# طبن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: طبن

( الطَّبنُ : الجمعُ الكثيرُ ) مِن النَّاسِ ، ( ويُحَرَّكُ .
( و ) الطَّبنُ ، ( مُثَلَّثَةً وكصُرَدٍ : لُعْبَةٌ لهم ) ، وهي خَطٌّ مُسْتدِيرٌ يَلْعبُ بها الصِّبْيانُ يُسَمُّونَها الرَّحَى .
وفي الصِّحاحِ : ( فارِسِيَّتُه : سِدَرَهْ ) ، أَي ذُو ثلاثَةِ أَبْوابٍ ؛ قالَ الشاعِرُ :
من ذِكْرِ أَطْلالٍ ورَسْمٍ ضاحِيكالطِّبْنِ في مُخْتَلَفِ الرِّياحِورَوَاهُ بعضُهم : كالطَّبْلِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ :

يَبِتْنَ يَلْعَبنَ حَوالَيَّ الطَّبَنْ الطَّبَنُ هنا مَصْدرٌ لأَنَّه ضَرْبٌ مِنَ اللَّعِبِ ، فهو مِن بابِ اشْتَمل الصَّمَّاء .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : والجَمْعُ طُبَنٌ مِثْل صُبْرَة وصُبَرٍ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عَمْرٍ و :
تَدَكَّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الطُّبَنْونَحْنُ نَعْدُو في الخَبَارِ والجَرَنْ ( و ) الطَّبَنُ : ( الجِيفَةُ تُوضَعُ فَيُصادُ عليها النُّسورُ والسِّباعُ .
( و ) الطُّبْنُ ، ( بالضَّمِّ : الطَّنْبُورُ ) ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
فإنَّكَ مِنَّا بينَ خَيْلٍ مُغِيرَةٍ وخَصْمٍ كعُودِ الطُّبْنِ لا يَتَغَيَّبُ ( و ) الطُّبْنَةُ ، ( بهاءٍ : صَوْتُه ) ، عنه أيضاً .
( والطِّبْنَةُ ، بالكسْرِ : الفِطْنَةُ ، ج ) طِبَنٌ ، ( كعِنَبٍ .
( وطَبِنَ له كفَرِحَ وضَرَبَ ، طَبَناً ) ، بالتَّحْريكِ ، ( وطَبانَةً وطَبانِيَةً وطُبُونَةً ) ، الأخيرَةُ بالضَّمِّ : ( فَطِنَ ) .
وقيلَ : الطَّبَنُ : الفِطْنَةُ للخَيْرِ ، والتَّبَنُ : الفِطْنَةُ للشَّرِّ .
وقالَ أَبو عُبَيْدَةَ : الطَّبَانَةُ والتَّبَانَة واحِدٌ ، وهما شِدَّةُ الفِطْنَةِ .
وقالَ اللَّحْيانيُّ : الطَّبانَةُ والطَّبانِيَة والتَّبانَة والتَّبانِيَة واللَّقانَة واللَّقانِيَة واللَّحانَة واللَّحانِيَة واحِدٌ .
وفي الحدِيثِ : أنَّ حَبَشِيّاً زُوِّجَ رُومِيَّةُ فَطَبِنَ لها غُلامٌ رُومِيٌّ فجاءَتْ بولَدٍ كأَنَّه وَزَغَة ، أَي هَجَمَ على باطِنِ أَمْرِها وخَبَره وأَنَّه ممَّنْ تُوَاتِيه على المُراوَدَة ؛ ( فهو طَبِنٌ ، كفَرِحٍ وصاحِبٍ ) ، أَي فَطِنٌ حاذِقٌ عالِمٌ بكلِّ شيءٍ ؛ قالَ الأعْشى :
واسْمَعُ فإنِّي طَبِنٌ عالمٌ أقْطَعُ شِقْشِقَة الهَادِرِ

وأَنْشَدَ شَمِرٌ :
فقُلْتُ لها بل أَنتِ حَنَّةُ حَوْقَلِجَرى بالفِرَى بَيْني وبَيْنك طَابِنُأَي رفيقٌ داهٍ خَبٌّ عالِمٌ به .
( و ) طَبَنَ ( النَّارَ يَطْبِنُها طَبْناً : دَفَنَها لئلاَّ تُطْفَأُ ، وذلك الموضِعُ طابُونٌ ) ، وهو مَدْفِنُ النارِ ، الجَمْعُ طَوابِين .
( وطابِنْ هذه الحَفِيرَةَ ) : أَي ( طامِنْها وطأْطِئْها .
( واطْبَأَنَّ ) قَلْبه مِثْل ( اطْمَأَنَّ ) إذا سَكَنَ .
( و ) الطَّبْنُ : الخَلْقُ . يقالُ : ما أَدْرِي ( أَيُّ الطَّبْنِ هو ) ، كَقوْلِكَ : ما أَدْرِي ( أَيُّ النَّاسِ ) هو .
( وطابنَهُ : وافَقَهُ ) ، مُطابَنَة وطباناً .
( وطُوبانيَةُ ، بالضَّمِّ : قَلْعَةٌ بفَلَسْطِينَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ طُبُنَّةٌ ، بضمَّتَيْن فتَشْديدِ نُونٍ : أَي حاذِقٌ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : طَبِنْتُ به أَطْبَنُ طَبَناً وطَبَنْتُ أَطْبِنُ طَبَانَة ، وهو الخَدْعُ ؛ وبه فَسَّرَ شَمِرٌ حدِيثَ الرُّومِيَّة : فَطَبَنَ لها غُلامٌ رُوميٌّ ، وهو مِن حَدِّ ضَرَبَ ، أَي خَيَّبها وخَدَعَها .
واخْتارَ ابنُ الأعْرابيِّ : ما أَدْرِي أَيُّ الطَّبَنِ هو ، بالتّحْرِيكِ .
والطِّبْنُ ، بالكسْرِ : ما جاءَتْ به الرِّيحُ مِنَ الحَطَبِ والقمشِ ، ورُبَّما سُمِّي البَيْت الذي بُنِي به طبناً .
والطَّبِنُ ، ككَتِفٍ وجَبَلٍ : لُغَتانِ في اللَّعِبِ المَذْكُورِ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ .
والطَّبانِيَةُ : أنْ يَنْظرَ الرَّجلُ إلى حَلِيلَتِه ، فإمَّا أنْ يَحْظُلَ أَي يكفها

عن الظّهورِ ، وإمَّا أنْ يَغْضَبَ ويَغارَ ؛ عن ابنِ بَرِّي ؛ وأَنْشَدَ للجعْدِيّ :
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منهطَبَانيةٌ فيَحْظُلُ أَو يَغارُوطابَنَ ظَهْرَه كطامَنَهُ ، وهي الطُّبَأْنِينة ، كالطُّمَأْنِينَةِ .
وطَبَنَى ، كجَمَزَى : قَرْيَةٌ بالغربية مِن أَعْمالِ سنجا بمِصْرَ ، منها : الإِمامُ ناصِرُ الدِّيْن أَبو يَحْيَى محمدُ ابنُ الإِمام رُكْن الدِّيْن بنِ محمدِ بنِ عُمَرَ بنِ محمدِ الطّبناويُّ ، وُلِدَ سَنَة 753 ، وكانَ مِن أَكابِرِ الصَّالِحِين ، ترْجَمَه الحافِظُ ابنُ حَجَر في الأنباء ، واجْتَمَع به الإِمامُ السّخاوي مِراراً بمِصْرَ وتَرْجَمَه في الضوْءِ اللامع .
وطُبْنةُ ، بالضمِّ ويقالُ بضَمَّتَيْن : بلْدَةٌ بالزاب مِن إفْريقيَة ، منها أَبو عبدِ الّلهِ محمدُ بنُ الحُسَيْن بنِ محمدِ بنِ أَسدِ التَّمِيميُّ الحمانيُّ الشاعِرُ قَدِمَ الأَنْدَلُس سَنَة 331 ، وولِيَ الشّرطَة وهو نسَّابَة أَخْبارِيٌّ محدِّثٌ ، تُوفي سَنَة 394 ، ذَكَرَه ابنُ الفَرَضِيّ ؛ ومِن قَرابَتِه : أَبو مَرْوان عبدُ المَلِكِ بنُ زِيادَة الله بنِ عليِّ بنِ الحُسَيْن بنِ أَسدٍ الشاعِرُ رَوَى له أَبو عليَ النسائيّ مسلسلاً .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

### Türkçe

( **الطَّبنُ** : insanlardan (olan) çok kalabalık topluluk ) , ( ve harekelenir .

( ve ) **الطَّبنُ** , ( üç türlü (okunuşla) ve **صُرَد** gibi : onlara ait bir oyun ) , ve o, çocukların onunla oynadığı, ona **الرَّحَى** adını verdikleri, yuvarlak bir çizgidir .

Ve **الصِّحاح**’ta : ( onun Farsçası : **سِدَرَهْ** ) , yani üç kapılı olan ; şair dedi ki :

Harabelerin ve gülen bir resmin zikrinden, farklı rüzgârlarda **الطِّبْنِ** gibi

Ve bazısı onu : **كالطَّبْلِ** diye rivayet etti ; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti :

Geceleyin çevremde **الطَّبَنْ** oynayarak gecelediler

**الطَّبَنُ** burada masdardır; çünkü o, oyundan bir tür vuruştur; o hâlde o, **اشْتَمل الصَّمَّاء** babındandır .

Ve el-Cevherî dedi ki : ve cem‘i **طُبَنٌ**’dur, **صُبْرَة** ve **صُبَرٍ** gibi ; ve Ebû ‘Amr inşad etti :

Benden sonra (kendini) süsledi ve onu **الطُّبَنْ** oyaladı

Ve biz **الخَبَارِ** ve **الجَرَنْ** içinde koşarız

( ve ) **الطَّبَنُ** : ( leş; konulur da onun üzerine akbabalar ve yırtıcı hayvanlar avlanır .

( ve ) **الطُّبْنُ** , ( damme ile : **الطَّنْبُورُ** ) ; İbnü’l-A‘râbî’den ; ve inşad etti :

Şüphesiz sen bizden, baskın yapan atlar arasında ve **عُودِ الطُّبْنِ** gibi bir düşman (arasındasın); kaybolmaz

( ve ) **الطُّبْنَةُ** , ( **هاء** ile : onun sesi ) , ondan da .

( ve **الطِّبْنَةُ** , kesre ile : **الفِطْنَةُ** , c ) **طِبَنٌ** , ( **عِنَبٍ** gibi .

( ve **طَبِنَ** ona, **فَرِحَ** ve **ضَرَبَ** gibi, **طَبَناً** ) , hareke ile , ( **طَبانَةً** ve **طَبانِيَةً** ve **طُبُونَةً** ) , sonuncusu damme ile : ( **فَطِنَ** ) .

Ve denildi ki : **الطَّبَنُ** : hayır için zekâ/kavrayış; ve **التَّبَنُ** : şer için zekâ/kavrayış .

Ve Ebû ‘Ubeyde dedi ki : **الطَّبَانَةُ** ve **التَّبَانَة** birdir, ve ikisi de zekânın şiddetidir .

Ve el-Lahyânî dedi ki : **الطَّبانَةُ** ve **الطَّبانِيَة** ve **التَّبانَة** ve **التَّبانِيَة** ve **اللَّقانَة** ve **اللَّقانِيَة** ve **اللَّحانَة** ve **اللَّحانِيَة** birdir .

Ve hadiste : Habeşli birinin Rûmiyye ile evlendirildiği, derken ona bir Rûmî oğlanın **فَطَبِنَ** ettiği, sonra da sanki bir kertenkeleymiş gibi bir çocuk doğurduğu (vardır); yani onun işinin iç yüzüne ve haberine saldırdı ve o, kandırma üzerine kendisine uyum sağlayanlardandır ; ( o hâlde o **طَبِنٌ**’dir, **فَرِحٍ** ve **صاحِبٍ** gibi ) , yani zeki, mahir, her şeyi bilen ; el-A‘şâ dedi ki :

Dinle; çünkü ben **طَبِنٌ**’im, bilenim; böğürenin köpüğünü keserim

Ve Şemir inşad etti :

Ona dedim ki: bilakis sen **حَنَّةُ حَوْقَلِ**’sin; benimle senin aranda iftiralarla koşan **طَابِنُ**

Yani onunla (ilgili) yumuşak huylu, kurnaz, hilekâr, bilen bir (kimse) .

( ve ) **طَبَنَ** ( ateşi, onu **يَطْبِنُها** **طَبْناً** : sönmesin diye onu gömdü; ve o yer **طابُونٌ**’dur ) , ve o, ateşin gömütüdür; cem‘i **طَوابِين** .

( ve **طابِنْ** bu çukuru ) : yani ( onu **طامِنْها** ve onu alçalt .

( ve **اطْبَأَنَّ** ) kalbi, ( **اطْمَأَنَّ** ) gibi, sakinleştiği zaman .

( ve ) **الطَّبْنُ** : yaratılış/tabiat . Denir ki : bilmiyorum ( o **أَيُّ الطَّبْنِ**’dir ) , senin “bilmiyorum ( o **أَيُّ النَّاسِ**’tır )” demen gibi .

( ve **طابنَهُ** : ona uydu ) , **مُطابَنَة** ve **طباناً** olarak .

( ve **طُوبانيَةُ** , damme ile : Filistin’de bir kale ) .

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir :

Bir adam **طُبُنَّةٌ** , iki damme ile sonra **نُونٍ**’un şeddelenmesiyle : yani mahir .

Ve Ebû Zeyd dedi ki : **طَبِنْتُ** onunla, **أَطْبَنُ** **طَبَناً** ve **طَبَنْتُ** **أَطْبِنُ** **طَبَانَة** , ve o aldatmadır; ve Şemir bununla Rûmiyye hadisini tefsir etti: “derken ona bir Rûmî oğlan **فَطَبَنَ** etti”, ve o, **ضَرَبَ** haddindendir; yani onu boşa çıkardı ve onu aldattı .

Ve İbnü’l-A‘râbî seçti : bilmiyorum o **أَيُّ الطَّبَنِ**’dir, hareke ile .

Ve **الطِّبْنُ** , kesre ile : rüzgârın odun ve kırpıntıdan getirdiği şey; ve bazen onunla inşa edilen eve **طبناً** adı verilirdi .

Ve **الطَّبِنُ** , **كَتِفٍ** ve **جَبَلٍ** gibi : zikredilen oyunda iki lugattır, İbnü’l-A‘râbî’den .

Ve **الطَّبانِيَةُ** : erkeğin karısına bakmasıdır; ya **يَحْظُلَ** yani onu görünmekten alıkoyar

ya da öfkelenir ve kıskanır; İbn Berrî’den; ve el-Ca‘dî için inşad etti :

Senden onu eksik etmez, senden onu eksik etmez; ondan bir **طَبَانيةٌ** (vardır) da ya **يَحْظُلُ** eder ya kıskanır

Ve **طابَنَ** sırtını, **طامَنَهُ** gibi; ve o, **الطُّبَأْنِينة**’dir, **الطُّمَأْنِينَةِ** gibi .

Ve **طَبَنَى** , **جَمَزَى** gibi : Mısır’da Sincâ amellerinden garbiyye’de bir köydür; ondan: imam Nâsırü’d-dîn Ebû Yahyâ Muhammed b. imam Rüknü’d-dîn b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed **الطّبناويُّ**; 753 yılında doğdu, ve salihlerin büyüklerindendi; onu hâfız İbn Hacer **الأنباء**’da tercüme etti, ve imam Sehâvî onunla Mısır’da defalarca görüştü ve onu **الضوْءِ اللامع**’da tercüme etti .

Ve **طُبْنةُ** , damme ile ve iki damme ile denilir : İfrîkıyye’den Zâb’da bir beldedir; ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Esed et-Temîmî el-Hamânî şair; 331 yılında Endülüs’e geldi, ve şurta görevini üstlendi ve o, nesep âlimi, haberci, muhaddistir; 394 yılında vefat etti; onu İbnü’l-Faradî zikretti; ve akrabasından: Ebû Mervân Abdülmelik b. Ziyâdetullâh b. Ali b. el-Hüseyn b. Esed şair; ona Ebû Ali en-Nesâî muselsel olarak rivayet etti .

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir :
