# طبق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: طبق

الطَّبَقُ غطاء كل شيء، والجمع أَطْباق، وقد أَطْبَقَه وطَبَّقَه انْطَبَقَ وتَطَبَّقَ: غَطَّاه وجعله مُطَبَّقاً؛ ومنه قولهم: لو تَطَبَّقَت السماء على الأَرض ما فعلت كذا. وفي الحديث حِجابُه النُّورُ لو كُشِفَ طَبَقُه لأَحْرَقت سُبحاتُ وَجهِه كلَّ شيء أَدّرَكه بصرُه؛ الطَّبَقُ: كلُّ غطاء لازم على الشيء. وطَبَقُ كلِّ شيء: ما ساواه، والجمع أَطْباقٌ؛ وقوله:
ولَيْلة ذات جَهامٍ أَطْباق
معناه أَن بعضَه طَبَقٌ لبعض أَي مُساوٍ له، وجَمَع لأَنه عنى الجنس، وقد يجوز أَن يكون من نعت الليلة أَي بعضُ ظُلَمِها مُساوٍ لبعض فيكون كجُبَّةٍ أَخْلاق ونحوها.
وقد طابَقَهُ مطابَقةً وطِباقاً. وتَطابَقَ
الشيئَان: تساوَيا. والمُطابَقةُ: المُوافَقة. والتَّطابُق: الاتفاق. وطابَقْتُ بين الشيئين إِذا جعلتهما على حَذْو واحد وأَلزقتهما. وهذا الشيء وَفْقُ هذا ووِفاقُه وطِباقُه وطابَقُهُ وطِبْقُه وطَبِيقُه ومُطْبِقُه وقالَبُه وقالِبُه بمعنى واحد. ومنه قولهم: وافَقَ
شَنٌّ طَبَقَه. وطابَقَ بين قميصين. لَبِسَ أَحدهما على الآخر. والسمواتُ
الطِّباقُ: سميت بذلك لمُطابَقة بعضها بعضاً أَي بعضها فوق بعض، وقيل: لأَن بعضها مُطْبَق على بعض، وقيل: الطِّباقُ
مصدر طوبقَتْ طِباقاً. وفي التنزيل. أَلم تَرَوْا كيف خلق الله سَبْعَ سَمَواتٍ طِباقاً؛ قال الزجاج: معنى طِباقاً مُطْبَقٌ بعضها على بعض، قال: ونصب طِباقاً على وجهين: أَحدهما مطابَقة طِباقاً، والآخر من نعت سبع أَي خلق سبعاً ذات طِباقٍ. الليث: السمواتُ طِباقٌ بعضها على بعض، وكل واحد من الطباق طَبَقة، ويذكَّر فيقال طَبَقٌ؛ ابن الأَعرابي: الطَّبَقُ الأُمّة بعد الأُمّة. الأَصمعي: الطِّبْقُ، بالكسر، الجماعةْ من الناس. ابن سيده: والطَّبَق الجماعة من الناس يَعْدِلون جماعةً مثلهم، وقيل: هو الجماعة من الجراد والناس. وجاءنا طَبَقٌ من الناس وطِبْقٌ أَي كثير. وأَتى طَبَقٌ من الجراد أَي جماعة. وفي الحديث: أَن مريم جاعَتْ فجاءَها طَبَقٌ من جَرادٍ فصادَتْ منه، أَي قَطيعٌ من الجراد. والطَّبَقُ: الذي يؤكل عليه أَو فيه، والجمع أَطْباقٌ.
وطَبَّقَ السَّحابُ الجَوَّ: غَشّاه، وسَحابةُ مُطَبِّقةٌ. وطَبَّقَ الماءُ وَجْهَ الأَرض: غطّاه. وأَصبحت الأَرض طَبَقاً واحداً إِذا تغشّى وجهُها بالماء. والماء طَبَقٌ للأَرض أَي غِشاء؛ قال امرؤ القيس: دِيمةٌ هَطْلاءُ فيها وَطَفٌ،
طَبَقُ الأَرْضِ تَحَرَّى وتَدُرّ
وفي حديث الاستسقاء: اللهم اسْقِنا غَيْثاً مُغِيثاً طَبَقاً أَي مالِئاً للأَرض مغطّياً لها. يقال: غيث طَبَقٌ أَي عامٌّ واسع،. يقال: هذا مطر طَبَقُ الأَرض إِذا طَبَّقها؛ وأَنشد بيت امرئ القيس:
طبق الأَرض تحرّى وتدر
ومن رواه طَبَقَ الأَرضِ نصبَه بقوله تحَرَّى. الأَصمعي في قوله غيثاً طَبَقاً: الغيث الطَبق العامّ، وقال الأَصمعي في الحديث: قُرَيش الكَتَبَة الحَسَبة مِلْحُ هذه الأُمّة، عِلْمُ عالِمهم طِباقُ الأَرض؛ كأَنه يعُمّ الأَرض فيكون طَبَقاً لها، وفي رواية: عِلْمُ عالمِ قُرَيْش طَبَقُ الأَرض.
وطَبَّقَ الغيثُ الأَرضَ: ملأَها وعمّها. وغيثٌ طَبَقٌ: عامٌّ يُطَبِّقُالأَرض. وطَبَّقَ الغيمُ
تَطْبيقاً: أَصاب مطرُه جميعَ الأَرض. وطِباقُ الأَرض وطِلاعُها سواء: بمعنى مِلْئها. وقولهم: رحمة طِباقُ الأَرضِ أَي تُغَشِّي الأَرض كلها. وفي الحديث: لله مائةُ رَحْمةٍ كلُّ رَحْمةٍ منها كطِباقِ الأَرض أَي تُغَشِّي الأَرضَ كلها. ومنه حديث عمر: لو أَنَّ لي طِباقَ الأَرض ذهَباً أَي ذهباً يعُمّ الأَرض فيكون طَبَقاً لها. وطَبَّقَ
الشيءُ: عَمَّ. وطَبَقُ الأَرض: وجهُها. وطِباقُ
الأَرض: ما عَلاها. وطَبَقاتُ الناس في مراتبهم. وفي حديث ابن مسعود في أَشراط الساعة: تُوصَلُ الأَطْباقُ وتُقْطَعُ الأَرْحامُ؛ يعني بالأَطْباقِ
البُعَداءَ والأَجانِبَ لأَن طَبَقاتِ الناس أَصناف مختلفة. وطابَقَه على الأَمر: جامَعَه وأَطْبَقوا على الشيء: أَجمعوا عليه. والحروف المُطْبَقة أَربعة: الصاد والضاد والطاء والظاء، وما سوى ذلك فمفتوح غير مُطْبَق. والإِطْباقُ: أَن ترفع ظهرَ
لسانك إِلى الحنك الأَعلى مُطْبِقاً له، ولولا الإِطْباقُ لصارت الطاء دالاً والصاد سيناً والظاء ذالاً ولخرجت الضاد من الكلام لأَنه ليس من موضعها شيء غيرها، تزول الضاد إِذا عدم الإِطْباق البتة. وطابَقَ لي بحقِّي وطابَقَ بحقِّي: أَذْعَنَ وأَقرَّ وبَخَعَ؛ قال الجعدي: وخَيْل تُطابقُ بالدارعين،
طِباقَ الكِلاب يَطَأْنَ الهَراسا
ويقال: طابَقَ فلانٌ فلاناً إذا وافَقه وعاوَنَه. وطابَقَت المرأَةُ زوْجهَا إذا واتتْه. وطابَقَ فلانٌ: بمعنى مَرَنَ. وطابَقَت الناقةُ والمرأَةُ: انْقادت لمريدها. وطابَقَ على العمل: مارَنَ.
التهذيب: والمُطَبَّقُ شِبْه اللُّؤْلُؤ، إذا قُشر اللؤلؤ أخِذ قشرهُ ذلك فأُلزِق بالغراء بعضه على بعض فيصير لؤلؤاً أَو شبْهَه. والانْطِباقُ: مُطاوعة ما أطبقت. والطِّبْقُ والمُطَبَّقُ: شيء يُلْصَقُ به قشرُ اللؤلؤ فيصير مثله، وقيل: كل ما أُلْزِقَ به شيء فهو طِبْقٌ. وطَبِقَت يدُه، بالكسر، طَبَقاً، فهي طَبِقةٌ: لزِقت بالجنب ولا تنبسط. والتَّطْبِيقُ في الصلاة: جعْلُ اليدين بين الفخذين في الركوع، وقيل: التَّطْبِيق في الركوع كان من فعل المسلمين في أوَّل ما أمِروا بالصلاة، وهو إطْباقُ الكفين مبسوطتين بين الركبتين إذا ركع، ثم أُمِروا بإلْقام الكفَّين رأُس الركبتين، وكان ابن مسعود استمرّ على التَّطْبِيق لأنه لم يكن عَلِم الأَمْرَ الآخر؛ وروى المنذري عن الحَرّبيّ قال: التَّطْبِيقُ في حديث ابن مسعود أن يَضَع كفَّه اليمنى على اليسرى. يقال: طابَقْتُ وطَبَّقْت. وفي حديث ابن مسعود: أنه كان يُطَبِّقُ في صلاته وهو أن يجمع بين أصابع يديه ويجعلهما بين ركبتيه في الركوع والتشهد. وجاءت الإِبل طَبَقاً واحداً أي على خُفٍّ. ومرّ طَبَقٌ من الليل والنهار أي بعضهما، وقيل معظمهما؛ قال ابن أحمر: وتواهَقَتْ أخْفافُها طَبَقاً،
والظِّلُّ لم يَفْضُل ولم يُكْرِ
وقيل: الطَّبَقة عشرون سنة؛ عن ابن عباس من كتاب الهجري. ويقال: مَضى طَبَقٌ من النهار وطَبَق من الليل أي ساعة، وقيل أي مُعْظَم منه؛ ومثله: مضى طائفة من الليل. وطَبِقَت النجومُ إذا ظهرت كلها، وفلانَ يَرْعى طَبَقَ النُّجوم؛ وقال الراعي:
أَرى إِبِلاَ تكالأَ راعِياها،
مَخافَة جارِها طَبَقَ النُّجوم
والطَّبَق: سدّ الجَراد عينَ الشمس. والطَّبَق: انطباق الغَيْم في الهواء. وقول العباس في النبي، صلى الله عليه وسلم: إذا مَضى عالَمٌ بَدا طَبَقٌ؛ فإِنه أَراد إِذا مضى قَرْن ظَهَر قَرْن آخر، وإِنما قيل للقَرْن طَبَقٌ لأَنهم طَبَق للأَرض ثم يَنْقرضِون ويأْتي طَبَق للأَرض آخر، وكذلك طَبَقات الناس كل طَبَقة طَبَقت زمانها. والطَّبَقة: الحال، يقال: كان فلان من الدنيا على طَبَقات شَتَّى أي حالات. ابن الأَعرابي: الطَّبَقُ الحال على اختلافها. والطَّبَقُ والطَّبَقة: الحال. وفي التنزيل: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عن طَبَق؛ أي حالاً عن حال يوم القيامة. التهذيب: إن ابن عباس قال لَتَرْكَبُنَّ، وفسَّررلتَصِيرنَّ الأُمور حالاً بعد حال في الشدّة، قال: والعرب تقول وقع فلان في بنات طَبَق إذا وقع في الأَمر الشديد؛ وقال ابن مسعود: لتركَبُنَّ السماء حالاً بعد حال. وقال مَسروق: لتركَبَنَّ يا محمد حالاً بعد حال، وقرأَ أَهل المدينة لتَرْكَبُنَّ طَبَقاً، يعني الناس عامَّة، والتفسير الشِّدَّة؛ وقال الزجاج: لتركَبْنَّ حالاً بعد حال حتى تصيروا إلى الله من إِحيّاء وإِماتَةٍ وبَعْثٍ، قال: ومن قرأَ لتركَبَنَّ أراد لتركَبَنَّ يا محمد طَبَقاً عن طَبَق من أطبْاق السماء؛ قاله أبو علي، وفسَّروا طَبَقاً عن طَبَقِ بمعنى حالاً بعد ؛ حال؛ ونظيرُ وقوع عن مَوْقع بعد قول الأَعشى:
وكابِر تَلَدوُك عن كابر
أي بعد كابر؛ وقال النابغة:
بَقيّة قِدْر من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ
لآلِ الجُلاحِ، كابراً بعد كابِرِ
وفي حديث عمرو بن العاص: إني كنت على أطبْاقٍ ثلاثٍ أي أحْوالٍ، واحدها طَبَق. وأَخبر الحسن بأَمْرٍ فقال: إحْدى المُطْبِقات، قال أبو عمرو: يُريد إحْدى الدواهي والشدايد التي تُطْبِقُ عليهم. ويقال للسنة الشديدة: المُطْبِقة؛ قال الكميت:
وأَهْلُ السَّماحَة في المُطْبِقات،
وأَهل السَّكينةِ في المَحْفَلِ
قال: ويكون المُطْبَق بمعنى المُطْبِق. وولدتِ الغنم طَبَقاً وطِبْقاً إِذا نُتِجَ بعضُها بعد بعض، وقال الأُموي: إِذا ولدتِ الغنمُ بعضها بعد بعض قيل: قد وَلَّدْتُها الرُّجَيْلاءَ، وولَّدتها طَبَقاً وطَبَقَةً. والطَّبَق والطَّبَقة: الفَقْرة حيث كانت، وقيل: هي ما بين الفقرتين، وجمعها طِباق. والطَّبَقة: المفصل، والجمع طَبَق، وقيل: الطَّبَق عُظَيْم رَقيق يفصل بين الفَقارَيْن؛ قال الشاعر:
أَلا ذهبَ الخُداعُ فلا خِداعا،
وأَبْدى السَّيفُ عن طَبَقٍ نُخاعا
وقيل: الطَّبَق فَقال الصلب أَجمع، وكل فَقار طَبَقة. وفي الحديث: وتَبْقى أصْلابُ المنافقين طَبَقاً واحداً. قال أبو عبيد: قال الأَصمعي الطَّبَقُ فَقار الظهر، واحدته طَبَقَة واحدة؛ يقول: فصار فَقارُهم كلُّه فَقارةً واحداة فلا يدرون على السجود. وفي حديث ابن الزبير: قال لمعاوية وايْمُ الله لئن ملك مَرْوانُ عِنان خيل تنقاد له في عثمان ليَرْكَبَنَّ منك طَبَقاً تخافه، يريد فَقار الظهر، أي ليَرْكبن منك مَرْكباً صعباً وحالاً لا يمكنك تَلافِيها، وقيل: أَراد بالطَّبَق المنازل والمراتب أي ليركبن منك منزلة فوق منزلة في العداوة. ويقال: يدُ فلانٍ طَبَقَةٌ واحدة إذا لم تكن منبسطة ذات مفاصل. وفي حديث الحجاج: فقال لرجل قُمْ فاضرب عُنُقَ هذا الأَسير فقال: إِن يدي طَبِقَةٌ؛ هي التي لصق عَضُدُها بجنب صاحبه فلا يستطيع أَن يحرّكها. وفي حديث عمْران بن حُصَيْن: أَن غلاماً له أَبَقَ فقال لئن قدرت عليه لأَقطعن منه طابَِقَاً، قال: يريد عضواً. الأَصمعي: كل مفصِل طَبَقٌ، وجمع أَطبْاق، ولذلك قيل للذي يصيب المفصل مُطَبِّقٌ؛ وقال:
ويَحْمِيكَ بالليِّن الحُسام المُطَبِّق
وقيل في جمعه طَوابِق. قال ثعلب:
الطَّابِقُ والطَّابَقُ العضو من أعضاء الإِنسان كاليد والرجل ونحوهما. وفي حديث عليّ: إِنما أَمر في السارق بقطع طابِقِه أي يده. وفي الحديث: فَخَبَزْتُ خبزاً وشويت طابَقاً من شاة أَي مقدار ما يأْكل منه اثنان أَو ثلاثة. والطَّبَقَةُ من الأَرض: شبه المَشارَة، والجمع الطَّبَقات تخرج بين السُّلحَفْاة والهِرْهِرِ
(* قوله «تخرج بين السلحفاة والهرهر» هكذا
هو بالأصل، ولعل قبله سقطاً تقديره ودويبة تخرج بين السلحفاة إلخ أَو نحو ذلك). والمطَبَّقُ من السيوف: الذي يصيب المَفْصِل فيُبينُه يقال طَبَّق السيفُ إِذا أَصاب المَفْصل فأَبان العضو؛ قال الشاعر يصف سيفاً: يُصَمِّمُ أَحْياناً وحِيناً يُطَبِّقُ
ومنه قولهم للرجل إذا أَصاب الحجة: إِنه يُطَبَّقُ المفصل. أََبو زيد: يقال للبليغ من الرجال: قد طَبَّقَ المفصل وردَّ قالَبَ الكلام ووضع الهِناء مواضع النُّقَب. وفي حديث ابن عباس: أَنه سأَل أَبا هريرة عن امرأَة غير مدخول بها طلقت ثلاثاً، فقال: لا تحلُّ له حتى تنكح زوجاً غيره، فقال ابن عباس: طَبَّقْتَ؛ قال أَبو عبيد: قوله طبقت أَراد أَصبتَ وجه الفُتْيا، وأَصله إِصابة المفصل وهو طَبَقُ العظمينِ أَي ملتقاهما فيفصل بينهما، ولهذا قيل لأَعضاء الشاة طَوابِقُ، واحدها طابَقٌ، فإِذا فَصَّلها الرجل فلم يخطئ المفاصل قيل قد طَبَّقَ؛ وأَنشد أَيضاً:
يُصمِّم أَحياناً وحِيناً يُطَبِّقُ
والتصميم: أن يمضي في العظم، والتَّطْبِيقُ: إِصابة المفصل؛ قال الراعي يصف إبلاً:
وطَبَّقْنَ عُرْضَ القُفِّ لما عَلَوْنَهُ،
كما طَبَّقَتْ في العظم مُدْيَةُ جازِرِ
وقال ذو الرمة:
لقد خَطَّ رُوميّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتْبَةَ خطّاً، لم تُطَبَّقْ مفاصلُه
وطَبَّقَ
فلان إذا أَصاب فَصَّ الحديث. وطَبَّقَ السيفُ إِذا وقع بين عظمين. والمُطَبَّقُ من الرجال: الذي يصيب الأُمور برأْيه، وأَصله من ذلك. المُطابِقُ من الخيل والإِبل: الذي يضع رجله موضع يده. وتَطْبِيقُ الفرس: تَقْرِيبُهُ في العَدْو. الأَصمعي: التَّطْبِيقُ أَن يَثِبَ البعيرُ فتقع قوائمه بالأرض معاً؛ ومنه قول الراعي يصف ناقة نجيبة:
حتى إِذا ما اسْتَوى طَبِّقَتْ،
كما طَبَّقَ المِسْحَلُ الأَغْبَرُ
يقول: لما استوى الراكب عليها طَبَّقَتْ؛ قال الأَصمعي:
وأَحسن الراعي في قوله:
وهْيَ إِذا قام في غَرْزها،
كمِثْل السَّفِينة أَو أَوْقَر
لأَن هذا من صفة النجائب، ثم أَساء في قوله طَبَّقَتْ لأَن النجيبة يستحب لها أَن تقدم يداً ثم تقدم الأُخرى، فإِذا طَبَّقَتْ لم تُحمْدَ؛ قال: وهو مثل قوله:
حتى إذا ما استْوى في غَرْزها تَثِبُ
والمُطابَقَة: المشي في القيد وهو الرَّسْفُ. والمُطابَقَةُ: أَن يضع الفرسُ رجلَه في موضع يده، وهو الأحَقُّ من الخيل. ومُطابَقَةُ الفرسِ في جريه: وضع رجليه مواضع يديه. والمُطابَقَةُ: مشي المقيَّد. وبنَاتُ الطَّبَقِ: الدواهي، يقال للداهية احدى بنات طَبَقٍ، ويقال للدواهي بنات طَبَقٍ، ويروى أَن أَصلها الحية أَي أَنها استدارت حتى صارت مثل الطَّبَقِ، ويقال إحدى بناتِ طَبَق شَرُّك على رأْسك، تقول ذلك للرجل إِذا رأَى ما يكرهه؛ وقيل: بنتُ طَبَقٍ سُلحَفْاةٌ، وتَزْعُمُ العرب أَنها تبيض تسعاً وتسعين بيضة كلها سَلاحِفُ، وتبيض بيضة تَنْقُفُ عن أَسود، يقال: لقيت منه بناتِ طَبَقٍ وهي الداهية. الأَصمعي: يقال جاء بإِحدى بناتِ طَبَقٍ وأَصلها من الحيَّات، وذكر الثعالبي أَن طَبَقاً حيَّة صفراء؛ ولمَّا نُعي المنصورُ إِلى خَلَف الأَحمر أَنشأَ يقول:
قد طَرَّقَتْ بِبِكْرِها أُمُّ طَبَقْ،
فَذَمَّرُوهَا وَهْمَةً ضَخْم العُنُقْ،
موتُ الإِمامِ فِلْقَةٌ مِن الفِلَقْ
وقال غيره: قيل للحية أمُّ طَبَقٍ وبنتُ طَبَقٍ لتَرَحِّيها وتحَوّيها، وأَكثر التَّرحِّي للأَفْعى، وقيل: قيل للحيات بناتُ طَبَقٍ لإِطْبَاقها على من تلسعه، وقيل: إِنما قيل لها بناتُ طَبَقٍ لأَن الحَوَّاء يمسكها تحت أَطْبَاق الأَسْفاط المُجَلّدة.
ورجل طَبَاقَاءُ: أَحمق، وقيل هو الذي ينكح، وكذلك البعير. جمل طَبَاقَاءُ: للذي لا يَضْرب. والطَّبَاقاء: العَيِيُّ الثقيل الذي يُطْبِقُ على الطَّرُوقة أَو المرأَة بصدره لصغره؛ قال جميل بن معمر:
طَبَاقَاءُ لم يَشْهد خصوماً، ولم يُنِخْ
قِلاصاً إلى أَكْوارها، حين تُعْكَفُ
ويروى عَيَاياءُ، وهما بمعنى؛ قال ابن بري: ومثله قول الآخر: طَبَاقَاءُ لم يَشْهَد خصوماً، ولم يَعِشْ
حَميداً، ولم يَشْهَدْ حلالاً ولا عطرا
وفي حديث أُم زرع: أَن إحدى النساء وصفت زوجها فقالت: زوجي عَيَايَاءُ طَبَاقَاءُ وكل دَاءٍ دواء؛ قال الأَصمعي: الطَّبَاقاء الأحمق الفَدْم؛ وقال ابن الأعرابي: هو المُطْبَقُ عليه حُمْقاً، وقيل: هو الذي أُموره مُطْبَقةُ عليه أَي مُغَشَّاة، وقيل: هو الذي يعجز عن الكلام فَتَنْطَبق شفتاه.
والطَّابَقُ والطَّابِقُ: ظَرْف يطبخ فيه، فارسي معرب، والجمع طَوَابِق وطَوابِيق. قال سيبويه: أَما الذين قالوا طَوابيق فإِنما جعلوه تكسير فَاعَال، وإِن لم يكن في كلامهم، كما قالوا مَلامِحُ. والطَّابَقُ: نصف الشاة، وحكى اللحياني عن الكسائي طابِق وطابَق، قال ابن سيده: ولا أدري أيّ ذلك عنى. وقولهم: صادف شَنٌّ طَبَقَه؛ هما قبيلتان شنٌّ بن أَفْصَى بن عبد القيس وطَبَقٌ حيّ من إِياد، وكانت شَنّ لا يقام لها فواقعتها طَبَقٌ فانتصفت منها، فقيل: وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَه، وافقه فاعتنقه؛ قال الشاعر: لَقِيَتْ شَناًّ إِيادٌ بالقَنَا
طَبَقاً، وافق شَنٌّ طَبَقَه
قال ابن سيده: وليس الشَّنُّ هنا القِربَة لأَن القربة لا طَبَقَ لها. وقال أَبو عبيد عن الأَصمعي في هذا المثل: الشَّنُّ الوعاء المعمول من أَدَمٍ، فإِذا يبس فهو شَنّ، وكان قوم لهم مثله فَتَشَنَّنَ فجعلوا له غطاء فوافقه. وفي كتاب علي، رضوان الله عليه، إلى عمرو بن العاص: كما وافق شَنٌّ طَبَقَه؛ قال: هذا مثل للعرب يضرب لكل اثنين أَو أمرين جَمَعَتْهُما حالةٌ واحدة اتَّصف بها كلٌّ منهما، وأَصله أَن شَناًّ وطَبَقَة حيَّان اتفقا على أَمر فقيل لهما ذلك، لأَن كل واحد منهما قيل ذلك له لما وافق شكله ونظيره، وقيل: شَنٌّ رجل من دُهَاة العرب وطبقة امرأة من جنسه زُوجَتْ منه ولهما قصة. التهذيب: والطَّبَقُ الدَّرَكُ من أَدراك جهنم. ابن الأَعرابي: الطِّبْقُ الدِّبْقُ. والطَّبْق، بفتح الطاء: الظلم بالباطل. والطِّبْقُ: الخلق الكثير: وقوله أَنشده ابن الأعرابي:
كَأِنَّ أَيدِيَهُنَّ بالرَّغَامِ
أَيْدي نَبِيط، طَبَقَى اللِّطَامِ
فسره فقال: معناه مداركوه حاذقون به، ورواه ثعلب طَبِقي اللطام ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَن معناه لازقي اللطام بالملطوم. وأَتانا بعد طَبَقٍ من الليل وطَبيقٍ: أَراه يعني بعد حين، وكذلك من النهار؛ وقول ابن أَحمر:
وتَوَاهَقَتْ أَخفافها طَبَقاً،
والظلُّ لم يُفْضُلْ ولم يُكْرِ
قال ابن سيده: أَراه من هذا. والطِّبْق: حمل شجر بعينه.
والطُّبَّاقُ: نبت أو شجر. قال أَبو حنيفة: الطُّبَّاقُ شجر نحو القامة ينبت متجاوراً لا يكاد يُرَى منه واحدة منفردة، وله ورق طوال دقاق خضر تَتَلَزَّجُ إِذا غُمِزَ، وله نَوْرٌ أَصفر مجتمع؛ قال تأَبط شرّاً: كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاًّ قَوَادِمُهُ،
أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبَّاقِ
وروي عن محمد بن الحنفية أَنه وَصَفَ مَنْ يَلي الأَمر بعد السفياني فقال: يكون بين شَثّ وطُبَّاقٍ؛ والشَثُّ والطُّبَّاق: شجرتان معروفتان بناحية الحجار.
والحُمَّى المُطْبِقةُ: هي الدائمة لا تفارق ليلاً ولا نهاراً. والطَّابَق والطَّابِق: الآجرّ الكبير، وهو فارسي معرب. ابن شميل: يقال تحلَّبوا على ذلك الإِنسان طبَاقَاءَ، بالمد، أَي تجمعوا كلهم عليه. وفي حديث أَبي عمرو النخعي: يَشْتَجِرُون اشْتِجَار أَطْباق الرأْس أَي عظامه فإِنها مُتَطابقة مُشْتبكة كما تشتبك الأَصابع؛ أَراد التِحَام الحرب والاختلاط في الفتنة.
وجاء فلان مُقْتَعِطاًّ إِذا متعمماً طَابِقِياًّ، وقد نهي عنها.

### Türkçe

**الطَّبَقُ** her şeyin örtüsüdür; çoğulu **أَطْباق**’tır; ve onu **أَطْبَقَه** ve **طَبَّقَه**.

**انْطَبَقَ** ve **تَطَبَّقَ**: onu örttü ve onu **مُطَبَّقاً** kıldı; bundan onların sözü: “Eğer gök yerin üzerine **تَطَبَّقَت** olsaydı, şunu yapmazdı.” Hadiste: “Onun perdesi nurdur; eğer onun **طَبَقُه** açılmış olsaydı, yüzünün parıltıları, gözünün eriştiği her şeyi yakardı.” **الطَّبَقُ**: şeyin üzerinde gerekli (yapışık) olan her örtü. Ve her şeyin **طَبَقُ**’u: ona eşit olan şeydir; çoğulu **أَطْباقٌ**’tır; ve onun sözü:
ولَيْلة ذات جَهامٍ أَطْباق
Manası: onun bir kısmı diğer bir kısmına **طَبَقٌ**’tır; yani ona eşittir; cinsi kastettiği için çoğul yaptı; ve caiz olur ki gecenin sıfatından olsun; yani karanlıklarının bir kısmı bir kısmına eşittir; böylece **كجُبَّةٍ أَخْلاق** ve benzerleri gibi olur.

Ve onu **طابَقَهُ** **مطابَقةً** ve **طِباقاً**. Ve iki şey **تَطابَقَ**: eşit oldular. Ve **المُطابَقةُ**: uygunluk. Ve **التَّطابُق**: uyuşma. Ve iki şey arasında **طابَقْتُ**: onları tek bir hizaya getirdiğim ve onları birbirine yapıştırdığım zaman. Ve bu şey, bunun **وَفْقُ**’udur ve onun **وِفاقُه**’u ve onun **طِباقُه**’u ve onun **طابَقُهُ**’u ve onun **طِبْقُه**’u ve onun **طَبِيقُه**’u ve onun **مُطْبِقُه**’u ve onun **وقالَبُه**’u ve onun **وقالِبُه**’u, tek bir mana üzeredir. Bundan onların sözü: **وافَقَ شَنٌّ طَبَقَه**. Ve iki gömlek arasında **طابَقَ**: birini diğerinin üzerine giydi.

**السمواتُ الطِّباقُ**: bazıları bazılarına **مُطابَقة** olduğu için böyle adlandırıldı; yani bazıları bazılarının üstündedir; ve denildi ki: çünkü bazıları bazılarına **مُطْبِق**’tır; ve denildi ki: **الطِّباقُ**, **طوبقَتْ**’in **طِباقاً** masdarıdır. Tenzilde: “Allah’ın yedi göğü **طِباقاً** nasıl yarattığını görmediniz mi?” Zecçâc dedi: **طِباقاً**’ın manası: bazıları bazılarına **مُطْبِقٌ**’tır. Dedi: ve **طِباقاً**’ın nasbı iki vecih üzeredir: birincisi, **مطابَقة** olarak **طِباقاً**; diğeri, yedinin sıfatından: yani **ذات طِباقٍ** olan yedi yarattı. Leys: gökler **طِباقٌ**tur, bazıları bazılarının üzerinedir; ve **الطباق**’tan her biri bir **طَبَقة**’dır; ve müzekker de yapılır, böylece **طَبَقٌ** denir. İbnü’l-A‘râbî: **الطَّبَقُ** ümmetten sonra ümmettir. Asma‘î: **الطِّبْقُ**, kesre ile, insanlardan bir topluluktur. İbn Sîde: ve **الطَّبَق** insanlardan bir topluluktur; kendilerine benzer bir topluluğa denk olurlar; ve denildi ki: çekirge ve insan topluluğudur. Ve bize insanlardan bir **طَبَقٌ** ve bir **طِبْقٌ** geldi; yani çok. Ve çekirgelerden bir **طَبَقٌ** geldi; yani bir topluluk. Hadiste: Meryem acıktı da ona çekirgelerden bir **طَبَقٌ** geldi; ondan avladı; yani çekirgelerden bir sürü. Ve **الطَّبَقُ**: üzerinde yahut içinde yenilen şeydir; çoğulu **أَطْباقٌ**’tır.

Bulut **السَّحابُ** havayı **طَبَّقَ**: onu kapladı; ve **سَحابةُ مُطَبِّقةٌ**. Su, yerin yüzünü **طَبَّقَ**: onu örttü. Ve yer, yüzü su ile kaplandığı zaman tek bir **طَبَقاً** oldu. Ve su, yer için bir **طَبَقٌ**tır; yani bir örtü; İmru’ül-Kays dedi:
دِيمةٌ هَطْلاءُ فيها وَطَفٌ،
طَبَقُ الأَرْضِ تَحَرَّى وتَدُرّ
İstiskā hadîsinde: “Allah’ım, bize yardım edici bir yağmur, **طَبَقاً** (yani yeri dolduran, onu örten) yağdır.” Denir: **غيث طَبَقٌ**; yani genel, geniş. Denir: bu, yeri **طَبَقُ الأَرض** olan bir yağmurdur; onu **طَبَّقها** ettiği zaman; ve İmru’ül-Kays’ın beytini okuttu:
طبق الأَرض تحرّى وتدر
Ve onu **طَبَقَ الأَرضِ** diye rivayet eden, onu **تحَرَّى** sözüyle nasb etti. Asma‘î, “**غيثاً طَبَقاً**” sözünde: **الغيث الطَبق** genel yağmurdur, dedi. Ve Asma‘î hadiste dedi: “Kureyş, yazıcılar, hesap bilenler, bu ümmetin tuzudur; onların âliminin ilmi, yerin **طِباقُ الأَرض**’ıdır”; sanki yeri kaplar da ona bir **طَبَقاً** olur; ve bir rivayette: “Kureyş âliminin ilmi, yerin **طَبَقُ الأَرض**’ıdır.”

Yağmur, yeri **طَبَّقَ**: onu doldurdu ve onu genelledi. Ve **غيثٌ طَبَقٌ**: genel; yeri **يُطَبِّقُ**. Ve bulut **طَبَّقَ** **تَطْبيقاً**: yağmuru bütün yere isabet etti. Ve yerin **طِباقُ**’ı ile onun **طِلاعُ**’ı birdir: onu doldurma manasında. Ve onların sözü: “yerin **طِباقُ الأَرضِ** olan bir rahmet”; yani bütün yeri kaplar. Hadiste: “Allah’ın yüz rahmeti vardır; her bir rahmet, yerin **طِباقِ الأَرض**’ı gibidir”; yani bütün yeri kaplar. Ve bundan Ömer hadisi: “Eğer benim için yerin **طِباقَ الأَرض**’ı kadar altın olsaydı”; yani yeri kaplayan altın, böylece ona bir **طَبَقاً** olur. Ve şey **طَبَّقَ**: genelledi. Ve yerin **طَبَقُ الأَرض**’ı: onun yüzüdür. Ve yerin **طِباقُ الأَرض**’ı: onun üstünde olan şeydir. Ve insanların mertebelerinde **طَبَقاتُ**’ı. İbn Mes‘ûd hadîsinde, kıyamet alâmetleri hakkında: “**تُوصَلُ الأَطْباقُ** ve rahimler kesilir”; **الأَطْباقِ** ile uzakları ve yabancıları kasteder; çünkü insanların **طَبَقاتِ**’ı farklı sınıflardır. Ve işi üzerinde onu **طابَقَه**: onunla birleşti. Ve bir şey üzerinde **أَطْبَقوا**: onun üzerinde ittifak ettiler. Ve **الحروف المُطْبَقة** dörttür: **الصاد** ve **الضاد** ve **الطاء** ve **الظاء**; bunun dışındakiler ise açık, **غير مُطْبَق**tır. Ve **الإِطْباقُ**: dilinin arkasını üst damağa kaldırmandır; onu ona **مُطْبِقاً** kılarak; **الإِطْباقُ** olmasaydı **الطاء** bir **الدال** olurdu, **الصاد** bir **السين** olurdu, **الظاء** bir **الذال** olurdu; ve **الضاد** sözden çıkardı; çünkü onun mahrecinden başka hiçbir şey yoktur; **الإِطْباق** bütünüyle yok olunca **الضاد** kaybolur. Ve hakkımda bana **طابَقَ** ve hakkımda **طابَقَ**: boyun eğdi, ikrar etti ve tam teslim oldu; Câ‘dî dedi:
وخَيْل تُطابقُ بالدارعين،
طِباقَ الكِلاب يَطَأْنَ الهَراسا
Ve denir: falan, falana **طابَقَ**; onu uygun bulduğu ve ona yardım ettiği zaman. Ve kadın, kocasına **طابَقَت**: ona uyduğu zaman. Ve falan **طابَقَ**: **مَرَنَ** manasında. Ve deve ile kadın **طابَقَت**: isteyenine boyun eğdi. Ve iş üzerinde **طابَقَ**: alıştırma yaptı.

**التهذيب**: ve **المُطَبَّقُ**, inciye benzer bir şeydir; inci soyulunca onun kabuğu alınır; sonra o, tutkalla bir kısmı bir kısmına yapıştırılır; böylece inci yahut onun benzeri olur. Ve **الانْطِباقُ**: “**أطبقت**”in mutâvaatıdır. Ve **الطِّبْقُ** ile **المُطَبَّقُ**: inci kabuğunun onunla yapıştırıldığı bir şeydir; böylece onun gibi olur; ve denildi ki: üzerine bir şey yapıştırılan her şey **طِبْقٌ**tur. Ve eli **طَبِقَت** (kesre ile) **طَبَقاً**; böylece o **طَبِقةٌ**’dır: böğreğe yapıştı ve açılmaz. Ve namazda **التَّطْبِيقُ**: rükûda elleri uylukların arasına koymaktır; ve denildi ki: rükûda **التَّطْبِيق**, namazla emrolunduklarının ilk zamanında Müslümanların fiilindendi; o, rükû ettiği zaman iki avucu yayılmış halde dizlerin arasına **إطْباقُ** etmektir; sonra iki avucu dizlerin başlarına koymakla emrolundular; İbn Mes‘ûd ise **التَّطْبِيق** üzerinde devam etti; çünkü diğer emri bilmiyordu. Münzirî, Harbî’den rivayet etti; dedi: İbn Mes‘ûd hadîsinde **التَّطْبِيقُ**, sağ avucunu solun üzerine koymasıdır. Denir: **طابَقْتُ** ve **طَبَّقْت**. İbn Mes‘ûd hadîsinde: namazında **يُطَبِّقُ** idi; o da, iki elinin parmaklarını bir araya getirip onları rükû ve teşehhütte iki dizi arasına koymasıdır. Develer tek bir **طَبَقاً** geldi; yani tek bir iz üzerinde. Ve geceden ve gündüzden bir **طَبَقٌ** geçti; yani ikisinin bir kısmı; ve denildi ki: ikisinin çoğu; İbn Ahmer dedi:
وتواهَقَتْ أخْفافُها طَبَقاً،
والظِّلُّ لم يَفْضُل ولم يُكْرِ
Ve denildi ki: **الطَّبَقة** yirmi senedir; İbn Abbas’tan, Hicrî’nin kitabından. Ve denir: gündüzden bir **طَبَقٌ** geçti ve geceden bir **طَبَق**; yani bir saat; ve denildi ki: yani onun çoğu; bunun benzeri: geceden bir **طائفة** geçti. Ve yıldızlar **طَبِقَت**: hepsi göründüğü zaman. Ve falan, yıldızların **طَبَقَ النُّجوم**’unu otlatır; Râ‘î dedi:
أَرى إِبِلاَ تكالأَ راعِياها،
مَخافَة جارِها طَبَقَ النُّجوم
Ve **الطَّبَق**: çekirgenin güneşin gözünü kapatmasıdır. Ve **الطَّبَق**: havada bulutun **انطباق**’ıdır. Ve Abbas’ın Peygamber hakkında (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Bir âlem geçince bir **طَبَقٌ** belirdi”; o, “bir **قَرْن** geçince başka bir **قَرْن** ortaya çıktı” demek istedi; ve **قَرْن**’a ancak **طَبَقٌ** denildi; çünkü onlar yer için bir **طَبَق**tır; sonra tükenirler ve yer için başka bir **طَبَق** gelir,

Ve yine

**طَبَقات الناس**: insanların tabakaları; her **طَبَقة** kendi zamanını tabakalandırdı. Ve **الطَّبَقة**: hâl; denir ki: falan kimse dünyadan **طَبَقات شَتَّى** üzere idi; yani hâller. İbnü’l-A‘râbî: **الطَّبَقُ** hâlin, farklılıkları üzere olanıdır. Ve **الطَّبَقُ** ile **الطَّبَقة**: hâl. Ve tenzîlde: **لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عن طَبَق**; yani kıyamet günü bir hâlden bir hâle. **التهذيب**: İbn Abbâs’ın **لَتَرْكَبُنَّ** dediğini ve “işler şiddette hâl hâl ardınca **لَتَصِيرنَّ** (olacaksınız)” diye tefsir ettiğini söyledi; dedi ki: Araplar “falan kimse **بنات طَبَق** içine düştü” der; şiddetli işe düştüğü zaman; ve İbn Mes‘ûd dedi ki: “Gök, hâl hâl ardınca binecektir.” Ve Mesrûk dedi ki: “Ey Muhammed, hâl hâl ardınca bineceksin”; ve Medine ehli **لتَرْكَبُنَّ طَبَقاً** okudu; yani insanlar geneli; ve tefsir: şiddettir. Ve Zeccâc dedi ki: “Allah’a, diriltme ve öldürme ve diriltip kaldırma ile varıncaya dek hâl hâl ardınca bineceksiniz.” Dedi ki: Kim **لتركَبَنَّ** okursa, “Ey Muhammed, göğün tabakalarından bir tabaka üzerine bir tabaka bineceksin”i murat etti; bunu Ebû Ali söyledi. Ve **طَبَقاً عن طَبَقِ**’ı “hâl hâl ardınca” mânasında tefsir ettiler. Ve “**عن**”ın “sonra” mânasında vukuunun benzeri, A‘şâ’nın sözü “**عن**”dan sonra “**بعد**”ın vukuuna benzer:
وكابِر تَلَدوُك عن كابر
yani “bir büyüğün ardından”. Ve Nâbiga dedi ki:
بَقيّة قِدْر من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ
لآلِ الجُلاحِ، كابراً بعد كابِرِ

Ve Amr b. el-Âs hadîsinde: “Ben **أطبْاقٍ** üçü üzere idim”; yani hâller; onun teki **طَبَق**tır. Ve Hasan’a bir iş haber verildi de dedi ki: “**إحْدى المُطْبِقات**”; Ebû Amr dedi ki: Üzerlerine kapanan (bastıran) belâ ve şiddetlerden birini murat eder. Ve şiddetli seneye **المُطْبِقة** denir; Kümeyt dedi ki:
وأَهْلُ السَّماحَة في المُطْبِقات،
وأَهل السَّكينةِ في المَحْفَلِ
Dedi ki: **المُطْبَق** **المُطْبِق** mânasında da olur. Ve koyun **طَبَقاً** ve **طِبْقاً** doğurdu; bir kısmı bir kısmının ardından doğurulduğu zaman. Ve Ümevî dedi ki: Koyun bir kısmını bir kısmının ardından doğurduğu zaman “onu **الرُّجَيْلاءَ** doğurttum” denir; ve onu **طَبَقاً** ve **طَبَقَةً** doğurttu.

Ve **الطَّبَق** ile **الطَّبَقة**: nerede olursa olsun **الفَقْرة** (omur); ve denildi ki: iki omur arasındaki şeydir; çoğulu **طِباق**tır. Ve **الطَّبَقة**: eklem; çoğulu **طَبَق**tır. Ve denildi ki: **الطَّبَق** iki omur arasını ayıran ince bir küçük kemiktir; şair dedi ki:
أَلا ذهبَ الخُداعُ فلا خِداعا،
وأَبْدى السَّيفُ عن طَبَقٍ نُخاعا
Ve denildi ki: **الطَّبَق** bel kemiğinin omurları bütünüyle; her omur bir **طَبَقة**dır. Ve hadîste: “Münafıkların belleri **طَبَقاً** bir tek (tabaka) olarak kalır.” Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi: **الطَّبَقُ** sırtın omurlarıdır; onun bir tanesi bir **طَبَقَة**dır; der ki: Omurları bütünüyle tek bir omur oldu; artık secdeye güç yetiremezler.

Ve İbn Zübeyr hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: “Vallahi, Mervân Osman’da kendisine boyun eğen atların dizginini ele geçirirse, senden korkacağın bir **طَبَقاً** mutlaka binecektir”; sırtın omurlarını murat eder; yani senden zor bir biniş ve telâfi edemeyeceğin bir hâl mutlaka binecektir. Ve denildi ki: **الطَّبَق** ile menzilleri ve mertebeleri murat etti; yani düşmanlıkta senden bir menzilin üstüne bir menzil binecektir.

Ve denir ki: Falanın eli bir **طَبَقَةٌ** (tek tabaka)dır; eklemleri olan, açılmış (esnek) değilse. Ve Haccâc hadîsinde: Bir adama dedi ki: “Kalk, bu esirin boynunu vur”; o dedi ki: “Benim elim **طَبِقَةٌ**”; o, üst kolu sahibinin yanına yapışan, onu hareket ettiremeyen eldir. Ve İmrân b. Husayn hadîsinde: Ona ait bir oğlan kaçtı; dedi ki: “Ona gücüm yeterse ondan bir **طابَِقَاً** mutlaka keseceğim”; bir uzvu murat eder. Asma‘î: Her eklem bir **طَبَقٌ**tur; çoğulu **أَطبْاق**tır; bu yüzden eklemi vuran kimseye **مُطَبِّقٌ** denmiştir; ve dedi ki:
ويَحْمِيكَ بالليِّن الحُسام المُطَبِّق
Ve çoğulunda **طَوابِق** denildi. Sa‘leb dedi ki: **الطَّابِقُ** ve **الطَّابَقُ** insanın uzuvlarından bir uzuvdur; el ve ayak ve benzerleri gibi. Ve Ali hadîsinde: “Hırsız hakkında ancak **طابِقِه**’nin kesilmesiyle emrederim”; yani eli. Ve hadîste: “Bir ekmek pişirdim ve koyundan bir **طابَقاً** kızarttım”; yani iki yahut üç kişinin yiyeceği miktar.

Ve yerden **الطَّبَقَةُ**: **المَشارَة** benzeri; çoğulu **الطَّبَقات**; **السُّلحَفْاة** ile **الهِرْهِرِ** arasında çıkar.
(* “**تخرج بين السلحفاة والهرهر**” sözü: asılda böyledir; belki öncesinde düşmüş bir şey vardır; takdiri “ve **دويبة** (küçük bir canlı) **تخرج بين السلحفاة** …” yahut buna benzer.)

Ve kılıçlardan **المطَبَّقُ**: eklemi vurup onu ayıran; denir ki: Kılıç **طَبَّق** etti; eklemi vurup uzvu ayırdığı zaman. Şair, bir kılıcı vasfederek dedi ki:
يُصَمِّمُ أَحْياناً وحِيناً يُطَبِّقُ
Ve bundan, delili isabet ettirdiği zaman adama söyledikleri: “O, eklemi **يُطَبَّقُ** eder.” Ebû Zeyd: Erkeklerden beliğ olana denir ki: “Eklemi **طَبَّقَ** etti; sözün kalıbını geri çevirdi; **الهِناء**’ı **النُّقَب**’ın yerlerine koydu.” İbn Abbâs hadîsinde: Ebû Hureyre’ye, kendisiyle zifafa girilmemiş bir kadın üç talâkla boşandığında (hakkında) sordu; o dedi ki: “Başka bir kocayla nikâhlanıncaya kadar ona helâl olmaz.” İbn Abbâs dedi ki: “**طَبَّقْتَ**.” Ebû Ubeyd dedi ki: “**طبقت**” sözüyle “fetvanın yüzünü isabet ettirdin”i murat etti; aslı, eklemi isabet ettirmektir; o da iki kemiğin **طَبَقُ**’ıdır; yani ikisinin buluştuğu yer; böylece aralarını ayırır. Bu yüzden koyunun uzuvlarına **طَوابِقُ** denmiştir; onun teki **طابَقٌ**tır. Adam onları parçalayıp eklemleri şaşırmazsa “**طَبَّقَ** etti” denir. Ve yine şu beyti okuttu:
يُصمِّم أَحياناً وحِيناً يُطَبِّقُ
Ve **التصميم**: kemiğin içine geçip gitmektir; ve **التَّطْبِيقُ**: eklemi isabet ettirmektir. Râ‘î, develeri vasfederek dedi ki:
وطَبَّقْنَ عُرْضَ القُفِّ لما عَلَوْنَهُ،
كما طَبَّقَتْ في العظم مُدْيَةُ جازِرِ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
لقد خَطَّ رُوميّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتْبَةَ خطّاً، لم تُطَبَّقْ مفاصلُه

Ve **طَبَّقَ**: falan kimse, hadisin faslını isabet ettirdiği zaman. Ve kılıç **طَبَّقَ** etti; iki kemik arasına düştüğü zaman. Ve erkeklerden **المُطَبَّقُ**: işleri görüşüyle isabet ettiren; aslı bundandır.

At ve develerden **المُطابِقُ**: ayağını elinin yerine koyan. Ve atın **تَطْبِيقُ**’u: koşuda onu yaklaştırması (adımı sıklaştırması). Asma‘î: **التَّطْبِيقُ**, devenin sıçrayıp ayaklarının yere birlikte düşmesidir; bundan, Râ‘î’nin seçkin bir dişi deveyi vasfederek sözü:
حتى إِذا ما اسْتَوى طَبِّقَتْ،
كما طَبَّقَ المِسْحَلُ الأَغْبَرُ
Der ki: Üzerine binen düzeldiği zaman **طَبَّقَتْ** etti. Asma‘î dedi ki: Râ‘î şu sözünde güzel yaptı:
وهْيَ إِذا قام في غَرْزها،
كمِثْل السَّفِينة أَو أَوْقَر
Çünkü bu, seçkin develerin sıfatındandır; sonra “**طَبَّقَتْ**” sözünde kötü yaptı; çünkü seçkin deve için bir eli öne koyması, sonra ötekini öne koyması sevilir; **طَبَّقَتْ** ederse övülmez. Dedi ki: Bu, şu sözü gibidir:
حتى إذا ما استْوى في غَرْزها تَثِبُ

Ve **المُطابَقَة**: bağda yürümektir; o da **الرَّسْفُ**tur. Ve **المُطابَقَةُ**: atın ayağını elinin yerine koymasıdır; o, atların en haklısıdır (en iyisidir). Ve atın koşusunda **مُطابَقَةُ**’sı: iki ayağını iki elinin yerlerine koymasıdır. Ve **المُطابَقَةُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür.

Ve **بنَاتُ الطَّبَقِ**: belâlardır; belâya “**احدى بنات طَبَقٍ**” denir; belâlara “**بنات طَبَقٍ**” denir. Rivayet edilir ki aslı yılandır; yani dönüp dolaştı da **الطَّبَقِ** gibi oldu. Ve “**إحدى بناتِ طَبَق شَرُّك على رأْسك**” denir; bunu, hoşlanmadığı şeyi gördüğü zaman adama söylersin. Ve denildi ki: **بنتُ طَبَقٍ** bir **سُلحَفْاةٌ**’dır; Araplar onun doksan dokuz yumurta yumurtladığını, hepsinin **سَلاحِفُ** olduğunu; bir yumurta yumurtlayıp ondan bir kara (yılan) çıktığını iddia ederler. Denir ki: Ondan **بناتِ طَبَقٍ** ile karşılaştım; o belâdır. Asma‘î: “**بإِحدى بناتِ طَبَقٍ** ile geldi” denir; aslı yılanlardandır.

ثعالebî, **طَبَقاً**’ın sarı bir yılan olduğunu zikretti;

ve **المنصور**’un ölümü **خَلَف الأَحمر**’e haber verilince, söyleyerek (şiir) inşa etti:
“**أُمُّ طَبَقْ** kendi ilk yavrusuyla geceleyin geldi,
onu, kalın boyunlu bir kuruntu (vehme) diye ürküttüler,
imamın ölümü, yarılmalardan bir yarıktır.”

Başkası dedi: Yılana, onun **تَرَحِّي**’si ve **تحَوّي**’si sebebiyle **أُمُّ طَبَقٍ** ve **بنتُ طَبَقٍ** denildi; **التَّرحِّي** en çok **الأَفْعى** içindir. Ve denildi ki: Yılanlara, soktuğu kimsenin üzerine **إِطْبَاق** etmesi sebebiyle **بناتُ طَبَقٍ** denildi. Ve denildi ki: Ona ancak **بناتُ طَبَقٍ** denildi; çünkü **الحَوَّاء** onu, derilenmiş sepetlerin **أَطْبَاق**’ları altında tutar.

Ve **طَبَاقَاءُ** adam: ahmak; ve denildi ki: o, cima eden kimsedir; deve de böyledir. **طَبَاقَاءُ** deve: vurmayan kimse içindir. Ve **الطَّبَاقاء**: küçük oluşundan dolayı göğsüyle **الطَّرُوقة**’nın yahut kadının üzerine kapanan, ağır, dili tutulan kimsedir; Cemîl b. Ma‘mer dedi:
“**طَبَاقَاءُ**; hasımlara şahit olmadı ve çöktürmedi
develeri hörgüçlerine, (onlar) alıkonuldukları vakit.”

Ve **عَيَاياءُ** diye rivayet edilir; ikisi de mânâca birdir; İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:
“**طَبَاقَاءُ**; hasımlara şahit olmadı ve yaşamadı
hamîd olarak; ne helâle ne de ıtr’a şahit oldu.”

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: kadınlardan birinin kocasını vasfettiği, şöyle dediği (gelmiştir): Kocam **عَيَايَاءُ طَبَاقَاءُ** ve her dert bir devadır. el-Asma‘î dedi: **الطَّبَاقاء** ahmak, kaba (fadm) olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, ahmaklıkça üzerine kapatılmış olandır. Ve denildi ki: O, işleri kendisine **مُطْبَقةُ** olan, yani örtülmüş olandır. Ve denildi ki: O, konuşmaktan âciz olup da dudakları kapanan kimsedir.

Ve **الطَّابَقُ** ve **الطَّابِقُ**: içinde pişirilen bir kap; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **طَوَابِق** ve **طَوابِيق**. Sîbeveyh dedi: **طَوابيق** diyenler ise onu ancak **فَاعَال**’ın kırığı (çoğulu) kıldılar; her ne kadar onların sözünde olmasa da; tıpkı **مَلامِحُ** dedikleri gibi. Ve **الطَّابَقُ**: koyunun yarısıdır. el-Lihyânî, el-Kisâî’den **طابِق** ve **طابَق** (diye) nakletti. İbn Sîde dedi: Hangisini kastetti, bilmiyorum. Ve onların sözü: **صادف شَنٌّ طَبَقَه**; bunlar iki kabiledir: **شنٌّ** b. **أَفْصَى** b. Abdülkays ve **طَبَقٌ** İyâd’dan bir hayy (kol). **شَنّ**’e karşı durulamazdı; **طَبَقٌ** onunla çarpıştı da ondan öcünü aldı; bunun üzerine “**وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَه**” denildi: ona uygun düştü de onu kucakladı; şair dedi:
“İyâd, mızraklarla **شَناًّ**’yı karşıladı,
**طَبَقاً**; **شَنٌّ** **طَبَقَه**’e uygun düştü.”

İbn Sîde dedi: Buradaki **الشَّنُّ**, kırba değildir; çünkü kırbanın **طَبَق**’ı yoktur. Ebû Ubeyd, bu meselde el-Asma‘î’den (şöyle dediğini nakletti): **الشَّنُّ**, deriden yapılmış kaptır; kuruyunca **شَنّ** olur. Ve bir kavmin onun benzeri vardı; o da **فَتَشَنَّنَ** oldu; ona bir örtü yaptılar da ona uygun düştü. Ve Ali’nin, Allah’ın rızası üzerine olsun, Amr b. el-Âs’a yazdığı kitapta: “**كما وافق شَنٌّ طَبَقَه**” (vardır). Dedi: Bu, Arapların bir meselidir; her biriyle tek bir hâlin birleştiği, o hâlle her birinin vasıflandığı iki kişi yahut iki iş için darb olunur. Aslı şudur: **شَناًّ** ve **طَبَقَة** iki hayy idi; bir iş üzerinde uyuştular da onlara bu denildi; çünkü onların her birine, şekline ve benzerine uygun düştüğü için bu denildi. Ve denildi ki: **شَنٌّ** Arapların dahîlerinden bir adamdır; **طبقة** onun cinsinden bir kadındır; onunla evlendirildi; ve ikisinin bir kıssası vardır. et-Tehzîb: **الطَّبَقُ**, Cehennem derekelerinden bir derekedir. İbnü’l-A‘râbî: **الطِّبْقُ** **الدِّبْقُ**’tur. Ve **الطَّبْق**, **الطاء**’ın fethiyle: bâtıl ile zulümdür. Ve **الطِّبْقُ**: çok halk (kalabalık)tır. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu:
“Sanki elleri, toprakta,
Nebît’in elleri; **طَبَقَى اللِّطَامِ**.”

Onu tefsir etti de dedi: Mânâsı: onunla maharetli olan, onunla onu idrak edenlerdir. Sa‘leb, **طَبِقي اللطام** diye rivayet etti ve onu tefsir etmedi. İbn Sîde dedi: Benim yanımda mânâsı: **اللطام**’ı, **الملطوم**’a yapıştıranlardır. Ve bize geceden **طَبَقٍ** ve **طَبيقٍ**’den sonra geldi: sanırım “bir müddet sonra” demek istiyor; gündüzden de böyledir. Ve İbn Ahmer’in sözü:
“Ve toynakları **طَبَقاً** olarak birbirine denk geldi,
gölge ne uzadı ne de kısaldı.”

İbn Sîde dedi: Sanırım bu (mânâ)dandır. Ve **الطِّبْق**: belirli bir ağacın yükü (meyvesi/ürünü).

Ve **الطُّبَّاقُ**: bir bitki yahut ağaç. Ebû Hanîfe dedi: **الطُّبَّاقُ**, boyca bir kamış gibi bir ağaçtır; bitişik biter; ondan tek başına bir tane görülür gibi olmaz. Ve onun uzun, ince, yeşil yaprakları vardır; sıkılınca yapışkanlaşır. Ve onun toplu sarı çiçeği vardır; Teebbete Şerran dedi:
“Sanki önleri, çakıl taşını kazıdılar,
yahut **شَثّ** ve **طُبَّاق** bulunan yerde bir ceylan yavrusunun anası.”

Ve Muhammed b. el-Hanefiyye’den rivayet edildi ki, **السفياني**’den sonra emri üstlenecek olanı vasfetti de dedi: **شَثّ** ile **طُبَّاق** arasında olur. Ve **الشَثُّ** ile **الطُّبَّاق**: Hicâr tarafında bilinen iki ağaçtır.

Ve **الحُمَّى المُطْبِقةُ**: o, devamlı olandır; gece de gündüz de ayrılmaz.

Ve **الطَّابَق** ve **الطَّابِق**: büyük tuğla; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. İbn Şümeyl: “O insanın üzerine **طبَاقَاءَ** olarak, med ile, toplandılar” denir; yani hepsi onun üzerine toplandı. Ebû Amr en-Neha‘î hadîsinde: “Başın **أَطْباق**’larının, yani kemiklerinin, birbirine geçmesi gibi **يَشْتَجِرُون**”; çünkü onlar üst üste binmiş, birbirine kenetlenmiştir; parmakların kenetlenmesi gibi. Savaşın kaynaşmasını ve fitnede karışmayı kastetti.

Ve falan kimse **مُقْتَعِطاًّ** geldi; yani **طَابِقِياًّ** sarık sarmış olarak; ondan nehyedilmiştir.
