# طبن (ط-ب-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ب - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والنون والباء معهما
ط ن ب، ط ب ن، ن ط ب، ن ب ط، ب ط ن مستعملات
طنب:
الطُّنْبُ: حَبلُ الخِباء والسُّرادق ونحوهما وأطناب الشَّجر: عروقها، وأطنابُ الجَسَدِ: عَصَبٌ يصل المفاصل والعِظامَ ويَشُدُّها.
والإطنابُ: البلاغةُ في المنطق في مَدْحٍ أو ذمٍّ.
والإطْنابةُ: سَيْرٌ يُوصَلُ بوَتَر القَوْس العربيّة، ثمّ يُدارُ على كُظْرِها، وقَوْسٌ مُطَنَّبة.
طبن:
طَبِنَ فُلانٌ لهذا الأمر يَطْبَنُ طَبانةً وطَبَناً، إذا فَطِنَ له فهو طَبِنٌ وقيل: الطَّبَنُ في الخَيرِ، والتَّبَنُ في الشَّرِّ.
ويُقالُ: هو أَطْبَنُ، أي:غامضٌ شديدُ الغُمُوض.
والطُّبْنُ: خُطَّةٌ يَخُطّها الصِّبْيانُ، يلعَبونَ بها، يُسَمُّونها الرَّحَى، وقيل: هي الطُّبنة.
واطْبَأَنَّ: لغةُ في اطْمَأَنّ.
نطب:
النَّواطِبُ: خُروقٌ تُجعل في مِبْزَل الشَّراب، فيما يُصَفَّى به الشّيء، فُيَتَصَفَّى منه ويُبْتَزَلُ. والواحدةُ: ناطِبةٌ.
نبط:
النَّبَطُ: الماء الذي يَنْبُطُ من قَعر البِئْر إذا حُفِرت، وقد نَبَط ماؤها يَنبِط نَبْطاً ونبوطاً، وقد أَنبَطْنا الماءَ، أي: استنبطناه، يعني: انتهينا إليه.
والنَّبَطُ: ما يُتَحَلَّبُ من الجَبَل كأنّه عَرَقٌ يَخْرُج من أَعْراض الصَّخْر.
والنَّبَطُ والنُّبْطةُ: بياضٌ يكونُ تحتَ إبطِ الفَرَس، وكلّ دابّةٍ وبهمية، ورُبّما عَرُضَ حتّى يَغْشَى البَطْنَ والصَّدْرَ. وشاةٌ نَبطاءُ: مُوَشَّحةٌ، أو نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ، أي البياضُ مُحيطٌ بجَوْزها، وهو الصَّدْر، فإذا كانت بيضاء فهي نبطاء بسواد، وإن كانت سوداء فهي نبطاء ببياض، قال ذو الرُّمّة:
كمِثلِ الجّوادِ الأَنْبَطِ البَطْنِ قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
والنَّبَطُ والنَّبيطُ: كالحَبَشِ والحَبِيشِ في التَّقدير، وسُمُّوا به، لأنّهم أَوَّلُ من استنبط الأرض، والنِّسبةُ إليهم: نَبَطيٌّ، وهُمْ قومٌ ينزلون سَوادَ العراق، والجميع: الأنباط.
وعِلْكُ الأَنْباط: هو الكامانيُّ المُذاب يُجْعَلُ لَزُوقا للجُرْح.
بطن:
البَطْنُ في كلّ شيءٍ خلافُ الظَّهر، كبَطْنِ الأَرْضِ وظَهْرها، وكالباطِنِ والظّاهر، وكالبِطانةِ والظِّهارة، يعني: باطن الثَّوب وظاهِره، قال الله عزّ وجلّ: "مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق" وفي بعض التَّفْسير: بطائنُها ظَواهِرهُا.
وبِطانةُ الرَّجل: وَليجَتُهُ من القَوْم الذّين يُداخِلُهم ويُداخِلُونه في دُخْلِة أَمْرِهم وبِطانتُه: سَرِيرتُه وكذلك يقال: أَهْل بِطانته، ولحافٌ مبطون ومُبَطَّنٌ.
والباطنةُ من الكوفة والبَصَرة ونحوهما: مُجتَمَعُهم في وَسَطِها. والظّاهرة: ما تنحّى.
وبَطْنُ الرّاحةِ وظَهْر الكَفِّ، وباطنُ الإبْط، ولا يقولون: بَطْن.
وباطنُ الخُفّ: الذي تليه الرِّجل.
والنِّعمةُ الباطنة: التّي قد خصّتْ، والظّاهِرةُ: التّي عمّت، قال الله عزّ وجلّ: "وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً".
والبِطْنةٌ: امتلاء البطن من الطّعام، وهي الأَشَر من كثرة المال أيضاً، ومنه قيل: نزتْ به البِطْنة.
ورَجُلٌ بطينٌ: ضَخْمُ البَطْن، ورجلٌ بطينٌ: كثيرُ المالِ أيضاً، قال رؤبة:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
ورَجُلٌ مَبْطونٌ: قَدْ بُطِنَ، وبه البطن.
وأَلْقَتِ الدَّجاجةُ ذا بَطْنِها: كناية عن مَزْقها، أي: سَلْحها.
وأَلْقَتِ المرأةُ ذا بَطْنِها، أي: وَلَدَتْ، ونَثَرَتْ للزَّوْج بَطْنها، أي: أكْثَرَتْ وَلَدَها.
والبِطانُ للبعير كالحِزامِ للدّابّة، وجَمْعُه: بُطُنٌ، والعددُ: أَبْطِنهٌ وتَبْطينُك الدّابّةُ: ضَرْبُكَ بَطْنَها بالسَّوْط. وتَبَطَّنْت في هذا الأمر، أي: دَخَلْتُ فيه حتّى عَرَفْتُ باطنَهُ وتَبَطَّنْتُ الأرضَ والكلأ، أي: جَوَّلْت فيه.
ورَجُلٌ مِبْطان: يَغيب بالعَشيّات عن النّاس في الشُّرْبِ وغيره، قال مُتَمِّم:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
ورَجُلٌ مِبْطانٌ، إذا كان لا يزال ضَخْم البطن يأكلُ أكلاً شديداً دون أصحابه.
وتقول: أنت أَبْطَنُ بهذا الأمر خِبْرةً، وأطول به عِشْرة، أي: أخْبَرُ بباطنه.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**النون** و**الباء** معهما
**ط ن ب**، **ط ب ن**، **ن ط ب**، **ن ب ط**، **ب ط ن** kullanımdadırlar.

**طنب**:
**الطُّنْبُ**: çadırın ve serâdıkın ve benzerlerinin ipi; ağaçların **أطناب**’ı: damarları; bedenin **أطناب**’ı: eklemlere ve kemiklere ulaşan ve onları sıkan bir sinirdir.
**الإطنابُ**: övgü veya yergide sözde belâgattir.
**والإطْنابةُ**: Arap yayı kirişine bağlanan, sonra onun **كُظْر**’ı üzerine dolanan bir yürüyüş (kayış); ve **قَوْسٌ مُطَنَّبة**.

**طبن**:
Falan bu işe **طَبِنَ** olur; **يَطْبَنُ** **طَبانةً** ve **طَبَناً**; onu anladığı zaman; o hâlde o **طَبِنٌ**’dir. Ve denildi: **الطَّبَنُ** hayırdadır, **التَّبَنُ** şerdedir.
Ve denilir: o **أَطْبَنُ**’dur; yani: kapalı, kapalılığı şiddetli.
**والطُّبْنُ**: çocukların çizdikleri bir çizgidir; onunla oynarlar; ona **الرَّحَى** adını verirler; ve denildi: o **الطُّبنة**’dir.
**واطْبَأَنَّ**: **اطْمَأَنّ** için bir dildir (lehçedir).

**نطب**:
**النَّواطِبُ**: içecek süzgecinin **مِبْزَل**’inde yapılan deliklerdir; bir şeyin onunla süzüldüğü şeyde; ondan süzülür ve **يُبْتَزَلُ**. Tekili: **ناطِبةٌ**.

**نبط**:
**النَّبَطُ**: kuyu kazıldığında kuyunun dibinden fışkıran sudur; onun suyu **نَبَط** etti; **يَنبِط** **نَبْطاً** ve **نبوطاً**; ve biz suyu **أَنبَطْنا** ettik; yani: onu **استنبطناه** ettik; yani: ona ulaştık.
**والنَّبَطُ**: dağdan sağılır gibi çıkan şeydir; sanki kayanın yanlarından çıkan bir ter gibidir.
**والنَّبَطُ** ve **النُّبْطةُ**: atın koltuğunun altında olan bir beyazlıktır; her binek hayvanda ve davarda da; bazen ortaya çıkar da karın ve göğsü kaplar. **وشاةٌ نَبطاءُ**: süslü (alacalı); yahut **نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ**; yani beyazlık onun **جَوْز**’unu kuşatıcıdır; o da göğüstür. Eğer beyaz ise, o siyahlıkla **نبطاء**’dır; eğer siyah ise, o beyazlıkla **نبطاء**’dır. Zü’r-Rumme dedi ki:
كمِثلِ الجّوادِ الأَنْبَطِ البَطْنِ قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
**والنَّبَطُ** ve **النَّبيطُ**: takdirde **الحَبَشِ** ve **الحَبِيشِ** gibidir; onunla adlandırıldılar; çünkü onlar yeri ilk **استنبط** edenlerdir. Onlara nisbet: **نَبَطيٌّ**; ve onlar Irak’ın **سَواد**’ına inen bir kavimdir; hepsi: **الأنباط**.
**وعِلْكُ الأَنْباط**: o, yaraya yapıştırıcı olmak üzere konulan eritilmiş **الكامانيُّ**’dir.

**بطن**:
**البَطْنُ** her şeyde **الظَّهر**’in zıddıdır; yerin **بَطْن**’u ve onun **ظَهْر**’i gibi; ve **الباطِن** ile **الظّاهر** gibi; ve **البِطانة** ile **الظِّهارة** gibi; yani: elbisenin içi ve dışı. Aziz ve celil Allah dedi ki: “مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق” ve bazı tefsirde: **بطائنُها** onun **ظَواهِرهُا**’dır.
Erkeğin **بِطانة**’si: kavimden onun içli dışlı olduğu ve onların da onunla içli dışlı olduğu **وَليجَتُهُ**’dur; ve onun **بِطانتُه**: onun gizlisidir (iç yüzüdür). Böylece denilir: **أَهْل بِطانته**. Ve içi astarlı ve astarlanmış bir yorgan: **لحافٌ مبطون** ve **مُبَطَّنٌ**.
Kûfe ve Basra ve benzerlerinin **الباطنةُ**’si: onların ortasındaki toplanma yeridir. **والظّاهرة**: uzaklaşmış olan kısımdır.
Avucun **بَطْن**’u ve elin sırtı; ve koltuğun **باطن**’i; ve **بَطْن** demezler.
Mestin **باطن**’i: ayağın bitişik olduğu kısımdır.
Gizli nimet: tahsis edilmiş olan; açık olan: genel olan. Aziz ve celil Allah dedi ki: “وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً”.
**والبِطْنةٌ**: yemekten karnın dolmasıdır; çok maldan da **الأَشَر**’dir. Ondandır ki denildi: **نزتْ به البِطْنة**.
**ورَجُلٌ بطينٌ**: karnı iri; ve **رجلٌ بطينٌ**: malı çok da. Rü’be dedi ki:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
**ورَجُلٌ مَبْطونٌ**: **قَدْ بُطِنَ**; onda karın hastalığı vardır.
Tavuk **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını attı: onun yırtılması hakkında bir kinayedir; yani: onun dışkılaması.
Kadın **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını attı; yani: doğurdu. Ve kocaya onun karnını **نَثَرَتْ**; yani: onun çocuğunu çoğalttı.
Deve için **البِطانُ**, binek hayvan için kemer gibidir; çoğulu: **بُطُنٌ**; sayı: **أَبْطِنهٌ**. Ve senin binek hayvanı **تَبْطينُك**: onun karnını kamçıyla dövmen. Ve bu işte **تَبَطَّنْت**; yani: içine girdim, ta ki onun içini bildim. Ve yeri ve otu **تَبَطَّنْتُ**; yani: içinde dolaştım.
**ورَجُلٌ مِبْطان**: akşamüstleri içmede ve başkasında insanlardan kaybolur. Mütemmim dedi ki:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
Ve **ورَجُلٌ مِبْطانٌ**: arkadaşlarından ayrı olarak karnı iri olmaya devam eden, şiddetli bir yiyişle yiyen kimse olduğu zaman.
Ve dersin: sen bu işte tecrübece daha **أَبْطَنُ**’sın ve onunla ülfetçe daha uzunsun; yani: onun iç yüzünü daha iyi bilensin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطَبَنُ بالتحريك: الفطنةُ. يقال: طَبِنَ له يَطْبَنُ طَبَناً. وكذلك طَبَنَ له بالفتح يَطْبِنُ طَبانَةً وطَبانِيَةً وطُبونَةً، فهو طَبِنٌ وطابِنٌ، أي فطِنٌ حاذقٌ. وطَبَنْتُ النار: دفنتُها لئلا تطفأ؛ وذلك الموضع الطابونُ. ويقال: طابنْ هذه الحَفيرةً وطامِنْها. والمُطْبِنُ: مثل المطمئنّ. يقال اطْبَأنَّ، مثل اطْمأنَّ. وما أدري أيُّ الطَبْن هو، أيُّ الناس هو. والطبْنةُ: لعبة يقال لها بالفارسية سِدَرَهْ، والجمع طُبَن. وأنشد أبو عمرو:
تَدَكَّلَتْ بعدي وألْهَتْها الطُبَنْ
ونحن نعدو في الخَبارِ والجَرَنْ

##### Türkçe

**الطَبَنُ** (harekeleme ile): anlayışlılık. Denilir: **طَبِنَ** ona; **يَطْبَنُ** **طَبَناً**. Ve yine **طَبَنَ** ona (fetha ile) **يَطْبِنُ** **طَبانَةً** ve **طَبانِيَةً** ve **طُبونَةً**; o hâlde o **طَبِنٌ** ve **طابِنٌ**dur; yani anlayışlı, mahir. Ve **طَبَنْتُ النار**: onu söndürülmesin diye gömdüm; ve o yer **الطابونُ**dur. Ve denilir: **طابنْ** şu çukuru ve **طامِنْها**. Ve **المُطْبِنُ**: **المطمئنّ** gibi. Denilir **اطْبَأنَّ**, **اطْمأنَّ** gibi. Ve bilmem o hangi **الطَبْن**dır, yani o hangi insan(dır). Ve **الطبْنةُ**: Farsça **سِدَرَهْ** denilen bir oyun; çoğulu **طُبَن**. Ebû Amr inşâd etti:
**تَدَكَّلَتْ بعدي وألْهَتْها الطُبَنْ**
Ve biz **الخَبارِ** ve **الجَرَنْ** içinde koşuyoruz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ن ب
طنب ، طبن ، نطب ، نبط ، بطن ، بنط : مستعملات .
بنط : أما بنط فهو مهمل ، فإذا فُصل بين الباء والنون بياءٍ كان مستعملاً ، يقول أهلُ اليَمن للنساج : البِيَنطُ ، وعلى وزنه البِيَطْر ، وقد مرَّ تفسيره .
طنب : قال الليث : الطُّنْبُ : حَبلُ الخِباء والسُّرادق ونحوهما . وأطنابُ الشّجر : عروقٌ تتَشعّب من أُرومتها . وأطنابُ الجسد : عَصب تصل المفاصل والعظام وتشدّها .
وقال شمر : يقال : هو جارِي مطانِبِي ، أي : طُنْبُ بيته إلى طُنْب بيتي .
أبو عُبيد عن أبي زياد والكلابيّ : الأواخِيُّ : الأطناب ، واحدتها أَخِيّة . والأطنابُ : المبالغة في مدح أو ذَمِّ ، والإكثار فيه .
وقال الأصمعي : الإطنابةُ : السَّيرُ الذي على رأس الوَتَر من القَوس .
وقال الليث : هو سَير يوصل بوتر القَوس العربيّة ، ثم يُدار على كُظْرها . وقَوْسٌ مُطَنَّبةٌ .
وقال النَّمِر بن تَوْلب :
كأنّ امرأ في الناس كنتَ ابنَ أُمَّه
على فَلَجٍ من بطن دَجلة مُطْنِبِ
على فَلج ، أي : على نَهْر مُطْنِب : بعيد الذهاب ، يعني هذا النهر ، ومنه : أطنب في كلامه : إذا أبعد ، يقول : من كنت أخاه فإنما هو على بحر من البحور من الخصب والسَّعة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المُطْنِبُ : المدّاحُ لكل أحد . والمِطْنَبُ : المِصفاة .
وقال غيره : الإطنابةُ : سَيرُ الحِزام المعقود إلى الإبزيم ، وجمعه الأطانيب .
وقال سلامة :
حتى استغثن بماء الملح ضاحِيَةً
يرْكُضْنَ قد قَلِقَتْ عَقدُ الأطانيبِ
وقيل : عقدُ الأطانيب : الألبابُ والحُزُم إذا استرخت ، وحيلٌ أطانيبُ : يتبَعُ بعضُها بعضاً ، ومنه قول الفَرَزدق :
وقد رأى مُصْعَبٌ في ساطعٍ سَبِطٍ
منها سوابقُ غاراتٍ أطانيبِ
يقال : رأيت إطْنابةً من خيل وطير . وفرسٌ أطنبُ : إذا كان طويلَ القَرَى ، وهو عيب ، ومنه قول النابغة :
لقد لَحِقْتُ بأولَى الخيل يَحْمِلُني
كبْداءُ لا شَنَجٌ فيها ولا طَنَبُ
وجيشٌ مِطْنَابٌ : بعيدُ ما بين الطَّرَفين ، لا يكاد ينقطع ، قال الطَّرِمّاح :
عَمِّي الذي صَبَح الحَلائبَ غُدْوَةً
من نَهْرَوان بجَحْفَل مِطْنابِ
وقال أبو عمرو : التَّطنيبُ : أن تُعلِّق السقاءَ من عمود البيت ثم تَمخَضه . والمَطْنَبُ : حبلُ العاتق ، وجمعه مَطانِب .
وقال امرؤ القيس :
وإذ هي سَوداءُ مثلُ الفَحيم
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكَبا
ويقال للشمس إذا تَقَضَّبَتْ عند طلوعها : لها أطناب ، وهي أشعَّةٌ تمتدّ كأنها القُضُب .
وفي حديث عمر : أن الأشْعث تزوّج امرأةً على حكمها ، فردّها إلى أطناب بيتها ، يعني ردّها إلى مهر مثلها من نسائِها .
والأطناب : الطوال من حِبَال الأخْبية ، والأُصُرُ : القِصارُ ، واحدُها إصار .
وقال أبو زيد : الأطنابُ : ما شَدُّوا به البيت من الحبال بين الأرض والطرائق . والأصر إلى الكسر .
طبن : قال الليث : طَبِنَ فلانٌ لفلان يَطْبَن طَبانةً وطَبَناً : إذا فَطِنَ له فهو طَبِن .
شمر : قال أبو زيد : طَبِنتُ به أطبَنُ طَبَناً ،
وطَبَنتُ أَطْبَن طبانةً ، وهو الخَدْع .
قال : وقال أبو عُبيدة : الطَّبانة والتَّبانة واحدٌ ، وهما شدة الفِطْنة .
وقال اللحياني : هي الطّبانة والطبانية ، والتّبانة والتَّبانية ، واللّقانة واللَّقانية ، واللَّحانةُ واللَّحانية ، معنى هذه الحروف واحد . ورجلٌ طَبِنٌ تَبِنٌ لَقِنٌ لَحِنٌ .
وفي الحديث : أن حبشيّاً زُوِّج روميّةً فطَبِنَ لها غلام رومي فجاءت بولد كأنه وزغة .
قال شمر : طبن لها غلام ، أي : خيّبها وخَدَعها ، وأنشد :
فقلت لها بل أنت حَنّةُ حَوقَلٍ
جَرَى بالفِرَى بيني وبينكِ طابِنُ
أي : رفيقٌ بذلك ، داهٍ خِبٌّ عالم به .
أبو عُبيد : ما أدري أيُّ الطبن هو ، كقولك : ما أدري أي الناس هو .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الطبَن لعبة يقال لها السُّدَّر ، وأنشد :
يَبتْنَ يلعَبْنَ حوَالَي الطَّبَنْ
وقال الليث : الطّبنُ : خطّةٌ يخطها الصبيان يلعبون بها مستديرةٌ يسمونها الرحا . ويقال : الطِّبْر ، وأنشد :
من ذكر أطلالٍ ورَسْمٍ ضاحِي
كالطِّبن في مختلَفِ الرِّياح
ورواه بعضهم كالطَّبْل .
اللحياني : اطمأنّ قلبُه ، واطبأنَّ ، وطامَن له ظهره ، وطابنه ، وهي الطُّمأنينة والطُبَأنينة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطُّنْبَةُ : صوتُ الطُّنبور ، ويقال للطنبور : طُبْنٌ .
وأنشد :
فإنّك منّا بيْن خيلٍ مُغيرةٍ
وخَصم كعُورِ الطُّبْن لا يَتَغَيّبُ
نطب : أبو العباس عن ابن الأعرابي : النَّطَابُ : حبلُ العاتِق ، وأنشد :
نحن ضَربناه على نِطابه
قُلْنَا به قُلْنا به قُلْنَا به
قلنا به ، أي : قتلناه ، قال : والمِنْطَبَةُ والمِنْطَبُ : المِصْفاةُ ، وخُرُوق المِصفاة تُدْعَى النَّواطب ، وأنشد :
ذِي نَواطِبَ وابتزالِ
عمرو عن أبيه : النَّطْبُ : نَقْرُ الأُذن ؛ يقال : أنْطب أُذنَه ، وأنقر ، وبَلّط أُذُنه بمعنًى واحد .
نبط : قال اللّيث : النَّبَطُ : الماء الذي يَنْبُطُ من قَعر البئر إذا حُفرت ؛ وقد نَبَط ماؤها يَنْبِط نَبْطاً ونُبوطاً وأنبطنا الماء ، أي : استنبطناه وانتهينا إليه . قال : وكذلك ما يتحلّب من الجبل كأنه عَرَقٌ يخرج من أعراض الصخر ؛ يقال لذلك الماء : النَّبَط .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : حَفَر فأثلجَ إذا بلغ الطين ، فإذا بلغ الماء قيل : أنبط ،
فإذا كَثُر الماءُ قيل : أماهَ وأمْهَى ، فإذا بلغ الرّملَ قيل : أسْهب .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للرجل : إذا كان يَعِدُ ولا يُنْجِزُ : فلانٌ قريبُ الثّرَى ، بعيدُ النَّبَط .
وقال غيره : يقال فلانٌ لا يُنالُ نَبَطُه ، إذا وُصف بالعِزّ والمَنَعة حتى لا يجد عدوّه سبيلاً إلى أن يَتهَضّمه فيما تحت يده ، وقال الشاعر :
قريبٌ ثَراه ما ينالُ عَدُوُّه
له نَبَطاً آبِي الهَوانِ قَطُوبُ
أبو عُبيد عن أبي زيد في شيات المعزى قال : النَّبطاءُ : البيضاءُ الجنبيْن . وقال أبو عُبيدة : إذا كان الفرس أبيضَ البطن فهو أنبط ، وقال ذو الرُّمة يَصِف الصبح :
كمِثل الحِصان الأنْبطِ البَطْن قائماً
تمايل عنه الجُلُّ فاللّوْنُ أشقرُ
وقال الليث : النَّبَطُ والنُّبْطةُ : بياضٌ تحت إبط الفرس ، ورُبّما عَرُض حتى يَغْشَى البطن والصدر . قال : وشاةٌ نَبطاءُ : مُوَشّحةٌ ، أو نَبطاء مُحْوَرّة ، فإذا كانت بيضاء فهي نَبطاء بسوادٍ ، وإن كانت سوداء فهي نَبطاء ببياض . قال : والنَّبَطُ والنَّبِيطُ كالحَبَش والحَبِيش في التقدير . قال : والنِّسبة نَبَطِيّ ، وهو اسم جِيل ينزلون السَّواد ، والجميع الأنباط . قالوا : وعِلَلُ الأنْباط : هو الكامان المُذاب يُجعل لَزوقاً للجرح .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال رجل نُبَاطِي وبِنَاطي ، ولا تقل بَنَطِيّ .
وقال غيره : تَنَبّط فلان : إذا انتمى إلى النبط . واسْتنبط الفقيه : إذا استخرج الفِقَه الباطنَ باجتهاده وفَهْمِه . وقال الله تعالى : ( لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ) ( النساء : 83 ) ، وقال الزَّجاج : معنى يستنبطونه في اللغة : يستخرجونه ، وأصله من النَّبَط ، وهو الماء الذي يخرج من البئر أوّلَ ما تُحفر ، يقال من ذلك : أنبط في غَضْراء ، أي : استنبط الماء من طين حُرّ قال : والنَّبَطُ إنما سُمُّوا نَبطاً لاستنباطهم ما يخرج من الأرضين . ووعْسَاءُ النُّبيط ويقال : النُّمَيْط رَمْلةٌ معروفة بالدَّهْناء .
بطن : البَطْنُ : بَطْنُ الإنسان معروف ، وهي ثلاثة أبْطُن إلى العشر ، وبطونٌ كثيرة لما فوق العشر ، وتصغيرُ البَطْن : بُطيْن .
والبُطَيْنُ : نجمٌ من منازل القمر بين الشَرطَيْن والثُّرَيا وأكثرُ ما جاء مصغّراً عن العرب وهو بطن بُرج الحَمَلُ والشرطَان قرناه .
أبو حاتم عن الأصمعي : بَطَن فلان بفلان يبْطُن به بُطوناً : إذا كان خاصاً به ، داخلاً في أمره . ويقال : إن فلاناً لذو بِطانة بفلان ، أي : ذو علم بداخلة أمره . ويقال : أنت أبْطنتَ فلاناً دوني ، أي جعلتَه أخَصَّ بك مني ، وهو مُبْطَن : إذا أدخله في أمره وخُصّ به دون غيره ، وصار من أهل دَخْلَتِه وقال الله جلّ وعزّ :
) ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ ) ( آل عمران : 118 ) .
قال الزجاج : البِطَانةُ : الدُّخلاء الذين يُنبسط إليهم ويُستبطنون ، يقال : فلان بِطانةٌ لفلان ، أي : مُداخِلٌ له مؤانس . والمعنى : أن المؤمنين نهُوا أن يَتّخذوا المنافقين خاصّتهم ، ويُفضوا إليهم بأسرارهم .
وقال الأصمعي : يقال : أبطن فلان السّيفَ كَشّه : إذا جعله تحت خَصْره . ويقال : بطّن فلان ثَوْبه تَبْطيناً وهي البِطَانة والظِّهارة ، قال الله تعالى : ( فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا مِنْ ) ( الرحمن : 54 ) .
قال الفراء في قوله : ( تُكَذِّبَانِ مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا ) ( الرحمن : 54 ) قد تكون البِطانة ظِهارة ، والظِّهارة بطانة ، وذلك أن كل واحد فيها قد يكون وجهاً . وقد تقول العرب : هذا ظَهْرُ السماء لظاهرها الذي تراه .
وقال غير الفراء : البِطَانةُ : ما بَطَن من الثوب وكان من شَأْن الناس إخفاؤه . والظِّهارةُ : ما ظهر وكان من شأن الناس إبداؤه وإنما يجوز ما قاله الفراء في ذي الوجهين المتساويين ، إذ وَلى كلّ واحد منهما قوماً لحائط يَلِي أحدُ صَفْحيه قوماً ، والصَّفْحُ الآخَرُ قوماً آخرين ، فكلُّ وجه من الحائط ظهرٌ لمن يَليه ، وكلُّ واحدٍ من الوجهين ظَهْرٌ وبَطْنٌ ، وكذلك وَجْها الجبل وما شاكله . فأما الثّوبُ فلا يجوز أن تكون بِطانتهُ ظهارة ، وظهارتهُ بِطانة ، ويجوز أن يُجعل ما يلينا من وجه السماء والكواكب ظهراً وبَطناً ، وكذلك ما يَلينا من سُقوفِ البيت .
وقال الأصمعي : يقال : ضَرب فلان البعيرَ فبَطَن له : إذا ضربه تحت البَطْن ، وأنشد :
إذا ضَربت مُوقَراً فابْطُنْ له
تحت قُصَيْرَاه ودونَ الجُلّهْ
ويقال : بطَنَه الداء ، وهو يَبْطُنه : إذا دَخله بُطوناً . والبَطْنُ من الأرض : الغامض الداخل ، والجميع البُطْنان . ويقال : شأوٌ بَطين ، أي : بعيد .
وأنشد :
وبَصْبَص بين أدَاني الغَضَى
وبين عُنَيزةَ شَأْواً بَطينَا
أبو عبيد عن الأصمعي : بُطَانُ الريش : ما كان تحت العَسِيب ، وظُهْرانُه : ما كان فوق العَسِيب .
ويقال : رَأَسَ سهمه بظُهران . ولم يَرِشْه ببُطْنان ، لأن ظُهرانَ الرِّيش أَوْفَى وأتم ، وبطنانُ الريش قصارٌ ، وواحد البُطْنان بطن ، وواحد الظُّهران ظهر . والعَسِيبُ : قضيبُ الريش في وَسَطه .
وقال غيره عن الأصمعي : بَطِنَ الرجلُ يَبْطَن بطَناً وبِطْنةً : إذا عَظُم بطنهُ .
وقال القُلاخ :
ولم تَضَع أولادَها من البَطَنْ
ولم تُصِبه نَعْسَةٌ على غَدَنْ
ويقال : ثَقُلت عليه البِطْنة : وهي الكِظة .
ويقال : ليس للبِطْنة خيرٌ من خَمصة تتبعها ، أراد بالخَمصة : الجوْعة .
ويقال : مات فلان بالبَطَن . وأتى فلان الوادِيَ فتبطّنه ، أي : دخل بطنَه . والبِطَانُ : الحِزامُ الذي يلي البَطْن .
ويقال للذي لا يزال ضَخم البَطْن : مِبطان ، فإذا قالوا : رجلٌ مُبطَّنٌ فمعناه أنه خميص البَطن .
قال مُتَمّم بن نُويْرة :
فتًى غيرَ مِبطان العشيات أرْوَعا
الحرانيُّ عن ابن السكِّيت : رجلٌ مُبَطَّن : خميصُ البطن . وامرأة مُبَطَّنة .
وقال ذو الرُّمة :
رَخِيماتُ الكلامِ مُبَطّناتٌ
جواعل في البُرى قَصَبا خِدالا
ورجلٌ بَطين : عظيم البطن . ورجلٌ مبطونٌ : يشتكي بطنَه .
وفي الحديث : ( المبطون شهيدٌ ) : إذا مات بالبطن . ورجلٌ بَطن : لا يهمه إلا بَطنُه . ورجل مِبطانٌ : إذا كان لا يزال ضخم البطن من كثرة الأكل .
ومن أمثال العرب التي تُضرب للأمر إذا اشتد : التَقَتْ حَلْقتا البِطان . ومن صفات الله جلّ وعزّ : ( الظاهر والباطن ) تأويلها :
ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في تمجيد الرّب : ( اللّهُم أنت الظّاهرُ فليس فوقك شيء ، وأنت الباطنُ فليس دُونَك شيء ) .
وقيل معناه : أنه علم السرائر والخفيات ، كما علم كلَّ ما هو ظاهر للخلق .
وقال الليث : الباطِنةُ من البَصرة والكوفة : مجتمَع الدُّور والأسواق في قصبتها . والضاحيةُ : ما تنَحَّى عن المساكن وكان بارزاً .
ويقال : بَطْنُ الراحة ، وظَهر الكف . ويقال : باطنُ الإبط ، ولا يقال بطنُ الإبط . وباطنُ الخف : الذي يليه الرِّجْل . والنِّعمةُ الباطنةُ : الَّتي قد خَصّت . والظاهرةُ : التي قد عَمّت .
والبِطْنةُ : امتلاءُ البَطْن وهي الأَشَر من كثرة المال أيضاً .
ورُويَ عن إبراهيم النَّخَعِيّ أنه كان يُبَطِّن لحيته ويأخذ من جوانبها .
قال شمر : معنى يُبَطن لحيته ، أي : يأخذ من تحت الحنك والذّقَن الشعرَ .
وقال ابن شميل : بُطْنانُ الأرض : ما تَواطَأ في بطون الأرض سهلِها وحَزْنِها ورياضِها ، وهي قرار الماء ومُستنْقعُه ، وهو البواطن والبطون .
يقال : أخذ فلانٌ باطناً من الأرض ، وهي : أبطأ جُفوفاً من غيرها . ورجلٌ بِطين الكُرْز : إذا كان يخبأ زاده في السّفر ويأكل زاد صاحبه .
وقال رُؤبة يَذمّ رجلاً :
أو كُرّزُ يمْشي بَطينَ الكرَّزْ
ويقال : ألْقت المرأة ذا بَطنِها ، أي :
وَلدت . وألْقت الدَّجاجةُ ذا بَطنِها : إذا باضت .
وقال الليث : لحافٌ مَبْطون ومُبَطن . ويقال : أنت أبْطَنُ بهذا الأمر ، أي : أخْبرُ بباطنه . وتبطنْتُ الأمر ، أي : عَلِمت باطنَه . وتبطنْتُ الواديَ ، أي : دَخلْت بطنَه وجولْتُ فيه .
أبو عبيد عن الأصمعي : البِطَانُ للقَتَب خاصّةً ، وجمعُه أبطنة والحِزامُ للسّرج .
قال : وقال أبو زيد والكسائي : أبطنتُ البعير : إذا شَددت بِطانه .
وقال ذو الرمة في بيت له :
أوْ مُقحمٌ أضعفَ الإبطانَ خَادجُه
بالأمْس فاستأخر العِدْلان والقَتَبُ
شبّه الظليم بحمل أدعج أضعف حَادجُه شَدَّ بطانه عليه فاسترخى ، فشبّه استرخاء عِكْمَيه عليه باسترخاء جناحيِ الظليم .
أبو عبيد عن الأصمعي : بَطَنت البعيرَ أبطنه : شَددتَ بِطانة .
قلت : وقد أنكر أبو الهيثم هذا الحرف على الأصمعي : بَطَنت وقال : لا يجوز إلا أبطنت ؛ واحتج ببيت ذي الرُّمة ، قلت : وبَطَنت لغةٌ أيضاً .
ابن شُميل : يقال : بُطِن حَملُ البعيرِ وواضَعَه حتى يَتضع ، أي : حتى يسترخي على بطنه ويتمكن الحملُ منه . ويقال : تبطّن الرجل جاريتَه : إذا باشرها ولَمَسها .
وقال امرؤ القيس :
ولم أتبطن كاعباً ذاتَ خَلْخال
وقال شمر : تبطنها : إذا باشر بطنُه بطنَها في قوله :
إذا أَخُو لذّة الدنيا تبطنها
وقال أبو عبيدة : في باطن وظيفَي الفرس أَبطَنان ، وهما عِرقان استبطنا الذراع حتى انغمسا في عَصَب الوَظيف .
ويقال : استبطن الفَحْلُ الشَّوْلَ : إذا ضربها كلَّها فلُقحت ، كأنه أودع نُطفَته بطونها .
ومنه قول الكميت :
وخَبَّ السَّفا واستبطنَ الفَحْلُ والتَقَتْ
بأمْعَزها بُقْعُ الجنادبِ تَرْتَكلْ

##### Türkçe

ط ن ب
**طنب** ، **طبن** ، **نطب** ، **نبط** ، **بطن** ، **بنط** : kullanılmış olanlardır.

**بنط** : **بنط**’a gelince, o ihmaldir; fakat **الباء** ile **النون** arasına bir **ياء** ayrılırsa kullanılmış olur; Yemen ehli dokumacıya: **البِيَنطُ** der; onun vezninde **البِيَطْر** vardır; onun tefsiri geçmişti.

**طنب** : Leys dedi: **الطُّنْبُ**: çadırın ve seradağın ipi ve benzerleri. Ağaçların **أطنابُ**’ı: köklerinden dallanan damarlar. Bedenin **أطنابُ**’ı: eklemleri ve kemikleri birleştiren ve onları sıkan sinir.

Şemmer dedi: denir ki: o benim **مطانِبِي** komşumdur; yani: evinin **طُنْبُ**’u benim evimin **طُنْبُ**’una (yakındır).

Ebû Ubeyd, Ebû Ziyâd ve Kelâbî’den: **الأواخِيُّ**: **الأطناب**’dır; tekili **أَخِيّة**’dir. Ve **الأطنابُ**: bir övgüde veya yergide mübalağa ve onda çoğaltmadır.

Asmaî dedi: **الإطنابةُ**: yayın kirişinin başında olan kayıştır.

Leys dedi: o, Arap yayının kirişiyle birleştirilen bir kayıştır; sonra onun **كُظْر**’u üzerine dolanır. Ve **قَوْسٌ مُطَنَّبةٌ**.

Nemer b. Tevleb dedi:
كأنّ امرأ في الناس كنتَ ابنَ أُمَّه
على فَلَجٍ من بطن دَجلة مُطْنِبِ

**على فَلَج**; yani: **نَهْر مُطْنِب** üzerinde: gidişi uzak; yani bu nehir. Ve ondan: **أطنب في كلامه**: uzaklaştırdığı zaman. Der ki: kimin kardeşi olduysan, ancak o, bereket ve genişlikten denizlerden bir deniz üzerindedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُطْنِبُ**: herkes için meddah. **المِطْنَبُ**: süzgeç.

Başkası dedi: **الإطنابةُ**: tokaya bağlanan kuşağın kayışı; çoğulu **الأطانيب**.

Selâme dedi:
حتى استغثن بماء الملح ضاحِيَةً
يرْكُضْنَ قد قَلِقَتْ عَقدُ الأطانيبِ

Ve denildi: **عقدُ الأطانيب**: gevşediği zaman bağlar ve kuşaklardır. Ve **حيلٌ أطانيبُ**: bazısı bazısını takip eder. Ve ondan Ferazdak’ın sözü:
وقد رأى مُصْعَبٌ في ساطعٍ سَبِطٍ
منها سوابقُ غاراتٍ أطانيبِ

Denir ki: at ve kuştan bir **إطْنابة** gördüm. Ve **فرسٌ أطنبُ**: **القَرَى**’sı uzun olduğu zaman; bu bir ayıptır. Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
لقد لَحِقْتُ بأولَى الخيل يَحْمِلُني
كبْداءُ لا شَنَجٌ فيها ولا طَنَبُ

Ve **جيشٌ مِطْنَابٌ**: iki uç arasındaki mesafe uzak; neredeyse kesilmez. Tarimmâh dedi:
عَمِّي الذي صَبَح الحَلائبَ غُدْوَةً
من نَهْرَوان بجَحْفَل مِطْنابِ

Ebû Amr dedi: **التَّطنيبُ**: kırbayı ev direğinden asman, sonra onu çalkalaman. **المَطْنَبُ**: omuz askısının ipi; çoğulu **مَطانِب**.

İmruü’l-Kays dedi:
وإذ هي سَوداءُ مثلُ الفَحيم
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكَبا

Ve güneşe, doğuşunda **تَقَضَّبَتْ** olduğu zaman denir: onun **أطناب**’ı vardır; o, sanki çubuklar gibi uzayan ışınlardır.

Ömer’in hadisinde: **الأشْعث** bir kadını onun hükmü üzere nikâhladı; sonra onu evinin **أطناب**’ına geri çevirdi; yani onu, kadınlarından benzerinin mehri(ne) geri çevirdi.

Ve **الأطناب**: çadırların iplerinden uzun olanlardır. Ve **الأُصُرُ**: kısa olanlardır; tekili **إصار**.

Ebû Zeyd dedi: **الأطنابُ**: yeryüzü ile direkler arasında iplerden evle bağladıkları şeydir. Ve **الأصر** kırmaya (yakındır).

**طبن** : Leys dedi: **طَبِنَ** falan, falana **يَطْبَن** **طَبانةً** ve **طَبَناً**: ona karşı zeki olduğu zaman; o halde o **طَبِن**’dir.

Şemmer: Ebû Zeyd dedi: **طَبِنتُ** onunla, **أطبَنُ** **طَبَناً**;
ve **طَبَنتُ أَطْبَن طبانةً**; bu, aldatmadır.

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الطَّبانة** ile **التَّبانة** birdir; ikisi de zekânın şiddetidir.

Lihyânî dedi: o, **الطّبانة** ve **الطبانية**; ve **التّبانة** ve **التَّبانية**; ve **اللّقانة** ve **اللَّقانية**; ve **اللَّحانةُ** ve **اللَّحانية**; bu harflerin manası birdir. Ve bir adam: **طَبِنٌ** **تَبِنٌ** **لَقِنٌ** **لَحِنٌ**.

Hadiste: Habeşli bir adam Rumiyye ile evlendirildi; ona bir Rum oğlan **فطَبِنَ**; o da kertenkele gibi bir çocuk doğurdu.

Şemmer dedi: ona bir oğlan **طبن**; yani onu hayal kırıklığına uğrattı ve aldattı. Ve şu beyiti okudu:
فقلت لها بل أنت حَنّةُ حَوقَلٍ
جَرَى بالفِرَى بيني وبينكِ طابِنُ

Yani: bununla yoldaş; kurnaz, hilekâr, onu bilen.

Ebû Ubeyd: hangi **الطبن** olduğunu bilmiyorum; senin “hangi insan olduğunu bilmiyorum” demen gibi.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطبَن** **السُّدَّر** denilen bir oyundur. Ve okudu:
يَبتْنَ يلعَبْنَ حوَالَي الطَّبَنْ

Leys dedi: **الطّبنُ**: çocukların çizdiği, onunla oynadıkları, yuvarlak bir çizgidir; ona **الرحا** derler. Ve denir: **الطِّبْر**. Ve okudu:
من ذكر أطلالٍ ورَسْمٍ ضاحِي
كالطِّبن في مختلَفِ الرِّياح

Bazıları onu **كالطَّبْل** diye rivayet etti.

Lihyânî: kalbi **اطمأنّ** oldu; ve **اطبأنَّ**; ve sırtı ona **طامَن** oldu; ve **طابنه**; bunlar **الطُّمأنينة** ve **الطُبَأنينة**’dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الطُّنْبَةُ**: **الطُّنبور**’un sesidir. Ve **الطنبور**’a **طُبْن** denir.

Ve okudu:
فإنّك منّا بيْن خيلٍ مُغيرةٍ
وخَصم كعُورِ الطُّبْن لا يَتَغَيّبُ

**نطب** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّطَابُ**: omuz askısının ipi. Ve okudu:
نحن ضَربناه على نِطابه
قُلْنَا به قُلْنَا به قُلْنَا به

**قلنا به**; yani: onu öldürdük. Dedi: **المِنْطَبَةُ** ve **المِنْطَبُ**: süzgeçtir. Süzgecin deliklerine **النَّواطب** denir. Ve okudu:
ذِي نَواطِبَ وابتزالِ

Amr, babasından: **النَّطْبُ**: kulağı delmektir; denir: kulağını **أنْطب** etti; ve **أنقر**; ve kulağını **بَلّط** etti; mana bakımından birdir.

**نبط** : Leys dedi: **النَّبَطُ**: kuyu kazıldığı zaman dibinden **يَنْبُطُ** eden sudur. Ve onun suyu **نَبَط** eder: **يَنْبِط** **نَبْطاً** ve **نُبوطاً**. Ve biz suyu **أنبطنا**; yani onu çıkardık ve ona ulaştık. Dedi: dağdan sızan, sanki bir ter gibi kayanın yanlarından çıkan şey de böyledir; o suya **النَّبَط** denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kazdı da çamura ulaştığı zaman **أثلج** etti denir; suya ulaştığı zaman **أنبط** denir;
su çoğaldığı zaman **أماهَ** ve **أمْهَى** denir; kuma ulaştığı zaman **أسْهب** denir.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: adama denir; eğer vaat eder de yerine getirmezse: falan **قريبُ الثّرَى** (toprağa yakın), **بعيدُ النَّبَط** (nabat’tan uzak).

Başkası dedi: denir: falanın **نَبَطُه** elde edilemez; izzet ve menaat ile vasfedildiği zaman; öyle ki düşmanı, elinin altındakilerde onu ezmeye bir yol bulamaz. Şair dedi:
قريبٌ ثَراه ما ينالُ عَدُوُّه
له نَبَطاً آبِي الهَوانِ قَطُوبُ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, keçilerin alâmetlerinde dedi: **النَّبطاءُ**: iki yanı beyaz olan. Ebû Ubeyde dedi: atın karnı beyaz olursa o **أنبط**’tır. Zü’r-Rumme sabahı vasfederken dedi:
كمِثل الحِصان الأنْبطِ البَطْن قائماً
تمايل عنه الجُلُّ فاللّوْنُ أشقرُ

Leys dedi: **النَّبَطُ** ve **النُّبْطةُ**: atın koltuğunun altında beyazlıktır; bazen genişler de karnı ve göğsü kaplar. Dedi: **شاةٌ نَبطاءُ**: alacalı; yahut **نَبطاء مُحْوَرّة**. Eğer beyaz ise o, siyahlıkla **نَبطاء**’dır; eğer siyah ise o, beyazlıkla **نَبطاء**’dır. Dedi: **النَّبَطُ** ve **النَّبِيطُ** takdirde **الحَبَش** ve **الحَبِيش** gibidir. Dedi: nisbet **نَبَطِيّ**’dir; o, **السَّواد**’da yerleşen bir kavmin adıdır; hepsi **الأنباط**’tır. Dediler: **عِلَلُ الأنْباط**: yaraya yapıştırıcı yapılmak üzere konulan eritilmiş **الكامان**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: adam **نُبَاطِي** ve **بِنَاطي**; **بَنَطِيّ** deme.

Başkası dedi: falan **تَنَبّط** etti: Nabat’a mensup olduğu zaman. Ve fakih **اسْتنبط** etti: içteki fıkhı, içtihadı ve anlayışıyla çıkardığı zaman. Allah تعالى dedi: **( لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ )** **( النساء : 83 )**. Ve Zecâc dedi: dilde **يستنبطونه**’nun manası: onu çıkarırlar; aslı **النَّبَط**’tandır; o, kuyu ilk kazıldığı zaman çıkan sudur. Bundan denir: **أنبط** etti **في غَضْراء**; yani serbest çamurdan suyu çıkardı. Dedi: **النَّبَطُ** ancak, yerlerden çıkan şeyi çıkarmaları sebebiyle **نَبطاً** diye adlandırıldılar. Ve **وعْسَاءُ النُّبيط**; ve denir: **النُّمَيْط**: **الدَّهْناء**’da bilinen bir kumluktur.

**بطن** : **البَطْنُ**: insanın karnı, bilinir. O, üç **أبْطُن**’dan ona kadardır; onun üstü için, ondan fazla olana **بطونٌ كثيرة**. **البَطْن**’ün küçültmesi: **بُطيْن**.

Ve **البُطَيْنُ**: **الشَرطَيْن** ile **الثُّرَيا** arasında ay menzillerinden bir yıldızdır; Araplardan çoğu kez küçültme olarak gelmiştir; o, **الحَمَلُ** burcunun karnıdır; **الشرطَان** onun iki boynuzudur.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: falan, falanla **بَطَن** eder, onunla **يبْطُن** eder **بُطوناً**: ona özel olduğu, işine dâhil olduğu zaman. Ve denir: falan, falanla bir **بِطانة** sahibidir; yani onun işinin iç yüzüne dair bilgi sahibidir. Ve denir: sen falanı benden yana **أبْطنتَ**; yani onu bana karşı senden daha özel kıldın. Ve o **مُبْطَن**’dır: onu işine soktuğu ve başkası dışında ona tahsis ettiği zaman; ve onun **دَخْلَتِه** ehlinden oldu. Allah جلّ وعزّ dedi:
) ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ ) **( آل عمران : 118 )** .

Zecâc dedi: **البِطَانةُ**: kendilerine açılıp içe alınan içli dışlı kimselerdir; denir: falan, falanın **بِطانة**’sıdır; yani onunla içli dışlı, ünsiyet eden. Mana: müminlerin, münafıkları kendilerine has kimseler edinmekten ve sırlarını onlara açmaktan nehyedilmeleridir.

Asmaî dedi: denir: falan kılıcı **أبطن** etti **كَشّه**: onu belinin altına koyduğu zaman. Ve denir: falan elbisesini **بطّن** etti **تَبْطيناً**; bu, **البِطَانة** ve **الظِّهارة**’dır. Allah تعالى dedi: **( فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا مِنْ )** **( الرحمن : 54 )** .

Ferrâ, şu sözünde: **( تُكَذِّبَانِ مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَآئِنُهَا )** **( الرحمن : 54 )** dedi: **البِطانة** bazen **ظِهارة** olabilir; ve **الظِّهارة** (da) **بطانة** (olabilir). Bu, her birinin onda bir yüz olabilmesi sebebiyledir. Araplar şöyle de der: gördüğün dış yüzü için “bu, göğün **ظَهْرُ**’üdür”.

Ferrâ’dan başkası dedi: **البِطَانةُ**: elbiseden içte olan ve insanların gizlemesi âdet olan şeydir. **الظِّهارةُ**: dışta olan ve insanların göstermesi âdet olan şeydir. Ferrâ’nın dediği, ancak iki eşit yüzlü şeyde caiz olur; zira her birini, bir duvarın bir yüzüne bir kavmi, öteki yüzüne başka bir kavmi komşu kıldı; duvarın her yüzü, ona komşu olana göre bir **ظهر**’dür; ve iki yüzden her biri **ظَهْر** ve **بَطْن**’dür; dağın iki yüzü ve benzeri de böyledir. Ama elbise: onun **بِطانة**’sının **ظهارة** olması ve **ظهارته**’nin **بِطانة** olması caiz değildir. Göğün yüzünden ve yıldızlardan bize bitişik olanı **ظهراً** ve **بطناً** kılmak caiz olur; evin tavanlarından bize bitişik olan da böyledir.

Asmaî dedi: denir: falan deveyi vurdu da ona **بَطَن** etti: onu karnın altından vurduğu zaman. Ve okudu:
إذا ضَربت مُوقَراً فابْطُنْ له
تحت قُصَيْرَاه ودونَ الجُلّهْ

Ve denir: hastalık onu **بطَن** etti; o da onu **يَبْطُنه**: ona **بُطوناً** girdiği zaman. Ve yerin **البَطْنُ**’ü: içe girik, gizli olandır; hepsi **البُطْنان**’dır. Ve denir: **شأوٌ بَطين**; yani uzak.

Ve okudu:
وبَصْبَص بين أدَاني الغَضَى
وبين عُنَيزةَ شَأْواً بَطينَا

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: tüyün **بُطَانُ**’ı: **العَسِيب**’in altında olan şeydir; onun **ظُهْرانُ**’ı: **العَسِيب**’in üstünde olan şeydir.

Ve denir: okunu bir **ظُهران** ile baş yaptı. Ve onu bir **بُطْنان** ile tüylemedi; çünkü tüyün **ظُهران**’ı daha vefalı ve daha tamdır; tüyün **بطنان**’ı kısadır. **البُطْنان**’ın teki **بطن**; **الظُّهران**’ın teki **ظهر**. **العَسِيبُ**: tüyün ortasındaki çubuktur.

Asmaî’den başkası dedi: adam **بَطِنَ** eder: **يَبْطَن** **بطَناً** ve **بِطْنةً**: karnı büyüdüğü zaman.

Kulâh dedi:
ولم تَضَع أولادَها من البَطَنْ
ولم تُصِبه نَعْسَةٌ على غَدَنْ

Ve denir: ona **البِطْنة** ağır geldi; o, tıka basa doymadır.

Ve denir: **البِطْنة** için, onu takip eden bir **خَمصة**’dan daha hayırlı bir şey yoktur; **الخَمصة** ile açlığı kastetti.

Ve denir: falan **بالبَطَن** öldü. Ve falan vadiye geldi de onu **فتبطّنه**; yani onun karnına girdi. Ve **البِطَانُ**: karna bitişik olan kuşaktır.

Ve karnı sürekli büyük olana denir: **مِبطان**. “**رجلٌ مُبطَّنٌ**” dedikleri zaman manası: karnı içeri çekik olandır.

Mütemmim b. Nuveyra dedi:
فتًى غيرَ مِبطان العشيات أرْوَعا

Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **رجلٌ مُبَطَّن**: karnı içeri çekik. Ve **امرأة مُبَطَّنة**.

Zü’r-Rumme dedi:
رَخِيماتُ الكلامِ مُبَطّناتٌ
جواعل في البُرى قَصَبا خِدالا

Ve **رجلٌ بَطين**: karnı büyük. Ve **رجلٌ مبطونٌ**: karnından şikâyet eder.

Hadiste: **( المبطون شهيدٌ )**: karından öldüğü zaman. Ve **رجلٌ بَطن**: onu ancak karnı kaygılandırır. Ve **رجل مِبطانٌ**: çok yemekten karnı sürekli büyük olduğu zaman.

Arapların, iş şiddetlendiği zaman darb-ı mesel olarak vurdukları mesellerdendir: **التَقَتْ حَلْقتا البِطان**. Ve Allah جلّ وعزّ’in sıfatlarındandır: **( الظاهر والباطن )**; onun te’vili:

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) Rabbin yüceltilmesinde rivayet edilendir: **( اللّهُم أنت الظّاهرُ فليس فوقك شيء ، وأنت الباطنُ فليس دُونَك شيء )** .

Ve denildi: manası, mahlûkata zahir olan her şeyi bildiği gibi, sırları ve gizlileri de bildiğidir.

Leys dedi: Basra ve Kûfe’nin **الباطِنةُ**’si: onun kasabasında evlerin ve çarşıların toplandığı yerdir. Ve **الضاحيةُ**: meskenlerden uzaklaşıp açıkta olan şeydir.

Ve denir: avucun **بَطْنُ**’ü ve elin **ظَهر**’i. Ve denir: koltuğun **باطنُ**’u; koltuğun **بطنُ**’ü denmez. Ve mestin **باطنُ**’u: ayağa bitişik olan. Ve **النِّعمةُ الباطنةُ**: tahsis edilmiş olan. Ve **الظاهرةُ**: umumileşmiş olan.

Ve **البِطْنةُ**: karnın dolmasıdır; o, çok maldan dolayı da **الأَشَر**’dir.

İbrâhîm en-Neha‘î’den rivayet edildi: sakalını **يُبَطِّن** ederdi ve yanlarından alırdı.

Şemmer dedi: **يُبَطن لحيته**’nin manası: çene altından ve **الذّقَن**’dan kılları almasıdır.

İbn Şümeyl dedi: yerin **بُطْنانُ**’ı: yerin karınlarında, düzünde, sertinde ve çayırlarında alçalan şeydir; o, suyun karargâhı ve birikintisidir; o, **البواطن** ve **البطون**’dur.

Denir: falan yerden bir **باطناً** aldı; o, başkasından daha geç kuruyandır. Ve **رجلٌ بِطين الكُرْز**: yolculukta azığını sakladığı ve arkadaşının azığını yediği zaman.

Rü’be bir adamı yererken dedi:
أو كُرّزُ يمْشي بَطينَ الكرَّزْ

Ve denir: kadın **ذا بَطنِها**’yı attı; yani: doğurdu. Ve tavuk **ذا بَطنِها**’yı attı: yumurtladığı zaman.

Leys dedi: **لحافٌ مَبْطون** ve **مُبَطن**. Ve denir: sen bu işte daha **أبْطَنُ**’sın; yani onun iç yüzünü daha iyi bilensin. Ve işi **تبطنْتُ**; yani onun iç yüzünü bildim. Ve vadiyi **تبطنْتُ**; yani onun karnına girdim ve onda dolaştım.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البِطَانُ** özellikle **القَتَب** içindir; çoğulu **أبطنة**. Ve **الحِزامُ** eyer içindir.

Dedi: Ebû Zeyd ve Kisâî dedi: deveyi **أبطنتُ**: onun **بِطان**’ını sıktığım zaman.

Zü’r-Rumme bir beytinde dedi:
أوْ مُقحمٌ أضعفَ الإبطانَ خَادجُه
بالأمْس فاستأخر العِدْلان والقَتَبُ

Devekuşunu, gözleri kara bir yavruya benzetti; onun **حَادجُه**’u, onun üzerine **بِطان**’ını sıkmayı zayıflattı da gevşedi; onun üzerinde iki heybesinin gevşemesini, devekuşunun iki kanadının gevşemesine benzetti.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: deveyi **بَطَنت** ederim, onu **أبطنه**: bir **بِطانة** sıktın (demektir).

Dedim: Ebû’l-Heysem, bu harfi Asmaî’ye karşı inkâr etti: **بَطَنت**; ve dedi: ancak **أبطنت** caiz olur. Zü’r-Rumme’nin beytiyle delil getirdi. Dedim: **بَطَنت** da bir dildir.

İbn Şümeyl: denir: devenin yükü **بُطِن** edildi; ve onu alçalttı, ta ki alçalsın; yani karnı üzerine gevşeyip yük ona yerleşinceye kadar. Ve denir: adam cariyesini **تبطّن** etti: ona temas ettiği ve dokunduğu zaman.

İmruü’l-Kays dedi:
ولم أتبطن كاعباً ذاتَ خَلْخال

Şemmer dedi: onun **تبطنها**’sı: şu sözünde, karnının onun karnına temas etmesidir:
إذا أَخُو لذّة الدنيا تبطنها

Ebû Ubeyde dedi: atın iki **وظيف**’inin iç tarafında iki **أَبطَنان** vardır; ikisi, kolu içten tutup **عَصَب الوَظيف** içine gömülen iki damardır.

Ve denir: aygır, develeri **استبطن** etti: hepsini aştığı da gebe kaldıkları zaman; sanki nutfesini onların karınlarına bırakmış gibidir.

Ve ondan Kümeit’in sözü:
وخَبَّ السَّفا واستبطنَ الفَحْلُ والتَقَتْ
بأمْعَزها بُقْعُ الجنادبِ تَرْتَكلْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والباء وما يثلثهما)
(طبخ) الطاء والباء والخاء أصلٌ واحد، وهو الطَّبخ المعروف، يقال طَبَخت الشَّيءَ أطبُخه طَبْخاً، وأنا طابخ، والشَّيء مطبوخ وطَبِيخ. والطُّبَّخ: جمع الطَّابخ. وقول العجّاج:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
أراد به الملائكة الموكَّلين بالنَّار. ويقال لسَمائمِ الحرِّ: طبائخُه. وطابخة: لقبُ رجلٍ من العرب، لأنَّه طبخ طَبْخَاً فسمِّي بذلك. ويقال الطُّبَاخَة: ما فار من رُِغوة القِدر إذا طبخت، وهي الطُّفَاحة والفُوَارة. ويقال للحُمَّى الصَّالبِ: طابخ.
ومما يُحمَلُ على هذا، ولعلّه أن يكون من الكلام المولَّد، قولهم: ليس به طَُباخٌ([2])، للشّيء لا قُوَّةَ له، فكأنهم يريدون ما تناهى بَعدُ ولم ينضَج.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم، وهو من صحيح الكلام، لفَرخ الضبّ: مُطَبِّخ، وذلك إذا قوي. يقولون: هو حِسْل، ثم مطبِّخ، ثم خُضَرِمٌ، ثم ضَبّ.
(طبس) الطاء والباء والسين ليس بشيء. على أنهم يقولون: الطَّبَسانِ: كُورتان. وهذا وشِبهه ممَّا لا معنى لذكره؛ لأنَّه إِذا ذكر ما أشبه كلُّه حُمِلَ على كلام العرب ما ليس هو منه. وكذلك قول من قال([3]): إنَّ التَّطبيس: التَّطبين([4]).
(طبع) الطاء والباء والعين أصلٌ صحيح، وهو مثلٌ على نهايةٍ ينتهي إليها الشيء حتى يختم عندها يقال طبَعت على الشيء طابَعاً. ثم يقال على هذا طَبْعُ الإنسان وسجيَّتُه. ومن ذلك طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر، كأنَّه ختم عليه حتى لا يصل إليه هُدىً ولا نُور، فلا يوفَّق لخير. ومن ذلك أيضاً طبْع السَّيف والدِّرهم، وذلك إذا ضربه حتى يكمّله. والطَّابع: الخاتم يُختَمُ به *. والطَّابِع: الذي يَختِم.
ومن الباب قولُهم لملْءِ المِكيال طَبع. والقياسُ واحدٌ؛ لأنه قد تكامل وخُتم. وتطبَّع النَّهر، إذا امتلأ؛ وهو ذلك المعنى. وكذلك إذا حُمِّلت النّاقة حِمْلَها الوافِيَ الكاملَ، فهي مطبَّعة. قال:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])قال ابنُ السكِّيت: الطِّبع: النَّهر، والجمع: الطِّباع. قال:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])ولعلَّ الذي قالُوه في وصف النّهر، أن يكون ممتلئاً، حتى يكون أقيس.
ومما شذَّ عن هذا الأصل وقد يمكن أن يُقارَب بينهما، إلاَّ أنَّ ذلك على استكراه، قولهم للدَّنَس: طَبَع. يقال رجلٌ طَبِعٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "استَعيذوا بالله من طمَعٍ يَهدِي إِلَى طَبَعٍ". وقال:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
ومن هذه الكلمة قولهم للرجل إذا لم ينفُذْ في الأمر: قد طَبِعَ.
(طبق) الطاء والباء والقاف أصلٌ صحيحٌ واحد، وهو يدلُّ على وضع شيء مبسوط على مِثله حتى يُغطِّيَه. من ذلك الطَّبَق. تقول: أطبقْت الشيءَ على الشيء، فالأول طَبَق للثاني؛ وقد تطابَقَا. ومن هذا قولهم: أطبَقَ الناسُ على كذا، كأنَّ أقوالهم تساوَتْ حتى لو صُيِّرَ أحدُهما طِبْقاً للآخر لَصَلح. والطَّبَق: الحال، في قولـه تعالى: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾  [الانشقاق 19]. وقولهم: "إحدى بناتِ طَبَق" هي الدّاهية، وسمّيت طَبَقاً، لأنَّها تعمُّ وتشمل. ويقال لما علا الأرضَ  حتى غطَّاها: هو طَبَق الأرض([7]). ومنه قول امرئ القيس يصف الغيث:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])وقولهم: طَبَّق الحقَّ، إذا أصابه، من هذا، ومعناه وافقه حتى صار ما أراده وَفْقاً للحقّ مطابِقاً لـه. ثم يُحمَل على هذا حتى يقال طبَّقَ، إذا أصاب المَفْصِل ولم يخطئْه. ثم يقولون: طَبَّقَ عُنقَه بالسيف: أبانَها.
فأمَّا المُطابقة فمشْى المقيَّد، وذلك أن رجليه تقعانِ([9]) متقاربتين كأنَّهما متطابقتين. ومنه قول الجَعْدِيّ:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
والطبَق: عظمٌ رقيق([11]) يفصل بين الفَقارتَين. ويد طَبِقة، إذا التزقَتْ بالجنْب. وطابقت بين الشيئين، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد. ولذلك سمَّينا نحن ما تضاعف من الكلام مرَّتين مُطابَقاً. وذلك مثل جَرجَر، وصَلْصَل، وصَعْصَع. والطَّبَق: الجماعة من الجراد؛ وإنما شبِّه ذلك بطبَقٍ يغطِّي الأرض. ويقالَ وَلدت الغنمُ  طبقاً وطبقةً، إذا ولد بعضُها بعد بعض. والقياس في ذلك كله واحد.
فأمَّا قولهم للعييِّ من الرِّجال: الطَّبَاقاء، وللبعير لا يُحسن الضِّرَابَ طَباقاءُ، فهو من هذا القِياس، كأنَّه سُتر عنه الشَّيءُ حتى أطبق فصار كالمغطَّى. قال جميل:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])(طبل) الطاء والباء واللام ثلاث كلمات ليست لها طَُِلاَوَةُ كلامِ العرب، وما أدري كيف هي؟ من ذلك الطَّبل الذي يُضْرَب. ويقولون إنَّ الطّبل: الخَلْق([13]). والثالثة الطُّوبالة، ولولا أنها جاءت في بعض الشِّعر ما كان لذكرها معنىً، وما أحسبها في غير هذا البيت: نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])ويقال هي النَّعْجة.
(طبن) الطاء والباء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ثباتٍ. ويقال اطبأنَّ، إذا ثبت وسكَن، مثل اطمأنَّ، ويقولون: طَبَنت النار: دفنتُها لئلا تَطفَأ،  وذلك الموضعُ الطَّابون. ويقال طابِنْ هذه الحَفيرةَ: طاطئْها. ويقولون: إنَّ الخير في بني فلانٍ كثابت الطَّبْن، أي هو تليدٌ قديم.
ومن الباب الطَّبَن، وهو الفِطْنة؛ وذلك قياس الباب، لأنَّ في ذلك كالثَّبات في العِلمِ به.
(طبي) الطاء والباء والحرف المعتل أُصَيْلٌ يدلُّ على استدعاء شيء. من ذلك قولهم اطَّبى * بَنُو فُلانٍ فلاناً إذا خالُّوه وقَبَِلوه. وربما قالوا: طَبَاه واطَّباه، إذا دعاه، فإنْ حُمِلَ الطَّبيُ([15]) من أَطْبَاء النَّاقة، وهي أخلافها، على هذا وعلى أنَّه يُطَّبَى منه اللبن، لم يبعُد.
وذُكر أن العرب تقول: هذا خِلْفٌ طِبِيٌّ، أي مُجيب([16]).  فإن كان هذا صحيحاً فهو يدلُّ على صحَّة القياس الذي قِسْناه.
--------------ــــ
([1]) ديوان العجاج 14 واللسان (طبخ). وبعده:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) في اللسان: "وجد بخط الأزهري طُباخ بضم الطاء، ووجد بخط الإيادي طَباخ بفتح الطاء". وضبط في الأصل والمجمل بفتح الطاء.
([3]) هو الخليل كما صرح بذلك في المجمل.
([4]) التطبين، بالنون، كما في الأصل والمجمل والقاموس. لكن في اللسان:"التطبيق" بالقاف.
([5]) سبق البيتان في (ربع، شظ).
([6]) البيت للبيد في ديوانه 17،  طبع فينا 1881 وإصلاح المنطق 9 واللسان (طبع).
([7]) في الأصل: "طباق الأمر".
([8]) ديوان امرئ القيس 143، واللسان (طبق).
([9]) في الأصل: "يقسمان"، تحريف.
([10]) سيأتي في (هرس). وصدره في اللسان (طبق، هرس): * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) في المجمل: "دقيق" بالدال.
([12]) اللسان (طبق) والبيان والتبيين (1: 110)، بشرح محقق المقاييس.
([13]) شاهده ما أنشده في اللسان:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) البيت لطرفة في ديوانه 16 واللسان (طبل، حنن)، والمجمل (طبل). وذكر في (حنن)، أن "حنانة" اسم راع. وطوبالة منصوب على الذم، أي أذم طوبالة، عنى بذلك حنانة. وبعد البيت:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
 ([15]) الطبي، بكسر الطاء وضمها.
([16]) في اللسان والقاموس: "مجيَّب"، بضم الميم وتشديد الياء المفتوحة، ولا وجه له، فإن المجيب  بمعنى المقور والأجوف، وقد أثبت الضبط الصحيح من نسخة المجمل، ومن تهذيب الصحاح، وهو من الإجابة  كما يدل عليه ما سبق. وفي الصحاح "مجبب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**طبخ**) **الطاء** ve **الباء** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da bilinen **الطَّبخ**tır. Denir: **طَبَخت** **الشَّيءَ** **أطبُخه** **طَبْخاً**; ben **طابخ**ım; şey **مطبوخ** ve **طَبِيخ**tur. **والطُّبَّخ**: **الطَّابخ**ın çoğuludur. **العجّاج**’ın sözü:
* والله لولا أن تَحُشَّ **الطُّبَّخُ**([1]) *
Bununla ateşe vekil kılınmış melekleri kastetti. Sıcağın semûmlarına: onun **طبائخُه**’u denir. **وطابخة**: Araplardan bir adamın lakabıdır; çünkü bir **طَبْخَاً** pişirdi de bununla adlandırıldı. Denir: **الطُّبَاخَة**: tencere pişirdiğinde onun köpüğünden taşan şeydir; o **الطُّفَاحة** ve **الفُوَارة**dır. **الحُمَّى الصَّالبِ**e: **طابخ** denir.

Buna hamledilen şeylerdendir; ve belki de müvelled sözden olur: onların “onda **طَُباخٌ**([2]) yoktur” demeleri; gücü olmayan şey için; sanki onlar, henüz son haddine varmamış ve olgunlaşmamış olanı isterler.

Bâbdan şâz olan şeylerdendir; ve o sahih sözden olmak üzere; **الضبّ** yavrusu için: **مُطَبِّخ**; bu, güçlendiği zamandır. Derler: o **حِسْل**’dir, sonra **مطبِّخ**, sonra **خُضَرِمٌ**, sonra **ضَبّ**.

(**طبس**) **الطاء** ve **الباء** ve **السين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **الطَّبَسانِ**: iki **كُورة**. Bu ve benzeri, zikrinin anlamı olmayan şeylerdendir; çünkü benzeri zikredilince, bütünü Arapların sözünden olmayan şeye Arapların sözü üzerine hamledilir. Yine, ([3]) diyenin sözü gibi: **التَّطبيس**: **التَّطبين**([4])’dir.

(**طبع**) **الطاء** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; o, bir şeyin kendisine varıp orada mühürleninceye dek ulaştığı nihayet üzerine bir misaldir. Denir: **طبَعت** **على الشيء** **طابَعاً**. Sonra bunun üzerine insanın **طَبْعُ**ı ve **سجيَّتُه** denir. Bundan: Allah’ın kâfirin kalbi üzerine **طَبَعَ** etmesi; sanki onu mühürledi de ona bir hidayet ve bir nur ulaşmaz; böylece hayra muvaffak kılınmaz. Bundan ayrıca kılıcın ve dirhemin **طبْع**ı; bu, onu tamamlayıncaya dek dövdüğü zamandır. **والطَّابع**: kendisiyle mühür vurulan mühürdür *. **والطَّابِع**: mühür vuran kimsedir.

Bâbdandır: ölçeğin doldurulmasına **طَبع** demeleri. Kıyas birdir; çünkü o tamamlanmış ve mühürlenmiştir. Nehir **تطبَّع** etti, dolduğu zaman; o da bu manadır. Yine, deveye onun vâfî, kâmil yükü yüklendiğinde, o **مطبَّعة**dır. Dedi ki:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ **المطبَّعهْ**([5])
**ابنُ السكِّيت** dedi: **الطِّبع**: nehirdir; çoğulu: **الطِّباع**. Dedi ki:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا **الطِّبْع** همَّتْ بالوَحَلْ([6])
Belki onların nehir vasfında söyledikleri, dolu olmasıdır; böylece daha kıyaslı olur.

Bu asıldan şâz olan şeylerdendir; aralarında yakınlaştırma mümkün olabilir; ancak bu, zorlamayla: pislik için **طَبَع** demeleri. Denir: **رجلٌ طَبِعٌ**. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “Allah’a, **طَمَعٍ**dan sığının; **طَبَعٍ**a götürür.” Ve dedi:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا **طَبَعا**
Bu kelimedendir: adam işte nüfuz etmediğinde ona “**قد طَبِعَ**” demeleri.

(**طبق**) **الطاء** ve **الباء** ve **القاف** tek sahih bir asıldır; o, yayılmış bir şeyi benzeri üzerine koymaya delalet eder; ta ki onu örtsün. Bundan **الطَّبَق**. Dersin: **أطبقْت** şeyi şey üzerine; böylece birincisi ikincinin **طَبَق**ıdır; ve ikisi **تطابَقَا** etmiştir. Bundan onların “insanlar şuna **أطبَقَ** etti” demeleri; sanki sözleri eşitlendi; öyle ki ikisinden biri ötekine **طِبْقاً** kılınsa uygun olurdu. **والطَّبَق**: hâl, Allah تعالى’nın şu sözünde: ﴿لَتَرْكَبُنَّ **طَبَقاً** عَنْ **طَبَق**﴾ [الانشقاق 19]. Onların “**إحدى بناتِ طَبَق**” sözü, o **الدّاهية**dir; ve ona **طَبَق** adı verildi; çünkü o umumî olur ve kapsar. Yeri yükselip de onu örten şeye: o, **طَبَق الأرض**tır denir([7]). Bundan **امرئ القيس**’in yağmuru vasfederek sözü:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** **طَبَقُ الأرضِ** تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])
Onların “**طَبَّق** الحقَّ” demeleri, ona isabet ettiğinde, bundandır; manası: onu uygun buldu; ta ki istediği şey hakka uygun, ona **مطابِقاً** oldu. Sonra bunun üzerine hamledilir; ta ki “**طبَّقَ**” denir: ekleme isabet ettiğinde ve onu ıskalamadığında. Sonra derler: “kılıçla boynunu **طَبَّقَ**”: onu ayırdı.

أما **المُطابقة** ise, bağlı olanın yürüyüşüdür; çünkü iki ayağı([9]) birbirine yakın düşer; sanki ikisi **متطابقتين** gibidir. Bundan **الجَعْدِيّ**’nin sözü:
* **طِباقَ** الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
**والطبَق**: iki omur arasında ayıran ince([11]) bir kemiktir. **ويد طَبِقة**: yanına yapıştığı zaman. İki şey arasında **طابقت** ettin: onları tek bir hizaya getirdiğinde. Bunun için biz, sözden iki kere katlanan şeye **مُطابَقاً** adını verdik. Bu, **جَرجَر** ve **صَلْصَل** ve **صَعْصَع** gibidir. **والطَّبَق**: çekirgelerden bir topluluktur; ancak bu, yeri örten bir **طبَق**a benzetilmiştir. Denir: koyun **طبقاً** ve **طبقةً** doğurdu; bir kısmı bir kısmının ardından doğurduğunda. Kıyas, bunların hepsinde birdir.

أما onların erkeklerden kekeme için: **الطَّبَاقاء**; ve iyi çiftleşmeyi bilmeyen deve için: **طَباقاءُ** demeleri ise, bu kıyastandır; sanki şey ondan örtülmüş de **أطبق** etmiş; böylece örtülü gibi olmuştur. **جميل** dedi:
**طَبَاقاءُ** لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])

(**طبل**) **الطاء** ve **الباء** ve **اللام** üç kelimedir; Arap sözünün **طَُِلاَوَةُ**sı yoktur; nasıl olduklarını bilmiyorum. Bundan: vurulan **الطَّبل**. Ve derler ki: **الطّبل**: **الخَلْق**([13])tır. Üçüncüsü **الطُّوبالة**dır; bazı şiirde geldiği için olmasaydı, onu zikretmenin anlamı olmazdı; ve onu bu beyitten başka yerde sanmıyorum:
نَعَاني حَنَانهُ، **طُوبالةً** *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])
Ve denir: o, **النَّعْجة**dır.

(**طبن**) **الطاء** ve **الباء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir sebatı gösterir. Denir: **اطبأنَّ**; sabit olup sakinleştiğinde; **اطمأنَّ** gibi. Ve derler: **طَبَنت** ateşi: sönmesin diye onu gömdüm; o yer **الطَّابون**dur. Denir: bu çukuru **طابِنْ** et: onu alçalt. Ve derler: hayır, falan oğullarında, **الطَّبْن**ın sabiti gibidir; yani o, eski, kadimdir.

Bâbdandır: **الطَّبَن**; o, zekâdır; bu da bâbın kıyasıdır; çünkü bunda, onu bilmede bir sebat gibisi vardır.

(**طبي**) **الطاء** ve **الباء** ve illetli harf, bir **أُصَيْلٌ**dür; bir şeyi istemeye delalet eder. Bundan onların “**اطَّبى** * **بَنُو فُلانٍ** فلânı” demeleri; onu dost edindiklerinde ve kabul ettiklerinde. Bazen derler: **طَبَاه** ve **اطَّباه**; onu çağırdığında. Eğer **الطَّبيُ**([15]), devenin **أَطْبَاء**sından, yani memelerinden, buna hamledilirse ve ondan sütün **يُطَّبَى** edildiği üzere olursa, uzak olmaz.

Ve zikredildi ki Araplar der: bu, **خِلْفٌ طِبِيٌّ**dür; yani **مُجيب**([16]). Eğer bu sahih ise, bizim kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delalet eder.

--------------ــــ
([1]) **ديوان العجاج** 14 ve **اللسان** (**طبخ**). Ve ondan sonra:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) **اللسان**’da: “**الأزهري**’nin hattıyla **طُباخ** ( **الطاء**’ın dammesiyle) bulundu; **الإيادي**’nin hattıyla **طَباخ** ( **الطاء**’ın fethasıyla) bulundu.” Asılda ve **المجمل**’de **الطاء**’ın fethasıyla ضبط edildi.
([3]) **المجمل**’de bununla açıkça belirtildiği üzere o, **الخليل**’dir.
([4]) **التطبين**; **النون** ile; asılda ve **المجمل** ve **القاموس**’ta olduğu gibi. Lakin **اللسان**’da: “**التطبيق**” **القاف** ile.
([5]) İki beyit daha önce (**ربع**، **شظ**)’de geçti.
([6]) Beyit, **لبيد**’indir; divanında 17; **طبع فينا** 1881 ve **إصلاح المنطق** 9 ve **اللسان** (**طبع**).
([7]) Asılda: “**طباق الأمر**”.
([8]) **ديوان امرئ القيس** 143 ve **اللسان** (**طبق**).
([9]) Asılda: “**يقسمان**”; tahriftir.
([10]) (**هرس**)’te gelecektir. **اللسان** (**طبق**، **هرس**)’te onun صدر’ı:
* وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) **المجمل**’de: **دقيق**; **الدال** ile.
([12]) **اللسان** (**طبق**) ve **البيان والتبيين** (1: 110), **مقاييس** muhakkikinin şerhiyle.
([13]) Şahidi, **اللسان**’da inşad ettiği şeydir:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) Beyit, **طرفة**’nindir; divanında 16 ve **اللسان** (**طبل**، **حنن**) ve **المجمل** (**طبل**). Ve (**حنن**)’de zikretti ki “**حنانة**” bir çobanın adıdır. **طوبالة** zemm üzere mansuptur; yani **طوبالة**yı zemmederim; bununla **حنانة**yı kastetti. Ve beyitten sonra:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
([15]) **الطبي**; **الطاء**’ın kesresiyle ve dammesiyle.
([16]) **اللسان** ve **القاموس**’ta: “**مجيَّب**”; **الميم**’in dammesi ve açık **الياء**’ın şeddelenmesiyle; ona bir vech yoktur; çünkü **المجيب** “delinmiş ve içi boş” manasınadır; ve sahih ضبط, **المجمل** nüshasından ve **تهذيب الصحاح**’tan ispat edilmiştir; ve o, icabetten (**الإجابة**)dır; daha önce geçenin delalet ettiği üzere. Ve **الصحاح**’ta “**مجبب**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ب ن
هو طبن‏:‏ عالم‏.‏
وطبنت النار‏:‏ دفنتها لئلا تطفأ في الطابون وهو مدفنها‏.‏

##### Türkçe

ط ب ن
O, **طبن**’dır: âlim.
Ve **طبنت النار**: onu, **الطابون** içinde sönmesin diye gömdüm; ve o, onun gömütüdür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّبَنُ، بالتحريك: الفِطْنَةُ. طَبِنَ الشيءَ وطَبِنَ له وطَبَنَ، بالفتح، يَطْبَنُ طَبَناً وطَبانةً وطبَانية وطُبُونة: فطِنَ له. ورجل طَبِنٌ: فَطِنٌ حاذِقٌ عالم بكل شيء؛ قال الأَعشى:
واسْمَعْ فإِني طَبِنٌ عالمٌ،
أَقْطَعُ من شِقْشِقَة الهَادِرِ.
وكذلك طابنٌ وطُبُنَّةٌ؛ قيل: الطَّبَنُ الفِطْنَةُ للخير، والتَّبَنُ للشَّرِّ. أَبو زيد: طَبِنْتُ به أَطْبَنُ طَبَناً وطَبَنْتُ أَطْبِنُ طَبَانَة، وهو الخَدْعُ. وقال أَبو عبيدة: الطَّبَانَةُ والتَّبانة واحد، وهما شدَّة الفِطْنة. وقال اللحياني: الطَّبانة والطَّبانيَة والتَّبانَة والتَّبانِيَةُ واللَّقانَة واللَّقانِيَة واللَّحانة واللَّحانِية، معنى هذه الحروف واحد. ورجل طَبِنٌ تَبِنٌ: لَقِنٌ لَحِنٌ. وفي الحديث: أَن حَبَشِيّاً زُوِّجَ رُومِيَّةً فَطَبِنَ لها غُلامٌ رُوميٌّ، فجاءت بولد كأَنه وَزَغَة؛ قال شمر: طَبَنَ لها غلام أَي خَيَّبَها وخَدَعها؛ وأَنشد: فقُلْتُ لها: بل أَنتِ حَنَّةُ حَوْقَلٍ،
جَرى بالفِرَى، بيني وبينك، طابِنُ.
أَي رفيقٌ داهٍ خَبٌّ عالم به. قال ابن الأَثير: الطَّبانَةُ الفِطْنة. طَبِنَ لكذا طَبانَةً فهو طَبِنٌ
أَي هَجَمَ على باطنها وخَبَرَ أَمرها وأَنها ممن تُوَاتيه على المُراوَدة، قال: هذا إذا روي بكسر الباء، وإن روي بالفتح كان معناه خيبها وأَفسدها. والطَّبْنُ: الجمع الكثير من الناس. والطَّبْنُ: الخَلْقُ. يقال: ما أَدري أَيُّ الطَّبْنِ هو، بالتسكين، كقولك: ما أَدري أَيّ الناس هو، واختار ابن الأَعرابي ما أَدري أَيُّ الطَّبَنِ هو، بالفتح. وجاء بالطَّبْنِ أَي الكثير. والطِّبْنُ: البيتُ. والطِّبْنُ: ما جاءت به الريح من الحطب والقَمْشِ، فإِذا بني منه بيت فلا قوَّة له. والطِّبْنُ: القِرْقُ. والطُّبْنُ والطِّبْنُ والطَّبْنُ: خَطٌّ مستدير يلعب به الصبيان يسمونه الرَّحَى؛ قال الشاعر:
من ذِكْرِ أَطْلالٍ ورَسْمٍ ضاحي،
كالطِّبْنِ في مُخْتَلَفِ الرِّياحِ.
ورواه بعضهم: كالطَّبْلِ. وقال ابن الأَعرابي: الطَّبْنُ والطِّبْنُ هذه اللعبة التي تسمى السُّدَّرَ؛ وأَنشد:
يَبِتْنَ يَلْعَبنَ حَوالَيَّ الطَّبَنْ
الطَّبَنُ هنا: مصدر لأَنه ضرب من اللعب، فهو من باب اشتمل الصَّمّاء. والطُّبَنُ: اللُّعَبُ. الجوهري: والطُّبْنَةُ لعبة يقال لها بالفارسية سِدَرَهْ، والجمع طُبَنٌ مثل صُبْرَة وصُبَرٍ؛ وأَنشد أَبو عمرو: تَدَكَّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الطُّبَنْ،
ونَحْنُ نَعْدُو في الخَبَارِ والجَرَنْ.
قال ابن بري: كذا أَنشده أَبو عمرو تَدَكَّلَتْ، بالكاف؛ قال: والتَّدَكُّلُ ارتفاعُ الرجل في نفسه، والطُّبَنُ واحدتها طُبْنَةٌ. ابن بري: والطَّبَانةُ أَن ينظر الرجل إلى حليلته، فإِما أَن يَحْظُلَ أَي يكفها عن الظهور، وإِما أَن يغضب ويَغارَ؛ وأَنشد للجعدي:
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منه
طَبانيةٌ، فيَحْظُلُ أَو يَغارُ.
وَطَبَنَ النارَ يَطْبِنُها طَبْناً: دفنها كي لا تَطْفَأ، والطّابُون: مَدْفِنُها. ويقال: طابِنْ هذه الحَفِيرَة وطامِنْها. واطْبَأَنَّ قلبه واطْبَأَنَّ الرجل: سكن، لغة في اطْمَأَنَّ. وطأْبَنَ ظَهرَه: كطأْمَنَهُ، وهي الطُّمَأْنينة والطُّبَأْنِينة، والمُطْبَئِنُّ مثل المُطْمَئِنِّ. ابن الأَعرابي: الطُّبْنَةُ صوتُ الطُّنْبُور، ويقال للطنْبُور: طُبْنٌ؛ وأَنشد:
فإِنَّكَ مِنّا، بينَ خَيْلٍ مُغِيرَةٍ
وخَصْمٍ، كعُودِ الطُّبْنِ لا يَتَغَيَّبُ.

##### Türkçe

**الطَّبَنُ**, harekeli olarak: **الفِطْنَةُ**. **طَبِنَ** şeyi ve **طَبِنَ** ona
ve **طَبَنَ**, fetha ile, **يَطْبَنُ** **طَبَناً** ve **طَبانةً** ve **طبَانية** ve **طُبُونة**: ona karşı **فطِنَ** oldu. Ve bir adam
**طَبِنٌ**: **فَطِنٌ** **حاذِقٌ** her şeyle âlim; **الأَعشى** dedi:
واسْمَعْ فإِني **طَبِنٌ** عالمٌ،
أَقْطَعُ من شِقْشِقَة الهَادِرِ.
Ve yine bunun gibi **طابنٌ** ve **طُبُنَّةٌ**; denildi: **الطَّبَنُ** hayır için **الفِطْنَةُ**, ve **التَّبَنُ**
şer için. **أَبو زيد**: Onunla **طَبِنْتُ**; **أَطْبَنُ** **طَبَناً** ve **طَبَنْتُ** **أَطْبِنُ**
**طَبَانَة**; ve o, **الخَدْعُ**dur. Ve **أَبو عبيدة** dedi: **الطَّبَانَةُ** ve **التَّبانة** birdir,
ve ikisi **شدَّة الفِطْنة**dir. Ve **اللحياني** dedi: **الطَّبانة** ve **الطَّبانيَة** ve **التَّبانَة**
ve **التَّبانِيَةُ** ve **اللَّقانَة** ve **اللَّقانِيَة** ve **اللَّحانة** ve **اللَّحانِية**, mânâsı
bu harflerin birdir. Ve bir adam **طَبِنٌ تَبِنٌ**: **لَقِنٌ لَحِنٌ**. Ve hadiste:
Bir **حَبَشِيّاً** bir **رُومِيَّةً** ile evlendirildi de ona karşı **فَطَبِنَ** bir **غُلامٌ رُوميٌّ**, derken bir çocuk doğurdu
sanki o **وَزَغَة**; **شمر** dedi: Ona **طَبَنَ** bir oğlan, yani onu **خَيَّبَها** ve **خَدَعها**; ve inşad etti:
فقُلْتُ لها: بل أَنتِ حَنَّةُ حَوْقَلٍ،
جَرى بالفِرَى، بيني وبينك، طابِنُ.
Yani onunla âlim, kurnaz, hilekâr bir **رفيقٌ داهٍ خَبٌّ**. **ابن الأَثير** dedi: **الطَّبانَةُ** **الفِطْنة**dir.
**طَبِنَ** şuna **طَبانَةً**; o hâlde o **طَبِنٌ**dur,
yani onun iç tarafına **هَجَمَ** etti ve işini **خَبَرَ** etti ve onun, **المُراوَدة** üzerine kendisine **تُوَاتيه** olanlardan olduğunu (bildi); dedi: Bu, **الباء**’nın kesriyle rivayet edilirse böyledir; eğer fetha ile rivayet edilirse mânâsı onu **خيبها**
ve onu **أَفسدها** olur. Ve **الطَّبْنُ**: insanlardan çok kalabalık topluluk. Ve **الطَّبْنُ**: **الخَلْقُ**. Denir: Bilmiyorum o hangi **الطَّبْنِ**dir, sükûn ile; senin “bilmiyorum o hangi insanlar(dan)dır” demen gibi;
ve **ابن الأَعرابي** “bilmiyorum o hangi **الطَّبَنِ**dir”i, fetha ile, seçti. Ve **بالطَّبْنِ** ile geldi, yani çok olanla. Ve **الطِّبْنُ**: ev. Ve **الطِّبْنُ**: rüzgârın odun ve **القَمْشِ**ten getirdiği şey; ondan bir ev yapılırsa onda kuvvet yoktur. Ve **الطِّبْنُ**: **القِرْقُ**.
Ve **الطُّبْنُ** ve **الطِّبْنُ** ve **الطَّبْنُ**: çocukların onunla oynadığı, ona **الرَّحَى** adını verdikleri yuvarlak bir çizgi; şair dedi:
من ذِكْرِ أَطْلالٍ ورَسْمٍ ضاحي،
كالطِّبْنِ في مُخْتَلَفِ الرِّياحِ.
Ve bazısı onu şöyle rivayet etti: **كالطَّبْلِ**. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الطَّبْنُ** ve **الطِّبْنُ** bu, **السُّدَّرَ** diye adlandırılan oyundur; ve inşad etti:
يَبِتْنَ يَلْعَبنَ حَوالَيَّ الطَّبَنْ
Burada **الطَّبَنُ**: bir masdardır; çünkü o, oyundan bir türdür; o hâlde o, **باب اشتمل الصَّمّاء**dandır. Ve **الطُّبَنُ**: **اللُّعَبُ**. **الجوهري**: ve **الطُّبْنَةُ** Farsça olarak ona **سِدَرَهْ** denilen bir oyundur; çoğulu **طُبَنٌ**, **صُبْرَة** ve **صُبَرٍ** gibi; ve **أَبو عمرو** inşad etti:
تَدَكَّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الطُّبَنْ،
ونَحْنُ نَعْدُو في الخَبَارِ والجَرَنْ.
**ابن بري** dedi: **أَبو عمرو** onu böyle inşad etti: **تَدَكَّلَتْ**, **الكاف** ile; dedi:
ve **التَّدَكُّلُ** kişinin kendi nefsinde yükselmesidir; ve **الطُّبَنُ**un bir tanesi **طُبْنَةٌ**dir. **ابن بري**:
ve **الطَّبَانةُ**, erkeğin kendi **حليلته**sine bakmasıdır; ya **يَحْظُلَ** yani onu görünmekten men eder, ya da kızar ve **يَغارَ**; ve **الجعدي** için inşad etti:
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منه
طَبانيةٌ، فيَحْظُلُ أَو يَغارُ.
Ve **طَبَنَ** ateşi, **يَطْبِنُها** **طَبْناً**: sönmesin diye onu gömdü; ve **الطّابُون**: onun gömüldüğü yerdir. Ve denir: Bu çukuru **طابِنْ** et ve onu **طامِنْها**. Ve onun kalbi **اطْبَأَنَّ** oldu
ve adam **اطْبَأَنَّ**: sakinleşti; **اطْمَأَنَّ** hakkında bir dildir. Ve sırtını **طأْبَنَ** etti: onu **طأْمَنَهُ** gibi; ve o, **الطُّمَأْنينة** ve **الطُّبَأْنِينة**dir; ve **المُطْبَئِنُّ**, **المُطْمَئِنِّ** gibidir.
**ابن الأَعرابي**: **الطُّبْنَةُ** **الطُّنْبُور**un sesidir; ve **الطنْبُور**a **طُبْنٌ** denir; ve inşad etti:
فإِنَّكَ مِنّا، بينَ خَيْلٍ مُغِيرَةٍ
وخَصْمٍ، كعُودِ الطُّبْنِ لا يَتَغَيَّبُ.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( الطَّبنُ : الجمعُ الكثيرُ ) مِن النَّاسِ ، ( ويُحَرَّكُ .
( و ) الطَّبنُ ، ( مُثَلَّثَةً وكصُرَدٍ : لُعْبَةٌ لهم ) ، وهي خَطٌّ مُسْتدِيرٌ يَلْعبُ بها الصِّبْيانُ يُسَمُّونَها الرَّحَى .
وفي الصِّحاحِ : ( فارِسِيَّتُه : سِدَرَهْ ) ، أَي ذُو ثلاثَةِ أَبْوابٍ ؛ قالَ الشاعِرُ :
من ذِكْرِ أَطْلالٍ ورَسْمٍ ضاحِيكالطِّبْنِ في مُخْتَلَفِ الرِّياحِورَوَاهُ بعضُهم : كالطَّبْلِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ :

يَبِتْنَ يَلْعَبنَ حَوالَيَّ الطَّبَنْ الطَّبَنُ هنا مَصْدرٌ لأَنَّه ضَرْبٌ مِنَ اللَّعِبِ ، فهو مِن بابِ اشْتَمل الصَّمَّاء .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : والجَمْعُ طُبَنٌ مِثْل صُبْرَة وصُبَرٍ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عَمْرٍ و :
تَدَكَّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الطُّبَنْونَحْنُ نَعْدُو في الخَبَارِ والجَرَنْ ( و ) الطَّبَنُ : ( الجِيفَةُ تُوضَعُ فَيُصادُ عليها النُّسورُ والسِّباعُ .
( و ) الطُّبْنُ ، ( بالضَّمِّ : الطَّنْبُورُ ) ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
فإنَّكَ مِنَّا بينَ خَيْلٍ مُغِيرَةٍ وخَصْمٍ كعُودِ الطُّبْنِ لا يَتَغَيَّبُ ( و ) الطُّبْنَةُ ، ( بهاءٍ : صَوْتُه ) ، عنه أيضاً .
( والطِّبْنَةُ ، بالكسْرِ : الفِطْنَةُ ، ج ) طِبَنٌ ، ( كعِنَبٍ .
( وطَبِنَ له كفَرِحَ وضَرَبَ ، طَبَناً ) ، بالتَّحْريكِ ، ( وطَبانَةً وطَبانِيَةً وطُبُونَةً ) ، الأخيرَةُ بالضَّمِّ : ( فَطِنَ ) .
وقيلَ : الطَّبَنُ : الفِطْنَةُ للخَيْرِ ، والتَّبَنُ : الفِطْنَةُ للشَّرِّ .
وقالَ أَبو عُبَيْدَةَ : الطَّبَانَةُ والتَّبَانَة واحِدٌ ، وهما شِدَّةُ الفِطْنَةِ .
وقالَ اللَّحْيانيُّ : الطَّبانَةُ والطَّبانِيَة والتَّبانَة والتَّبانِيَة واللَّقانَة واللَّقانِيَة واللَّحانَة واللَّحانِيَة واحِدٌ .
وفي الحدِيثِ : أنَّ حَبَشِيّاً زُوِّجَ رُومِيَّةُ فَطَبِنَ لها غُلامٌ رُومِيٌّ فجاءَتْ بولَدٍ كأَنَّه وَزَغَة ، أَي هَجَمَ على باطِنِ أَمْرِها وخَبَره وأَنَّه ممَّنْ تُوَاتِيه على المُراوَدَة ؛ ( فهو طَبِنٌ ، كفَرِحٍ وصاحِبٍ ) ، أَي فَطِنٌ حاذِقٌ عالِمٌ بكلِّ شيءٍ ؛ قالَ الأعْشى :
واسْمَعُ فإنِّي طَبِنٌ عالمٌ أقْطَعُ شِقْشِقَة الهَادِرِ

وأَنْشَدَ شَمِرٌ :
فقُلْتُ لها بل أَنتِ حَنَّةُ حَوْقَلِجَرى بالفِرَى بَيْني وبَيْنك طَابِنُأَي رفيقٌ داهٍ خَبٌّ عالِمٌ به .
( و ) طَبَنَ ( النَّارَ يَطْبِنُها طَبْناً : دَفَنَها لئلاَّ تُطْفَأُ ، وذلك الموضِعُ طابُونٌ ) ، وهو مَدْفِنُ النارِ ، الجَمْعُ طَوابِين .
( وطابِنْ هذه الحَفِيرَةَ ) : أَي ( طامِنْها وطأْطِئْها .
( واطْبَأَنَّ ) قَلْبه مِثْل ( اطْمَأَنَّ ) إذا سَكَنَ .
( و ) الطَّبْنُ : الخَلْقُ . يقالُ : ما أَدْرِي ( أَيُّ الطَّبْنِ هو ) ، كَقوْلِكَ : ما أَدْرِي ( أَيُّ النَّاسِ ) هو .
( وطابنَهُ : وافَقَهُ ) ، مُطابَنَة وطباناً .
( وطُوبانيَةُ ، بالضَّمِّ : قَلْعَةٌ بفَلَسْطِينَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ طُبُنَّةٌ ، بضمَّتَيْن فتَشْديدِ نُونٍ : أَي حاذِقٌ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : طَبِنْتُ به أَطْبَنُ طَبَناً وطَبَنْتُ أَطْبِنُ طَبَانَة ، وهو الخَدْعُ ؛ وبه فَسَّرَ شَمِرٌ حدِيثَ الرُّومِيَّة : فَطَبَنَ لها غُلامٌ رُوميٌّ ، وهو مِن حَدِّ ضَرَبَ ، أَي خَيَّبها وخَدَعَها .
واخْتارَ ابنُ الأعْرابيِّ : ما أَدْرِي أَيُّ الطَّبَنِ هو ، بالتّحْرِيكِ .
والطِّبْنُ ، بالكسْرِ : ما جاءَتْ به الرِّيحُ مِنَ الحَطَبِ والقمشِ ، ورُبَّما سُمِّي البَيْت الذي بُنِي به طبناً .
والطَّبِنُ ، ككَتِفٍ وجَبَلٍ : لُغَتانِ في اللَّعِبِ المَذْكُورِ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ .
والطَّبانِيَةُ : أنْ يَنْظرَ الرَّجلُ إلى حَلِيلَتِه ، فإمَّا أنْ يَحْظُلَ أَي يكفها

عن الظّهورِ ، وإمَّا أنْ يَغْضَبَ ويَغارَ ؛ عن ابنِ بَرِّي ؛ وأَنْشَدَ للجعْدِيّ :
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منهطَبَانيةٌ فيَحْظُلُ أَو يَغارُوطابَنَ ظَهْرَه كطامَنَهُ ، وهي الطُّبَأْنِينة ، كالطُّمَأْنِينَةِ .
وطَبَنَى ، كجَمَزَى : قَرْيَةٌ بالغربية مِن أَعْمالِ سنجا بمِصْرَ ، منها : الإِمامُ ناصِرُ الدِّيْن أَبو يَحْيَى محمدُ ابنُ الإِمام رُكْن الدِّيْن بنِ محمدِ بنِ عُمَرَ بنِ محمدِ الطّبناويُّ ، وُلِدَ سَنَة 753 ، وكانَ مِن أَكابِرِ الصَّالِحِين ، ترْجَمَه الحافِظُ ابنُ حَجَر في الأنباء ، واجْتَمَع به الإِمامُ السّخاوي مِراراً بمِصْرَ وتَرْجَمَه في الضوْءِ اللامع .
وطُبْنةُ ، بالضمِّ ويقالُ بضَمَّتَيْن : بلْدَةٌ بالزاب مِن إفْريقيَة ، منها أَبو عبدِ الّلهِ محمدُ بنُ الحُسَيْن بنِ محمدِ بنِ أَسدِ التَّمِيميُّ الحمانيُّ الشاعِرُ قَدِمَ الأَنْدَلُس سَنَة 331 ، وولِيَ الشّرطَة وهو نسَّابَة أَخْبارِيٌّ محدِّثٌ ، تُوفي سَنَة 394 ، ذَكَرَه ابنُ الفَرَضِيّ ؛ ومِن قَرابَتِه : أَبو مَرْوان عبدُ المَلِكِ بنُ زِيادَة الله بنِ عليِّ بنِ الحُسَيْن بنِ أَسدٍ الشاعِرُ رَوَى له أَبو عليَ النسائيّ مسلسلاً .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

( **الطَّبنُ** : insanlardan (olan) çok kalabalık topluluk ) , ( ve harekelenir .

( ve ) **الطَّبنُ** , ( üç türlü (okunuşla) ve **صُرَد** gibi : onlara ait bir oyun ) , ve o, çocukların onunla oynadığı, ona **الرَّحَى** adını verdikleri, yuvarlak bir çizgidir .

Ve **الصِّحاح**’ta : ( onun Farsçası : **سِدَرَهْ** ) , yani üç kapılı olan ; şair dedi ki :

Harabelerin ve gülen bir resmin zikrinden, farklı rüzgârlarda **الطِّبْنِ** gibi

Ve bazısı onu : **كالطَّبْلِ** diye rivayet etti ; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti :

Geceleyin çevremde **الطَّبَنْ** oynayarak gecelediler

**الطَّبَنُ** burada masdardır; çünkü o, oyundan bir tür vuruştur; o hâlde o, **اشْتَمل الصَّمَّاء** babındandır .

Ve el-Cevherî dedi ki : ve cem‘i **طُبَنٌ**’dur, **صُبْرَة** ve **صُبَرٍ** gibi ; ve Ebû ‘Amr inşad etti :

Benden sonra (kendini) süsledi ve onu **الطُّبَنْ** oyaladı

Ve biz **الخَبَارِ** ve **الجَرَنْ** içinde koşarız

( ve ) **الطَّبَنُ** : ( leş; konulur da onun üzerine akbabalar ve yırtıcı hayvanlar avlanır .

( ve ) **الطُّبْنُ** , ( damme ile : **الطَّنْبُورُ** ) ; İbnü’l-A‘râbî’den ; ve inşad etti :

Şüphesiz sen bizden, baskın yapan atlar arasında ve **عُودِ الطُّبْنِ** gibi bir düşman (arasındasın); kaybolmaz

( ve ) **الطُّبْنَةُ** , ( **هاء** ile : onun sesi ) , ondan da .

( ve **الطِّبْنَةُ** , kesre ile : **الفِطْنَةُ** , c ) **طِبَنٌ** , ( **عِنَبٍ** gibi .

( ve **طَبِنَ** ona, **فَرِحَ** ve **ضَرَبَ** gibi, **طَبَناً** ) , hareke ile , ( **طَبانَةً** ve **طَبانِيَةً** ve **طُبُونَةً** ) , sonuncusu damme ile : ( **فَطِنَ** ) .

Ve denildi ki : **الطَّبَنُ** : hayır için zekâ/kavrayış; ve **التَّبَنُ** : şer için zekâ/kavrayış .

Ve Ebû ‘Ubeyde dedi ki : **الطَّبَانَةُ** ve **التَّبَانَة** birdir, ve ikisi de zekânın şiddetidir .

Ve el-Lahyânî dedi ki : **الطَّبانَةُ** ve **الطَّبانِيَة** ve **التَّبانَة** ve **التَّبانِيَة** ve **اللَّقانَة** ve **اللَّقانِيَة** ve **اللَّحانَة** ve **اللَّحانِيَة** birdir .

Ve hadiste : Habeşli birinin Rûmiyye ile evlendirildiği, derken ona bir Rûmî oğlanın **فَطَبِنَ** ettiği, sonra da sanki bir kertenkeleymiş gibi bir çocuk doğurduğu (vardır); yani onun işinin iç yüzüne ve haberine saldırdı ve o, kandırma üzerine kendisine uyum sağlayanlardandır ; ( o hâlde o **طَبِنٌ**’dir, **فَرِحٍ** ve **صاحِبٍ** gibi ) , yani zeki, mahir, her şeyi bilen ; el-A‘şâ dedi ki :

Dinle; çünkü ben **طَبِنٌ**’im, bilenim; böğürenin köpüğünü keserim

Ve Şemir inşad etti :

Ona dedim ki: bilakis sen **حَنَّةُ حَوْقَلِ**’sin; benimle senin aranda iftiralarla koşan **طَابِنُ**

Yani onunla (ilgili) yumuşak huylu, kurnaz, hilekâr, bilen bir (kimse) .

( ve ) **طَبَنَ** ( ateşi, onu **يَطْبِنُها** **طَبْناً** : sönmesin diye onu gömdü; ve o yer **طابُونٌ**’dur ) , ve o, ateşin gömütüdür; cem‘i **طَوابِين** .

( ve **طابِنْ** bu çukuru ) : yani ( onu **طامِنْها** ve onu alçalt .

( ve **اطْبَأَنَّ** ) kalbi, ( **اطْمَأَنَّ** ) gibi, sakinleştiği zaman .

( ve ) **الطَّبْنُ** : yaratılış/tabiat . Denir ki : bilmiyorum ( o **أَيُّ الطَّبْنِ**’dir ) , senin “bilmiyorum ( o **أَيُّ النَّاسِ**’tır )” demen gibi .

( ve **طابنَهُ** : ona uydu ) , **مُطابَنَة** ve **طباناً** olarak .

( ve **طُوبانيَةُ** , damme ile : Filistin’de bir kale ) .

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir :

Bir adam **طُبُنَّةٌ** , iki damme ile sonra **نُونٍ**’un şeddelenmesiyle : yani mahir .

Ve Ebû Zeyd dedi ki : **طَبِنْتُ** onunla, **أَطْبَنُ** **طَبَناً** ve **طَبَنْتُ** **أَطْبِنُ** **طَبَانَة** , ve o aldatmadır; ve Şemir bununla Rûmiyye hadisini tefsir etti: “derken ona bir Rûmî oğlan **فَطَبَنَ** etti”, ve o, **ضَرَبَ** haddindendir; yani onu boşa çıkardı ve onu aldattı .

Ve İbnü’l-A‘râbî seçti : bilmiyorum o **أَيُّ الطَّبَنِ**’dir, hareke ile .

Ve **الطِّبْنُ** , kesre ile : rüzgârın odun ve kırpıntıdan getirdiği şey; ve bazen onunla inşa edilen eve **طبناً** adı verilirdi .

Ve **الطَّبِنُ** , **كَتِفٍ** ve **جَبَلٍ** gibi : zikredilen oyunda iki lugattır, İbnü’l-A‘râbî’den .

Ve **الطَّبانِيَةُ** : erkeğin karısına bakmasıdır; ya **يَحْظُلَ** yani onu görünmekten alıkoyar

ya da öfkelenir ve kıskanır; İbn Berrî’den; ve el-Ca‘dî için inşad etti :

Senden onu eksik etmez, senden onu eksik etmez; ondan bir **طَبَانيةٌ** (vardır) da ya **يَحْظُلُ** eder ya kıskanır

Ve **طابَنَ** sırtını, **طامَنَهُ** gibi; ve o, **الطُّبَأْنِينة**’dir, **الطُّمَأْنِينَةِ** gibi .

Ve **طَبَنَى** , **جَمَزَى** gibi : Mısır’da Sincâ amellerinden garbiyye’de bir köydür; ondan: imam Nâsırü’d-dîn Ebû Yahyâ Muhammed b. imam Rüknü’d-dîn b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed **الطّبناويُّ**; 753 yılında doğdu, ve salihlerin büyüklerindendi; onu hâfız İbn Hacer **الأنباء**’da tercüme etti, ve imam Sehâvî onunla Mısır’da defalarca görüştü ve onu **الضوْءِ اللامع**’da tercüme etti .

Ve **طُبْنةُ** , damme ile ve iki damme ile denilir : İfrîkıyye’den Zâb’da bir beldedir; ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Esed et-Temîmî el-Hamânî şair; 331 yılında Endülüs’e geldi, ve şurta görevini üstlendi ve o, nesep âlimi, haberci, muhaddistir; 394 yılında vefat etti; onu İbnü’l-Faradî zikretti; ve akrabasından: Ebû Mervân Abdülmelik b. Ziyâdetullâh b. Ali b. el-Hüseyn b. Esed şair; ona Ebû Ali en-Nesâî muselsel olarak rivayet etti .

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir :

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَبِنَ لَهُ
1 طَبِنَ لَهُ ذ , aor. طَبَنَ , inf. n. طَبَنٌ [accord. to the CK طَبْنٌ, which is wrong]; and طَبَنَ له, aor. طَبِنَ , inf. n. طَبَانَةٌ and طَبَانِيَةٌ and طُبُونَةٌ; He understood it; or knew it; or had knowledge, or was cognizant, of it: (S, K:) some say that طَبَنٌ relates to good, and تَبَنٌ to evil; but AO says that طَبَانَةٌ and تَبَانَةٌ are one, meaning the being very intelligent or knowing; and Lh says that طَبَانَةٌ and طَبَانِيَةٌ, and تَبَانَةٌ and تَبَانِيَةٌ, and لَقَانَةٌ and لَقَانِيَةٌ, and لَهَانَةٌ and لَهَانِيَةٌ [app. mistranscriptions for كَهَانَةٌ and كَهَانِيَةٌ], are one [in meaning]. (TA. [See more in the first paragraph of art. تبن.]) ― -b2- طَبِنَ لَهَا, in which the pronoun refers to a woman, a phrase occurring in a trad., is expl. as meaning He apprehended what was the state, or disposition, of her mind, and that she was one who would comply with the endeavour to seduce her: or, accord. to Sh, it is طَبَنَ لَهَا, like ضَرَبَ, and means he deceived her, or corrupted her, and beguiled her: accord. to Az, طَبِنْتُ بِهِ, aor. طَبَنَ , inf. n. طَبِنٌ; and طَبَنْتُ, aor. طَبِنَ , inf. n. طَبَانَةٌ; signify I deceived him, or deluded him. (TA.) ― -b3- And طَبَانِيَةٌ, accord. to IB, signifies also A man's looking at his wife, and either debarring her from appearing or being angry and jealous. (TA.) -A2- طَبَنَ النَّارَ, (S, K,) aor. طَبِنَ , (K, TA, [in the CK طَبَنَ ,]) inf. n. طَبْنٌ, (K,) He covered the fire [in a hollow] in the earth, in order that it might not become extinguished. (S, K.)

طَابِنْ هٰذِهِ الحُفْرَةَ
3 طَابِنْ هٰذِهِ الحُفْرَةَ ذ (S) or الحَفِيرَةَ (K) means Lower thou [or deepen thou] this hollow in the ground [app. for fire to be covered over therein; see 1, last sentence]; syn. طَأْمِنْهَا and طَأْطِئْهَا. (The former syn. in some copies of the S and K; the latter in other copies of the S; and both in some copies of the K.) ― -b2- And طَابَنَ ظَهْرَهُ He lowered, or bent down, his back; syn. طَامَنَهُ. (TA.) -A2- And طَابَنَهُ, (K,) inf. n. مُطَابَنَةٌ and طِبَانٌ, (TA,) He, or it, agreed, or accorded, with him, or it. (K.)

اِطْبَأَنَّ
Q. Q. 4 اِطْبَأَنَّ ذ i. q. اِطْمَأَنَّ; (S, K;) formed from the latter by substitution [of ب for م]. (S in art. طمن.) So in the phrase اِطْبَأَنَّ قَلْبُهُ, meaning His heart became quiet, at rest, at ease, or tranquil. (TA.)

طَبْنٌ
طَبْنٌ ذ A numerous collection or body (K, TA) of men; (TA;) as also ↓ طَبَنٌ. (K, TA. [Freytag adds طِبْنٌ and طُبْنٌ in this sense; but they are mentioned in the K as syns. of طَبْنٌ meaning a certain game: and Golius adds, instead of these two, طِبِنٌ and طُبُنٌ, which are altogether wrong.]) ― -b2- And one says, مَا أَدْرِى أَىُّ الطَّبْنِ هُوَ, (S, K, *) meaning أَىُّ النَّاسِ هُوَ [i. e. I know not what one of mankind he is]: (S, K:) and so أَىُّ الطَّبْلِ هُوَ. (S and O in art. طبل.) -A2- Also, [and it is implied in the K that the following explanation applies likewise to ↓ طُبْنٌ and ↓ طِبْنٌ and ↓ طُبَنٌ, but the TA restricts it to طَبْنٌ,] A carcass which is placed for the purpose of capturing upon it the vultures and beasts of prey. (K, TA. [Freytag assigns this meaning to طُبَنٌ only.]) -A3- See also طُبْنَةٌ.

طُبْنٌ
طُبْنٌ ذ The [kind of mandoline called] طُنْبُور: (IAar, K:) or the عُود [i. e. lute]. (K.) ― -b2- See also طُبْنَةٌ. ― -b3- And see طَبْنٌ.

طِبْنٌ
طِبْنٌ ذ : see طُبْنَةٌ: ― -b2- and see also طَبْنٌ. ― -b3- الطِّبْنُ also signifies What the wind brings, [or bears along,] of firewood [app. meaning of fragments thereof], and النَّمَش: [but this seems to be a mistranscription; for it is immediately added,] and sometimes the house (البيت) that is built, or constructed, therewith is thus called. (TA.)

طَبَنٌ
طَبَنٌ ذ : see طَبْنٌ: -A2- and see also طُبْنَةٌ.

طَبَنٌ
طَبَنٌ ذ and ↓ طَابِنٌ Intelligent, understanding, skilled, or knowing, (S, K, * TA,) in everything: (TA:) the former is syn. with تَبِنٌ [q. v.]: (M in art. تبن:) and ↓ طُبُنَّةٌ signifies [very intelligent &c., being of a measure proper to intensive epithets; or simply] skilled, or skilful. (TA.) -A2- And for the first of these words (طَبِنٌ), see also طُبْنَةٌ.

طُبَنٌ
طُبَنٌ ذ : see طُبْنَةٌ: -A2- and see also طَبْنٌ.

طُبْنَةٌ
طُبْنَةٌ ذ , (S,) or ↓ طَبْنٌ and ↓ طُبْنٌ and ↓ طِبْنٌ (K) and ↓ طَبَنٌ and ↓ طَبِنٌ (TA) and ↓ طُبَنٌ, (K,) or this last is pl. of طُبْنَةٌ, (S, TA,) A certain game, (S, K, TA,) [said to be] played by children, by means of a circular line, [drawn on the ground, (but see what follows,)] and [also] called by them الرَّحَى; (TA;) called in Pers. سِهْ بَرَهٌ, or سِيدَرَهِ, (accord. to different copies of the S,) or سِدْرَه, (accord. to some copies of the K, and the TA, [this and سِيدَرَه being app. for سِهٌ دَرَهٌ, which is syn. with سِهْ بَرَهْ,] in a MS. copy of the K سَذْ مَرَهْ, and in the CK سِدْ مَزْه, [both app. mistranscriptions for سِهْ بَرَهْ,]) i. e. “ having three doors; ” (TA;) [app. the same that is sometimes called in Pers. سِهْ دَرَكْ;] the game that is called in Turkish طوقورجون [and طُوقُرْجِنْ], and in Arabic called also قرق; (TK;) [i. e. قِرْقٌ, which is said in the K and TA in art. قرق to be the game called سُدَّر; accord. to an explanation and diagram there given, played by means of twenty-four lines, composed of four squares, or parallelograms, one of these having within it another, the latter having within it another, and this last having within it another; to which are added a line drawn from each angle of the outermost of these to the corresponding angle of the innermost and another line drawn from the middle of each side of the outermost to the middle of the corresponding side of the innermost; within which combination of twenty-four lines they place (يَضَعُونَ, in the CK يَصُفُّونَ,) pebbles. سُدَّر is evidently from the Pers. سِهْ دَرَهْ: it is said in the TA in art. سدر to be also pronounced سِدَّر and سَدَّر, and to be a Pers. term arabicized. Golius, without mentioning any other authority than that of the K, explains طُبَنٌ as follows: “ Pers. سَدَرَهْ, Turc. دُقُرْجُنْ اُويُنِى, Grوc. τριώδιον, Trium, vel novem, scruporum ludus. ” Freytag explains the same word as meaning “ Triodii seu trivalli ludus; ” adding a loose rendering of the explanation of قِرْق in the K.] -A2- طُبْنَةٌ signifies also The sound of the [musical instrument called] طُبْن. (IAar, K.)

طِبْنَةٌ
طِبْنَةٌ ذ Intelligence, understanding, skill, or knowledge: (S, K:) pl. طِبَنٌ. (K.)

طُبُنَّةٌ
طُبُنَّةٌ ذ : see طَبِنٌ.

طُبَأْنِينَةٌ
طُبَأْنِينَةٌ ذ i. q. طُمَأْنِينَةٌ [q. v.]. (TA.)

طَابِنٌ
طَابِنٌ ذ : see طَبِنٌ.

طَابُونٌ
طَابُونٌ ذ A place in which fire is covered [in a hollow] in the earth, in order that it may not become extinguished: (S, K:) pl. طَوَابِينُ. (TA.)

مُطْبَئِنٌّ
مُطْبَئِنٌّ ذ i. q. مُطْمَئِنٌّ [q. v.]. (S.)

##### Türkçe

**طَبِنَ لَهُ**
1 **طَبِنَ لَهُ** ذ, muzârîsi **طَبَنَ**, mastarı **طَبَنٌ** [CK’ye göre **طَبْنٌ**, ki bu yanlıştır]; ve **طَبَنَ له**, muzârîsi **طَبِنَ**, mastarı **طَبَانَةٌ** ve **طَبَانِيَةٌ** ve **طُبُونَةٌ**; onu anladı; yahut onu bildi; yahut ona dair bilgi sahibi oldu, yahut ondan haberdar oldu: (S, K:) bazıları der ki **طَبَنٌ** hayra, **تَبَنٌ** şerre ilişkindir; fakat AO der ki **طَبَانَةٌ** ve **تَبَانَةٌ** birdir, “çok zeki veya bilen olma” mânâsındadır; ve Lh der ki **طَبَانَةٌ** ve **طَبَانِيَةٌ**, ve **تَبَانَةٌ** ve **تَبَانِيَةٌ**, ve **لَقَانَةٌ** ve **لَقَانِيَةٌ**, ve **لَهَانَةٌ** ve **لَهَانِيَةٌ** [görünüşe göre **كَهَانَةٌ** ve **كَهَانِيَةٌ** için yanlış yazımlar], birdir [mânâca]. (TA. [Daha fazlasına **تبن** maddesinin birinci paragrafında bak.]) ― -b2- **طَبِنَ لَهَا**, zamirin bir kadına döndüğü, bir rivayette vârid olan bir ibare, “onun zihninin hâlinin yahut meylinin ne olduğunu kavradı ve onun, kendisini ayartma çabasına uyacak kimselerden olduğunu (kavradı)” diye açıklanır: yahut Sh’ye göre o **طَبَنَ لَهَا**’dır, **ضَرَبَ** gibi, ve “onu aldattı, yahut bozdu ve kandırdı” mânâsına gelir: Az’ye göre **طَبِنْتُ بِهِ**, muzârîsi **طَبَنَ**, mastarı **طَبِنٌ**; ve **طَبَنْتُ**, muzârîsi **طَبِنَ**, mastarı **طَبَانَةٌ**; “onu aldattım, yahut onu yanıltıp kandırdım” mânâlarına gelir. (TA.) ― -b3- Ve **طَبَانِيَةٌ**, IB’ye göre, ayrıca “bir erkeğin karısına bakması ve ya onun görünmesine engel olması yahut öfkelenip kıskanması” mânâsına gelir. (TA.) -A2- **طَبَنَ النَّارَ**, (S, K,) muzârîsi **طَبِنَ**, (K, TA, [CK’de **طَبَنَ**,]) mastarı **طَبْنٌ**, (K,) ateşi, sönmesin diye, yerde [bir oyukta] örttü. (S, K.)

**طَابِنْ هٰذِهِ الحُفْرَةَ**
3 **طَابِنْ هٰذِهِ الحُفْرَةَ** ذ (S) yahut **الحَفِيرَةَ** (K) “yerdeki bu oyuğu alçalt [yahut derinleştir]” demektir [görünüşe göre ateşin orada örtülmesi için; 1’in son cümlesine bak]; eşanlamlısı **طَأْمِنْهَا** ve **طَأْطِئْهَا**. (Birinci eşanlamlı S ve K’nın bazı nüshalarında; ikincisi S’nin başka nüshalarında; ikisi de K’nın bazı nüshalarında.) ― -b2- Ve **طَابَنَ ظَهْرَهُ** sırtını alçalttı yahut eğdi; eşanlamlısı **طَامَنَهُ**. (TA.) -A2- Ve **طَابَنَهُ**, (K,) mastarı **مُطَابَنَةٌ** ve **طِبَانٌ**, (TA,) onunla, yahut onunla (şeyle), uyuştu yahut mutabık oldu. (K.)

**اِطْبَأَنَّ**
Q. Q. 4 **اِطْبَأَنَّ** ذ, **اِطْمَأَنَّ** ile aynı mânâdadır; (S, K;) ikinciden, [**م** yerine **ب** ikamesiyle] türetilmiştir. (S, **طمن** maddesinde.) Şu ibarede olduğu gibi: **اِطْبَأَنَّ قَلْبُهُ**, “kalbi sakinleşti, duruldu, rahatladı yahut huzura erdi” mânâsında. (TA.)

**طَبْنٌ**
**طَبْنٌ** ذ erkeklerden kalabalık bir topluluk yahut cemaat (K, TA); (TA;) bunun gibi ↓ **طَبَنٌ** da. (K, TA. [Freytag bu mânâda **طِبْنٌ** ve **طُبْنٌ**’ü de ekler; fakat bunlar K’da, “belli bir oyun” mânâsındaki **طَبْنٌ**’ün eşanlamlıları olarak zikredilmiştir: ve Golius bu ikisi yerine **طِبِنٌ** ve **طُبُنٌ**’ü ekler ki bunlar bütünüyle yanlıştır.]) ― -b2- Ve şöyle denir: **مَا أَدْرِى أَىُّ الطَّبْنِ هُوَ**, (S, K, *) yani **أَىُّ النَّاسِ هُوَ** [yani: “insanlardan hangisi olduğunu bilmiyorum”]: (S, K:) ve böylesi **أَىُّ الطَّبْلِ هُوَ**. (S ve O, **طبل** maddesinde.) -A2- Ayrıca, [K’da aşağıdaki açıklamanın ↓ **طُبْنٌ** ve ↓ **طِبْنٌ** ve ↓ **طُبَنٌ** için de geçerli olduğu ima edilir; fakat TA onu **طَبْنٌ** ile sınırlar,] akbabaları ve yırtıcı hayvanları onun üzerine yakalamak maksadıyla konulan bir leş. (K, TA. [Freytag bu mânâyı yalnız **طُبَنٌ**’e verir.]) -A3- **طُبْنَةٌ**’ye de bak.

**طُبْنٌ**
**طُبْنٌ** ذ [mandolin türünden çalgı denilen] **طُنْبُور**: (IAar, K:) yahut **عُود** [yani: ud]. (K.) ― -b2- **طُبْنَةٌ**’ye de bak. ― -b3- Ve **طَبْنٌ**’e bak.

**طِبْنٌ**
**طِبْنٌ** ذ: **طُبْنَةٌ**’ye bak: ― -b2- ve ayrıca **طَبْنٌ**’e de bak. ― -b3- **الطِّبْنُ** ayrıca “rüzgârın getirdiği [yahut sürüklediği] odun [görünüşe göre onun parçaları] ve **النَّمَش**” mânâsına gelir: [fakat bu bir yanlış yazım gibi görünür; zira hemen ardından eklenir ki] bazen onunla yapılan yahut inşa edilen ev (**البيت**) de böyle adlandırılır. (TA.)

**طَبَنٌ**
**طَبَنٌ** ذ: **طَبْنٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **طُبْنَةٌ**’ye de bak.

**طَبَنٌ**
**طَبَنٌ** ذ ve ↓ **طَابِنٌ** her şeyde zeki, anlayan, mahir yahut bilen: (S, K, * TA,) (TA:) birincisi **تَبِنٌ** ile eşanlamlıdır [bkz.]: (M, **تبن** maddesinde:) ve ↓ **طُبُنَّةٌ** [çok zeki vb. mânâsına, şiddet bildiren sıfat ölçüsünde; yahut sadece] mahir, becerikli mânâsına gelir. (TA.) -A2- Bu kelimelerin birincisi (**طَبِنٌ**) için ayrıca **طُبْنَةٌ**’ye de bak.

**طُبَنٌ**
**طُبَنٌ** ذ: **طُبْنَةٌ**’ye bak: -A2- ve ayrıca **طَبْنٌ**’e de bak.

**طُبْنَةٌ**
**طُبْنَةٌ** ذ, (S,) yahut ↓ **طَبْنٌ** ve ↓ **طُبْنٌ** ve ↓ **طِبْنٌ** (K) ve ↓ **طَبَنٌ** ve ↓ **طَبِنٌ** (TA) ve ↓ **طُبَنٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu **طُبْنَةٌ**’nin çoğuludur, (S, TA,) belli bir oyun, (S, K, TA,) [denildiğine göre] çocukların, dairesel bir çizgi vasıtasıyla [yere çizilmiş, (fakat aşağıda gelene bak,)] oynadıkları; ve onlarca **الرَّحَى** diye de adlandırılır; (TA;) Farsçada **سِهْ بَرَهٌ**, yahut **سِيدَرَهِ**, (S’nin farklı nüshalarına göre,) yahut **سِدْرَه**, (K’nın bazı nüshalarına ve TA’ya göre, [bu ve **سِيدَرَه** görünüşe göre **سِهٌ دَرَهٌ** yerine olup, o da **سِهْ بَرَهْ** ile eşanlamlıdır,] K’nın bir yazma nüshasında **سَذْ مَرَهْ**, CK’de **سِدْ مَزْه**, [ikisi de görünüşe göre **سِهْ بَرَهْ** için yanlış yazımlar,]) yani “üç kapılı”; (TA;) [görünüşe göre Farsçada bazen **سِهْ دَرَكْ** diye adlandırılanın aynısı;] Türkçede طوقورجون [ve **طُوقُرْجِنْ**] diye adlandırılan ve Arapçada ayrıca **قرق** diye de adlandırılan oyun; (TK;) [yani **قِرْقٌ**; K ve TA’da **قرق** maddesinde bunun **سُدَّر** diye adlandırılan oyun olduğu söylenir; orada verilen açıklama ve şemaya göre, dört kare yahut paralelkenardan oluşan, yirmi dört çizgiyle oynanır; bunlardan birinin içinde bir başkası, onun içinde bir başkası, onun içinde de bir başkası vardır; buna, en dıştaki şeklin her köşesinden en içtekinin karşılık gelen köşesine çizilen bir çizgi ve en dıştaki her kenarın ortasından en içtekinin karşılık gelen kenarının ortasına çizilen bir başka çizgi eklenir; bu yirmi dört çizgiden oluşan birleşimin içine çakıl taşları koyarlar (**يَضَعُونَ**, CK’de **يَصُفُّونَ**). **سُدَّر** açıkça Farsça **سِهْ دَرَهْ**’dendir: TA’da **سدر** maddesinde bunun **سِدَّر** ve **سَدَّر** diye de telaffuz edildiği ve Arapçalaştırılmış bir Farsça terim olduğu söylenir. Golius, K’nın otoritesinden başka bir otorite zikretmeksizin, **طُبَنٌ**’ü şöyle açıklar: “Pers. **سَدَرَهْ**, Turc. **دُقُرْجُنْ اُويُنِى**, Grωc. τριώδιον, Trium, vel novem, scruporum ludus.” Freytag aynı kelimeyi “Triodii seu trivalli ludus” mânâsıyla açıklar; **قِرْق**’ın K’daki açıklamasının gevşek bir aktarımını ekleyerek.] -A2- **طُبْنَةٌ** ayrıca [müzik aleti denilen] **طُبْن**’ün sesi mânâsına gelir. (IAar, K.)

**طِبْنَةٌ**
**طِبْنَةٌ** ذ zekâ, anlayış, maharet yahut bilgi: (S, K:) çoğulu **طِبَنٌ**. (K.)

**طُبُنَّةٌ**
**طُبُنَّةٌ** ذ: **طَبِنٌ**’e bak.

**طُبَأْنِينَةٌ**
**طُبَأْنِينَةٌ** ذ **طُمَأْنِينَةٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.]. (TA.)

**طَابِنٌ**
**طَابِنٌ** ذ: **طَبِنٌ**’e bak.

**طَابُونٌ**
**طَابُونٌ** ذ ateşin sönmesin diye yerde [bir oyukta] örtüldüğü yer: (S, K:) çoğulu **طَوَابِينُ**. (TA.)

**مُطْبَئِنٌّ**
**مُطْبَئِنٌّ** ذ **مُطْمَئِنٌّ** ile aynı mânâdadır [bkz.]. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَبَنَ
طَبَنَ I ( n. ac. طَبْن 1 ),
a.  Covered up ( the fire ).

b.  [ La ],  see infra.

طَبِنَ
طَبِنَ A ( n. ac. طَبَن 4 ,  طَبَاْنَة 22t ,  طُبُوْنَة 27t ,  طَبَانِيَة )
a.  [ La ], Understood, knew, was well acquainted with, skilled in.

طَاْبَنَ
طَاْبَنَ III ,
a.  Deepened ( a trench ).

b.  Agreed, made an agreement with.

طَبْن
طَبْن 1 ,
a.  Large company of men.

b.  see 2 .

طِبْن
طِبْن 2 ,
a.  A certain game ( a kind of hopscotch ).

b.  Carcass used to snare wild beasts &c.

طِبْنَة
طِبْنَة 2t ,
a.  Understanding, intelligence, cleverness.

طُبْن
طُبْن 3 ,
a.  Lyre.

b.  see 2 .

طُبْنَة
طُبْنَة 3t ,
a.  see 2 (a) .

طَبَن
طَبَن 4 ,
a.  see 1 (a) .

طَبِن
طَبِن 5 ,
a.  Intelligent, keensighted, clever.

طُبَن
طُبَن 9 ,
a.  see 2 .

طَاْبِن
طَاْبِن 21 ,
a.  see 5 .

طَاْبُوْن
طَاْبُوْن 40 , ( pl. طَوَاْبِيْنُ 66 ),
a.  Hollow or trench in which a fire is covered up.

طَبَنْجَة
طَبَنْجَة ( pl. reg. ),  P. ,
a.  Pistol.

b.  Slap, blow.

طَبَنْدَر
طَبَنْدَر
a.  Evil, mischief, malice.

##### Türkçe

طَبَنَ
**طَبَنَ** I ( mastar-ı fiil: **طَبْن** 1 ),
a. (ateşi) örttü.

b. [ La ], aşağıya bak.

طَبِنَ
**طَبِنَ** A ( mastar-ı fiil: **طَبَن** 4 , **طَبَاْنَة** 22t , **طُبُوْنَة** 27t , **طَبَانِيَة** )
a. [ La ], anladı, bildi, (bir şeye) iyice vâkıf oldu, (onda) mahir oldu.

طَاْبَنَ
**طَاْبَنَ** III ,
a. (bir hendeği) derinleştirdi.

b. anlaştı, (biriyle) anlaşma yaptı.

طَبْن
**طَبْن** 1 ,
a. büyük erkek topluluğu.

b. 2’ye bak.

طِبْن
**طِبْن** 2 ,
a. belli bir oyun (seksek türünden).

b. yabanî hayvanları vb. yakalamak için kullanılan leş.

طِبْنَة
**طِبْنَة** 2t ,
a. anlayış, zekâ, kurnazlık.

طُبْن
**طُبْن** 3 ,
a. lir.

b. 2’ye bak.

طُبْنَة
**طُبْنَة** 3t ,
a. 2 (a)’ya bak.

طَبَن
**طَبَن** 4 ,
a. 1 (a)’ya bak.

طَبِن
**طَبِن** 5 ,
a. zeki, keskin görüşlü, kurnaz.

طُبَن
**طُبَن** 9 ,
a. 2’ye bak.

طَاْبِن
**طَاْبِن** 21 ,
a. 5’e bak.

طَاْبُوْن
**طَاْبُوْن** 40 , (çoğulu: **طَوَاْبِيْنُ** 66 ),
a. içinde ateşin örtüldüğü oyuk yahut hendek.

طَبَنْجَة
**طَبَنْجَة** (düzensiz çoğul), F. ,
a. tabanca.

b. tokat, darbe.

طَبَنْدَر
**طَبَنْدَر**
a. kötülük, fesat, habislik.
