# طبع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طبع

باب العين و الطّاء والباء معهما
ع ط ب، ع ب ط، ب ع ط، ط ب ع مستعملات ط ع ب، ب ط ع مهملان
عطب:
عَطِبَ الشيءُ يَعْطَبُ عَطَباً، أي: هلك، وأَعْطَبَهُ مَعطبة. ويقال: أجدُ ريحَ عُطْبَةٍ، أي ريحَ خِرْقَةٍ، أو قطنة مُحْتَرِقة. قال:
كأنّما في ذُرَى عمائمـهـم		مُوَضَّعٌ من منادف العُطُبِ
وكلُّ شيء من ثياب القُطْنِ أَخَذَتْ فيه النّارُ فهو عُطْبَةٌ خَلَقاً أو جديداً.
عبط:
عَبَطْتُ النّاقَةَ عَبْطاً، واعتبطتُها اعتباطاً إذا نحرتُها من غير داءٍ وهي سمينة فتيّة.
واعْتُبِطَ فلانٌ: مات فَجْأَةً من غيرِ علّةٍ ولا مَرَضٍ.
وقولهم: الرّجل يَعْبِط بسيفه في الحرب عَبْطاً، اشتقّ من ذلك.
ويَعْبطْ نَفْسَهُ في الحَرْبِ إذا ألقاها فيها، غير مُكْرَهٍ. قال أبو ذؤيب:
فتخالسا نفسيهما بنـوافـذٍ		كنوافذ العُبُطِ التي لا تُرْقعُ
واحد العُبُطِ: عبيط والرّجلُ يعبط الأرض عبطاً، ويعتبطها إذا حفر موضعاً لم يحفره قبل ذلك، وكلّ مبتدأ من حَفْرٍ أو نَحْرٍ أو ذبح أو جرح فهو عبيط. قال مرّار بن منقذ:
ظلّ في أعلى يفـاعٍ جـاذلاً		يُعْبِطُ الأرْضَ اعتباطَ المُحْتَفِرْ
ومات فلان عبطة، أي: شابّاً صحيحاً. قال أمية بن أبي الصلت:
من لم يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هَرَماً		الموتُ كأسٌ والمَرْءُ ذائِقُهـا
واعتبطه الموت.
ولحم عبيط: طريّ، وكذلك دم عبيط. وزعفران عبيط شبيه بالدّم بيّن العبط. وعَبَطَتْهُ الدّواهي، أي: نالته من غير استحقاق لذلك. قال حميد الأريقط: مُدَنَّساتِ الرِّيَبِ العَوابِطِ والعَبِيطَةُ: الشّاةُ أو الناقةُ المعتَبَطة، ويُجْمَعُ عبائط قال:
وله، لايَني، عبائطُ من كو		مٍ إذا كان من دقاقٍ وبُزْلِ
بعط:
البَعْطُ منه الإِبعاط، وهو الغلو في الجهل والأمر القبيح. يقال: منه إبعاط وإفراط إذا لم يقل قولاً على وجهه، وقد أَبْعَطَ إبعاطاً. قال رؤبة:
وقلتُ أقوالَ امْرىءٍ لم يُبْعِطِ
أعرِضْ عن النّاسِ ولا تَسَخَّطِ

ويُقال للرّجُلِ إذا استامَ بسلْعَتِهِ فتباعَدَ عن الحقِّ في السَّوْم: قد أَبْعَطَ وتَشَحَّى، أو شَطَّ وأَشَطَّ.
طبع:
الطَّبْعُ: الوسَخُ الشّديد على السَّيف.
والرّجُلُ إذا لم يكن له نفاذٌ في مكارِمِ الأُمور، كما يَطْبَعُ السيفُ إذا كَثُرَ عليه الصّدأ. قال:
بيضٌ صوارِمُ نَجْلوها إذا طَبِعَتْ		تَخالُهُنَّ على الأبطال كتّـانـا
أي: بيضٌ كأنّهُنَّ ثيابُ كتّانٍ، قال:
وإذا هَزَزْتُ قَطَعْتُ كلَّ ضريبةٍ		فخرجتُ لا طَبِعاً ولا مَبْهـورا
وفلانٌ طَبَعٌ طَمِعٌ إذا كان ذا خُلُقٍ دنيء. قال المغيرة بن حبناء يهجو أخاه صخراً:
وأُمُّكَ حين تُذْكَرُ، أمُّ صدقٍ		ولكنَّ ابنَها طَبِعٌ سخـيفُ
وفلانٌ مطبوع على خُلُق سيّء، وعلى خُلُق كريم.
و الطَّبّاع: الذي يأخذ فيطبعها، يقرضها أو يسوّيها، فيطبع منها سيفاً أو سكيناً، ونحوه. طبعت السيف طبعاً. وصَنْعَتُهُ: الطّباعة.
وما جُعِلَ في الإنسان من طِباع المأكل والمشرب وغيره من الأَطْبِعَة التي طُبِعَ عليها. والطّبيعة الاسم بمنزلة السّجيّة والخليقة ونحوه.
والطَّبْعُ: الختم على الشيء. وقال الحَسَنُ: إنّ بين الله وبين العبد حدّاً إذا بلغه طُبع على قلبه، فوُفِّق بعده للخير. والطّابَعُ: الخاتَمُ.
وطَبَعَ الله الخَلْقَ: خَلَقَهُم. وطُبِعَ على القلوب: خُتِمَ عليها.
والطِّبْعُ ملءُ المكيال. طبّعته تطبيعاً، أي: ملأته حتّى ليس فيه مَزِيدٌ. وطبّعت الإناء تطبيعاً. وتطبّع النّهْرُ حتّى إنّه لَيتدفّق.
والطَّبْعُ: مَلْؤُك سِقباءً حتّى لا يتّسع فيه شيءُ من شدَّةِ مَلْئِهِ، والطَّبعُ كالمِلء، والتّطْبيعُ مصدر كالتّمليء، ولا يقال للمصدر: طّبْع، لأنّ فعله لا يخفف كما يُخَفَّف فعل ملأت، لأنّك تقول: طبّعتُه تطبيعاً ولا تقول طَبَعْتُه طَبْعاً.
وقول لببيد:
كَرَوَايا الطِّـبْـعِ ضـحّـت بـالـوحـلْ		فالطِّبْعُ ههنا الماء الذي مُلِىء به الراوية.
يعني الربيع بن زياد ومن نازعه عند الملك. يقول: أوقرتُهم وأثقلتُ أكتافهم للّذي سمعوا من كلامي و حجّتي فصاروا كأنّهم روايا قد أُثْقِلَتْ وأُوقِرَتْ ماءً حتى همّت أن توحل حول الماء.
ويقال: من طِباعِهِ السّخاء، ومن طِباعِهِ الجفاء.
والأطباع مغايض الماء. ويُقالُ: هي الأنهار. الواحد: طِبْعٌ. قال:
ولم تُثْنِهِ الأطْباعُ دوني ولا الجُدر.

### Türkçe

باب العين و الطّاء والباء معهما
ع ط ب، ع ب ط، ب ع ط، ط ب ع kullanımdadır; ط ع ب، ب ط ع ihmaldir.

عطب:
**عَطِبَ** şey **يَعْطَبُ** **عَطَباً**; yani: helâk oldu. Ve onu **أَعْطَبَهُ**; **مَعطبة** (ile). Ve denilir: **أجدُ ريحَ عُطْبَةٍ**; yani bir bez parçasının kokusu, yahut yanmış bir pamuk parçasının kokusu. Dedi ki:
sanki onların sarıklarının tepelerinde		**مُوَضَّعٌ** (olarak) **من منادف العُطُبِ** (vardır)
Pamuk elbiselerden her ne ki onda ateş tutmuşsa, o **عُطْبَةٌ**’dir; eski olsun yahut yeni.

عبط:
Deveyi **عَبَطْتُ** **عَبْطاً**; ve onu **اعتبطتُها** **اعتباطاً**: eğer onu bir hastalık olmaksızın, o semiz genç iken boğazladıysam.
Ve **اعْتُبِطَ** falan: bir illet ve hastalık olmaksızın ansızın öldü.
Ve onların sözü: adam savaşta kılıcıyla **يَعْبِط** **عَبْطاً**; bundan türetilmiştir.
Ve savaşta kendisini **يَعْبطْ**: onu oraya atarsa; zorlanmış olmaksızın. Ebû Züeyb dedi ki:
ikisi, nefislerini deliklerle gizlice çekişirler		**كنوافذ العُبُطِ** gibi ki yamanmaz
**العُبُطِ**’un teki: **عبيط**. Ve adam yeri **يعبط** **عبطاً**; ve onu **يعتبطها**: daha önce kazmadığı bir yeri kazarsa. Ve kazma yahut boğazlama yahut kesme yahut yaralamadan her başlangıç **عبيط**’tir. Merrar b. Munkız dedi ki:
yüksek bir tepenin üstünde kalıp, çekip çıkararak		yeri, kazıcının **اعتباطَ**’ı gibi **يُعْبِطُ**
Ve falan **عبطة** öldü; yani: genç ve sağlıklı (iken). Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
kim **عَبْطَةً** ölmezse ihtiyarlıkla ölür		ölüm bir kâsedir ve kişi onun tadıcısıdır
Ve ölümü onu **اعتبطه**.
Ve **لحم عبيط**: taze; aynı şekilde **دم عبيط**. Ve **زعفران عبيط**: kana benzer, **العبط**’ı açık (olan). Ve felâketler onu **عَبَطَتْهُ**; yani: buna müstahak olmaksızın ona erişti. Humeyd el-Ereyqat dedi ki: **مُدَنَّساتِ الرِّيَبِ العَوابِطِ**. Ve **العَبِيطَةُ**: **المعتَبَطة** koyun yahut deve; ve **عبائط** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
ve onun için, gevşemez, **عبائطُ** (vardır) yığınlardan		ince ve iri (develer) olduğunda

بعط:
**البَعْطُ**’tan olan **الإِبعاط**’tır; o, cehalette ve çirkin işte aşırılıktır. Denilir: ondan **إبعاط** ve **إفراط** (vardır), eğer sözü vechi üzere söylemezse; ve **أَبْعَطَ** **إبعاطاً**. Ru’be dedi ki:
**لم يُبْعِطِ** bir kişinin sözlerini söyledim
insanlardan yüz çevir ve öfkelenme

Ve adama, malını fiyatlandırmak istediğinde, fiyatlandırmada haktan uzaklaşırsa denilir: **قد أَبْعَطَ** ve **تَشَحَّى**; yahut **شَطَّ** ve **أَشَطَّ**.

طبع:
**الطَّبْعُ**: kılıç üzerindeki şiddetli kir.
Ve adam, işlerin yüce erdemlerinde bir nüfuz sahibi değilse; tıpkı kılıcın, üzerinde pas çoğaldığında **يَطْبَعُ** olması gibi. Dedi ki:
beyaz kılıçlar; **طَبِعَتْ** olduğunda onları parlatırız		onları yiğitlerin üzerinde keten (gibi) sanırsın
yani: beyaz; sanki onlar keten elbiselerdir. Dedi ki:
ve salladığımda her darbeyi kestim		öylece ne **طَبِعاً** ne de **مَبْهـورا** olarak çıktım
Ve falan **طَبَعٌ طَمِعٌ**’dir; eğer aşağı bir huy sahibi ise. Muğîre b. Hubnâ, kardeşi Sahr’ı hicvederek dedi ki:
annen, anıldığında, doğruluk annesidir		fakat onun oğlu **طَبِعٌ** sefihdir
Ve falan kötü bir huy üzerine **مطبوع**dur; ve kerim bir huy üzerine (de).
Ve **الطَّبّاع**: alıp onu **يطبعها** eden; onu kesip yontan yahut düzelten; böylece ondan bir kılıç yahut bıçak ve benzerini **يطبع** eden. Kılıcı **طبعت** **طبعاً**. Ve onun sanatı: **الطّباعة**.
Ve insanda yeme, içme ve başkasından olan **طِباع**’dan, üzerine **طُبِعَ** olduğu **الأَطْبِعَة**’den kılınan şey. Ve **الطّبيعة** isimdir; **السّجيّة** ve **الخليقة** ve benzeri menzilesinde.
Ve **الطَّبْعُ**: bir şey üzerine mühür basmaktır. Hasan dedi ki: Allah ile kul arasında bir sınır vardır; ona ulaştığında kalbi üzerine **طُبع** edilir; sonra onun ardından hayra muvaffak kılınır. Ve **الطّابَعُ**: mühür.
Ve Allah mahlûku **طَبَعَ**: onları yarattı. Ve kalpler üzerine **طُبِعَ**: üzerlerine mühür vuruldu.
Ve **الطِّبْعُ** ölçeğin dolusudur. Onu **طبّعته** **تطبيعاً**; yani: onda bir artış olmayacak şekilde doldurdum. Ve kabı **طبّعت** **تطبيعاً**. Ve nehir **تطبّع** etti; öyle ki o mutlaka akıp taşar.
Ve **الطَّبْعُ**: senin **سِقباءً**’ı (tulum/kap) öyle doldurmandır ki, doluluğunun şiddetinden onda hiçbir şey genişlemez; ve **الطَّبعُ** doluluk gibidir. Ve **التّطْبيعُ** kaynak (isim)dir; **التّمليء** gibi. Ve kaynağa **طّبْع** denilmez; çünkü onun fiili, **ملأت** fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez; çünkü sen **طبّعتُه تطبيعاً** dersin, **طَبَعْتُه طَبْعاً** demezsin.
Lebîd’in sözü:
**كَرَوَايا الطِّـبْـعِ** çamurla kuşluk vakti ıslandı		burada **الطِّبْعُ**, kırbanın onunla doldurulduğu sudur.
Rabî‘ b. Ziyâd’ı ve onunla kral yanında çekişeni kastediyor. Diyor ki: sözüm ve delilimden işittikleri şey sebebiyle onları yükledim ve omuzlarını ağırlaştırdım; böylece sanki su ile ağırlaştırılmış ve yüklenmiş kırbalar gibi oldular; ta ki suyun çevresinde çamura saplanacak gibi oldular.
Ve denilir: onun **طِباعِهِ**’ndandır cömertlik; ve onun **طِباعِهِ**’ndandır kabalık.
Ve **الأطباع** suyun çekildiği yerlerdir. Ve denilir: onlar nehirlerdir. Tekili: **طِبْعٌ**. Dedi ki:
ve ne **الأطْباعُ** ne de duvar, beni ondan alıkoymadı.
