمعي وغيره أُرْجوزة نسبها ابن بري للفَقْعَسي، قال: ويقال إِنها لحكيم بن مُعَيّة الرَّبَعِيّ:
إِنّا إِذا قَلَّتْ طَخارِيرُ القَزَعْ،
وصَدَرَ الشارِبُ منها عن جُرَعْ،
نَفْحَلُها البِيضَ القَلِيلاتِ الطَّبَعْ،
من كلِّ عَرّاضٍ، إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ
مِثْلِ قُدامى النَّسْر ما مَسَّ بَضَعْ،
يَؤُولُها تَرْعِيةٌ غيرُ وَرَعْ
لَيْسَ بِفانٍ كِبَراً ولا ضَرَعْ،
تَرى بِرِجْلَيْهِ شُقُوقاً في كَلَعْ
من بارِئٍ حِيصَ ودامٍ مُنْسَلِعْ
وفي الحديث: نعوذ بالله من طَمَعٍ يَهْدِي إِلى طَبَعٍ أَي يؤدي إِلى شَيْنٍ وعَيْبٍ؛ قال أَبو عبيد: الطبَعُ الدنس والعيب، بالتحريك. وكل شَينٍ في دِين أَو دُنيا، فهو طبَع.
وأما الذي في حديث الحسن: وسئل عن قوله تعالى: لها طلع نضيد، فقال: هو الطِّبِّيعُ في كُفُرّاه؛ الطِّبِّيعُ، بوزن القِنْدِيل: لُبُّ الطلْعِ، وكُفُرّاه وكافورُه: وِعاؤُه.

##### Türkçe

**الطبْعُ** ve **الطَّبِيعةُ**: insanın üzerine yoğrulduğu yaratılış ve seciye. **والطِّباعُ**: **كالطَّبِيعةِ** (tabiat gibi), müennestir; Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî dedi ki: **الطِّباعُ** bir tekildir, müzekkerdir; **كالنِّحاسِ** ve **النِّجارِ** gibi. el-Ezherî dedi ki: insanın **طَبْعُ**’ı **طِباعاً** olarak cem‘ edilir; o, insanın yemeğinde, içmesinde, ahlâkının kolaylığında ve sertliğinde, zorluğunda ve kolaylığında, şiddetinde ve gevşekliğinde, cimriliğinde ve cömertliğinde üzerine basıldığı (damgalandığı) insan tabiatlarından olan şeydir. **والطِّباعُ**: insanın **طِباعِ**’ından bir tekil; **فِعال** vezni üzere, **مثل مِثالٍ** (misl-i **مِثال**) gibi; kalıp için bir isimdir; **وغِرارٌ مِثْلُه** (ve **غِرارٌ** da onun gibidir). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الطَّبْعُ** **المِثالُ**’dır. Denir ki: **اضْرِبْه على طَبْعِ هذا وعلى غِرارِه وصيغَتِه وهَِدْيَتِه**; yani onun ölçüsü üzere. el-Lihyânî nakletti: onun güzel bir **طابِعٌ**’ı vardır, **بكسر الباء** (bâ’nın kesresiyle); yani **طَبِيعةٌ**; ve şu beyti okudu:
له طابِعٌ يَجْرِي عليه، وإِنَّما
تُفاضِلُ ما بَيْنَ الرّجالِ الطَّبائِعُ

Allah onu iş üzerine **طَبَعَه**; onu **يَطْبَعُه طبْعاً**: onu yarattı. Allah mahlûku, yarattığı tabiatlar üzerine damgaladı; onları onun üzerine inşa etti; onlar onların yaratılışlarıdır; onları **يَطْبَعُهم طبْعاً**: onları yarattı. Ve o, üzerine damgalandığı ve damgaladığı ve damgalandığı onun tabiatıdır; el-Lihyânî’den (naklen), bunun üzerine bir şey artırmadı; sahibi üzerine damgalandığı (tabiatı) kastetti. Hadiste: “Mü’min, hıyanet ve yalan hariç bütün huylar üzerine **يُطْبَعُ** olunur”; yani onun üzerine yaratılır. **والطِّباعُ**: insanda, hayır ve şerden neredeyse işlemeyeceği bütün ahlâktan terkib edilen şeydir.

**والطَّبْع**: bir şeyin sanatının başlangıcıdır; dersin ki: **طبعت اللَّبِنَ طبْعاً**; ve dirhemi, kılıcı ve başkalarını **طَبعَ**; onu **يطْبَعُه طبْعاً**: onu şekillendirdi. **والطَّبّاعُ**: uzun demiri alıp ondan bir kılıç yahut bıçak yahut mızrak ucu yahut buna benzer bir şey **فَيَطْبَعُ** eden kimsedir; sanatı **الطِّباعةُ**’dır. **وطَبَعْتُ من الطين جَرَّةً**: yaptım; **والطَّبّاعُ**: onu yapan kimsedir. **والطبْعُ**: mühürdür; o, çamur ve benzerinde iz bırakmadır. **وفي نوادر الأَعراب**: denir ki: **قَذَذْتُ قَفا الغُلامِ**; oğlanın ensesine parmak uçlarıyla vurduğumda; elini enseden iyice yerleştirdiğinde: **طَبَعْتُ قفاه** dersin. Bir şeyi ve onun üzerine **طَبَع**; onu **يَطْبَعُ طبْعاً**: mühürledi. **والطابَعُ والطابِعُ** (fetha ve kesre ile): kendisiyle mühür vurulan mühür; sonuncusu el-Lihyânî ve Ebû Hanîfe’dendir. **والطابِعُ والطابَعُ**: farîzaların damgası. Denir ki: **طبَع الشاةَ**. **وطبَع الله على قلبه**: mühürledi; mesel üzere. Denir ki: Allah kâfirlerin kalpleri üzerine **طبَع** etti—Allah’a ondan sığınırız—yani mühürledi; artık anlamaz; örttü; hayra muvaffak kılınmaz. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: dilde **طبع**’ın manası ile **ختم** birdir; o, şeyin üzerine örtmek ve ona bir şey girmesin diye sağlamlaştırmaktır; nitekim yüce Allah dedi ki: **أَم على قلوب أَقْفالُها**; ve عز وجل dedi ki: **كلاَّ بلْ رانَ على قلوبهم**; manası: kalplerinin üzerine örttü; aynı şekilde: Allah kalplerinin üzerine **طبع** etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: onlar, **الطَّبْعَ**’ın **الرَّيْنُ** olduğunu görürlerdi. Mücâhid dedi ki: **الرَّيْنُ** **الطبع**’dan daha hafiftir; **والطبع** **الإِقْفالِ**’den daha hafiftir; **والإِقْفالُ** bunların hepsinden daha şiddetlidir. Bu, bâ’nın sükûnu ile **الطبع**’ın tefsiridir. Ama bâ’nın harekesiyle **طَبَعُ القلب** ise, onu pisliklerle lekelemektir. **وأَصل الطبَع الصَّدَأُ**: kılıç ve başkası üzerinde çokça olan pastır. Hadiste: “Kim özürsüz üç cuma terk ederse Allah onun kalbi üzerine **طبع** eder”; yani onun üzerine mühür vurur, onu örter ve lütuflarını ondan men eder. **الطَّبْع** sükûn ile: mühürdür; hareke ile: kirdir. Aslı, kılıcı kaplayan kir ve pisliktendir; sonra, buna benzeyen günahlar, suçlar ve başka çirkinlikler hakkında istiâre edilmiştir. Duâ hadîsinde: **اخْتِمْه بآمينَ فإِنّ آمينَ مِثْلُ الطابَعِ على الصحيفة**; **الطابع** fetha ile: mühür; yani onun üzerine mühür vurur ve insanın kendisine aziz olan şeyle yaptığı gibi (o dua) yükseltilir. Kabı ve kırbayı **طبَع**; onu **يَطْبَعُه طبْعاً**; ve onu **طبَّعه تَطْبِيعاً**; derken **فتطَبَّع**: onu doldurdu. **وطِبْعُه**: onun dolusu. **والطَّبْعُ**: kırbayı, şiddetli dolduruşundan dolayı içinde artık fazlalık kalmayıncaya kadar doldurmandır. Dedi ki: masdara **طَبْعٌ** denmez; çünkü fiili, **مَلأْت** fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez. Nehir su ile **تَطَبَّعَ** etti: yanlarından onunla taştı ve aktı.

**والطِّبْعُ** (kesre ile): nehirdir; cem‘i **أَطباع**’dır. Ve denildi ki: o, bizzat bir nehrin adıdır. Lebîd dedi ki:
فَتَوَلَّوْا فاتِراً مَشْيُهُمُ،
كَرَوايا الطِّبْعِ هَمَّتْ بالوَحَلْ

Ve denildi ki: burada **الطِّبْعُ** doluluktur. Ve denildi ki: burada **الطِّبْعُ**, kırbanın onunla **طُبِّعَتْ** olduğu sudur; yani dolduruldu. el-Ezherî dedi ki: Leys, Lebîd’in beytinde **الطِّبْعَ**’ı bilmedi de onda şaşırdı; bir defa onu doluluk yaptı—o, kabın sudan aldığı şeydir—bir defa da onu su yaptı; dedi ki: iki manada da isabetli değildir. Lebîd’in beytinde **الطِّبْعُ** nehirdir; bu, el-Asma‘î’nin söylediğidir. Nehir **طِبْعاً** diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun kazılmasına başladılar; o, mef‘ûl manasındadır; **كالقِطْف** (koparılmış manasında), **والنِّكْث** (yünden sökülmüş manasında) gibi. Ama Allah تعالى’nın yeryüzünde yarıp açtığı, Dicle, Fırat, Nil ve benzerleri gibi yarma ile olan nehirler **طُبوعاً** diye adlandırılmaz; **إِنما الطُّبُوعُ** Âdemoğullarının ihdas ettiği ve menfaatleri için kazdığı nehirlerdir. Dedi ki: Lebîd’in **هَمَّتْ بالوَحل** sözü, el-Asma‘î’nin söylediğine delâlet eder; çünkü **الرَّوايا** su tulumları su ile dolu olarak yüklendiğinde, içinde çamur olan nehirlere dalarsa, içinde yürümek ve ondan çıkmak onlara zor olur; çamur çok olunca bazen içinde şiddetle çarparak düşer. Lebîd, Nu‘mân b. el-Münzir yanında onunla tartışan kavmi—hüccetlerini düşürüp onları kaydırıncaya kadar, konuşamadılar—çamurlu nehirlere dalıp içinde düşüp kalan ağır yüklü **روايا**’ya benzetti; Allah daha iyi bilir. el-Ezherî dedi ki: nehir manasındaki **الطِّبْعُ**, **الطُّبوعِ** üzere cem‘ edilir; onu Araplardan işittim. Hadiste: “Ağı attı da onu balıkla **طَبَّعها** etti”; yani onu doldurdu. **والطِّبْعُ** ayrıca: suyun çekildiği yer; sanki zıddıdır. Bütün bunların cem‘i: **أَطباعٌ** ve **طِباعٌ**. **وناقة مُطْبَعةٌ ومُطَبَّعةٌ**: yüküyle ağırlaşmış; su misali üzere. ‘Uveyf el-Kavâfî dedi ki:
عَمْداً تَسَدَّيْناكَ وانشَجَرَتْ بِنا
طِوالُ الهَوادي مُطْبَعاتٍ من الوِقْرِ

(* “تسديناك” sözü, **شجر** maddesinde “تعديناك” olarak geçti.)
el-Ezherî dedi ki: **والمُطَبَّعُ** dolu olandır; Ebû ‘Ubeyde’den. Dedi ki: başkası şu beyti okudu:
أَين الشِّظاظانِ وأَيْنَ المِرْبَعهْ؟
وأَيْنَ وَسْقُ الناقةِ المُطَبَّعهْ؟

**ويروى الجَلنْفَعهْ**. Dedi ki: **المطبَّعة** ağırlaşmış olandır. el-Ezherî dedi ki: **المطبَّعة** et ve yağ ile doldurulmuş, yaratılışı sağlamlaşmış deve de olur. **وقِربة مُطبَّعة طعاماً**: dolu; Ebû Züeyb dedi ki:
فقيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ، إِنَّها
مُطبَّعةٌ، مَن يأْتِها لا يَضيرُها

Kılıç ve başkası **طَبِعَ**; **طَبَعاً**; o hâlde o **طَبِعٌ**’dir: paslanmış; Cerîr dedi ki:
وإِذا هُزِزْتَ قَطَعْتَ كلَّ ضَرِيبةٍ،
وخَرَجْتَ لا طَبِعاً، ولا مَبْهُورا

İbn Berrî dedi ki: bu beyit, tembel manasındaki **الطَّبِعِ**’e şahittir. Elbise **طَبِعَ**; **طَبَعاً**: kirlendi. **ورجل طَبِعٌ**: tamahkâr; ırzı kirli; aşağı bir huy sahibi; ayıptan utanmayan. Ömer b. Abdülazîz hadîsinde: “Araplar içinde mevlâlardan ancak azgın, şımarık olan evlenir; mevlâlar içinde Araplardan da ancak tamahkâr **الطَّمِعُ الطَّبِعُ** (evlenir).” Ve o **طَبِعَ طَبَعاً** olmuştur. Sâbit b. Kutne dedi ki:
لا خَيْرَ في طَمَعٍ يُدْني إِلى طَبَعٍ،
وعُفّةٌ من قَوامِ العَيْشِ تَكْفِيني

Şemmer dedi ki: **طَبِعَ**; kirlendiğinde (denir). **وطُبِّعَ وطُبِعَ**; kirletildiğinde ve ayıplandığında (denir). Dedi ki: Ümm Sâlim el-Kilâbiyye bize şu beyti okuttu:
ويَحْمَدُها الجِيرانُ والأَهْلُ كلُّهُمْ،
وتُبْغِضُ أَيضاً عن تُسَبَّ فَتُطْبَعا

Dedi ki: tâ’yı dammeledi, bâ’yı fethetti ve dedi ki: **الطِّبْعُ الشِّيْنُ**; o hâlde o, **تُطْبَعَ** olmaktan nefret eder; yani ayıplanmaktan. İbnü’t-Tıthriyye dedi ki:
وعن تَخْلِطي في طَيِّبِ الشِّرْبِ بَيْنَنا،
منَ الكَدِرِ المأْبيّ، شِرْباً مُطَبَّعا

**أَراد أَن تَخْلِطي**; bu, Temîm’in dilidir. **والمُطَبَّع**: necis kılınmış olandır. **والمَأْبيُّ**: develerin içmeyi reddettiği sudur. **وما أَدري من أَين طبَع**: nereden çıktı (tulû etti) bilmiyorum. **وطَبِعَ**: tembelleşti manasındadır. Amr b. Bahr, zehirli haşerelerden olan hayvanlarda **الطَّبُّوعَ**’u zikretti; Mısır ehlinden bir adamı şöyle derken işittim: o, kene cinsindendir; ancak ısırığında şiddetli bir acı vardır; bazen ısırılan yeri şişer; tatlı şeylerle tedavi edilir. el-Ezherî dedi ki: o, Araplar yanında **النِّبْرُ**’dür. el-Asma‘î ve başkaları, İbn Berrî’nin el-Fak‘asî’ye nisbet ettiği bir urcûze okudu; dedi ki: onun, Hakîm b. Mu‘ayye er-Reba‘î’ye ait olduğu da söylenir:
إِنّا إِذا قَلَّتْ طَخارِيرُ القَزَعْ،
وصَدَرَ الشارِبُ منها عن جُرَعْ،
نَفْحَلُها البِيضَ القَلِيلاتِ الطَّبَعْ،
من كلِّ عَرّاضٍ، إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ
مِثْلِ قُدامى النَّسْر ما مَسَّ بَضَعْ،
يَؤُولُها تَرْعِيةٌ غيرُ وَرَعْ
لَيْسَ بِفانٍ كِبَراً ولا ضَرَعْ،
تَرى بِرِجْلَيْهِ شُقُوقاً في كَلَعْ
من بارِئٍ حِيصَ ودامٍ مُنْسَلِعْ

Hadiste: “Bizi, **طَمَعٍ**’dan—ki **طَبَعٍ**’a götürür—Allah’a sığındır”; yani bir şîne ve ayıba götürür. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الطبَعُ** (hareke ile) kir ve ayıptır. Dinde veya dünyada her **شَينٍ** (ayıp), o **طبَع**’dır.

Hasen’in hadîsinde olan şeye gelince: Allah تعالى’nın sözü hakkında soruldu: **لها طلع نضيد**; dedi ki: o, **الطِّبِّيعُ**’dir, **في كُفُرّاه**. **الطِّبِّيعُ**—**بوزن القِنْدِيل**: **لُبُّ الطلْعِ** (hurma tomurcuğunun özü). **وكُفُرّاه وكافورُه**: onun kabıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ب ع * * الطَّبْعُ * السجية التي جبل عليها الإنسان وهو في الأصل مصدر و * الطَّبِيعَةُ * مثله وكذا * الطِّباعُ * بالكسر و * الطَّبْعُ * الختم وهو التأثير في الطين ونحوه و * الطَّابَعُ * بالفتح الخاتم والكسر فيه لغة و * طَبَع * على الكتاب ختم وطبع السيف والدرهم عملهما وطبع من الطين جرة وباب الكل قطع

##### Türkçe

* ط ب ع * * **الطَّبْعُ** * insanın üzerinde yaratıldığı seciye/tabiat; ve o, aslında bir mastardır. Ve **الطَّبِيعَةُ** da onun gibidir; yine **الطِّباعُ** (kesre ile) da (öyledir). Ve **الطَّبْعُ**: mühürleme; o, çamur ve benzerinde etki bırakmaktır. Ve **الطَّابَعُ** (fetha ile): mühür/yüzük; onda kesre (ile okunuş) da bir lehçedir. Ve **طَبَع**: kitap üzerine mühür vurdu; ve kılıcı ve dirhemi **طبع**: ikisini yaptı; ve çamurdan bir küpü **طبع**. Ve hepsinin babı: kesmek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطبع، والطبيعة، والطباع، ككتاب: الخليقة والسجية التي جبل عليها الإنسان، زاد الجوهري: وهو أي الطبع في الأصل مصدر، وفي الحديث:  الرضاع يغير الطباع  أو الطباع، ككتاب: ما ركب فينا من المطعم والمشرب، وغير ذلك من الأخلاق التي لا تزايلنا، المراد من قوله: وغير ذلك، كالشدة والرخاء، والبخل والسخاء. والطباع مؤنثة، كالطبيعة، كما في المحكم. وقال أبو القاسم الزجاجي: الطباع واحد مذكر، كالنحاس والنجار. وقال الأزهري: ويجمع طبع الإنسان طباعا، وهو ما طبع عليه من الأخلاق وغيرها. والطباع: واحد طباع الإنسان، على فعال، نحو مثال ومهاد، ومثله في الصحاح والأساس، وغير هؤلاء من الكتب، فقول شيخنا: ظاهره، بل صريحه، كالصحاح أن الطباع مفرد، كالطبع والطبيعة، وبه قال بعض من لا تحقيق عنده، تقليدا لمثل المصنف، والمشهور الذي عليه الجمهور أن الطباع جمع طبع. يتعجب من غرابته ومخالفته لنقول الأئمة التي سردناها آنفا، وليت شعري من المراد بالجمهور? هل هم إلا أئمة اللغة كالجوهري وابن سيده والأزهري والصاغاني، ومن قبلهم أبي القاسم الزجاجي? فهؤلاء كلهم نقلوا في كتبهم أن الطباع مفرد، ولا يمنع هذا أن يكون جمعا للطبع من وجه آخر، كما يدل له نص الأزهري، وأرى شيخنا رحمه الله تعالى لم يراجع أمهات اللغة في هذا الموضع، سامحه الله تعالى، وعفا عنا وعنه، وهذا أحد المزالق في شرحه، فتأمل، كالطابع، كصاحب، فيما حكاه اللحياني في نوادره، قال: له طابع حسن، أي طبيعة، وأنشد:
  له طابع يجري عليه وإنـمـا                      تفاضل ما بين الرجال الطبائع

  وطبعه الله على الأمر يطبعه طبعا: فطره، وطبع الله الخلق على الطبائع التي خلقها، فأنشأهم عليها، وهي خلائقهم، يطبعهم طبعا: خلقهم، وهي طبيعته التي طبع عليها. وفي الحديث:  كل الخلال يطبع عليها المؤمن إلا الخيانة والكذب  ، أي يخلق عليها. من المجاز: طبع عليه، كمنع، طبعا: ختم، يقال: طبع الله على قلب الكافر، أي ختم فلا يعي، ولا يوفق لخير، قال أبو إسحاق النحوي: الطبع والختم واحد، وهو التغطية على الشيء، والاستيثاق من أن يدخله شيء، كما قال الله تعالى:  أم على قلوب أقفالها  ، وقال عز وجل:  كلا بل ران على قلوبهم  معناه غطى على قلوبهم، قال ابن الأثير : كانوا يرون أن الطبع هو الرين، قال مجاهد: الرين أيسر من الطبع، والطبع أيسر من الإقفال، والإقفال: أشد من ذلك كله، قلت: والذي صرح به الراغب أن الطبع أعم من الختم، كما سيأتي قريبا. الطبع: ابتداء صنعة الشيء، يقال: طبع الطباع السيف أو السنان: صاغه، طبع السكاك الدرهم: سكه، طبع الجرة من الطين: عملها، ولو قال: واللبن: عمله، كان أخصر. طبع الدلو وكذا الإناء والسقاء يطبعها طبعا: ملأها، كطبعها تطبيعا، فتطبع. في نوادر الأعراب: قذ قفا الغلام: ضربه بأطراف الأصابع، وطبع قفاه، إذا مكن اليد منها ضربا. عن ابن الأعرابي: الطبع: المثال والصيغة، تقول: اضربه على طبع هذا وعلى غراره وهديته، أي على قدره. الطبع: الختم، وهو التأثير في الطين ونحوه، وقال الراغب: الطبع: أن يصور الشيء بصورة ما، كطبع الدراهم، وهو أعم من الختم وأخص من النقش، قال الله تعالى:  وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون  ، قال: وبه اعتبر الطضبع والطبيعة التي هي السجية، فإن ذلك هو نفس النقش بصورة ما، إما من حيث الخلقة، أو من حيث العادة، وهو فيما تنقش به من جهة الخلقة أغلب، ولهذا قيل:
  وتأبى الطباع على الناقل وطبيعة النار، وطبيعة الدواء: ما سخر الله تعالى من مزاجه، وقال في تركيب خ-ت-م، ما نصه: الختم والطبع يقال على وجهين: مصدر ختمت وطبعت، وهو تأثير الشيء بنقش الخاتم والطابع، والثاني: الأثر الحاصل عن النقش، ويتجوز بذلك تارة في الاستيثاق من الشيء والمنع فيه، اعتبارا بما يحصل من المنع بالختم على الكتب والأبواب، وتارة في تحصيل أثر الشيء من شيء اعتبارا بالنقش الحاصل، وتارة يعتبر منه ببلوغ الآخر.. إلى آخر ما قال. وسيأتي في موضعه، إن شاء الله تعالى. قال الليث: الطبع، بالكسر: مغيض الماء، جمعه أطباع، وأنشد:
  فلم تثنه الأطباع دوني ولا الجدر وعلى هذا هو مع قول الأصمعي الآتي: إن الطبع هو النهر: ضد، أغفله المصنف، ونبه عليه صاحب اللسان. الطبع: ملء الكيل والسقاء حتى لا مزيد فيهما من شدة ملئها، وفي العباب: والطبع المصدر، كالطحن والطحن، وفي اللسان: ولا يقال في المصدر الطبع، لأن فعله لا يخفف كما يخفف فعل ملأ، فتأمل بين العبارتين، وقال الراغب: وقيل: طبعت المكيال، إذا ملأته، وذلك لكون الملء العلامة منها المانعة من تناول بعض ما فيه. الطبع: نهر بعينه، قال الأصمعي: الطبع: النهر مطلقا، قال لبيد رضي الله عنه:
  فتولوا فاتـرا مـشـيهـم                      كروايا الطبع همت بالوحل

  قال الأزهري: ولم يعرف الليث الطبع في بيت لبيد، فتحير فيه، فمرة جعله الملء، وهو: ما أخذ الإناء من الماء، ومرة جعله الماء، قال: وهو في المعنيين غير مصيب، والطبع في بيت لبيد: النهر، وهو ما قاله الأصمعي، وسمي النهر طبعا لأن الناس ابتدءوا حفره، وهو بمعنى المفعول، كالقطف بمعنى المقطوف، وأما الأنهار التي شقها الله تعالى في الأرض شقا، مثل دجلة والفرات والنيل وما أشبهها، فإنها لا تسمى طبوعا، وإنما الطبوع: الأنهار التي أحدثها بنو آدم، واحتفروها لمرافقهم، وقول لبيد: همت بالوحل. يدل على ما قاله الأصمعي؛ لأن الروايا إذا وقرت المزايد مملوءة ناء، ثم خاضت أنهارا فيها وحل، عسر عليها المشي فيها، والخروج منها، وربما ارتطمت فيها ارتطاما إذا كثر فيها الوحل، فشبه لبيد القوم الذين حاجوه عند النعمان بن المنذر، فأدحض حجتهم حتى زلقوا، فلم يتكلموا، بروايا مثقلة خاضت أنهارا ذات وحل، فتساقطت فيها، والله أعلم. الطبع، بالكسر: الصدأ يركب الحديد، والدنس والوسخ يغشيان السيف، ويحرك فيهما ج: أطباع، أي جمع الكل مما تقدم. أو بالتحريك: الوسخ الشديد من الصدإ، قاله الليث. من المجاز: الطبع: الشين والعيب في دين أو دنيا، عن أبي عبيد، ومنه الحديث:  استعيذوا بالله من طمع يهدي إلى طبع  بينهما جناس تحريف، وقال الأعشى:
  من يلق هوذة يسجد غير متئب                      إذا تعمم فوق التاج أو وضعـا
  له أكاليل بالـياقـوت زينـهـا                      صواغها لا ترى عيبا ولا طبعا وقال ثابت قطنة، وهو ثابت بن كعب بن جابر الأزدي، وأنشده القاضي التنوخي - في كتاب الفرج بعد الشدة - لعروة بن أذينة:
  لا خير في طمع يهدي إلى طبع                      وغفة من قوام العيش تكفينـي والطابع، كهاجر وتكسر الباء عن اللحياني وأبي حنيفة: ما يطبع ويختم، كالخاتم والخاتم، وفي حديث الدعاء:  اختمه بآمين، فإن آمين مثل الطابع على الصحيفة  أي الخاتم، يريد أنه يختم عليها، وترفع كما يفعل الإنسان بما يعز عليه. وقال ابن شميل: الطابع: ميسم الفرائض، يقال: طبع الشاة. قال ابن عباد: يقال: هذا طبعان الأمير، بالضم، أي: طينه الذي يختم به. الطباع، كشداد: الذي يأخذ الحديدة المستطيلة، فيطبع منها سيفا أو سكينا أو سنانا، أو نحو ذلك. ويطلق على السياف وغيره. الطباعة ككتابة: حرفته على القياس فيما جاء من نظائره. قال ابن دريد: طبع الرجل على الشيء، بالضم، إذا جبل عليه، وقال اللحياني: فطر عليه. قال شمر: طبع الرجل، كفرح: إذا دنس. وطبع فلان: إذا دنس وعيب وشين، قال: وأنشدتنا أم سالم الكلابية:
  ويحمدها الجيران والأهل كلهم                      وتبغض أيضا عن تسب فتطبعا قال: ضمت التاء وفتحت الباء وقالت: الطبع: الشين، فهي تبغض أن تشان وعن تسب، أي أن، وهي عنعنة تميم. من المجاز: فلان يطبع، إذا لم يكن له نفاذ في مكارم الأمور، كما يطبع السيف إذا كثر الصدأ عليه، قاله الليث، وأنشد:
  بيض صوارم نجلوها إذا طبعت                      تخالهن على الأبطال كتـانـا من المجاز: هو طبع طمع، ككتف، فيهما، أي دنيء الخلق لئيمه، دنس العرض لا يستحي من سوأة، قال المغيرة بن حبناء يشكو أخاه صخرا:
  وأمك حين تذكر أم صدق                      ولكن ابنها طبع سخيف

  وفي حديث عمر بن عبد العزيز، رحمه الله تعالى: لا يتزوج من العرب في الموالي إلا كل طمع طبع، ولا يتزوج من الموالي في العرب إلا كل أشر بطر. الطبوع، كتنور: دويبة ذات سم، نقله الجاحظ، أو هي من جنس القردان، لعضته ألم شديد، وربما ورم معضوضه، ويعلل بالأشياء الحلوة. قال الأزهري: كذا سمعت رجلا من أهل مصر يقول ذلك، قال الأزهري: وهو النبر عند العرب. قلت: والمعروف منه الآن شيء على صورة القراد الصغير المهزول، يلصق بجسد الإنسان، ولا يكاد ينقطع إلا بحمل الزئبق، قال أعرابي من بني تميم يذكر دواب الأرض، وكان في بادية الشام:
  وفي الأرض، أحناش وسبع وخارب                      ونحن أسارى وسطها نـتـقـلـب
  رتيلا وطبوع وشبـثـان ظـلـمة                      و أرقط حرقوص، وضمج وعنكب الطبيع، كسكيت: لب الطلع، سمي بذلك لامتلائه، من طبعت السقاء، إذا ملأته. وفي حديث الحسن البصري أنه سئل عن قوله تعالى:  لها طلع نضيد  فقال: هو الطبيع في كفراه، والكفرى: وعاء الطلع. وناقة مطبعة، كمعظمة: مثقلة بالحمل، قال:
  أين الشظاظان وأين المربعه                      وأين حمل الناقة المطبعـه ويروى الجلنفعة. والتطبيع: التنجيس، قال يزيد بن الطثرية:
  وعن تخلطي في الشرب يا ليل بيننا                      من الكدر المأبي شربا مطبـعـا أراد: أن تخلطي وهي لغة تميم، والمطبع الذي نجس، والمأبي: الذي تأبى الإبل شربه. من المجاز: تطبع بطباعه، أي تخلق بأخلاقه. تطبع الإناء: امتلأ، وهو مطاوع طبعه، وطبعه. ومما يستدرك عليه: الطابع، كصاحب: الناقش. وقيل للطابع طابع وذلك كنسبة الفعل إلى الآلة، نحو سيف قاطع، قاله الراغب، ومن سجعات الأساس: رأيت الطابع في يد الطابع. وجمع الطبع: طباع وأطباع. وجمع الطبيعة: طبائع. وطبع الشيء، كطبع عليه. وناقة مطبعة، كمعظمة: سمينة، نقله الزمخشري. وقال الأزهري: ويكون المطبعة: الناقة التي ملئت شحما ولحما، فتوثق خلقها. وقربة مطبعة طعاما: مملوءة، قال أبو ذؤيب:
  فقيل تحمل فوق طوقك إنها                      مطبعة من يأتها لا يضيرها وتطبع النهر بالماء: فاض به من جوانبه وتدفق. وجمع الطبع، بالكسر: طباع. وقال الأزهري: ويجمع الطبع بمعنى النهر على الطبوع، سمعته من العرب. وقال غيره: ناقة مطبعة، كمكرمة: مقلة بحملها، على المثل، قال عويف القوافي:
  عمدا تسديناك وانشـجـرت بـنـا                      طوال الهوادي مطبعات من الوقر والطبع، ككتف: الكسل، قال جرير: وإذا هززت قطعت كل ضريبة و خرجت لا طبعا ولا مبهورا قال ابن بري. وسيف طبع، ككتف: صدئ. وطبع الثوب طبعا: اتسخ. وطبع، بالضم تطبيعا: دنس، عن شمر. وما أدري من أين طبع، أي طلع. ومهر مطبع، كمعظم: مذلل. ومن المجاز: هو مطبوع على الكرم. وكريم الطباع. وكلام عليه طابع الفصاحة.

##### Türkçe

**الطبع** ve **الطبيعة** ve **الطباع**, **كتاب** gibi: insanın üzerine yoğrulduğu yaratılış ve seciye. Cevherî artırdı: ve o, yani **الطبع**, aslında bir mastardır. Hadiste: “**الرضاع يغير الطباع**” yahut **الطباع**, **كتاب** gibi: bizde yiyecek ve içecekten ve bizi terk etmeyen ahlâktan ve bunun dışındakilerden terkib edilmiş olan şey; onun “ve bunun dışındakiler” sözünden murad: şiddet ve rahatlık, cimrilik ve cömertlik gibi. Ve **الطباع** müennestir, **الطبيعة** gibi; **المحكم**’de olduğu üzere. Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî dedi: **الطباع** bir tekildir, müzekkerdir; **النحاس** ve **النجار** gibi. Ezherî dedi: ve insanın **طبع**’ı **طباعا** olarak cem‘ edilir; o, ahlâktan ve başkasından üzerine **طبع** edildiği şeydir. Ve **الطباع**: insanın **طباع**’ının bir teki; **فعال** vezni üzere; **مثال** ve **مهاد** gibi; **الصحاح** ve **الأساس**’ta ve bunlardan başka kitaplarda da böyledir. Şeyhimizin sözü: zahiri, bilakis sarihi, **الصحاح** gibi, **الطباع**’ın **الطبع** ve **الطبيعة** gibi müfred olduğudur; tahkiki olmayanlardan bazıları da, musannif gibisine takliden, bunu söyledi. Meşhur olan, cumhurun üzerinde bulunduğu ise: **الطباع**’ın **طبع**’ın cemi olduğudur. Onun garipliğine ve az önce sıraladığımız imamların nakillerine muhalefetine şaşılır. Keşke bilsem, cumhur ile murad edilen kimdir? Onlar ancak Cevherî, İbn Sîde, Ezherî, Sâgānî ve onlardan önce Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî gibi dil imamları değil midir? İşte bunların hepsi kitaplarında **الطباع**’ın müfred olduğunu naklettiler. Bu, başka bir yönden **الطبع**’ın cemi olmasına engel değildir; nitekim Ezherî’nin nassı buna delalet eder. Ve ben görüyorum ki şeyhimiz—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—bu yerde dilin ana kaynaklarına müracaat etmemiştir; Allah Teâlâ onu bağışlasın; bizi de onu da affetsin. Bu, onun şerhindeki kaymalardan biridir; öyleyse düşün. **الطابع**, **صاحب** gibi; Lihyânî’nin **نوادر**’inde hikâye ettiğine göre; dedi: “Onun güzel bir **طابع**’ı vardır”, yani **طبيعة**. Ve şu beyti okudu:
          له طابع يجري عليه وإنـمـا                     تفاضل ما بين الرجال الطبائع

Ve Allah onu iş üzerine **طبعه** eder; onu **طبعا** ile **يطبعه**: onu fıtratlandırdı. Ve Allah mahlûku, yarattığı **الطبائع** üzerine **طبع** etti: onları onun üzerine inşa etti; o, onların yaratılışlarıdır. Onları **طبعا** ile **يطبعهم**: onları yarattı; o, üzerine **طبع** edildiği **طبيعة**sidir. Hadiste: “**كل الخلال يطبع عليها المؤمن إلا الخيانة والكذب**”; yani onun üzerine yaratılır. Mecazdan: onun üzerine **طبع** etti, **منع** gibi; **طبعا**: mühürledi. Denir: Allah kâfirin kalbi üzerine **طبع** etti; yani mühürledi; artık anlamaz ve hayra muvaffak kılınmaz. Nahivci Ebû İshâk dedi: **الطبع** ile **الختم** birdir; o, bir şeyin üzerini örtmektir ve ona bir şeyin girmesinden emin olmaktır; Allah Teâlâ’nın dediği gibi: “**أم على قلوب أقفالها**”. Ve Azîz ve Celîl dedi: “**كلا بل ران على قلوبهم**”; manası: kalplerinin üzerine örttü. İbnü’l-Esîr dedi: onlar, **الطبع**’ın **الرين** olduğunu görürlerdi. Mücâhid dedi: **الرين** **الطبع**’dan daha hafiftir; **الطبع** **الإقفال**’den daha hafiftir; **الإقفال** ise bunların hepsinden daha şiddetlidir. Dedim: Râgıb’ın açıkça belirttiği: **الطبع**’ın **الختم**’den daha umumî olduğudur; yakında geleceği üzere.

**الطبع**: bir şeyin sanatının başlangıcı. Denir: **طبع** eden **الطباع** kılıcı yahut mızrak ucunu: onu dövdü/şekillendirdi. **طبع** eden **السكاك** dirhemi: onu bastı. **طبع** eden testiyi çamurdan: onu yaptı. Eğer “ve süt” deseydi: onu yaptı; daha kısa olurdu. **طبع** eder kovayı ve keza kabı ve tulumu; onları **طبعا** ile **يطبعها**: onları doldurdu; **تطبيعا** ile **طبعها** gibi; böylece **تطبع** eder.

Bedevîlerin **نوادر**’inde: **قذ قفا الغلام**: onu parmak uçlarıyla vurdu. Ve **طبع قفاه**: elini ona vurmaya imkân bulduğu zaman.

İbnü’l-A‘râbî’den: **الطبع**: misal ve kalıp. Dersin: “Bunu, bunun **طبع**’ı üzerine ve onun **غراره**’ı ve **هديته** üzerine vur”; yani onun ölçüsü üzere.

**الطبع**: mühür; o, çamur ve benzerinde tesirdir. Râgıb dedi: **الطبع**: bir şeyi bir suret üzere suretlemek; dirhemleri **طبع** etmek gibi; o, **الختم**’den daha umumî ve **النقش**’tan daha hususîdir. Allah Teâlâ dedi: “**وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون**”. Dedi: bununla, seciye olan **الطبع** ve **الطبيعة** itibar edildi; çünkü bu, bir suret üzere nakşın bizzat kendisidir: ya yaratılış bakımından, ya âdet bakımından. Yaratılış cihetinden nakşedilen şeyde daha galiptir; bunun için denildi:
          وتأبى الطباع على الناقل

Ve ateşin **طبيعة**’si ve ilacın **طبيعة**’si: Allah Teâlâ’nın onun mizacından musahhar kıldığı şey. Ve **خ-ت-م** terkibinde, lafzı şu olanı söyledi: **الختم** ve **الطبع** iki vecih üzere söylenir: biri, “mühürledim” ve “bastım”ın mastarı; o, mühür ve damganın nakşıyla şeyin tesiridir. İkincisi: nakıştan hâsıl olan iz. Bununla bazen, kitaplar ve kapılar üzerine mühürle elde edilen men‘e itibarla, bir şeyde sağlamlaştırma ve men‘ hususunda mecaz yapılır; bazen, hâsıl olan nakşa itibarla, bir şeyden bir şeyin eserini elde etmede; bazen de ondan, sona ulaşma itibarı alınır… onun söylediğinin sonuna kadar. Ve yeri geldiğinde gelecektir, inşallah Teâlâ.

Leys dedi: **الطبع**, kesre ile: suyun çekildiği yer; cem‘i **أطباع**. Ve şu beyti okudu:
          فلم تثنه الأطباع دوني ولا الجدر

Buna göre o, Asma‘î’nin az sonra gelecek sözüyle birlikte—şu ki **الطبع** nehir demektir—zıttır; musannif onu ihmal etti; **اللسان** sahibi buna dikkat çekti.

**الطبع**: ölçeği ve tulumu, şiddetli dolduruluşlarından dolayı, içinde artık fazlalık kalmayacak şekilde doldurmak. **العباب**’da: ve **الطبع** mastardır; **الطحن** ve **الطحن** gibi. **اللسان**’da: mastarda **الطبع** denmez; çünkü fiili, **ملأ** fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez; öyleyse iki ibare arasında düşün. Râgıb dedi: ve denildi: “**طبعت المكيال**”, onu doldurduğun zaman; bu, doluluğun, içindekinin bir kısmını almaya engel olan bir alâmet olması sebebiyledir.

**الطبع**: belirli bir nehir. Asma‘î dedi: **الطبع**: mutlak olarak nehir. Lebîd—Allah ondan razı olsun—dedi:
          فتولوا فاتـرا مـشـيهـم                     كروايا الطبع همت بالوحل

قال الأزهري: **الليث**’in, Lebîd’in beytindeki **الطبع**’ı bilmediğini, bu yüzden onda şaşırdığını; bir defa onu **الملء** (o da: kabın sudan aldığı şey) yaptığını, bir defa da onu su yaptığını söyledi. Dedi ki: O, iki mânada da isabetli değildir. Lebîd’in beytindeki **الطبع**: nehirdir; bu, **الأصمعي**’nin söylediğidir. Nehir, **طبعا** diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun kazılmasına başladılar; o, mef‘ûl mânasındadır; **القطف**’ın **المقطوف** mânasında olması gibi. Allah Teâlâ’nın yeri yararak yardığı nehirler ise—Dicle, Fırat, Nil ve benzerleri gibi—**طبوعا** diye adlandırılmaz; **الطبوع** ancak, Âdemoğullarının ortaya çıkardığı ve menfaatleri için kazdığı nehirlerdir. Lebîd’in sözü: **همت بالوحل**; **الأصمعي**’nin söylediğine delâlet eder; çünkü **الروايا** (su taşıyan develer) **المزايد**’i dolu olarak yüklendiğinde ağırlaşır; sonra içinde çamur bulunan nehirlere dalar; onların içinde yürümek ve onlardan çıkmak ona zor gelir; çamur çok olursa, belki de içinde şiddetle düşer. Lebîd, Nu‘mân b. Münzir’in yanında onunla çekişen kavmi, delillerini çürütüp kaydırıncaya kadar (öyle ki) konuşmadılar, çamurlu nehirlere dalmış, ağır yüklenmiş **روايا**’lara benzetti; böylece onların içinde düşüp saçıldılar. Allah daha iyi bilir.

**الطبع** (kesre ile): demirin üzerine binen pas; kılıcı kaplayan kir ve pisliktir; ikisinde de (hareke ile) çoğulu: **أطباع**; yani, yukarıda geçenlerin hepsinin cem‘i. Yahut (hareke ile): pastan olan şiddetli pislik; bunu **الليث** söyledi.

Mecazdan: **الطبع**: din veya dünyada leke ve ayıp; Ebû Ubeyd’den. Ondan da hadis:  **استعيذوا بالله من طمع يهدي إلى طبع**  ikisi arasında tahrîf cinası vardır. Ve A‘şâ dedi ki:
  من يلق هوذة يسجد غير متئب                      إذا تعمم فوق التاج أو وضعـا
  له أكاليل بالـياقـوت زينـهـا                      صواغها لا ترى عيبا ولا طبعا

Ve Sâbit Katana—o, Ezdî Câbir b. Ka‘b b. Sâbit’tir—dedi; kadı Tenûhî onu—“el-Ferec ba‘de’ş-Şidde” kitabında—Urve b. Uzeyne’ye nispetle inşâd etti:
  لا خير في طمع يهدي إلى طبع                      وغفة من قوام العيش تكفينـي

**الطابع**, Hâcir vezninde; **اللحياني** ve Ebû Hanîfe’ye göre **الباء**’nın kesriyle: basılan ve mühürlenen şey; **الخاتم** ve **الخاتم** gibi. Dua hadîsinde:  **اختمه بآمين، فإن آمين مثل الطابع على الصحيفة**  yani **الخاتم**; onunla mühürlendiğini kasteder; ve insanın değer verdiği şey hakkında yaptığı gibi, (mühürlenip) kaldırılır. İbn Şümeyl dedi ki: **الطابع**: farîzaların dağlamasıdır; “**طبع الشاة**” denir. İbn Abbâd dedi ki: “Bu, emîrin **طبعان**’ıdır” denir; zamme ile; yani: onunla mühürlediği kili.

**الطباع**, Şeddâd vezninde: uzun demir parçasını alıp ondan kılıç veya bıçak veya mızrak ucu yahut bunun gibi bir şey basıp yapan kimse. Cellâd ve başkası için de kullanılır.

**الطباعة**, Kitâbe vezninde: kıyasa göre onun mesleği; benzerlerinden gelen (kullanım) üzere.

İbn Düreyd dedi ki: “Adam bir şeye **طبع** edildi” (zamme ile), yani onun üzerine yaratıldı (tabiatlandırıldı). **اللحياني** dedi ki: onun üzerine **فطر** edildi. Şemr dedi ki: “Adam **طبع** etti” (Ferih vezninde): kirlendiği zaman. “Falan **طبع** etti”: kirlendi, ayıplandı ve lekelendiği zaman. Dedi ki: Ümmü Sâlim el-Kilâbiyye bize inşâd etti:
  ويحمدها الجيران والأهل كلهم                      وتبغض أيضا عن تسب فتطبعا
Dedi ki: **التاء**’yı zammeledi, **الباء**’yı fetha etti ve dedi ki: **الطبع**: leke; o, lekelenmekten hoşlanmaz. “**عن تسب**” yani “**أن**”; bu, Temîm’in **عنعنة**’sidir.

Mecazdan: “Falan **يطبع** eder”: işlerin yüce erdemlerinde onun için nüfuz (geçerlilik) yoksa; kılıç üzerinde pas çoğalınca **يطبع** ettiği gibi; bunu **الليث** söyledi. Ve inşâd etti:
  بيض صوارم نجلوها إذا طبعت                      تخالهن على الأبطال كتـانـا

Mecazdan: “O, **طبع طمع**’dır” (Ketif vezninde), ikisinde de; yani: aşağı tabiatlı, alçak huylu; ırzı kirli, ayıptan utanmayan. Muğîre b. Hubnâ, kardeşi Sahr’dan şikâyet ederek dedi ki:
  وأمك حين تذكر أم صدق                      ولكن ابنها طبع سخيف

Ömer b. Abdülazîz’in—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—hadîsinde: “Araplardan mevlâlarda ancak her **طمع طبع** olan evlenir; mevlâlardan Araplarda da ancak her **أشر بطر** olan evlenir.”

**الطبوع**, Tannûr vezninde: zehirli bir küçük hayvancık; Câhiz onu nakletti. Yahut o, kene cinsindendir; ısırığında şiddetli acı vardır; bazen ısırılanı şişer; tatlı şeylerle tedavi edilir. Ezherî dedi ki: Mısır halkından bir adamın bunu söylediğini böyle işittim. Ezherî dedi ki: O, Araplarda **النبر**’dir. Dedim ki: Şimdi ondan bilinen, zayıf küçük kene suretinde bir şeydir; insanın bedenine yapışır; cıva sürmekten başka neredeyse kopmaz. Temîm oğullarından bir bedevî, yerin hayvanlarını anıyordu; Şam badiyesindeydi:
  وفي الأرض، أحناش وسبع وخارب                      ونحن أسارى وسطها نـتـقـلـب
  رتيلا وطبوع وشبـثـان ظـلـمة                      و أرقط حرقوص، وضمج وعنكب

**الطبيع**, Sikkît vezninde: hurma salkımının özü; doluluğundan dolayı böyle adlandırıldı; “**طبعت السقاء**” (kırbayı) dediğinde: onu doldurdun (demektir). Hasan Basrî hadîsinde: Allah Teâlâ’nın sözü hakkında soruldu:  **لها طلع نضيد**  dedi ki: O, **الطبيع**’dir, **كفراه**’ında; **الكفرى**: salkımın kabıdır.

**ناقة مطبعة**, Muazzama vezninde: yükle ağırlaşmış. Dedi ki:
  أين الشظاظان وأين المربعه                      وأين حمل الناقة المطبعـه
**الجلنفعة** diye de rivayet edilir.

**التطبيع**: necis kılma. Yezîd b. et-Tıtriyye dedi ki:
  وعن تخلطي في الشرب يا ليل بيننا                      من الكدر المأبي شربا مطبـعـا
Maksadı: “**أن تخلطي**”; bu, Temîm’in dilidir. **المطبع**: necis olan; **المأبي**: develerin içmeyi reddettiği (su).

Mecazdan: “Onun tabiatlarıyla **تطبع** etti”; yani: onun ahlâkıyla ahlâklandı.

“Kap **تطبع** etti”: doldu; o, “**طبعه**” ve “**طبعه**”nun mutâvi‘idir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الطابع**, Sâhib vezninde: nakkaş. **الطابع**’a **طابع** denildi; bu, fiilin âlete nispeti gibidir; “**سيف قاطع**” gibi; bunu Râgıb söyledi. Ve “el-Esâs”ın secilerindendir: “**رأيت الطابع في يد الطابع**”.

**الطبع**’ın cem‘i: **طباع** ve **أطباع**. **الطبيعة**’nın cem‘i: **طبائع**.

“Şeyi **طبع** etti”, “ona **طبع** etti” gibi.

**ناقة مطبعة**, Muazzama vezninde: semiz; Zemahşerî onu nakletti. Ezherî dedi ki: **المطبعة**: yağ ve etle doldurulmuş deve olur; böylece yaratılışı sağlamlaşır.

“**قربة مطبعة طعاما**”: dolu. Ebû Züeyb dedi ki:
  فقيل تحمل فوق طوقك إنها                      مطبعة من يأتها لا يضيرها

“Nehir su ile **تطبع** etti”: kenarlarından onunla taştı ve fışkırdı.

**الطبع**’ın (kesre ile) cem‘i: **طباع**. Ezherî dedi ki: **الطبع** nehir mânasında **الطبوع** üzere cem‘ edilir; bunu Araplardan işittim. Başkası dedi ki: **ناقة مطبعة**, Mukreme vezninde: yüküyle az sütlü; mesel üzere. Uveyf el-Kavâfî dedi ki:
  عمدا تسديناك وانشـجـرت بـنـا                      طوال الهوادي مطبعات من الوقر

**الطبع**, Ketif vezninde: tembellik. Cerîr dedi ki:
وإذا هززت قطعت كل ضريبة و خرجت لا طبعا ولا مبهورا
İbn Berrî dedi.

“**سيف طبع**”, Ketif vezninde: paslı.

“Elbise **طبع** etti, **طبعا**”: kirlendi.

“**طبع** etti” (zamme ile) **تطبيعا**: kirlendi; Şemr’den.

“Onun nereden **طبع** ettiğini bilmiyorum”; yani: çıktı.

“**مهر مطبع**”, Muazzam vezninde: uysallaştırılmış.

Mecazdan: “O, kerem üzerine **مطبوع**’dur.” Ve “**كريم الطباع**”. Ve “Sözün üzerinde fesahatın **طابع**’ı vardır.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَبَعَ
1 طَبَعَ ذ , aor. طَبَعَ , inf. n. طَبْعٌ, He sealed, stamped, imprinted, or impressed; syn. خَتَمَ: (Msb:) [and, as now used, he printed a book or the like:] تَبْعٌ and خَتْمٌ both signify the making an impression in, or upon, clay and the like: (S, Mgh, O, K:) or, as Er-Rághib says, the impressing a thing with the engraving of the signet and stamp: (TA in this art. and in art. ختم: [see more in the first paragraph of the latter art:]) and he says also that طَبْعٌ signifies the figuring a thing with some particular figure; as in the case of the طَبْع of the die for stamping coins, and the طَبْع of coins [themselves]: but that it is more general in signification than خَتْمٌ, and more particular than نَقْشٌ; as will be shown by what follows: accord. to Aboo-Is-hák the Grammarian, طَبْعٌ and خَتْمٌ both signify the covering over a thing, and securing oneself from a thing's entering it: and IAth says [in like manner] that they held طَبْعٌ to be syn. with رَيْنٌ [inf. n. of رَانَ]: but Mujáhid says that رَيْنٌ denotes less than طَبْعٌ; and طَبْعٌ, less than اـِقْفَالٌ [or the “ closing with a lock: ” this he says with reference to a phrase in the Kur xlvii. 26]. (TA.) You say, طَبَعَ الكِتَابَ, (Mgh, Msb,) and طَبَعَ عَلَى الكِتَابِ, (S, Mgh, Msb, K, *) He sealed (خَتَمَ, S, Mgh, Msb, K,) the writing, or letter. (S, Mgh, Msb.) And طَبَعَ He branded, or otherwise marked, the sheep, or goat. (O. [See طَابَعٌ.]) And طَبَعَ اللّٰهُ عَلَى قَلْبِهِ (tropical:) God sealed [or set a seal upon] his [i. e. an unbeliever's] heart, so that he should not heed admonition, nor be disposed to that which is good; (Mgh;) or so that belief should not enter it: (O:) [and in like manner, خَتَمَ عَلَيْهِ, q. v.:] in this, regard is had to the طَبْع, and the طَبِيعَة, which is the natural constitution or disposition; for it denotes the characterizing of the soul with some particular quality or qualities, either by creation or by habit, and more especially by creation. (Er-Rághib, TA.) ― -b2- Also He began to make, or manufacture, a thing: and he made [a thing] as in instances here following. (Mgh.) You say, طَبَعَ مِنَ الطِّينِ جَرَّةً He made, [or fashioned, or moulded,] of the clay, a jar. (S, O, K.) And طَبَعَ اللَّبِنَ, (Mgh, TA,) and السَّيْفَ, (S, Mgh, O, K,) and الدِّرْهَمُ, (S, O, K,) He made (S, Mgh, O, K) [the crude bricks, and the sword, and the dirhem]: or طَبَعَ الدَّرَاهِمَ he struck (Mgh, Msb) with the die (Msb) [i. e. coined, or minted,] the dirhems, or money. (Mgh, Msb.) And [hence] one says, طَبَقَهُ اللّٰهُ عَلَى الأَمْرِ, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) God created him with an adaptation, or a disposition, to the thing, affair, state, condition, or case; or adapted him, or disposed him, by creation, [or nature], thereto. (TA.) And طُبِعَ عَلَى الشَّىْءِ (assumed tropical:) He (a man, O, TA) was created with an adaptation, or a disposition, to the thing; or was adapted, or disposed, by creation [or nature], thereto; syn. جُبِلَ, (IDrd, O, K, TA,) or فُطِرَ. (Lh, TA.) ― -b3- Also, (aor. as above, TA, and so the inf. n., O, TA,) He filled (Er-Rághib, O, K, TA) a measure for corn or the like, (Er-Rághib, TA,) or a leathern bucket, (O, K, TA,) and a skin, (O, TA,) &c.; (O;) and so ↓ طبّع, (S, O, K,) inf. n. تَطْبِيعٌ: (S, O:) because the quantity that fills it is a sign that prevents the taking a portion of what is in it [without the act's being discovered]. (Er-Rághib, TA.) ― -b4- And طَبَعَ قَفَاهُ, (IAar, O, K,) inf. n. as above, (IAar, O,) He struck the back of his neck with his hand; (IAar, O, K;) i. e. the back of the neck of a boy: if with the ends of the fingers, one says, قَذَّ قَفَاهُ. (IAar, O.) ― -b5- مَا أَدْرِى مِنْ أَيْنَ طَبَعَ means I know not whence he came forth; syn. طَلَعَ. (TA.) -A2- طَبِعَ, (aor. طَبَعَ ,] inf. n. طَبَعٌ, said of a sword, It was, or became, rusty, or overspread with rust: (S:) or very rusty, or overspread with much rust. (K, TA: from an explanation of the aor.: but this is written in the CK and in my MS. copy of the K, and in the O, يُطْبَعُ. [An explanation of طَبَعٌ in the O and K confirms the reading يَطْبَعُ; and another confirmation thereof will be found in what follows in this paragraph.]) ― -b2- Said of a thing, (Msb,) or of a garment, or piece of cloth, (TA,) inf. n. طَبَعٌ, It was, or became, dirty; (Msb, TA;) and ↓ تطّبع is likewise said [in the same sense] of a garment, or piece of cloth. (M and TA voce رَانَ, in art. رين.) ― -b3- Said of a man, (assumed tropical:) He was or became, filthy or foul [in character]. (S.) And (assumed tropical:) He was, or became, sluggish, lazy, or indolent. (S.) One says of a man, يَطْبَعُ, (O, K,) like يَفْرَحُ, (K,) meaning (assumed tropical:) He has no penetrative energy, sharpness, or effectiveness, in the affairs that are the means, or causes, of attaining honour, like the sword that is overspread with much rust. (O, K.) -A3- طُبِعَ, (O, K,) inf. n. طَبْعٌ, (O,) said of a man, (assumed tropical:) He was rendered [or pronounced] filthy or foul [in character]; (O, K;) on the authority of Sh; (O;) and so طَبِعَ, like فَرِحَ; (TA as on the authority of Sh; [but this I think doubtful;]) and disgraced, or dishonoured: (K:) and ↓ طُبِّعَ, (O, TA,) inf. n. تَطْبِيعٌ, (TA,) he was rendered [or pronounced] filthy or foul [in character], (O, TA,) and blamed, or discommended. (O.)

طبّع
2 طبّع ذ , inf. n. تَطْبِيعٌ, He sealed well [or much, or he sealed a number of writings &c.]. (KL: in which only the inf. n. is mentioned.) ― -b2- And He loaded [a beast heavily, or] well. (KL.) ― -b3- See also 1, a little after the middle. -A2- تَطْبِيعٌ signifies also The rendering unclean, dirty, filthy, or impure. (O, K.) ― -b2- See 1, last sentence.

تطبّع
5 تطبّع ذ (assumed tropical:) He affected what was not in his natural disposition. (Har p. 236.) You say, تطبّع بِطِبَاعِهِ (tropical:) He affected, or feigned, his [i. e. another's] natural dispositions. (O, K, TA.) ― -b2- Also It (a vessel) became full or filled: (S, O, K:) quasi-pass. of طبّعهُ. (S.) And تطبّع بِالمَآءِ It (a river, or rivulet,) overflowed its sides with the water, and poured it forth abundantly. (TA.) ― -b3- See also 1, last quarter.

يَذُوبُ وَيَنْطَبِعُ
7 يَذُوبُ وَيَنْطَبِعُ ذ , a phrase of Es-Sarakhsee, meaning [It melts, and then] it admits of being sealed, stamped, imprinted, or impressed, is allowable on the ground of analogy, though we have not heard it [as transmitted from the Arabs of pure speech]. (Mgh.) ― -b2- [Golius has erroneously expl. انطبع as meaning “ Mansuetus, edoctus, obsequens fuit; ” on the authority of the KL; evidently in consequence of his having found its inf. n. (اِنْطِبَاعٌ) written in a copy of that work for اِنْطِياعٌ, the reading in my own copy.]

الاِطِّبَاعُ
8 الاِطِّبَاعُ ذ for الاِضْطِبَاعُ see in art ضبع.

طَبْعٌ
طَبْعٌ ذ , originally an inf. n., (S,) signifies (assumed tropical:) A nature; or a natural, a native, or an innate, disposition or temper or the like; or an idiosyncrasy; syn. سَجِيَّةٌ (S, O, K, TA) or جِبِلَّةٌ (Msb) and خَلِيقَةٌ; (TA;) to which a man is adapted by creation; (S, O, Msb, K, TA;) [as though it were stamped, or impressed, upon him;] as also ↓ طَبِيعَةٌ; (S, O, K, TA;) or this signifies his مِزَاج [i. e. constitution, or temperament, or aggregate natural constituents], composed of the [four] humours; (Msb; [see مِزَاجٌ;]) and ↓ طِبَاعٌ; (S, O, K, TA;) or this last signifies, (K,) or signifies also, (O,) with the article ال prefixed to it, what is, or are, constituted in us in consequence of food and drink &c. (مَا رُكِّبَ فِينَا مِنَ المَطْعَمِ وَالمَشْرَبِ وَغْيَرِ ذٰلِكَ [in which مطعم and مشرب are evidently used as inf. ns. agreeably with general analogy]), (O, K, TA,) by غير ذلك being meant such as straitness and ampleness [of circumstances], and niggardliness and liberality, (TA,) of the natural dispositions that are inseparable from us; (O, K, TA;) and this word is fem., (O, TA,) like طَبِيعَةٌ, as is said in the M; or it is sing. and masc. accord. to Abu-l-Kásim Ez-Zejjájee; and it is also pl. of طَبْعٌ, as it is said to be by Az; (TA;) [and those who have asserted it to be fem. may have held it to be a pl.;] and ↓ طَابِعٌ is syn. with طِبَاعٌ [as a sing.]; (K, TA;) or, as Lh says, it is syn. with ↓ طَبِيعَةٌ; of which the pl. is طَبَائِعُ. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) Model, make, fashion, or mould: as in the saying, اِضْرِبْهُ عَلَى طَبْعِ هٰذَا (assumed tropical:) [Make thou it, fashion it, or mould it, according to the model, make, fashion, or mould, of this]. (IAar, O, L, K, TA.)

طِبْعٌ
طِبْعٌ ذ A river, or rivulet; (As, T, S, O, K, TA;) so called because first dug [and filled] by men; having the meaning of مَطْبُوعٌ, like قطْفٌ in the sense of مَقْطُوفٌ; not applied to any of those cleft by God, such as the Tigris and the Euphrates and the Nile and the like thereof: (Az, TA:) pl. أَطْبَاعٌ [properly a pl. of pauc.,] (As, S, O,) or طُبُوعٌ, as heard by Az from the Arabs, and طِبَاعٌ: (TA:) or الطِّبْعُ, as some say, is the name of a particular river: (S, O:) or it is also thus applied, i. e. to a particular river. (K.) ― -b2- And i. q. مَغِيضُ مَآءٍ [i. e. A place where water sinks, or goes away, into the earth; or where water enters into the earth; and where it collects]: (O, K:) pl. أَطْبَاعٌ. (O, TA.) ― -b3- And The quantity sufficient for the filling of a measure for corn or the like, and of a skin, (O, K, TA, [والسِّقآءُ in the CK being a mistake for وَالسِّقَآءِ,]) such as does not admit of any addition: and the quantity that a vessel holds, of water. (TA.) -A2- See also the next paragraph, in two places.

طَبَعٌ
طَبَعٌ ذ Dirtiness, (S, Msb,) or dirt: (S:) or, as also ↓ طِبْعٌ, rustiness, or rust, (O, K, TA,) upon iron; (TA;) and dirtiness, or dirt, (O, K, TA,) covering the sword: (TA:) or the former signifies much dirtiness or dirt, from rust: (Lth, O, K:) pl. أَطْبَاعٌ. (K. [See طَبِعَ, of which طَبَعٌ is the inf. n.]) ― -b2- Also (tropical:) Disgrace, or dishonour; (A'Obeyd, O, K, TA;) and so ↓ طِيْعٌ; (TA;) it is in religion, or in respect of worldly things. (A'Obeyd, TA.) Thábit-Kutneh says, in a verse ascribed by Et-Tanookhee to 'Orweh Ibn-Udheyneh,
لَا خَيْرَ فِى طَمَعٍ يَهْدِى اـِلَى طَبَعٍ
وَغُفَّةٌ مِنْ قِوَامِ العَيْشِ تَكْفِينِى
[There is no good in coveting, or covetousness, that leads to disgrace: and a sufficiency of the means of subsistence contents me]: (O, TA:) يَهْدِى in this case means يُؤَدِّى. (O.)

طَبِعٌ
طَبِعٌ ذ Rusty; applied to a sword. (TA.) ― -b2- Dirty. (Msb.) ― -b3- Applied to a man, (O,) (tropical:) Filthy, or foul, base, ignoble, mean, or sordid, in disposition; that will not be ashamed of an evil action or saying. (O, K, TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) Sluggish, lazy, or indolent. (TA.)

طُبْعَانُ الأَمِيرِ
طُبْعَانُ الأَمِيرِ ذ The clay with which the prince, or governor, seals. (O, K.)

طِبَاعٌ
طِبَاعٌ ذ , as a sing. and a pl.: see طِبْعٌ.

طِبَاعَةٌ
طِبَاعَةٌ ذ The art, or craft, of the طَبَّاع, or manufacturer of swords, (O, K, TA,) or of knives, or of spear-heads, or the like. (TA.) ― -b2- [Also, as used in the present day, The art of printing.]

طَبِيعَةٌ
طَبِيعَةٌ ذ : see طَبْعٌ, in two places. [It generally signifies] The مِزَاج [or nature, as meaning the constitution, or temperament, or aggregate natural constituents, of an animal body, or any other thing, for instance,] of medicine, and of fire, which God has rendered subservient [to some purpose or purposes]. (TA.) [Hence the phrase يَبَسَتْ طَبِيعَتُهُ, meaning He became costive. And الطَّبَائِعُ الأَرْبَعُ The four humours of the body: see خِلْطٌ and مِزَاجٌ.]

طَبِيعِىٌّ
طَبِيعِىٌّ ذ Natural; i. e. of, or relating to, the natural, native, or innate, disposition, or temper, or other quality or property; like جِبِلِّىٌّ; meaning essential; resulting from the Creator's ordering of the natural disposition in the body. (Msb in art. جبل.) [Hence, العِلْمُ الطَّبِيعِىُّ Natural, or physical, science.]

طَبَّاعٌ
طَبَّاعٌ ذ A manufacturer of swords, (O, K, TA,) or of knives, or of spear-heads, or the like. (TA.)

طَبُّوعٌ
طَبُّوعٌ ذ A certain venomous دُوَيْبَّة [or insect]: (El-Jáhidh, O, K, TA:) or, (K,) as said to Az by a man of Egypt, an insect (دُوَيْبَّة) (O) of the same kind as the قِرْدَان [or ticks], (O, K,) but (O) the bite of which occasions intense pain; (O, K;) and sometimes, or often, he that is bitten by it becomes swollen [app. in the part bitten], and is relieved by sweet things: Az says that it is with the Arabs [called, or what is called,] the نِبْر [which is expl. as meaning the tick; or an insect resembling the tick, which, when it creeps upon the camel, causes the track along which it creeps to swell; or as being smaller than the tick, that bites, and causes the place of its bite to swell; &c.]: (O:) [accord. to Dmr, as stated by Freytag, i. q. قَمْقَامَةٌ, which is expl. as applied to a small tick; and a species of louse, that clings tightly to the roots of the hair, app. meaning a crab-louse:] what is known thereof [or by this appellation] now is a thing of the form of a small emaciated tick, that sticks to the body of a man, and is hardly, or not at all, severed, except by the application of mercury. (TA.)

طِبِّيعٌ
طِبِّيعٌ ذ The heart (لُبّ) of the طَلْع [as meaning the spathe of the palm-tree]; (O, K;) so called because of its fulness; expl. in a trad. of El- Hasan El-Basree as meaning the طَلْع [i. e., in this case, agreeably with general usage, the spadix of the palm-tree] in its كُفُرَّى [i. e. spathe], the كُفُرُّى being the envelope of the طَلْع. (O, TA.)

طَابَعٌ
طَابَعٌ ذ and ↓ طَابِعٌ (S, O, Msb, K, &c.) i. q. خَاتَمٌ (S, O) and خَاتِمٌ (O) [meaning A signet, seal, or stamp; i. e.] a thing with which one seals, stamps, imprints, or impresses: (Msb, TA:) [and also a seal, or stamp, as meaning a piece of clay or wax or the like, or a place in a paper &c., impressed, or imprinted, with the instrument thus called:] and accord. to ISh, the former, (O,) or each, (K,) signifies the مِيسَم [which means the instrument for the branding or otherwise marking, and the brand or other mark,] of the فَرَائِض [or beasts that are to be given in payment of the poor-rate: see طَبَعَ الشَّاةَ]. (O, K.) One says, ↓ الطَّابِعُ طَابِعٌ [The signet, &c., is a thing that seals, &c.]; which is like the attribution of the act to the instrument. (Er-Rághib, TA.) And كَلَامٌ عَلَيْهِ طَابَعُ الفَصَاحَةِ (tropical:) [Language upon which is the stamp of chasteness, or perspicuity, &c.]. (TA.)

طَابِعٌ
طَابِعٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places: ― -b2- and see also طَبْعٌ.

مَطْبَعٌ
[ مَطْبَعٌ ذ A place where anything is sealed, stamped, imprinted, or impressed. And, as used in the present day, A printing-house; as also مَطْبَعَةٌ.]

مُطْبَعَةٌ
مُطْبَعَةٌ ذ , applied to a she-camel: see the next paragraph.

مُطَبَّعٌ
مُطَبَّعٌ ذ Filled: so its fem. in the phrase قِرْبَةٌ مُطَبَّعَةٌ طَعَامًا [A skin filled with food]. (TA.) ― -b2- And مُطَبَّعَةٌ applied to a she-camel, Filled with fat and flesh, so as to be rendered firm in make: (Az, TA:) or [simply] fat. (Z, TA.) ― -b3- And, (TA,) so applied, Heavily laden; (S, O, K, TA;) and [in like manner] ↓ مُطْبَعَةٌ a she-camel heavily burdened by her load. (TA.) ― -b4- And مُهْرٌ مُطَبَّعٌ A colt trained, or rendered tractable or manageable. (TA.)

مُطْبُوعٌ
مُطْبُوعٌ ذ [pass. part. n. of طَبَعَ in all its senses]. ― -b2- You say, هُوَ مَطْبُوعٌ عَلَى الكَرَمِ (tropical:) [He is created with an adaptation, or a disposition, to generosity]. (TA.)

##### Türkçe

**طَبَعَ**
1 **طَبَعَ** ذ , muzâri‘i **طَبَعَ** , mastar ismi **طَبْعٌ**, O mühürledi, damgaladı, iz bastı, yahut iz bıraktı; eşanlamlısı **خَتَمَ**: (Msb:) [ve, şimdi kullanıldığı üzere, bir kitabı veya benzerini bastı:] **تَبْعٌ** ve **خَتْمٌ** her ikisi de, çamur ve benzeri içinde yahut üzerinde bir iz yapmayı ifade eder: (S, Mgh, O, K:) yahut Er-Râgıb’ın dediği gibi, bir şeyi mühür yüzüğü ve damganın kazımasıyla damgalamayı: (TA bu maddede ve **ختم** maddesinde: [daha fazlası için, o maddenin ilk paragrafına bak:]) ve o ayrıca der ki **طَبْعٌ**, bir şeyi belirli bir şekille şekillendirmeyi ifade eder; sikkeleri damgalamak için kalıbın **طَبْع**’ı ve sikkelerin [kendilerinin] **طَبْع**’ı durumunda olduğu gibi: fakat onun anlamca **خَتْمٌ**’den daha genel, **نَقْشٌ**’den daha özel olduğunu; aşağıda gelecek olanın göstereceği üzere: Nahivci Ebû-İshâk’a göre **طَبْعٌ** ve **خَتْمٌ** her ikisi de bir şeyi örtmeyi ve bir şeyin onun içine girmesinden kendini güvenceye almayı ifade eder: ve İAṯ der ki [benzer biçimde] onlar **طَبْعٌ**’ı **رَيْنٌ** ile eşanlamlı saydılar [**رَانَ**’ın mastarı]: fakat Mücâhid der ki **رَيْنٌ**, **طَبْعٌ**’dan daha azı ifade eder; ve **طَبْعٌ**, **اـِقْفَالٌ**’dan daha azı [yahut “kilitle kapama”]; bunu Kur’ân xlvii. 26’daki bir ibareye atıfla söyler. (TA.) Sen dersin, **طَبَعَ الكِتَابَ**, (Mgh, Msb,) ve **طَبَعَ عَلَى الكِتَابِ**, (S, Mgh, Msb, K, *) O yazıyı yahut mektubu mühürledi (**خَتَمَ**, S, Mgh, Msb, K,). (S, Mgh, Msb.) Ve **طَبَعَ** O koyunu yahut keçiyi dağladı yahut başka türlü işaretledi. (O. [Bk. **طَابَعٌ**.]) Ve **طَبَعَ اللّٰهُ عَلَى قَلْبِهِ** (mecaz:) Allah onun [yani bir kâfirin] kalbini mühürledi [yahut üzerine mühür koydu], böylece öğüde kulak vermesin, hayra meyletmesin; (Mgh;) yahut iman onun içine girmesin diye: (O:) [ve benzer biçimde, **خَتَمَ عَلَيْهِ**, bk.]: bunda, **طَبْع**’a ve **طَبِيعَة**’ye, ki o tabii yapı yahut huydur, itibar edilir; çünkü o, nefsi belirli bir nitelik yahut niteliklerle nitelemeyi ifade eder; ya yaratılışla ya alışkanlıkla, ve özellikle yaratılışla. (Er-Râgıb, TA.) ― -b2- Ayrıca O bir şeyi yapmaya yahut imal etmeye başladı: ve aşağıdaki örneklerde olduğu gibi [bir şeyi] yaptı. (Mgh.) Sen dersin, **طَبَعَ مِنَ الطِّينِ جَرَّةً** O çamurdan bir küp yaptı [yahut şekillendirdi, kalıpladı]. (S, O, K.) Ve **طَبَعَ اللَّبِنَ**, (Mgh, TA,) ve **السَّيْفَ**, (S, Mgh, O, K,) ve **الدِّرْهَمُ**, (S, O, K,) O [kerpiçleri, kılıcı ve dirhemi] yaptı. (S, Mgh, O, K.) Yahut **طَبَعَ الدَّرَاهِمَ** O dirhemleri, yahut parayı, kalıpla (Msb) bastı (Mgh, Msb) [yani sikkeledi, darp etti]. (Mgh, Msb.) Ve [buradan] denir: **طَبَقَهُ اللّٰهُ عَلَى الأَمْرِ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (varsayılan mecaz:) Allah onu şeye/işe/hal-duruma/vaziyete uygun bir yaratılış yahut yatkınlık üzere yarattı; yahut onu yaratılışla [yahut tabiatla] ona uyarladı, ona meylettirdi. (TA.) Ve **طُبِعَ عَلَى الشَّىْءِ** (varsayılan mecaz:) O (bir adam, O, TA) şeye uygun bir yaratılış yahut yatkınlık üzere yaratıldı; yahut yaratılışla [yahut tabiatla] ona uyarlanmış, ona meylettirilmiş oldu; eşanlamlısı **جُبِلَ**, (IDrd, O, K, TA,) yahut **فُطِرَ**. (Lh, TA.) ― -b3- Ayrıca, (muzâri‘i yukarıdaki gibi, TA, ve mastar da öyle, O, TA,) O (Er-Râgıb, O, K, TA) tahıl ölçüsünü veya benzerini, (Er-Râgıb, TA,) yahut deri kovayı, (O, K, TA,) ve kırbayı, (O, TA,) vb. doldurdu; (O;) ve böylece ↓ **طبّع**, (S, O, K,) mastarı **تَطْبِيعٌ**: (S, O:) çünkü onu dolduran miktar, içindekinden bir kısmın alınmasını [fiil ortaya çıkmadan] engelleyen bir işarettir. (Er-Râgıb, TA.) ― -b4- Ve **طَبَعَ قَفَاهُ**, (IAar, O, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (IAar, O,) O onun ensesine eliyle vurdu; (IAar, O, K;) yani bir çocuğun ensesine: eğer parmak uçlarıyla olursa, **قَذَّ قَفَاهُ** denir. (IAar, O.) ― -b5- **مَا أَدْرِى مِنْ أَيْنَ طَبَعَ** “Onun nereden çıkıp geldiğini bilmiyorum” demektir; eşanlamlısı **طَلَعَ**. (TA.) -A2- **طَبِعَ**, (muzâri‘i **طَبَعَ** ,] mastar ismi **طَبَعٌ**, kılıç hakkında söylenir: Paslandı yahut pasla kaplandı: (S:) yahut çok paslandı yahut çok pasla kaplandı. (K, TA: muzâri‘in açıklamasından: fakat bu CK’de ve K’nin yazma nüshamda ve O’da **يُطْبَعُ** diye yazılmıştır. [O ve K’de **طَبَعٌ**’ın açıklaması **يَطْبَعُ** kıraatini doğrular; ve bunun başka bir doğrulaması bu paragrafta aşağıda bulunacaktır.]) ― -b2- Bir şey hakkında, (Msb,) yahut bir elbise yahut kumaş parçası hakkında, (TA,) mastar ismi **طَبَعٌ**, Kirli oldu yahut kirlendi; (Msb, TA;) ve ↓ **تطّبع** da bir elbise yahut kumaş parçası hakkında [aynı anlamda] söylenir. (M ve TA, **رَانَ** lafzında, **رين** maddesinde.) ― -b3- Bir adam hakkında, (varsayılan mecaz:) O, huyca pis yahut murdar oldu. (S.) Ve (varsayılan mecaz:) O, ağırkanlı, tembel yahut uyuşuk oldu. (S.) Bir adam hakkında **يَطْبَعُ**, (O, K,) **يَفْرَحُ** gibi, (K,) denir; anlamı (varsayılan mecaz:) Şeref elde etmeye vesile olan işlerde onun nüfuz edici bir gücü, keskinliği yahut etkililiği yoktur; çok pasla kaplı kılıç gibi. (O, K.) -A3- **طُبِعَ**, (O, K,) mastar ismi **طَبْعٌ**, (O,) bir adam hakkında, (varsayılan mecaz:) O, huyca pis yahut murdar kılındı [yahut öyle sayıldı]; (O, K;) Ş’nin rivayetine göre; (O;) ve böylece **طَبِعَ**, **فَرِحَ** gibi; (TA, Ş’den rivayetle; [fakat bunu şüpheli görüyorum;]) ve rezil edildi yahut itibarsızlaştırıldı: (K:) ve ↓ **طُبِّعَ**, (O, TA,) mastarı **تَطْبِيعٌ**, (TA,) o, huyca pis yahut murdar kılındı [yahut öyle sayıldı], (O, TA,) ve kınandı yahut yerildi. (O.)

**طبّع**
2 **طبّع** ذ , mastar ismi **تَطْبِيعٌ**, O iyi mühürledi [yahut çok mühürledi, yahut birçok yazıyı vb. mühürledi]. (KL: onda yalnız mastar ismi zikredilmiştir.) ― -b2- Ve O [bir hayvanı ağır yükle, yahut] iyi yükledi. (KL.) ― -b3- Ayrıca 1’e, ortadan biraz sonrasına bak. -A2- **تَطْبِيعٌ** ayrıca, Kirli kılmayı, pisletmeyi, murdar etmeyi yahut necis kılmayı ifade eder. (O, K.) ― -b2- 1’e, son cümleye bak.

**تطبّع**
5 **تطبّع** ذ (varsayılan mecaz:) O, tabii huyunda olmayan şeyi yapmacık olarak yaptı. (Har s. 236.) Sen dersin, **تطبّع بِطِبَاعِهِ** (mecaz:) O, onun [yani başkasının] tabii huylarını yapmacık olarak yaptı yahut öyleymiş gibi gösterdi. (O, K, TA.) ― -b2- Ayrıca O (bir kap) doldu yahut dolduruldu: (S, O, K:) **طبّعهُ**’nun quasi-meçhûlü. (S.) Ve **تطبّع بِالمَآءِ** O (bir nehir yahut dere) su ile kıyılarından taştı ve onu bolca akıttı. (TA.) ― -b3- Ayrıca 1’e, son çeyreğe bak.

**يَذُوبُ وَيَنْطَبِعُ**
7 **يَذُوبُ وَيَنْطَبِعُ** ذ , Es-Sarahsî’nin bir ibaresidir; anlamı: [O erir, sonra] mühürlenmeyi, damgalanmayı, iz basılmayı yahut iz bırakılmayı kabul eder; kıyasa göre caizdir, her ne kadar onu [fasih Araplardan naklen] işitmemiş olsak da. (Mgh.) ― -b2- [Golius, KL’ye dayanarak, **انطبع**’ı “Mansuetus, edoctus, obsequens fuit” anlamında yanlış açıklamıştır; açıkça, onun mastarını (**اِنْطِبَاعٌ**) o eserin bir nüshasında **اِنْطِياعٌ** yerine yazılmış bulmasının sonucudur; benim nüshamdaki kıraat **اِنْطِياعٌ**’dır.]

**الاِطِّبَاعُ**
8 **الاِطِّبَاعُ** ذ , **الاِضْطِبَاعُ** yerine; **ضبع** maddesinde bak.

**طَبْعٌ**
**طَبْعٌ** ذ , aslında bir mastar ismi olarak, (S,) (varsayılan mecaz:) Bir tabiat; yahut tabii, yerli, doğuştan, fıtrî bir huy yahut mizaç vb.; yahut bir kendine özgülük; eşanlamlısı **سَجِيَّةٌ** (S, O, K, TA) yahut **جِبِلَّةٌ** (Msb) ve **خَلِيقَةٌ**; (TA;) ki insan ona yaratılışla uyarlanmıştır; (S, O, Msb, K, TA;) [sanki onun üzerine damgalanmış yahut basılmış gibi;] ve ayrıca ↓ **طَبِيعَةٌ**; (S, O, K, TA;) yahut bu, onun **مِزَاج**’ını [yani yapısını yahut mizacını yahut tabii bileşenlerinin toplamını], [dört] hıltın bileşiminden oluşanı, ifade eder; (Msb; [bk. **مِزَاجٌ**;]) ve ↓ **طِبَاعٌ**; (S, O, K, TA;) yahut bu sonuncu, (K,) yahut ayrıca ifade eder, (O,) başına ال takısı getirilmiş olarak, yiyecek ve içecek vb. sebebiyle bizde kurulmuş olanı yahut olanları (**مَا رُكِّبَ فِينَا مِنَ المَطْعَمِ وَالمَشْرَبِ وَغْيَرِ ذٰلِكَ** [burada **مطعم** ve **مشرب**’in genel kıyasa uygun biçimde mastar ismi olarak kullanıldığı açıktır]), (O, K, TA,) **غير ذلك** ile kastedilen, darlık ve genişlik [haller] ve cimrilik ve cömertlik gibi, (TA,) bizden ayrılmayan tabii huylar cinsinden; (O, K, TA;) ve bu kelime müennestir, (O, TA,) **طَبِيعَةٌ** gibi; M’de söylendiği üzere; yahut Ebü’l-Kâsım Ez-Zeccâcî’ye göre müfred ve müzekkerdir; ve ayrıca **طَبْعٌ**’ın çoğuludur, Az’ın söylediği üzere; (TA;) [onu müennes sayanlar onu bir çoğul saymış olabilir;] ve ↓ **طَابِعٌ**, **طِبَاعٌ** ile eşanlamlıdır [müfred olarak]; (K, TA;) yahut Lh’nin dediği gibi, o ↓ **طَبِيعَةٌ** ile eşanlamlıdır; bunun çoğulu **طَبَائِعُ**’dır. (TA.) ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Model, yapım, şekillendirme yahut kalıplama: “**اِضْرِبْهُ عَلَى طَبْعِ هٰذَا**” sözünde olduğu gibi (varsayılan mecaz:) [“Bunu, bunun modeline/yapımına/şekline/kalıbına göre yap, şekillendir, kalıpla”]. (IAar, O, L, K, TA.)

**طِبْعٌ**
**طِبْعٌ** ذ Bir nehir yahut dere; (As, T, S, O, K, TA;) insanlar tarafından ilk kazılıp [doldurulduğu] için böyle adlandırılmıştır; **مَطْبُوعٌ** anlamındadır; **قطْفٌ**’ün **مَقْطُوفٌ** anlamında olması gibi; Allah tarafından yarılmış olanlardan hiçbirine uygulanmaz; Dicle, Fırat, Nil ve benzerleri gibi: (Az, TA:) çoğulu **أَطْبَاعٌ** [aslında azlık çoğulu], (As, S, O,) yahut Az’ın Araplardan işittiği üzere **طُبُوعٌ**, ve **طِبَاعٌ**: (TA:) yahut **الطِّبْعُ**, bazılarının dediğine göre, belirli bir nehrin adıdır: (S, O:) yahut o, yani belirli bir nehre, böyle de uygulanır. (K.) ― -b2- Ve **مَغِيضُ مَآءٍ** ile aynı anlamdadır [yani suyun yere battığı yahut yerin içine gittiği yer; yahut suyun yerin içine girdiği yer; ve suyun toplandığı yer]: (O, K:) çoğulu **أَطْبَاعٌ**. (O, TA.) ― -b3- Ve tahıl ölçüsünü veya benzerini ve kırbayı doldurmaya yetecek miktar, (O, K, TA, [CK’deki **والسِّقآءُ** ifadesi **وَالسِّقَآءِ** yerine bir hatadır,]) öyle ki hiçbir ilaveyi kabul etmez: ve bir kabın sudan aldığı miktar. (TA.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa, iki yerde bak.

**طَبَعٌ**
**طَبَعٌ** ذ Kirlilik, (S, Msb,) yahut kir: (S:) yahut, ayrıca ↓ **طِبْعٌ** da olduğu gibi, demir üzerindeki paslılık yahut pas, (O, K, TA,) (TA;) ve kılıcı örten kirlilik yahut kir, (O, K, TA,) (TA:) yahut birincisi, pastan kaynaklanan çok kirlilik yahut çok kir ifade eder: (Lth, O, K:) çoğulu **أَطْبَاعٌ**. (K. [Bk. **طَبِعَ**, ki **طَبَعٌ** onun mastar ismidir.]) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Rezillik yahut itibarsızlık; (A‘Obeyd, O, K, TA;) ve böylece ↓ **طِيْعٌ**; (TA;) bu, dinde yahut dünya işlerinde olur. (A‘Obeyd, TA.) Sâbit-Kutne, Et-Tenûhî’nin ‘Orve İbn-Uzeyne’ye nispet ettiği bir beyitte der ki,
لَا خَيْرَ فِى طَمَعٍ يَهْدِى اـِلَى طَبَعٍ
وَغُفَّةٌ مِنْ قِوَامِ العَيْشِ تَكْفِينِى
[“Rezilliğe götüren bir tamahta hayır yoktur: ve geçim vasıtalarından bir yeterlilik bana yeter.”]: (O, TA:) bu durumda **يَهْدِى** “**يُؤَدِّى**” anlamındadır. (O.)

**طَبِعٌ**
**طَبِعٌ** ذ Paslı; kılıca uygulanır. (TA.) ― -b2- Kirli. (Msb.) ― -b3- Bir adama uygulanınca, (O,) (mecaz:) Huyca pis yahut murdar; aşağı, soysuz, bayağı, değersiz yahut sefil; kötü bir fiilden yahut sözden utanmayacak olan. (O, K, TA.) ― -b4- Ve (varsayılan mecaz:) Ağırkanlı, tembel yahut uyuşuk. (TA.)

**طُبْعَانُ الأَمِيرِ**
**طُبْعَانُ الأَمِيرِ** ذ Emir yahut valinin mühürlediği çamur. (O, K.)

**طِبَاعٌ**
**طِبَاعٌ** ذ , müfred ve çoğul olarak: **طِبْعٌ**’a bak.

**طِبَاعَةٌ**
**طِبَاعَةٌ** ذ **طَبَّاع**’ın, yani kılıç imalatçısının sanatı yahut zanaatı, (O, K, TA,) yahut bıçakların, yahut mızrak uçlarının, yahut benzerlerinin. (TA.) ― -b2- [Ayrıca, günümüzde kullanıldığı üzere, basım sanatı.]

**طَبِيعَةٌ**
**طَبِيعَةٌ** ذ : iki yerde **طَبْعٌ**’a bak. [Genellikle] Allah’ın [bazı amaçlara] boyun eğdirdiği ilacın ve ateşin **مِزَاج**’ını [yahut tabiatını; yani bir hayvan bedeninin yahut başka herhangi bir şeyin yapısını/mizacını/tabii bileşenlerinin toplamını] ifade eder. (TA.) [Bundan “**يَبَسَتْ طَبِيعَتُهُ**” ibaresi; anlamı: Kabız oldu. Ve “**الطَّبَائِعُ الأَرْبَعُ**” bedenin dört hıltı: **خِلْطٌ** ve **مِزَاجٌ**’a bak.]

**طَبِيعِىٌّ**
**طَبِيعِىٌّ** ذ Tabii; yani tabii/yerli/doğuştan/fıtrî huy yahut mizaç yahut başka nitelik yahut özelliğe ait; **جِبِلِّىٌّ** gibi; özsel anlamında; Yaratıcı’nın bedendeki tabii huyu düzenlemesinden doğan. (Msb, **جبل** maddesinde.) [Bundan “**العِلْمُ الطَّبِيعِىُّ**” tabii yahut fizikî ilim.]

**طَبَّاعٌ**
**طَبَّاعٌ** ذ Kılıç imalatçısı, (O, K, TA,) yahut bıçakların, yahut mızrak uçlarının, yahut benzerlerinin. (TA.)

**طَبُّوعٌ**
**طَبُّوعٌ** ذ Zehirli bir **دُوَيْبَّة** [yani bir böcek] türü: (Câhiz, O, K, TA:) yahut, (K,) Az’a Mısırlı bir adamın söylediğine göre, **قِرْدَان** [yani keneler] cinsinden bir **دُوَيْبَّة** (O), (O, K,) fakat (O) ısırığı şiddetli acı doğurur; (O, K;) ve bazen yahut çoğu kez, onu ısıran kimse şişer [görünüşe göre ısırılan yerde], ve tatlı şeylerle rahatlar: Az der ki Araplarda onun [adı yahut ona denilen] **نِبْر**’dir (ki bu, kene anlamında açıklanır; yahut deve üzerinde yürüdüğünde yürüdüğü iz boyunca şişlik yapan kene benzeri bir böcek; yahut keneden küçük olup ısıran ve ısırdığı yeri şişiren; vb.): (O:) şimdi bununla bilinen [yahut bu adla bilinen] şey, küçük zayıf bir kene biçiminde olup insanın bedenine yapışan ve cıva uygulanması dışında güçlükle yahut hiç ayrılmayan bir şeydir. (TA.)

**طِبِّيعٌ**
**طِبِّيعٌ** ذ **طَلْع**’ın (hurma ağacının kılıfı anlamında) özü (**لُبّ**); (O, K;) doluluğu sebebiyle böyle adlandırılmıştır; El-Hasen El-Basrî’den bir rivayette, **كُفُرَّى**’sındaki **طَلْع** anlamında açıklanmıştır; burada **كُفُرُّى**, **طَلْع**’ın örtüsüdür. (O, TA.)

**طَابَعٌ**
**طَابَعٌ** ذ ve ↓ **طَابِعٌ** (S, O, Msb, K, vb.) **خَاتَمٌ** (S, O) ve **خَاتِمٌ** (O) ile aynı anlamdadır [yani mühür yüzüğü, mühür, yahut damga; yani] kendisiyle mühürlenen, damgalanan, iz basılan yahut iz bırakılan bir şey: (Msb, TA:) [ve ayrıca, bir mühür yahut damga; yani çamurdan yahut mumdan vb. bir parça, yahut bir kâğıtta vb. bir yer, bu aletle basılmış yahut iz bırakılmış:] ve İSh’ye göre birincisi, (O,) yahut her biri, (K,) **فَرَائِض**’in **مِيسَم**’ini ifade eder [yani dağlama yahut başka türlü işaretleme aleti ve dağ/işaret; **طَبَعَ الشَّاةَ**’ye bak]. (O, K.) Denir ki, ↓ **الطَّابِعُ طَابِعٌ** [mühür vb. mühürleyen bir şeydir]; bu, fiilin alete nispet edilmesi gibidir. (Er-Râgıb, TA.) Ve **كَلَامٌ عَلَيْهِ طَابَعُ الفَصَاحَةِ** (mecaz:) [üzerinde fesahat damgası bulunan söz]. (TA.)

**طَابِعٌ**
**طَابِعٌ** ذ : iki yerde bir önceki paragrafa bak: ― -b2- ve ayrıca **طَبْعٌ**’a bak.

**مَطْبَعٌ**
[ **مَطْبَعٌ** ذ Bir şeyin mühürlendiği, damgalandığı, iz basıldığı yahut iz bırakıldığı yer. Ve günümüzde kullanıldığı üzere, bir matbaa; ve ayrıca **مَطْبَعَةٌ**.]

**مُطْبَعَةٌ**
**مُطْبَعَةٌ** ذ , dişi deveye uygulanır: bir sonraki paragrafa bak.

**مُطَبَّعٌ**
**مُطَبَّعٌ** ذ Doldurulmuş: bunun müennesi “**قِرْبَةٌ مُطَبَّعَةٌ طَعَامًا**” ibaresinde [“yemekle doldurulmuş bir kırba”]. (TA.) ― -b2- Ve **مُطَبَّعَةٌ**, dişi deveye uygulanınca, yağ ve etle doldurulmuş, böylece yapıca sağlam kılınmış: (Az, TA:) yahut [sadece] şişman. (Z, TA.) ― -b3- Ve, (TA,) ona uygulanınca, Ağır yüklü; (S, O, K, TA;) ve [benzer biçimde] ↓ **مُطْبَعَةٌ**, yüküyle ağır yüklenmiş bir dişi deve. (TA.) ― -b4- Ve **مُهْرٌ مُطَبَّعٌ** Terbiye edilmiş, yahut uysallaştırılmış yahut idare edilebilir kılınmış bir tay. (TA.)

**مُطْبُوعٌ**
**مُطْبُوعٌ** ذ [**طَبَعَ**’ın bütün anlamlarında meçhûl ism-i mef‘ûlü]. ― -b2- Sen dersin, **هُوَ مَطْبُوعٌ عَلَى الكَرَمِ** (mecaz:) [O, cömertliğe uygun bir yaratılış yahut yatkınlık üzere yaratılmıştır]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَبَعَ
طَبَعَ A ( n. ac. طَبْع 1 )
a.  [ acc. or 'Ala ], Stamped, sealed; made an impression or mark on; printed ( book ); punched; struck, coined ( money ); made, fashioned, shaped, moulded, manufactured.

b.  [ pass. ] [ 'Ala ], Was made, shaped like, according to.

طَبِعَ
طَبِعَ A ( n. ac. طَبَع 4 ),
a.  Was, became dirty, filthy; was rusty.

طَبَّعَ
طَبَّعَ II ,
a.  Stamped, sealed, marked &c. deeply.

b.  Filled full ( measure ).

c.  Sullied, dirted, stained.

d.  [ coll. ], Broke in, dressed, trained ( animal ).

تَطَبَّعَ
تَطَبَّعَ V ,
a.  Acquired, contracted ( habit ).

b.  Was affected.

c.  Showed signs,   gave evidence of; had such & such a character.

d.  Was filled, was full ( measure ).

e.  [ coll. ], Was broken in, trained ( animal ).

اِنْطَبَعَ
اِنْطَبَعَ VII ,
a.  Was stamped, sealed, marked; was printed &c.

طَبْع
طَبْع 1 , ( pl. طِبَاْع 23 ),
a.  Impression, seal, stamp; mark, print, imprint, impress.

b.  Make, fashion, form, shape, mould; nature, character, disposition, temperament.

طَبْعَة
طَبْعَة 1t ,
a.  Proof, proofsheet; slip, impression.

طِبْع
طِبْع 2 , ( pl. أَطْبَاْع 38 ),
a.  Full measure; quantity.

b.  River; canal.

c.  see 4 .

طَبَع
طَبَع 4 ,
a.  Dirt, stain, filth; rust.

طَبِع
طَبِع 5 ,
a.  Rusty; sordid, filthy; vicious.

مَطْبَع
مَطْبَع 17 ,  مَطْبَعَة 17t , ( pl. مَطَاْبِعُ 44 ),
a.  Printing-works.

مِطْبَعَة
مِطْبَعَة 20t , ( pl. مَطَاْبِعُ 44 ),
a.  Printing-press.

طَاْبِع
طَاْبِع 21 , ( pl. طَوَاْبِعُ 41 ),
a.  Stamp, seal, signet-ring.

b.  see 23 .

طِبَاْع
طِبَاْع 23 ,
a.  Character, disposition, temperament; acquired habit.

طِبَاْعَة
طِبَاْعَة 23t ,
a.  Printing ( art of ), typography.

طَبِيْعَة
طَبِيْعَة 25t , ( pl. طَبَاْئِعُ 46 ),
a.  see 23 .

b.  Nature, quality; constitution; temperament.

طَبِيْعِيّ
طَبِيْعِيّ 25yi ,
a.  Natural, innate.

b.  Physical.

طَبَّاْع
طَبَّاْع 28 ,
a.  Maker of swords.

b.  Potter.

c.  Printer.

طَبُّوْع
طَبُّوْع 31 ,
a.  Crab-louse.

طُبْعَاْن
طُبْعَاْن 35 ,
a.  Sealing-wax.

طَبڤعَ
N. P. طَبڤعَ I ,
a.  Stamped, sealed; marked; printed.

b.  Innate.

c.  Natural, unaffected.

d.  Talented, gifted.

طَبَّعَ
N. P. طَبَّعَ II
a.  [ coll. ], Broken in, trained ( animal ).

تَطَبَّعَ
N. Ac. تَطَبَّعَ V ,
a.  see 23 .

طَابَع
طَابَع
a.  see 21 (a) .

عِلْم الطَبِيْعِيَّات
عِلْم الطَبِيْعِيَّات
a.  Physical science, physics.

##### Türkçe

**طَبَعَ**
**طَبَعَ** A ( n. ac. **طَبْع** 1 )
a. [ acc. or 'Ala ], Damgaladı, mühürledi; üzerine bir iz yahut işaret yaptı; (kitap) bastı; deldi; vurdu, sikke bastı (para); yaptı, biçimlendirdi, şekillendirdi, kalıba döktü, imal etti.

b. [ pass. ] [ 'Ala ], Gibi, -e göre yapıldı, şekillendirildi.

**طَبِعَ**
**طَبِعَ** A ( n. ac. **طَبَع** 4 ),
a. Kirli, pis oldu; paslı oldu.

**طَبَّعَ**
**طَبَّعَ** II ,
a. Damgaladı, mühürledi, işaretledi vb. derince.

b. Doldurdu (ölçüyü) dopdolu.

c. Kirletti, pisletti, lekeledi.

d. [ coll. ], Ehlîleştirdi, terbiye etti, eğitti (hayvan).

**تَطَبَّعَ**
**تَطَبَّعَ** V ,
a. (Bir) alışkanlık edindi, kazandı.

b. Etkilendi.

c. Alâmetler gösterdi, delil verdi; şöyle şöyle bir karaktere sahip oldu.

d. Dolduruldu, dolu oldu (ölçü).

e. [ coll. ], Ehlîleştirildi, eğitildi (hayvan).

**اِنْطَبَعَ**
**اِنْطَبَعَ** VII ,
a. Damgalandı, mühürlendi, işaretlendi; basıldı vb.

**طَبْع**
**طَبْع** 1 , ( pl. **طِبَاْع** 23 ),
a. İz, mühür, damga; işaret, baskı, izlenim, basma.

b. Yapma, biçim, form, şekil, kalıp; tabiat, karakter, huy, mizaç.

**طَبْعَة**
**طَبْعَة** 1t ,
a. Prova, prova sayfası; yaprak, baskı.

**طِبْع**
**طِبْع** 2 , ( pl. **أَطْبَاْع** 38 ),
a. Dolu ölçü; miktar.

b. Nehir; kanal.

c. 4’e bak.

**طَبَع**
**طَبَع** 4 ,
a. Kir, leke, pislik; pas.

**طَبِع**
**طَبِع** 5 ,
a. Paslı; bayağı, pis; kötü huylu.

**مَطْبَع**
**مَطْبَع** 17 ,  **مَطْبَعَة** 17t , ( pl. **مَطَاْبِعُ** 44 ),
a. Matbaa.

**مِطْبَعَة**
**مِطْبَعَة** 20t , ( pl. **مَطَاْبِعُ** 44 ),
a. Baskı makinesi.

**طَاْبِع**
**طَاْبِع** 21 , ( pl. **طَوَاْبِعُ** 41 ),
a. Damga, mühür, mühür yüzüğü.

b. 23’e bak.

**طِبَاْع**
**طِبَاْع** 23 ,
a. Karakter, huy, mizaç; edinilmiş alışkanlık.

**طِبَاْعَة**
**طِبَاْعَة** 23t ,
a. Baskı (sanatı), tipografi.

**طَبِيْعَة**
**طَبِيْعَة** 25t , ( pl. **طَبَاْئِعُ** 46 ),
a. 23’e bak.

b. Tabiat, nitelik; bünye; mizaç.

**طَبِيْعِيّ**
**طَبِيْعِيّ** 25yi ,
a. Tabii, doğuştan.

b. Fizikî.

**طَبَّاْع**
**طَبَّاْع** 28 ,
a. Kılıç yapıcısı.

b. Çömlekçi.

c. Matbaacı.

**طَبُّوْع**
**طَبُّوْع** 31 ,
a. Yengeç biti.

**طُبْعَاْن**
**طُبْعَاْن** 35 ,
a. Mühür mumu.

**طَبڤعَ**
N. P. **طَبڤعَ** I ,
a. Damgaladı, mühürledi; işaretledi; bastı.

b. Doğuştan.

c. Tabii, yapmacıksız.

d. Yetenekli, kabiliyetli.

**طَبَّعَ**
N. P. **طَبَّعَ** II
a. [ coll. ], Ehlîleştirilmiş, eğitilmiş (hayvan).

**تَطَبَّعَ**
N. Ac. **تَطَبَّعَ** V ,
a. 23’e bak.

**طَابَع**
**طَابَع**
a. 21 (a)’ya bak.

**عِلْم الطَبِيْعِيَّات**
**عِلْم الطَبِيْعِيَّات**
a. Fizik ilmi, fizik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طبع
طَبَعَ - يَطْبَعُ
طَبَعَ - يَطْبَعُ + كائن + على كائن أو شيء: يضع على الشيء طبقة رقيقة تغطيه: يكسوه على سطحه الخارجي بمادة لاصقة لها صفة العزل والفصل عن المؤثرات الخارجية، وذلك لحفظ مكونات وتركيب الشيء على حاله من غير تغيير، ومن غير تَأثُّر بالعوامل الخارجية
﴿أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهم ونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون﴾: طبع على قلوبهم: يعمل الهوى والمتعة والانغماس بالملذات على تشكيل طبقة عازلة فاصلة (طبع)،  فتجعلهم لا يسمعون، وغافلون ولا يبصرون ولا يفقهون،(كما في باقي الآيات)
ومن المحتمل أن تكون كلمة طبيعي ومطبوع وطبيعة: كما في اللغة الشائعة: كناية على أنه أصلي لم يتغير لأنه محفوظ ومعزول عن التغييرات والعوامل الخارجية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية والحجب بالالتصاق الكامل كالدهان والتلوين والطباعة لمنع أثر مؤثر خارجي عليه"، وهي:
غَلَفَ - يَغْلِفُ، طَمَس - يَطْمِسُ، رَانَ - يَرِيْنُ، طَبَعَ - يَطْبَعُ، شَغَفَ - يَشْغَفُ، غَشِيَ - يَغْشَى
طبع - يطبع - نطبع
الله يطبع على قلب :
الكافرين   المعتدين	﴿تلك القرى نقص عليك من أنبائها ولقد جاءتهم رسلهم بالبينات فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل كذلك يطبع الله على قلوب الكافرين (101)﴾ الأعراف ﴿ثم بعثنا من بعده رسلا إلى قومهم فجاءوهم بالبينات فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا به من قبل كذلك نطبع على قلوب المعتدين (74)﴾ يونس
الذين لا يعلمون   قلب متكبر جبار	﴿كذلك يطبع الله على قلوب الذين لا يعلمون (59)﴾ الروم ﴿الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم كبر مقتا عند الله وعند الذين آمنوا كذلك يطبع الله على كل قلب متكبر جبار (35)﴾ غافر
وينتج عن الطبع بأن يصيروا
لا يسمعون غافلون﴿أولم يهد للذين يرثون الأرض من بعد أهلها أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهم ونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون(100)﴾ الأعراف ﴿أولئك الذين طبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم وأولئك هم الغافلون(108)﴾ النحل
لا يفقهون	﴿ذلك بأنهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(3)﴾ المنافقون ﴿رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(87)﴾ التوبة
لا يفقهون لا يعلمون	﴿رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(87)﴾ التوبة ﴿إنما السبيل على الذين يستأذنونك وهم أغنياء رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع الله على قلوبهم فهم لا يعلمون (93)﴾ التوبة
لا يؤمنون	﴿فبما نقضهم ميثاقهم وكفرهم بآيات الله وقتلهم الأنبياء بغير حق وقولهم قلوبنا غلف بل طبع الله عليها بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلا (155)﴾ النساء ﴿ومنهم من يستمع إليك حتى إذا خرجوا من عندك قالوا للذين أوتوا العلم ماذا قال آنفا أولئك الذين طبع الله على قلوبهم واتبعوا أهواءهم(16)﴾ محمد

تصنيف موضوعي
يطبع عل قلوب
علامات الطبع : - التظاهر بالإيمان     - حب الدنيا والتخلف عن الواجب بالتبرير         - الغوص بالدنوب والشهوات وعدم السمع لنداء الواجب   - عدم التراجع عن التكذيب السابق رغم ظهور البينات   - عدم التراجع عن الأخطاء السابقة - الجدل في آيات الله بدون علم  بإصرار وتكبر	﴿إذا جاءك المنافقون قالوا نشهد إنك لرسول الله والله يعلم إنك لرسوله والله يشهد إن المنافقين لكاذبون (1) اتخذوا أيمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله إنهم ساء ما كانوا يعملون (2) ذلك بأنهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون (3)﴾ المنافقون ﴿رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون (87)﴾ التوبة ﴿إنما السبيل على الذين يستأذنونك وهم أغنياء رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع الله على قلوبهم فهم لا يعلمون (93)﴾ التوبة ﴿ذلك بأنهم استحبوا الحياة الدنيا على الآخرة وأن الله لا يهدي القوم الكافرين (107) أولئك الذين طبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم وأولئك هم الغافلون (108)﴾ النحل ﴿أولم يهد للذين يرثون الأرض من بعد أهلها أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهمونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون (100)﴾ الأعراف ﴿ومنهم من يستمع إليك حتى إذا خرجوا من عندك قالوا للذين أوتوا العلم ماذا قال آنفا أولئك الذين طبع الله على قلوبهم واتبعوا أهواءهم (16)﴾ محمد ﴿ثم بعثنا من بعده رسلا إلى قومهم فجاءوهم بالبينات فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا به من قبل كذلك نطبع على قلوب المعتدين (74)﴾ التوبة ﴿تلك القرى نقص عليك من أنبائها ولقد جاءتهم رسلهم بالبينات فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل كذلك يطبع الله على قلوب الكافرين (101)﴾ الأعراف ﴿فبما نقضهم ميثاقهم وكفرهم بآيات الله وقتلهم الأنبياء بغير حق وقولهم قلوبنا غلف بل طبع الله عليها بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلا (155)﴾ النساء ﴿الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم كبر مقتا عند الله وعند الذينآمنوا كذلك يطبع الله على كل قلب متكبر جبار (35)﴾ غافر ﴿ولقد ضربنا للناس في هذا القرآن من كل مثل ولئن جئتهم بآية ليقولن الذين كفروا إن أنتم إلا مبطلون (58) كذلك يطبع الله على قلوب الذين لا يعلمون(59)﴾ الروم
مختار الصحاح
● [طبع] ط ب ع: الطَّبْعُ السجية التي جبل عليها الإنسان وهو في الأصل مصدر و الطَّبِيعَةُ مثله وكذا الطِّباعُ بالكسر و الطَّبْعُ الختم وهو التأثير في الطين ونحوه و الطَّابَعُ بالفتح الخاتم والكسر فيه لغة و طَبَع على الكتاب ختم وطبع السيف والدرهم عملهما وطبع من الطين جرة وباب الكل قطع
الراغب
طبع
- الطبع: أن تصور الشيء بصورة ما، كطبع السكة، وطبع الدراهم، وهو أعم من الختم وأخص من النقش، والطابع والخاتم: ما يطبع ويختم. والطابع: فاعل ذلك، وقيل للطابع طابع، وذلك كتسمية الفعل إلى الآلة، نحو: سيف قاطع. قال تعالى: }فطبع على قلوبهم﴿[المنافقون/3]،﴾كذلك يطبع الله على قلوب الذين لا يعلمون﴿[الروم/59]،﴾كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴿[يونس/74]، وقد تقدم الكلام في قوله:﴾ختم الله على قلوبهم{ [البقرة /7]، وبه اعتبر الطبع والطبيعة التي هي السجية؛ فإن ذلك هو نقش النفس بصورة ما؛ إما من حيث الخلقة؛ وإما من حيث العادة، وهو فيما ينقش به من حيث الخلقة أغلب، ولهذا قيل:
- 295 - وتأبى الطباع على الناقل
(هذا عجز بيت، وشطره:
يراد من القلب نسيانكم
وهو للمتنبي، في ديوانه شرح البرقوقي 3/153؛ وشرح المقامات للشريشي 1/244؛ ومجمع البلاغة 1/263)
وطبيعة النار، وطبيعة الدواء: ما سخر الله له من مزاجه. وطبع السيف، وصؤه ودنسه، وقيل: رجل طبع (قال الزمخشري: ومن المجاز: وإن فلانا لطمع طبع: دنس الأخلاق. أساس البلاغة 275 مادة: طبع)، وقد حمل بعضهم: }طبع الله على قلوبهم﴿[محمد/16]،﴾كذلك نطبع على قلوب المعتدين﴿[يونس/74]، على ذلك، ومعناه: دنسه، كقوله:﴾بل ران على قلوبهم﴿[المطففين/14]، وقوله:﴾أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم{ [المائدة/41]، وقيل: طبعت المكيال: إذا ملأته، وذلك لكون الملء كالعلامة المانعة من تناول بعض ما فيه، والطبع: المطبوع، أي: المملوء: قال الشاعر:
- 296 - كروايا الطبع همت بالوحل * (هذا عجز بيت، وشطره:
فتولوا فاترا مشيهم
وهو للبيد في ديوانه ص 148؛ والمجمل 2/592؛ وإصلاح المنطق ص 9.
الروايا: الإبل يحمل عليها الماء. وقيل: الطبع: النهر ههنا)
ملخص اللسان:
1.     والطَّبْع: ابتداءَ صنْعةِ الشيء، تقول: طبعت اللَّبِنَ طبْعاً، وطَبعَ الدرهم والسيف وغيرهما يطْبَعُه طبْعاً: صاغَه. والطَّبّاعُ: الذي يأْخذ  الحديدةَ المستطيلة فَيَطْبَعُ منها سيفاً أَو سِكِّيناً أَو سِناناً أَو  نحو ذلك، وصنعتُه الطِّباعةُ،
2.    وطَبَعْتُ من الطين جَرَّةً: عَمِلْت،  والطَّبّاعُ: الذي يعمَلها.
3.    والطبْعُ: الخَتْم وهو التأْثير في الطين ونحوه
4.     الطبْعُ والطَّبِيعةُ: الخَلِيقةُ والسَّجيّةُ التي جُبِلَ عليها  الإِنسان. والطِّباعُ
5.     معنى طبع في اللغة وختم  واحد، وهو التغْطِيةُ على الشيء والاسْتِيثاقُ من أَن يدخله شيء
6.     الطَّبْعَ هو الرَّيْنُ، قال مجاهد: الرَّيْنُ أَيسر من  الطبع، والطبع أَيسر من الإِقْفالِ، والإِقْفالُ أَشدّ من ذلك كله
لسان العرب
● - طبع: الطبْعُ والطَّبِيعةُ: الخَلِيقةُ والسَّجيّةُ التي جُبِلَ عليها  الإِنسان. والطِّباعُ: كالطَّبِيعةِ، مُؤَنثة؛ وقال أَبو القاسم الزجاجي:  الطِّباعُ واحدٌ مذكر كالنِّحاسِ والنِّجارِ، قال الأَزهري: ويجمع طَبْعُ  الإِنسان طِباعاً، وهو ما طُبِعَ عليه من طِباعِ الإِنسان في مأْكَلِه  ومَشْرَبِه وسُهولةِ أَخلاقِه وحُزونَتِها وعُسْرِها ويُسْرِها وشدّتِه  ورَخاوَتِه وبُخْلِه وسَخائه. والطِّباعُ: واحد طِباعِ الإِنسان، على فِعال  مثل مِثالٍ، اسم للقالَبِ وغِرارٌ مِثْلُه؛ قال ابن الأَعرابي: الطَّبْعُ  المِثالُ. يقال: اضْرِبْه على طَبْعِ هذا وعلى غِرارِه وصيغَتِه  وهَِدْيَتِه أَي على قَدرِه. وحكى اللحياني: له طابِعٌ حسن، بكسر الباء، أَي  طَبِيعةٌ؛ وأَنشد:  له طابِعٌ يَجْرِي عليه، وإِنَّما  تُفاضِلُ ما بَيْنَ الرّجالِ الطَّبائِعُ  وطَبَعَه اللهُ على الأَمرِ يَطْبَعُه طبْعاً: فَطَرَه. وطبَع اللهُ  الخَلْقَ على الطبائعِ التي خلقها فأَنشأَهم عليها وهي خَلائِقُهم يَطْبَعُهم  طبْعاً: خَلَقَهم، وهي طَبِيعَتُه التي طُبِعَ عليها وطُبِعَها والتي  طُبِعَ؛ عن اللحياني لم يزد على ذلك، أَراد التي طُبِعَ صاحبها عليها. وفي  الحديث: كل الخِلال يُطْبَعُ عليها المُؤْمِنُ إِلا الخِيانةَ والكذب أَي  يخلق عليها. والطِّباعُ: ما رُكِّبَ في الإِنسان من جميع الأَخْلاق التي لا  يكادُ يُزاوِلُها من الخير والشر.  والطَّبْع: ابتداءَ صنْعةِ الشيء، تقول: طبعت اللَّبِنَ طبْعاً، وطَبعَ  الدرهم والسيف وغيرهما يطْبَعُه طبْعاً: صاغَه. والطَّبّاعُ: الذي يأْخذ  الحديدةَ المستطيلة فَيَطْبَعُ منها سيفاً أَو سِكِّيناً أَو سِناناً أَو  نحو ذلك، وصنعتُه الطِّباعةُ، وطَبَعْتُ من الطين جَرَّةً: عَمِلْت،  والطَّبّاعُ: الذي يعمَلها. والطبْعُ: الخَتْم وهو التأْثير في الطين ونحوه.  وفي نوادر الأَعراب: يقال قَذَذْتُ قَفا الغُلامِ إِذا ضربته بأَطراف  الأَصابع، فإِذا مَكَّنْتَ اليد من القفا قلت: طَبَعْتُ قفاه، وطَبع الشيءَ  وعليه يَطْبَعُ طبْعاً: ختم. والطابَعُ والطابِعُ، بالفتح والكسر: الخاتم  الذي يختم به؛ الأَخيرة عن اللحياني وأَبي حنيفة. والطابِعُ والطابَعُ:  مِيسَم الفرائض. يقال: طبَع الشاةَ. وطبَع الله على قلبه: ختم، على المثل.  ويقال: طبَع الله على قلوب الكافرين، نعوذ بالله منه، أَي خَتَمَ فلا يَعِي  وغطّى ولا يُوَفَّقُ لخير. وقال أَبو إِسحق النحوي: معنى طبع في اللغة وختم  واحد، وهو التغْطِيةُ على الشيء والاسْتِيثاقُ من أَن يدخله شيء كما قال  ا تعالى: أَم على قلوب أَقْفالُها، وقال عز وجل: كلاَّ بلْ رانَ على  قلوبهم؛ معناه غَطَّى على قلوبهم، وكذلك طبع الله على قلوبهم؛ قال ابن  الأَثير: كانوا يرون أَن الطَّبْعَ هو الرَّيْنُ، قال مجاهد: الرَّيْنُ أَيسر من  الطبع، والطبع أَيسر من الإِقْفالِ، والإِقْفالُ أَشدّ من ذلك كله، هذا  تفسير الطبع، بإِسكان الباء، وأَما طَبَعُ القلب، بتحريك الباء، فهو  تلطيخه بالأَدْناس، وأَصل الطبَع الصَّدَأُ يكثر على السيف وغيره. وفي الحديث:  من تَرَكَ ثلاث جُمَعٍ من غير عذر طبع الله على قلبه أَي ختم عليه وغشّاه  ومنعه أَلطافه؛ الطَّبْع، بالسكون: الختم، وبالتحريك: الدَّنَسُ، وأَصله  من الوَسَخ والدَّنَس يَغْشَيانِ السيف، ثم استعير فيما يشبه ذلك من  الأَوْزار والآثامِ وغيرهما من المَقابِحِ. وفي حديث الدُّعاء: اخْتِمْه  بآمينَ فإِنّ آمينَ مِثْلُ الطابَعِ على الصحيفة؛ الطابع، بالفتح: الخاتم،  يريد أَنه يَخْتِمُ عليها وتُرْفَعُ كما يفعل الإِنسان بما يَعِزُّ عليه.  وطبَع الإناءَ والسِّقاء يَطْبَعُه طبْعاً وطبَّعه تَطْبِيعاً فتطَبَّع:  مَلأَه. وطِبْعُه: مِلْؤُه. والطَّبْعُ: مَلْؤُكَ السِّقاءَ حتى لا مَزِيدَ  فيه من شدّة مَلْئِه. قال: ولا يقال للمصدر طَبْعٌ لأَنّ فعله لا  يُخَفَّفُ كما يخفف فِعْلُ مَلأْت. وتَطَبَّعَ النهرُ بالماء. فاض به من جوانبه  وتَدَفَّق.  والطِّبْعُ، بالكسر: النهر، وجمعه أَطباع، وقيل: هو اسم نهر بعينه؛ قال  لبيد:  فَتَوَلَّوْا فاتِراً مَشْيُهُمُ،  كَرَوايا الطِّبْعِ هَمَّتْ بالوَحَلْ  وقيل: الطِّبْعُ هنا المِلءُ، وقيل: الطِّبْعُ هنا الماء الذي طُبِّعَتْ  به الرّاوِيةُ أَي مُلِئَتْ. قال الأَزهري: ولم يعرف الليث الطِّبْعَ في  بيت لبيد فتحَيَّر فيه، فمرّة جعله المِلْءَ، وهو ما أَخذ الإِناءُ من  الماءِ، ومرة جعله الماء، قال: وهو في المعنيين غير مصيب. والطِّبْعُ في بيت  لبيد النهر، وهو ما قاله الأَصمعي، وسمي النهر طِبْعاً لأَن الناس  ابْتَدَؤُوا حفره، وهو بمعنى المفعول كالقِطْف بمعنى المَقْطوف، والنِّكْث  بمعنى المَنْكوث من الصوف، وأَما الأَنهار التي شقّها الله تعالى في الأَرض  شَقًّا مثل دَجْلةَ والفُرات والنيل وما أَشبهها فإِنها لا تسمى طُبوعاً،  إِنما الطُّبُوعُ الأَنهار التي أَحْدَثها بنو آدم واحتفروها لمَرافِقِهم؛  قال: وقول لبيد هَمَّتْ بالوَحل يدل على ما قاله الأَصمعي، لأَن  الرَّوايا إِذا وُقِرَتِ المَزايِدَ مملوءة ماء ثم خاضت أَنهاراً فيها وحَلٌ  عَسُر عليها المشي فيها والخُروج منها، وربما ارْتَطَمَتْ فيها ارْتِطاماً  إِذا كثر فيها الوحل، فشبه لبيد القوم، الذين حاجُّوه عند النعمان بن  المنذر فأَدْحَضَ حُجَّتهم حتى زَلِقُوا فلم يتكلموا، بروايا مُثْقَلة خاضت  أَنهاراً ذات وحل فتساقطت فيها، والله أَعلم. قال الأَزهري: ويجمع الطِّبْعُ  بمعنى النهر على الطُّبوعِ، سمعته من العرب. وفي الحديث: أَلقى الشَّبكةَ  فطَبَّعها سَمَكاً أَي مَلأَها. والطِّبْعُ أَيضاً: مَغِيضُ الماءِ  وكأَنه ضِدّ، وجمع ذلك كله أَطباعٌ وطِباعٌ. وناقة مُطْبَعةٌ ومُطَبَّعةٌ:  مُثْقَلةٌ بحِمْلِها على المثل كالماء؛ قال عُوَيفُ القَوافي:  عَمْداً تَسَدَّيْناكَ وانشَجَرَتْ بِنا  طِوالُ الهَوادي مُطْبَعاتٍ من الوِقْرِ  (* قوله «تسديناك» تقدم في مادة شجر تعديناك.)  قال الأَزهري: والمُطَبَّعُ المَلآن؛ عن أَبي عبيدة؛ قال: وأَنشد غيره:  أَين الشِّظاظانِ وأَيْنَ المِرْبَعهْ؟  وأَيْنَ وَسْقُ الناقةِ المُطَبَّعهْ؟  ويروى الجَلنْفَعهْ. وقال: المطبَّعة المُثْقَلةُ. قال الأَزهري: وتكون  المطبَّعة الناقة التي مُلِئت لحماً وشحماً فتَوَثَّقَ خلقها. وقِربة  مُطبَّعة طعاماً: مملوءة؛ قال أَبو ذؤيب:  فقيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ، إِنَّها  مُطبَّعةٌ، مَن يأْتِها لا يَضيرُها  وطَبِعَ السْيفُ وغيره طَبَعاً، فهو طَبِعٌ: صدئ؛ قال جرير:  وإِذا هُزِزْتَ قَطَعْتَ كلَّ ضَرِيبةٍ،  وخَرَجْتَ لا طَبِعاً، ولا مَبْهُورا  قال ابن بري: هذا البيت شاهد الطَّبِعِ الكَسِلِ. وطَبِعَ الثوبُ  طَبَعاً: اتَّسَخَ. ورجل طَبِعٌ: طَمِعٌ مُتَدَنِّسُ العِرْضِ ذو خُلُقٍ دَنيء  لا يستَحْيي من سَوأَة. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: لا يتزوج من الموالي  في العرب إِلا الأَشِرُ البَطِرُ، ولا من العرب في المَوالي إِلا الطَّمِعُ  الطَّبِعُ؛ وقد طَبِعَ طَبَعاً؛ قال ثابت بن قُطْنةَ:  لا خَيْرَ في طَمَعٍ يُدْني إِلى طَبَعٍ،  وعُفّةٌ من قَوامِ العَيْشِ تَكْفِيني  قال شمر: طَبِعَ إِذا دَنِسَ، وطُبِّعَ وطُبِعَ إِذا دُنِّسَ وعِيبَ؛  قال: وأَنشدتنا أُم سالم الكلابية:  ويَحْمَدُها الجِيرانُ والأَهْلُ كلُّهُمْ،  وتُبْغِضُ أَيضاً عن تُسَبَّ فَتُطْبَعا  قال: ضَمَّت التاء وفتحت الباء وقالت: الطِّبْعُ الشِّيْنُ فهي تُبْغِضُ  أَن تُطْبَعَ أَي تُشانَ؛ وقال ابن الطثَريّة:  وعن تَخْلِطي في طَيِّبِ الشِّرْبِ بَيْنَنا،  منَ الكَدِرِ المأْبيّ، شِرْباً مُطَبَّعا  أَراد أَن تَخْلِطي، وهي لغة تميم. والمُطَبَّع: الذي نُجِّسَ،  والمَأْبيُّ: الماء الذي تأْبى الإِبل شربه. وما أَدري من أَين طبَع أَي طلَع.  وطَبِعَ: بمعنى كَسِلَ. وذكر عمرو بن بَحْرٍ الطَّبُّوعَ في ذواتِ  السُّمُومِ من الدوابّ، سمعت رجلاً من أَهل مصر يقول: هو من جنس القِرْدانِ إِلاَّ  أَنَّ لِعَضَّتِه أَلماً شديداً، وربما وَرِمَ مَعْضُوضه، ويعلّل  بالأَشياء الحُلْوة. قال الأَزهري: هو النِّبْرُ عند العرب؛ وأَنشد الأَصمعي  وغيره أُرْجوزة نسبها ابن بري للفَقْعَسي، قال: ويقال إِنها لحكيم بن  مُعَيّة الرَّبَعِيّ:  إِنّا إِذا قَلَّتْ طَخارِيرُ القَزَعْ،  وصَدَرَ الشارِبُ منها عن جُرَعْ،  نَفْحَلُها البِيضَ القَلِيلاتِ الطَّبَعْ،  من كلِّ عَرّاضٍ، إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ  مِثْلِ قُدامى النَّسْر ما مَسَّ بَضَعْ،  يَؤُولُها تَرْعِيةٌ غيرُ وَرَعْ  لَيْسَ بِفانٍ كِبَراً ولا ضَرَعْ،  تَرى بِرِجْلَيْهِ شُقُوقاً في كَلَعْ  من بارِئٍ حِيصَ ودامٍ مُنْسَلِعْ  وفي الحديث: نعوذ بالله من طَمَعٍ يَهْدِي إِلى طَبَعٍ أَي يؤدي إِلى شَيْنٍ  وعَيْبٍ؛ قال أَبو عبيد: الطبَعُ الدنس والعيب، بالتحريك. وكل شَينٍ في  دِين أَو دُنيا، فهو طبَع.  وأما الذي في حديث الحسن: وسئل عن قوله تعالى: لها طلع نضيد، فقال: هو  الطِّبِّيعُ في كُفُرّاه؛ الطِّبِّيعُ، بوزن القِنْدِيل: لُبُّ الطلْعِ،  وكُفُرّاه وكافورُه: وِعاؤُه.
مقاييس اللغة:
(طبع) الطاء والباء والعين أصلٌ صحيح، وهو مثلٌ على نهايةٍ ينتهي إليها الشيء حتى يختم عندها يقال طبَعت على الشيء طابَعاً. ثم يقال على هذا طَبْعُ الإنسان وسجيَّتُه. ومن ذلك طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر، كأنَّه ختم عليه حتى لا يصل إليه هُدىً ولا نُور، فلا يوفَّق لخير. ومن ذلك أيضاً طبْع السَّيف والدِّرهم، وذلك إذا ضربه حتى يكمّله. والطَّابع: الخاتم يُختَمُ به *. والطَّابِع: الذي يَختِم.
ومن الباب قولُهم لملْءِ المِكيال طَبع. والقياسُ واحدٌ؛ لأنه قد تكامل وخُتم. وتطبَّع النَّهر، إذا امتلأ؛ وهو ذلك المعنى. وكذلك إذا حُمِّلت النّاقة حِمْلَها الوافِيَ الكاملَ، فهي مطبَّعة. قال:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])
قال ابنُ السكِّيت: الطِّبع: النَّهر، والجمع: الطِّباع. قال:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])
ولعلَّ الذي قالُوه في وصف النّهر، أن يكون ممتلئاً، حتى يكون أقيس.
ومما شذَّ عن هذا الأصل وقد يمكن أن يُقارَب بينهما، إلاَّ أنَّ ذلك على استكراه، قولهم للدَّنَس: طَبَع. يقال رجلٌ طَبِعٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "استَعيذوا بالله من طمَعٍ يَهدِي إِلَى طَبَعٍ". وقال:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
ومن هذه الكلمة قولهم للرجل إذا لم ينفُذْ في الأمر: قد طَبِعَ.
القاموس المحيط:
الطَّبْعُ، والطَّبيعَةُ، والطِّباعُ، ككتابٍ السَّجِيَّةُ جُبِلَ عليها الإِنسانُ، أو الطِّباعُ، ككتابٍ ما رُكِّبَ فِينا من المَطْعَمِ والمَشْرَبِ وغَيْرِ ذلك من الأخْلاقِ التي لا تُزايِلُنا، كالطَّابِعِ، كصاحِبٍ. وطَبَعَ عليه، كمَنَعَ خَتَمَ، و السيفَ، و الدِّرْهَمَ، و الجَرَّةَ من الطِّينِ عَمِلَها، و الدَّلْوَ مَلأَها، كطَبَّعها، و قَفاهُ: مَكَّنَ اليَدَ منها ضَرْباً. والطَّبْعُ: المِثالُ والصِّيغَةُ، تقولُ: اضْرِبْهُ على طَبْعِ هذا، و : الخَتْمُ، وهو التَّأثيرُ في الطِّينِ ونَحْوِهِ، وبالكسر: مَغِيضُ الماءِ، ومِلْءُ الكَيْلِ والسِّقاءِ، ونَهْرٌ بِعَيْنِهِ، والنَّهْرُ، والصَّدَأُ، والدَّنَسُ، ويُحَرَّكُ، ج: أطْباعٌ، أو بالتحريك: الوَسَخُ الشديدُ من الصَّدَإِ، والشَّيْنُ والعَيْبُ. والطَابَعُ، وتكسر الباءُ: مِيسَمُ الفَرائِضِ. وهذا طُبْعانُ الأميرِ، بالضم: طِينُهُ الذي يَخْتِمُ به. وكشَدَّادٍ: السَّيَّافُ. وككِتابَةٍ: حِرْفَتُهُ. وطُبِعَ على الشيءِ، بالضم: جُبِلَ، و فُلانٌ: دُنِّسَ وشينَ. وفلانٌ يَطْبَعُ: إذا لم يكنْ له نَفاذٌ في مَكارِمِ الأُمُورِ، كما يَطْبَعُ السيفُ إذا كثُر الصَّدَأُ عليه. وهو طَبِعٌ طَمِعٌ، ككتِفٍ: دَنِيءُ الخُلُقِ لَئِيمُهُ، دَنِسٌ لا يَسْتَحْيِي من سَوْأةٍ. وكَتَنُّورٍ: دُوَيْبَّةٌ ذاتُ سَمٍّ، أو من جِنْسِ القِرْدانِ لعَضَّتِهِ أَلَمٌ شديدٌ. وكسِكِّيتٍ: لُبُّ الطَّلْع.
وناقَةٌ مُطَبَّعَةٌ، كمُعَظَّمَةٍ: مُثْقَلَةٌ بالْحِمْل.والتَّطْبيعُ: التَّنْجيسُ. وتَطَبَّعَ بِطباعِهِ: تَخَلَّقَ بأخْلاقِهِ، و الإِناءُ: امْتَلأَ.
تاج العروس:
طبع
الطَّبْعُ والطَّبيعَةُ والطِّباعُ ككِتابٍ : الخَليقَةُ والسَّجِيَّةُ التي جُبِلَ عليها الإنسان زادَ الجَوْهَرِيُّ : وهو أَي الطَّبْعُ في الأَصلِ مَصدَرٌ وفي الحديث : " الرِّضاعُ يُغَيِّرُ الطِّباعُ " أَو الطِّباعُ ككِتابٍ : ما رُكِّبَ فينا من المَطعَمِ والمَشرَبِ وغير ذلكَ من الأَخلاق الّتي لا تُزايِلُنا المُرادُ من قولِه : وغير ذلك كالشِدَّةِ والرَّخاءِ والبُخلِ والسَّخاءِ . والطِّباعُ مؤَنَّثَةٌ كالطَّبيعةِ كما في المُحكَمِ . وقال أَبو القاسم الزَّجّاجِيُّ : الطِّباعُ واحِدٌ مُذَكَّرٌ كالنِّحاسِ والنِّجارِ . وقال الأَزْهَرِيّ : ويُجمَعُ طَبعُ الإنسانِ طِباعاً وهو ما طُبِعَ عليه من الأَخلاقِ وغيرِها . والطِّباعُ : واحِدُ طِباعِ الإنسانِ على فِعالٍ نَحو مِثالٍ ومِهادٍ ومثلُه في الصِّحاحِ والأَساسِ وغيرِ هؤلاءِ من الكُتُبِ فقول شيخِنا : ظاهِرُه بل صَريحُه كالصِّحاح أَنَّ الطِّباعَ مفرَدٌ كالطِّبْعِ والطِّبيعَةِ وبه قال بعضُ من لا تَحقيقَ عندَه تقليداً لِمثلِ المُصَنِّفِ والمَشهورُ الذي عليه الجُمهورُ أَنَّ الطِّباعَ جَمعُ طَبْعٍ . يُتَعَجَّبُ من غرابَتِه ومَخالَفَته لِنُقولِ الأَئمَّةِ الّتي سَرَدناها آنِفاً ولَيتَ شِعري مَن المُراد بالجُمهور ؟ هل هم إلاّ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ كالجوهَرِيِّ وابنِ سِيدَه والأَزْهَرِيِّ والصَّاغانِيِّ ومِن قَبلِهِم أَبي القاسِم الزَّجّاجِيُّ ؟ فهؤلاءِ كُلُّهُم نقلوا في كتُبِهِم أَنَّ الطِّباعَ مُفرَدٌ ولا يَمنعَ هذا أَنْ يكونَ جَمعاً للطَّبع من وَجهٍ آخَرَ كما يَدُلُّ لهُ نَصُّ الأَزْهَرِيِّ وأرى شيخَنا رحمَه الله تعالى لم يُراجِعْ أُمَّهاتِ اللُّغةِ في هذا المَوضِعِ سامَحَه الله تعالى وعفا عَنّا وعنه وهذا أَحدُ المَزالِق في شَرحِه فتأَمّلْ كالطَّابِعِ كصاحِبٍ فيما حكاه اللِّحيانِيُّ في نوادرِه قال : له طابِعٌ حسَنٌ أَي طَبيعَةٌ وأَنشدَ :
لَه طابِعٌ يَجري عليه وإنَّما ... تُفاضِلُ ما بينَ الرِّجالِ الطَّبائِعُ
وطَبَعَه اللهُ على الأَمر يطْبَعه طَبعاً : فطَرَه وطَبَعَ الله الخَلقَ على الطَّبائع الّتي خلَقَها فأَنشأَهُم عليها وهي خَلائقُهُم يَطبَعُهم طَبعاً : خَلَقَهم وهي طبيعته التي طُبِعَ عليها . وفي الحَديثِ : " كُلُّ الخِلالِ يُطْبَعُ عليها المُؤْمِنُ إلاّ الخِيانَةَ والكَذِبَ " أَي يُخلَقُ عليها . منَ المَجاز : طَبَعَ عليه كمَنَع طَبعاً : خَتَمَ يقال : طَبَعَ اللهُ على قلبِ الكافِرِ أَي خَتَمَ فلا يَعي ولا يُوَفَّقُ لِخَيْرٍ قال أَبو إسحاقَ النَّحْوِيُّ : الطَّبْعُ والخَتْمُ واحِدٌ وهو التَّغطِيَةُ على الشيءِ والاستيثاقُ مِن أَن يَدخُلَهُ شيءٌ كما قال الله تعالى : " أَمْ على قُلوبٍ أَقفالُها " وقال عزَّ وجَلَّ : " كَلاّ بلْ رانَ على قُلوبِهِمْ " مَعناهُ غَطَّى على قُلوبِهِم قال ابنُ الأَثيرِ : كانوا يَرَوْنَ أَنَّ الطَّبْعَ هو الرَّيْنُ قال مُجاهِدٌ : الرَّيْنُ أَيسر من الطَّبع والطَّبعُ أَيسرُ من الإقفالِ والإقفال : أَشَدُّ من ذلكَ كُلِّه قلتُ : والّذي صَرَّحَ به الرَّاغِبُ أَنَّ الطَّبْعَ أَعَمُّ من الخَتْمِ كما سيأتي قريباً . الطَّبْعُ : ابتداءُ صَنعَةِ الشيءِ يُقال : طَبَعَ الطَّبَّاعُ السَّيفَ أَو السِّنانَ : صاغَه طَبَعَ السَّكَّاكُ الدِّرهَمَ : سَكَّه طَبَعَ الجَرَّةَ من الطِّينِ : عمِلَها ولو قال : واللَّبِنَ : عَمِلَه كان أَخْصَرَ . طَبَعَ الدَّلْوَ وكذا الإناءَ والسِّقاءَ يَطْبَعُها طَبعاً : ملأَها كطبَّعَها تَطبيعاً فتَطَبَّعَ . في نوادِرِ الأَعراب : قَذَّ قَفا الغُلامِ : ضَرَبَهُ بأَطرافِ الأَصابِعِ وطَبَع قَفاهُ إذا مَكَّنَ اليَدَ منها ضَرباً . عن ابنِ الأَعرابيِّ : الطَّبعُ : المِثالُ والصِّيغَةُ تَقول : اضْرِبْهُ على طَبْعِ هذا وعلى غِرارِه وهِدْيَتِه أَي على قَدرِه . الطَّبْعُ : الخَتْمُ وهو التّأثير في الطِّينِ ونَحوِه وقال الرَّاغِبُ : الطَّبْعُ : أَنْ يُصَوِّرَ الشيءَ بصورَةٍ ما كطَبْعِ الدَّراهِمِ وهو أَعَمُّ من الخَتْمِ وأَخَصُّ من النَّقْشِ قال الله تعالى : " وَطُبِعَ على قُلوبِهِم فهُم لا يَفْقَهونَ " قال : وبه اعْتُبِرَ الطّضبْعُ والطَّبيعَةُ الّتي هي السَّجِيَّة فإنَّ ذلكَ هو نفسُ النَّقشِ بصورةٍ ما إمّا من حيث الخِلقَةُ أَو من حيثُ العادَةُ وهو فيما تُنقَشُ به من جِهة الخِلْقَةِ أَغلَبُ ولهذا قيل :
" وتأْبَى الطِّباعُ على النّاقِلِ وطبيعَةُ النّارِ وطبيعَةُ الدَّواءِ : ما سَخَّرَ الله تعالى من مِزاجِهِ وقال في تركيب ختم ما نَصُّه : الخَتْمُ والطَّبْعُ يُقال على وَجهَينِ : مَصدر خَتَمْت وطَبَعْت وهو تأْثيرُ الشيءِ بنَقشِ الخاتِمِ والطَّابِعِ والثّاني : الأَثرُ الحاصِلُ عن النَّقْشِ ويُتَجَوَّزُ بذلكَ تارَةً في الاستيثاقِ من الشيءِ والمَنعِ فيه اعتباراً بما يَحصُل منَ المَنعِ بالخَتْمِ على الكُتُبِ والأَبوابِ وتارَةً في تَحصيلِ أَثَرِ الشيءِ من شيءٍ اعتِباراً بالنَّقْشِ الحاصِلِ وتارَةً يُعتبَرُ منه ببُلوغِ الآخِر . . إلى آخِر ما قال . وسيأْتي في مَوضِعِه إن شاءَ الله تعالى . قال الليثُ : الطِّبْعُ بالكَسرِ : مَغيضُ الماءِ جَمعُه أَطْباعٌ وأَنشدَ :
" فلَمْ تَثْنِهِ الأَطباعُ دُونِي ولا الجُدُرْ وعلى هذا هو معَ قولِ الأَصمعيِّ الآتي : إنَّ الطِّبْعَ هو النَّهْر : ضِدٌّ أَغفلَه المُصَنِّفُ ونَبَّه عليه صاحِبُ اللِّسان . الطِّبْعُ : مِلءُ الكَيْلِ والسِّقاءِ حتّى لا مَزيدَ فيهما من شِدَّةِ مَلْئِها وفي العبابِ : والطِّبْعُ المَصدَر كالطَّحْنِ والطِّحْن وفي اللسانِ : ولا يُقال في المَصدَرِ الطَّبْعُ لأَنَّ فِعلَهُ لا يُخَفَّف كما يُخَفَّف فِعلُ مَلأَ فتأَمَّلْ بينَ العِبارَتين وقال الرَّاغِب : وقيل : طبعْتُ المِكيالَ إذا مَلأْتَه وذلكَ لِكَونِ المَلءِ العلامة منها المانِعَة من تناوُل بعض ما فيه . الطَّبْعُ : نَهْرٌ بعينِهِ قال الأَصمعِيُّ : الطَّبْعُ : النَّهْرُ مُطلَقاً قال لَبيدٌ رضي الله عنه :
فَتَوَلَّوا فاتِراً مَشْيُهُمُ ... كرَوايا الطِّبْعِ هَمَّتْ بالوَحَلْ
قال الأَزْهَرِيّ : ولم يعرف الليثُ الطِّبْعَ في بيتِ لَبيدٍ فتحَيَّرَ فيه فمرَّةً جَعَلَه المِلءَ وهو : ما أَخَذَ الإناء من الماءِ ومرّةً جَعَلَه الماءَ قال : وهو في المَعنيَيْن غيرُ مُصيبٍ والطِّبْعُ في بيتِ لَبيدٍ : النَّهْر وهو ما قاله الأَصْمَعِيّ وسُمِّي النهرُ طِبْعاً لأنّ الناسَ ابْتَدَءوا حَفْرَه وهو بمعنى المَفعول كالقِطْفِ بمعنى المَقْطوف وأمّا الأنهار التي شَقَّها الله تَعالى في الأرضِ شَقّاً مثل دِجْلَةَ والفُراتِ والنيلِ وما أَشْبَهها فإنّها لا تُسمّى طُبوعاً وإنّما الطُّبوع : الأنهارُ التي أَحْدَثَها بَنو آدَم واحْتَفَروها لمَرافِقِهم وقولُ لَبيدٍ : هَمَّتْ بالوَحَلْ . يدلُّ على ما قاله الأَصْمَعِيّ ؛ لأنّ الرَّوايا إذا وُقِرَت المَزايدُ مَمْلُوءَةً ناءً ثمّ خاضتْ أنهاراً فيها وَحَلٌ عَسُرَ عليها المَشيُ فيها والخروجُ منها وربما ارتَطمَتْ فيها ارْتِطاماً إذا كَثُرَ فيها الوحَلُ فشَبَّه لبيدٌ القومَ الذين حاجُّوه عند النعمانِ بنِ المُنذِر فَأَدْحَضَ حُجَّتَهم حتى زَلِقوا فلم يتكلَّموا بروايا مثْقَلةٍ خاضتْ أَنْهَاراً ذاتَ وَحَلٍ فتساقَطَتْ فيها واللهُ أعلم . الطِّبْع بالكَسْر : الصدَأُ يركبُ الحَديد والدَّنَسُ والوسَخُ يَغْشَيان السيفَ ويُحرَّكُ فيهما ج : أَطْبَاعٌ أي جَمْعُ الكلِّ ممّا تقدّم . أو بالتحريك : الوسَخُ الشديدُ من الصدَإ قاله الليث . منَ المَجاز : الطَّبَع : الشَّيْنُ والعَيبُ في دِينٍ أو دنيا عن أبي عُبَيْدٍ ومنه الحديث : " اسَتعيذوا باللهِ من طَمَعٍ يهدي إلى طَبَعٍ " بينهما جناسُ تَحريفٍ وقال الأعشى :
مَن يَلْقَ هَوْذَةَ يَسْجُدْ غَيْرَ مُتَّئِبٍ ... إذا تعَمَّمَ فوقَ التاجِ أو وَضَعَا
له أكاليلُ بالياقوتِ زَيَّنَها ... صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعَا وقال ثابتُ قُطْنَةَ وهو ثابتُ بن كَعْبِ بن جابرٍ الأَزْديُّ وأنشدَه القاضي التَّنوخِيُّ - في كتابِ الفرَجِ بعدَ الشِّدَّة - لعُروَةَ بنِ أُذَيْنةَ :
لا خيرَ في طَمَعٍ يهدي إلى طَبَعٍ ... وغُفَّةٌ من قِوَامِ العَيشِ تَكْفيني والطابِع كهاجَر وتُكسَرُ الباءُ عن اللِّحيانيِّ وأبي حنيفة : ما يَطْبَعُ ويَخْتِم كالخاتَم والخاتِم وفي حديثِ الدعاء : " اخْتِمْه بآمين فإنّ آمينَ مثلُ الطابَعِ على الصَّحيفةِ " أي الخاتَم يريدُ أنّه يُختَمُ عليها وتُرفَعُ كما يَفْعَلُ الإنسانُ بما يَعِزُّ عليه . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : الطابَع : مِيسَمُ الفَرائِضِ يقال : طَبَعَ الشاةَ . قال ابْن عَبَّاد : يقال : هذا طُبْعانُ الأمير بالضَّمّ أي : طِينُه الذي يَخْتِمُ به . الطَّبَّاع كشَدَّادٍ : الذي يأخذُ الحَديدةَ المُستَطيلَةَ فَيَطْبَعُ منها سَيْفَاً أو سِكِّيناً أو سِناناً أو نحوَ ذلك . ويُطلَقُ على السَّيَّافِ وغيرِه . الطِّبَاعَة ككِتابَةٍ : حِرفَتُه على القياسِ فيما جاءَ من نَظائرِه . قال ابْن دُرَيْدٍ : طُبِعَ الرجلُ على الشيءِ بالضَّمّ إذا جُبِلَ عليه وقال اللحيانيُّ : فُطِرَ عليه . قال شَمِرٌ : طَبِعَ الرجلُ كفَرِحَ : إذا دَنِسَ . وطُبِعَ فلانٌ : إذا دُنِّسَ وعِيبَ وشِينَ قال : وأنشدَتْنا أمُّ سالمٍ الكِلابِيَّةُ :
ويَحْمَدُها الجِيرانُ والأهلُ كلُّهمْ ... وتُبْغِضُ أيضاً عن تُسَبَّ فتُطْبَعا قال : ضمَّتْ التاءَ وفتحتْ الباءَ وقالت : الطِّبْع : الشَّيْن فهي تُبغِضُ أن تُشانَ وعن تُسَبَّ أي أنْ وهي عَنْعَنَةُ تَميمٍ . منَ المَجاز : فلانٌ يَطْبَعُ إذا لم يكن له نَفاذٌ في مكارمِ الأمور كما يَطْبَعُ السيفُ إذا كَثُرَ الصَّدأُ عليه قاله الليثُ وأنشدَ :
بِيضٌ صَوارِمُ نَجْلُوها إذا طَبِعَتْ ... تَخالُهُنَّ على الأبْطالِ كَتّانا منَ المَجاز : هو طَبِعٌ طَمِعٌ ككَتِفٍ فيهما أي دَنيءُ الخُلُقِ لَئيمُه دَنِس العِرْضِ لا يَستَحي من سَوْأَةٍ قال المُغيرَةُ بنُ حَبْنَاءَ يشكو أخاه صَخْرَاً :
وأمُّكَ حين تُذكَرُ أمُّ صِدقٍ ... ولكنَّ ابنَها طَبِعٌ سَخيفُ
وفي حديثِ عمر بن عبد العزيز رحمه الله تَعالى : لا يَتَزَوَّجُ من العربِ في المَوالي إلاّ كلُّ طَمِعٍ طَبِعٍ ولا يتزوَّجُ من الموالي في العربِ إلاّ كلُّ أَشِرٍ بَطِرٍ . الطَّبُّوع كتَنُّور : دُوَيْبَّةٌ ذات سمٍّ نقله الجاحظ أو هي من جِنسِ القِرْدان لعَضَّتِه ألمٌ شديدٌ وربما وَرِمَ مَعْضُوضُه ويُعَلَّلُ بالأشياءِ الحُلوة . قال الأَزْهَرِيّ : كذا سَمِعْتُ رجلاً من أهلِ مِصرَ يقول ذلك قال الأَزْهَرِيّ : وهو النِّبْرُ عند العربِ . قلتُ : والمعروفُ منه الآن شيءٌ على صورةِ القُرادِ الصغيرِ المَهزول يَلْصَقُ بجَسَدِ الإنسان ولا يكادُ يَنْقَطِعُ إلاّ بحَملِ الزِّئبَقِ قال أعرابيٌّ من بَني تَميمٍ يذكرُ دَوابَّ الأرضِ وكان في باديةِ الشام :
وفي الأرضِ أَحْنَاشٌ وسَبعٌ وخارِبٌ ... ونحنُ أَسارى وَسْطَها نَتَقَلَّبُ
رُتَيْلا وطَبُّوعٌ وشِبْثانُ ظُلمَةٍ ... و أَرْقَطُ حُرْقوصٌ وَضَمْجٌ وَعَنْكَبُ الطِّبِّيع كسِكِّيت : لُبُّ الطَّلْع سُمِّي بذلك لامتِلائِه من طَبَعْتُ السِّقاءَ إذا ملأتَه . وفي حديثِ الحسَنِ البَصْريِّ أنّه سُئِلَ عن قَوْله تَعالى : " لها طَلْعٌ نَضيدٌ " فقال : هو الطِّبِّيعُ في كُفُرّاه والكُفُرَّى : وعاءُ الطَّلْع . وناقةٌ مُطَبَّعَةٌ كمُعَظّمة : مُثْقَلَةٌ بالحِملِ قال :
أينَ الشِّظاظانِ وأينَ المِرْبَعَهْ ... وأينَ حِمْلُ الناقةِ المُطَبَّعَهْ ويُروى الجَلَنْفَعَة . والتَّطْبيع : التَّنْجيس قال يزيدُ بنُ الطَّثَريَّة :
وعن تَخْلِطي في الشِّربِ يا لَيْلَ بَيْنَنا ... من الكَدِر المأبِيّ شِرْباً مُطبَّعا أرادَ : أن تَخْلِطي وهي لغةُ تَميمٍ والمُطبَّع الذي نُجِّسَ والمَأْبِيّ : الذي تأبى الإبلُ شُربَه . منَ المَجاز : تطَبَّعَ بطِباعِه أي تخَلَّقَ بأخلاقِه . تطَبَّعَ الإناءُ : امتلأ وهو مُطاوِعُ طَبَعَه وطَبَّعَه . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الطابِع كصاحِبٍ : الناقِش . وقيل للطابِع طابِعٌ وذلك كنِسبَةِ الفِعلِ إلى الآلةِ نحو سَيْفٌ قاطِعٌ قاله الراغبُ ومن سَجَعَاتِ الأساسِ : رَأَيْتُ الطابَع في يدِ الطابِع . وجمعُ الطَّبْع : طِبَاعٌ وأَطْبَاعٌ . وجمعُ الطَّبيعَة : طَبائِع . وطَبَعَ الشيءَ كَطَبَعَ عليه . وناقةٌ مُطَبَّعَةٌ كمُعَظَّمةٍ : سَمينةٌ نقله الزَّمَخْشَرِيّ . وقال الأَزْهَرِيّ : ويكون المُطَبَّعَةُ : الناقة التي مُلِئَت شَحْمَاً ولَحْمَاً فَتَوَثَّقَ خَلْقُها . وقِربَةٌ مُطَبَّعةٌ طَعاماً : مَمْلُوءةٌ قال أبو ذُؤَيْبٍ :
فقيلَ تحَمَّلْ فوقَ طَوْقِكَ إنَّها ... مُطبَّعَةٌ مَن يَأْتِها لا يَضيرُها وتَطبَّعَ النهرُ بالماءِ : فاضَ به من جوانبِه وتدفَّق . وجمع الطِّبْع بالكَسْر : طِباع . وقال الأَزْهَرِيّ : ويُجمَع الطِّبْع بمعنى النهرِ على الطُّبُوع سَمِعْتُه من العرب . وقال غيرُه : ناقةٌ مُطْبَعَةٌ كمُكرَمةٍ : مُقَلَةٌ بحِملِها على المثَل قال عُوَيْفُ القَوافي :
عَمْدَاً تسَدَّيْناكَ وانْشَجرَتْ بنا ... طِوالُ الهَوادي مُطْبَعاتٌ من الوِقْرِ والطَّبِع ككَتِفٍ : الكَسِلُ قال جَريرٌ : وإذا هُزِزْتَ قَطَعْتَ كلَّ ضَريبَةٍ و خَرَجْتَ لا طَبِعاً ولا مَبْهُورا قال ابنُ بَرِّيّ . وسَيفٌ طَبِعٌ ككَتِفٍ : صَدِئُ . وطَبِعَ الثوبُ طَبَعَاً : اتَّسخَ . وطُبِّعَ بالضَّمّ تَطْبِيعاً : دُنِّسَ عن شَمِرٍ . وما أدري من أين طَبَعَ أي طَلَعَ . ومُهرٌ مُطَبَّعٌ كمُعَظَّمٍ : مُذَلَّلٌ . ومنَ المَجاز : هو مَطْبُوعٌ على الكرِم . وكَريم الطِّبَاع . وكلامٌ عليه طابِعُ الفَصاحَة

_Türkçe çeviri henüz yok_
