# طبي (ط-ب-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%A8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ب - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: طبى

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والباء و و ا ي ء معهما
و ط ب، و ب ط، ط ب ي، ط ي ب، ب ط أ، أ ب ط، ب و ط مستعملات
وطب:
الوَطْبَ: سِقاءُ الَّلَبن، وجَمْعُهُ: وِطابٌ وأوطابٌ. وقيل: وَطبَة ووُطُوب.
وبط:
وَبَطَ رأيُ فُلانٍ في هذا الأَمر وُبُوطاً، إذا ضَعُف، ولم يكنْ ذا أَصالةٍ واسْتحكامٍ، قال الكميت:
ولا وابطينَ انتظاراً
أي: بطئتين ويُقالُ: مالَكَ تُوَبِّطُ القَوْمَ، أي تُثَبِّطُهُم عما يريدون، أو تُكْرِههم عنه، والأسمُ: الوُبُوط.
طبي:
كلُّ شيءٍ صَرَفَ شيئاً عن شيء فقد طباه يَطْيبهِ عن رأيه وأمره. قالَ العجّاج:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
المَقْذِيُّ: الذي يركبه القَذَى، والدَّغْمَرِيُّ: الذي تُريدُ أن تُدَغْمِرَهُ، أي: تخفيه.
والطَّبيُ: من أطباء: من أطباء الضَّرْع، وكلّ شيء لا ضَرْعَ له نحو الكلبة فلها أطباء.
ورجلٌ طَباةٌ: أي: أَحمَقُ ذو شَرٍّ. ويقال: فلان يَطْبَى بالشَّرِّ الناسَ، أي: يفعله بهم ومالك تَطْباني بشرّك!!، أي: نرميني به وما أنا لك بطبيٍّ، أي: بتابعٍ والطُبَاةُ: الذي يَطبَى غيره بشَرّ نَفْسِهِ، أي: يرميه به.
طيب:
طابَ يَطيبُ طِيباً فهو طَيِّبٌ والطِّيبُ على بناء فِعل، والطَّيِّبُ. نعت. والطَّيِّبُ: الحلال. وطابةُ: مدينة الرَّسول صلّى الله عليه وآله وسلّم.
والطّابة: الخَمْرُ، لم يعرفوه.
وطُوبَى: اسْمُ شَجَرة في الجنّة أصلها في دار النّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم، وفي كلّ دارٍ من دُور أُمَّتِهِ غصنٌ منها.
ويقال: ما أَطْيَبَ هذا، وأَيطَبَهُ، وأَطْيِبٌ به وأَيطِبْ.
ومَطايِبُ اللَّحْمِ وكلِّ شيءٍ، لا يكاد يُفْرَدُ، فإنْ أُفرِد فواحِدُةُ: مَطابٌ ومَطابةٌ، وهو أَطْيَبُهُ.
والطَّيِّباتُ من الكلام: أَفْضَلُهُ وأَحْسَنُهُ.
وطاب القِتالُ، أي: حلّ. وفي الحديث: "يُكْرَهُ أن يَستطيبَ الرَّجلُ بيَمِينِهِ"، أي: يَسْتَنْجي، والطّهور من الطِّيب.
وذهب منه الأَطيَبانِ: الطّعام والنِّكاح.
بطأ:
البُطْءُ: الإبطاء بَطُؤَ في مَشْيِهِ يَبْطُؤُ بُطْءاً وبَطاءً فهو بَطِيءٌ.
ويقال: ما أَبْطَأَ بك عنّا، وقَوْمٌ بِطاءٌ، وفلانٌ بَطُوءٌ مثل: بَطُوع.
وباطية اسم مجهول أَصْلُه.
أبط:
تَأَبَّطَ فلانٌ سَيفاً أو شيئاً، إذا أخذه تحت إبْطِهِ، ومنه سُمِّي: تَأَبَّطَ شرّاً.
بوط:
البُوطةُ: التّي يُذِيبُ فيها الصّاغةُ ونحوهم من الصُّنّاع.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الباء** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء**

ve **و ط ب** ve **و ب ط** **ط ب ي** **ط ي ب** **ب ط أ** **أ ب ط** **ب و ط** kullanımdadırlar.

**وطب**:
**الوَطْبَ**: sütün kırbası; çoğulu: **وِطابٌ** ve **أوطابٌ**. Ve denildi: **وَطبَة** ve **وُطُوب**.

**وبط**:
Falanın bu işteki görüşü **وَبَطَ** eder, **وُبُوطاً**; zayıfladığı, ve asalet ve sağlamlık sahibi olmadığı zaman. Kümeyt dedi ki:
ولا وابطينَ انتظاراً
yani: yavaş olanlar. Ve denilir: “Sana ne oluyor ki kavmi **تُوَبِّطُ** ediyorsun?”, yani onları istediklerinden **تُثَبِّطُ** ediyorsun; yahut onları ondan tiksindiriyorsun. İsim: **الوُبُوط**.

**طبي**:
Her şey ki bir şeyi bir şeyden çevirdi; muhakkak onu **طباه** etmiştir; onu görüşünden ve işinden **يَطْيبهِ** eder. A‘câc dedi ki:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
**المَقْذِيُّ**: içine **القَذَى** binen (şey). **الدَّغْمَرِيُّ**: onu **تُدَغْمِرَهُ** etmek istediğin, yani onu gizlediğin (şey).
Ve **الطَّبيُ**: **أطباء**’dan; memenin **أطباء**’sından. Ve memesi olmayan her şey, köpek gibi; onun da **أطباء**’sı vardır.
Ve bir adam **طَباةٌ**: yani aptal, şer sahibi. Ve denilir: Falan, insanları şer ile **يَطْبَى** eder; yani onu onlara yapar. “Senin şerrinle beni ne diye **تَطْباني** ediyorsun!!”, yani onunla beni atıyorsun; hâlbuki ben sana **بطبيٍّ** değilim, yani tâbi değilim. Ve **الطُبَاةُ**: kendi nefsinin şerriyle başkasını **يَطبَى** eden; yani onu onunla atan (kimse).

**طيب**:
**طابَ** **يَطيبُ** **طِيباً**; o hâlde o **طَيِّبٌ**’dir. Ve **الطِّيبُ** **فِعل** vezni üzerinedir. Ve **الطَّيِّبُ**: sıfat. Ve **الطَّيِّبُ**: helâl. Ve **وطابةُ**: Resûl’ün şehri (Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı olsun).
Ve **والطّابة**: şarap; onu bilmediler.
Ve **وطُوبَى**: cennette bir ağacın adıdır; kökü Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı olsun) evindedir; ve ümmetinin evlerinden her evde ondan bir dal vardır.
Ve denilir: “Bu ne kadar **أَطْيَبَ**”, ve “onu **أَيطَبَهُ**”; ve “onunla **أَطْيِبٌ**” ve “**أَيطِبْ**”.
Ve etin ve her şeyin **مَطايِبُ**’u; neredeyse tekil yapılmaz; eğer tekil yapılırsa bir tanesi: **مَطابٌ** ve **مَطابةٌ**; ve o, onun **أَطْيَبُهُ**’dur.
Ve sözün **الطَّيِّباتُ**’ı: onun en faziletlisi ve en güzeli.
Ve **وطاب القِتالُ**: yani helâl oldu. Ve hadiste: “Erkeğin sağ eliyle **يَستطيبَ** etmesi mekruh görülür”; yani istincâ eder; ve temizlik **الطِّيب**’dendir.
Ve ondan iki **الأَطيَبانِ** gitti: yemek ve nikâh.

**بطأ**:
**البُطْءُ**: yavaşlatma; yürüyüşünde **بَطُؤَ** eder, **يَبْطُؤُ** **بُطْءاً** ve **بَطاءً**; o hâlde o **بَطِيءٌ**’dir.
Ve denilir: “Bize karşı ne kadar **أَبْطَأَ** ettin”; ve bir kavim **بِطاءٌ**; ve falan **بَطُوءٌ**, **بَطُوع** gibi.
Ve **وباطية**: aslı meçhul bir isimdir.

**أبط**:
Falan bir kılıcı veya bir şeyi **تَأَبَّطَ** etti; onu koltuğunun altına aldığı zaman. Ondan dolayı adlandırıldı: **تَأَبَّطَ شرّاً**.

**بوط**:
**البُوطةُ**: kuyumcuların ve onlara benzer sanatkârların içinde erittikleri (kap).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: طبى

الطُبْيُ الحافر وللسباع كالضَرع لغيرها. وفي المثل: جاوزَ الحزام الطُبْيَيْنِ. وقد يكون أيضاً لذوات الخُفّ. والطِبْيُ بالكسر مثلُه، والجمع أطْباءٌ. وطَبَيْتُهُ عن كذا: صرفتُهُ عنه. وطَباهُ يَطْبوهُ ويَطْبيهِ، إذا دعاه. قال ذو الرمّة:
ليالِيَ اللهوُ يَطْبيني فأتْـبَـعُـهُ		كأنَّني ضاربٌ في غَمْرَةٍ لَعِبُ
يقول: يدعوني اللهو فأتبعه. وكذلك اطَّباه على افْتَعَلَهُ. ويقال أيضاً: اطَّبى بنو فلان فلاناً، إذا خالّوهُ وقتلوه.

##### Türkçe

**الطُبْيُ**: toynaklı (hayvanın) tırnağı; yırtıcı hayvanlar için de, başkaları için **الضَرع** (meme) gibidir. Ve meselde: “Kuşak **الطُبْيَيْنِ**’i aştı.” Ve bazen de **ذوات الخُفّ** (yumuşak tabanlı toynak sahipleri) için olur. **والطِبْيُ** (kesre ile) onun gibidir; çoğulu **أطْباءٌ**’dır. **وطَبَيْتُهُ** عن كذا: onu ondan çevirdim. **وطَباهُ** **يَطْبوهُ** ve **يَطْبِيهِ**: onu çağırdığı zaman. ذو الرمّة dedi ki:
ليالِيَ اللهوُ يَطْبيني فأتْـبَـعُـهُ		كأنَّني ضاربٌ في غَمْرَةٍ لَعِبُ
Der ki: eğlence beni çağırır da ben ona uyarım. Ve كذلك **اطَّباه** على **افْتَعَلَهُ**. Ve ayrıca denir: **اطَّبى** بنو فلان فلاناً: onu dost edindikleri ve onu öldürdükleri zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ب ( وايء )
طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ .
وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً .
وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف .
أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد .
وأنشد أبو عمرو :
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
أي واضِعُ الشرَف . والإبْطُ إبْطُ الرجُل والدّواب ، وجمعُه الآباطِ .
وقال ابن شميل : الإبْط أسفَلُ حَبْلِ الرَّمْل ومَسْقَطُه .
ورُوِي عن أبي هُريرة : أنّه كانت رِدْيَتُه التأبُّط .
وقال الأصمعيّ : هو أن يُدخِلَ الثوبَ تحتَ يدهِ اليُمْنَى ، فيلقِيَه على منكبِه الأيسَر ، حكاه أبو عبيد عنه .
وقال الليث : تَأَبَّطَ فُلانٌ سَيْفاً أو شيئاً ، إذا أخذَه تحتَ إبْطِه ، ولذلك قيل لثابت بن العَمَيثل الشاعر تأبَّط شَرّاً .
بوط : قال الليث : البُوطة الّتي يُذِيب فيها الصَّاغةُ ونحوهم من الصُّنَّاع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : باطَ الرجلُ يَبُوط إذا افتَقَر بعد غِنًى وذَلّ بعد عِزّ .
( بطأ ) : وقال أبو زيد : تَبَأَّط الرجلُ تَبَؤُّطاً إذا أَمْسَى رَخِيَّ البال غير مهموم صالحاً .
قال الليث : البُطْؤُ : الإبطاء ، يقال : بَطُؤَ في مَشيه يَبْطُؤُ بُطْءاً ، فهو بَطِيءٌ ، ومنه الإبْطاء والتَّباطُؤُ .
ويقال : ما أبْطأَ بك يا فلان عنّا ، وبطَّأَ فلانٌ بفُلان إذا ثَبَّطه عن أمرٍ عَزَم عليه .
قال الليث : بَاطيَةُ : اسمٌ مجهولٌ أصلُه .
قلت : الباطيَة النَّاجودُ الذي يُجعَل فيه الشراب وجمعه البَواطِي ، وقد جاء في أشعارِهم .
وطب : الوَطْبُ : سِقاءُ اللّبن ، وجمعُه وِطاب وأَوْطاب ، وامرأَة وَطْباء إذا كانت ضخمَة الثَّدْيَين ، كأنّها تَحمِل وَطْباً من اللّبن ، ويقال للرّجل إذا ماتَ أو قُتِل : صَفِرَتْ وِطابه ، أي فَرغَتْ وخَلَتْ .
وقيل : إنهم يَعْنون بذلك خُروجَ دَمِه من جَسَدِه ، قال امرؤ القيس :
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
ويقال ذلك للرّجل يُغار على نَعَمِه ومالِه .
طيب طوب : قال الليث : الطِّيْبُ على بِناءِ فِعْل : والطيب نَعْت ، والفِعلُ طابَ يَطيب طِيباً .
قال : والطابّة : الخَمْر .
قلتُ : كأنَّها بِمَعْنى طَيّبة ، والأصْل طَيْبة ، وكذلك اسمُ مدينةِ الرَّسول ( صلى الله عليه وسلم ) طابَه وطَيْبة ، ومنه قوله :
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
ويقال : ما أطيَبَه وأَيطَبَه وأَطيبْ به وأيْطِبْ به كلَّه جائز .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ ) ( الرعد : 29 ) .
قال أبو إسحاق : طُوبَى فُعْلَى من الطِّيبِ . قال : والمعنَى العيشُ الطيّب لهم ، قال : وقيل : إن طُوبَى اسمُ شجرةٍ في الجنَّة ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ) ( الرعد : 29 ) حُسنَى لهم ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ( خَيْرٌ لهُمْ ، وقيل : طوبَى اسمْ الجَنَّة بالهِنْدِيَّة . وقيل : طوبَى لهم خِيرَةٌ لهم . قال : وهذا التفسير كلّه يُسَدِّد قول النحويِّين أنها فُعلى من الطِّيب .
وقال غيرُه العَرَب : تقول طوبى لك ، ولا تقول طوبَاك . وهذا قولُ أكثر النحويِّين إلا الأخفش فإنه قال : من العرب من يُضيفُها فيقول طوبَاك .
ورُوِي عن سعيد بن جُبَير أنه قال : طوبى اسمُ الجنّة بالحبشية .
قلت : وطُوبَى كانت في الأصل طُيْبَى فقُلِبت الياء واواً لانضمام الطاء .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : سَبْيٌ طِيَبة ، أي سَبْيٌ طَيّبٌ يَحِلّ سَبْيُه ، ولم يُسْبَوْا ولهم عَهدٌ وذِمّةٌ ، وهو بوَزْن خِيرَة وتِوَلَة .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى أن يَستَطِيبَ الرجلُ بِيمِينه . قال أبو عبيدة : الاستطابةُ الاستنجاء . سُمِّي استطابةً لأنّه يُطيّبُ جَسَده ممّا عليه من الخَبَث بالاستنجاء فيقال منه : استطابَ الرجلُ فهو مُستطِيب ، وأطَاب نفسَه فهو مُطِيب . قال الأعشى :
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أطابَ الرجلُ واستطابَ إذا استَنْجى وأَزال الأذَى ، وأَطابَ إذا تَكلّم بكلامٍ طيّب ، وأطابَ قَدَّم طَعاماً طَيِّباً ، وأطابَ : وَلَدَ بنينَ طيّبين ، وأطابَ : تَزوَّج حَلالاً ، وأنشدَ :
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
أي متزوّج ، وهذا قالتْه امرأةٌ لِخدْنها . قال : والحرَام عند العشَّاق أطيَب ولذلك قالت :
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
قال الليث : مَطايِبُ اللَّحْم ، وكلّ شيء لا يُفْرد فإنْ أُفرِد فواحدُه مَطابٌ ومَطَابة . وهو أطيبه .
ورَوَى اللّحياني عن الأصمعيّ قال : يقال : أَطعِمْنان مَطايبها وأطايِبها واذكر مَنَاتِنَها وأَناتِنَها ، وامرأةٌ حَسنة المَعارِي ، والخيلُ تَجرِي على مَساويها ، والمَحاسنُ ، والمقاليدُ لا يُعرف لهذه واحدة .
قال : وقال الكسائي : واحد المطَايِب مَطْيَبٌ ، وواحد المعارِي مَعْرًى وواحد المَساوِي مَسْوًى .
وقال الليث : الطيِّبَاتُ من الكلامِ أفضَلُه وأحسَنُه ، ويقال : طابَ القتالُ أي حَلّ ، وفي حديث أبي هُرَيْرَة : طابَ المضرب والقتل ، يريد طابَ الضَّرْبُ والقتلُ أي حَلّ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ ) ( النور : 26 ) .
قال الفرّاء : أي الطيّبات من الكلام للطيِّبِين من الرجال .
وقال غيره : الطيبات من النساء للطيبين من الرجال .
وأمّا قولُه جلّ وعز : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ) ( المائدة : 4 ) .
الخطاب للنَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والمراد به العَرَب ، وكانت العربُ تستقذِر أشياءَ كثيرةً فلا تأْكُلها ، وتستطيب أشياء تأكلها فأحَلَّ اللَّهُ جلَّ وعزّ لهم ما استطابوه ، ممَّا لم يَنزِل بتحريمه تِلاوةٌ مِثل لُحومِ الأنعام وألبانِها ، ومثل الدَّوابّ الّتي كانوا يأكلونها من الضِّباب واليرابيع والأرانب والظباء وغيرها .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : الأطيَبان الفَمُ والفَرْج .
ثعلب عن ابن الإعرابيّ : ذهب أطيَبَاه أكلهُ ونِكاحُه .
وقال ابن السكّيت : هما النَّوْم والنِّكاح ، والطُّوبة : الآجُرَّةُ ذَكَرَها الشافعيّ ، قال : والطوبُ الآجُرُّ .
ورَوَى شمر عن ابن شميل قال : فلان لا آجُرَّة له ولا طُوبَة . قال : الطُّوب الآجرُّ .
ويقال : فلان طيّب الإزار ، إن كانَ عَفيفاً . وقال النابغة :
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
أراد أنَّهم أعفّاء الفروج عن المحارِم ، وماء طيّبٌ وطُيّابٌ . قال الراجز :
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
إذا كان عَذباً ، وطعام طَيّب إذا كان سائغاً في الحَلْق ، وفلانٌ طيِّب الأخْلاق إذا كان سَهْلَ المعاشرة . وبَلد طيبٌ لا سِباخَ فيه ، والكلمة الطيّبة : شهادة أن لا إلاه إلا الله وأن محمداً رسول الله ؛ وماء طيب : أي طاهر ؛ ويقال : طيَّبَ فلانٌ فلاناً بالطِّيب ، وطيَّب صَبيَّهُ إذا قارَبَه وناغَاه بكلام يوافقه . وماءٌ طيَّاب ؛ أي طيّب ، وقال :
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً
طبي : أبو عبيد عن الأصمعيّ ، يقال للسِّباع كلِّها : طُبْيٌ وأَطْباء ، وذواتُ الحافر كلُّها مِثلُها ، وللخُفّ والظِّلْف خِلْف وأَخْلاف .
أبو عبيد عن الفرّاء : طَبَاني الشيء يَطْبيني ويَطبُوني إذا دَعاك ، وقال الليث : طَبى فلانٌ فلاناً يَطْبِيه عن رأيه وأَمرِه . وكل شيء صَرَف شيئاً عن شيء ، فقد طَبَاه عنه ، وأنشدَ :
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
أي لا يستميلُني . قال : والطُبيْ : الواحدُ من أَطْباء الضَّرْع وكل شيء لا ضرع له مثل الكلبة فَلها أَطْباء .
وقال شَمِر : طَبَاهُ وأَطْباهُ واستئعاه دعاءً لطيفاً .

##### Türkçe

ط ب ( وايء )
**طيب** , **طوب** , **طاب** , **طبي** , **وطب** , **وبط** , **أبط** , **بوط** , **بطأ** .
**وبط** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوابِطُ** zayıftır; ve muhakkak **وَبَطَ** **يَبِط** **وَبْطاً**.
Leys dedi: Bu işte falanın görüşü **وَبَطَ** **وُبُوطاً**, zayıfladığı zaman.
**أبط** : Ebû Amr eş-Şeybânî: Allah onu **وَبَطَه**: ve Allah onu **أَبَطَه** ve onu **هَبَطَه**, tek bir mânâ ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Allah onu **أبَطَه** ve onu **هَبَطَه**, tek bir mânâ ile.
Ebû Amr inşâd etti:
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
Yani: şerefi koyan. Ve **الإبْطُ** erkeğin ve binek hayvanlarının koltuk altıdır; cem‘i **الآباطِ**tır.
İbn Şümeyl dedi: **الإبْط** kum ipinin altı ve onun düşüş yeridir.
Ebû Hureyre’den rivayet olundu: muhakkak onun **رِدْيَتُه**si **التأبُّط** idi.
Asma‘î dedi: O, elbiseyi sağ elinin altına sokmasıdır; sonra onu sol omzunun üzerine atar; Ebû Ubeyd onu ondan nakletti.
Leys dedi: Falan **تَأَبَّطَ** bir kılıcı veya bir şeyi, onu koltuk altının altına aldığı zaman; ve bundan dolayı şair Sâbit b. el-Ameysel’e **تأبَّط شَرّاً** denildi.
**بوط** : Leys dedi: **البُوطة** kuyumcuların ve onlara benzer sanatkârların içinde erittikleri şeydir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **باطَ** **يَبُوط**; zenginlikten sonra fakirleştiği ve izzetten sonra zelil olduğu zaman.
( **بطأ** ) : Ebû Zeyd dedi: Adam **تَبَأَّط** **تَبَؤُّطاً**; akşamladığında gönlü rahat, gamlı olmayan, iyi hâlde olduğu zaman.
Leys dedi: **البُطْؤُ**: gecikme; denir ki: yürüyüşünde **بَطُؤَ** **يَبْطُؤُ** **بُطْءاً**; o hâlde o **بَطِيءٌ**dir; ve bundandır **الإبْطاء** ve **التَّباطُؤُ**.
Ve denir ki: Ey falan, bize karşı seni ne **أبْطأَ** etti; ve falan, falanla **بطَّأَ**; bir azmettiği işten onu alıkoyduğu zaman.
Leys dedi: **بَاطيَةُ**: aslı meçhul bir isimdir.
Ben dedim: **الباطيَة** içine içki konulan **النَّاجودُ**dur; cem‘i **البَواطِي**dir; ve onların şiirlerinde gelmiştir.
**وطب** : **الوَطْبُ**: süt tulumu; cem‘i **وِطاب** ve **أَوْطاب**tır. Ve iki memesi iri olduğu zaman kadına **وَطْباء** (denir); sanki sütten bir **وَطْب** taşıyor gibidir. Ve erkeğe öldüğü veya öldürüldüğü zaman denir: **صَفِرَتْ وِطابه**; yani boşaldı ve ıssız kaldı.
Ve denildi: Onlar bununla onun bedeninden kanının çıkışını kastediyorlar. İmruü’l-Kays dedi:
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
Ve bu, malına ve servetine baskın yapılan erkek için de söylenir.
**طيب طوب** : Leys dedi: **الطِّيْبُ** **فِعْل** binası üzerinedir; ve **الطيب** bir sıfattır; fiil **طابَ** **يَطيب** **طِيباً**dır.
Dedi: ve **الطابّة**: şaraptır.
Ben dedim: sanki o **طَيّبة** mânâsınadır; asıl **طَيْبة**dir. Ve Resûl’ün şehrinin adı (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **طابَه** ve **طَيْبة**dir; ve bundandır onun sözü:
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
Ve denir: onu ne **أطيَبَه** ve ne **أَيطَبَه** ve onunla ne **أَطيبْ** ve onunla ne **أيْطِبْ**; hepsi câizdir.
Allah azze ve celle dedi: ( **طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ** ) ( **الرعد : 29** ) .
Ebû İshâk dedi: **طُوبَى** **الطِّيبِ**den **فُعْلَى**dır. Dedi: mânâ, onlar için hoş yaşayıştır. Dedi: ve denildi: **طُوبَى** cennette bir ağacın adıdır; ve denildi: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) ( **الرعد : 29** ) onlar için **حُسنَى**dır; ve denildi: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) onlar için hayırdır; ve denildi: **طوبَى** Hintçede cennetin adıdır. Ve denildi: **طوبَى** onlar için bir seçkinliktir. Dedi: bu tefsirin hepsi, nahivcilerin onun **الطِّيبِ**den **فُعلى** olduğu sözünü doğrultur.
Başkası dedi: Arap, “**طوبى لك**” der, “**طوبَاك**” demez. Bu, Ahfeş hariç nahivcilerin çoğunun sözüdür; çünkü o dedi ki: Arap’tan onu izâfet eden vardır; “**طوبَاك**” der.
Saîd b. Cübeyr’den rivayet olundu: o dedi ki: **طوبى** Habeşçede cennetin adıdır.
Ben dedim: ve **طُوبَى** aslında **طُيْبَى** idi; **الطاء**ın dammeli oluşundan dolayı **الياء** **واواً**ya çevrildi.
Ebû Hâtim, Asma‘î’den: **سَبْيٌ طِيَبة**; yani helâl olan, esir edilmesi helâl olan iyi bir esir; ve onlar, kendileri için ahid ve zimmet varken esir edilmediler. Ve o, **خِيرَة** ve **تِوَلَة** veznindedir.
Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيبَ** etmesini yasakladı. Ebû Ubeyde dedi: **الاستطابةُ** istincâdır. İstincâ ile üzerindeki pislikten bedenini temizlediği için **استطابةً** diye adlandırıldı; ondan denir: adam **استطابَ**; o hâlde o **مُستطِيب**tir. Ve nefsini **أطَاب** etti; o hâlde o **مُطِيب**tir. A‘şâ dedi:
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أطابَ** ve **استطابَ**; istincâ ettiği ve eziyeti giderdiği zaman. Ve **أَطابَ**; iyi bir sözle konuştuğu zaman. Ve **أطابَ**; iyi bir yemek sundu. Ve **أطابَ**: iyi oğullar doğurdu. Ve **أطابَ**: helâl ile evlendi. Ve inşâd etti:
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
Yani: evli; ve bunu, bir kadın dostuna söylemiştir. Dedi: ve âşıklarda haram daha **أطيَب**tir; bundan dolayı dedi:
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
Leys dedi: **مَطايِبُ اللَّحْم**; ve tekil yapılmayan her şey; eğer tekil yapılırsa onun teki **مَطابٌ** ve **مَطَابة**dır. Ve o, onun en iyisidir.
Lihyânî, Asma‘î’den rivayet etti; dedi: denir: bize onun **مَطايبها**sını ve **أطايِبها**sını yedir; ve onun **مَنَاتِنَها**sını ve **أَناتِنَها**sını an. Ve bir kadın **حَسنة المَعارِي**dir; ve atlar onun **مَساويها**sı üzerinde koşar. Ve **المَحاسنُ** ve **المقاليدُ** için bir tekil bilinmez.
Dedi: ve Kisâî dedi: **المطَايِب**in teki **مَطْيَبٌ**; ve **المَعارِي**nin teki **مَعْرًى**; ve **المَساوِي**nin teki **مَسْوًى**dır.
Leys dedi: sözden **الطيِّبَاتُ** onun en faziletlisi ve en güzeli olandır. Ve denir: **طابَ القتالُ**; yani helâl oldu. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: **طابَ المضرب والقتل**; **طابَ الضَّرْبُ والقتلُ** yani helâl oldu demek ister. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ** ) ( **النور : 26** ) .
Ferrâ dedi: yani sözden **الطيّبات** erkeklerden **الطيِّبِين** içindir.
Başkası dedi: kadınlardan **الطيبات** erkeklerden **الطيبين** içindir.
Allah azze ve celle’nin sözüne gelince: ( **يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ** ) ( **المائدة : 4** ) .
Hitap Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun)dir; murad onunla Arap’tır. Arap, birçok şeyi iğrenç sayar da yemezdi; ve bazı şeyleri hoş bulur da yerdi; böylece Allah azze ve celle, kendilerine tilâvetle bir haram kılma inmeyen, hoş bulduklarını onlara helâl kıldı; meselâ davarların etleri ve sütleri gibi; ve meselâ onların kelerlerden, yerboğanlardan, tavşanlardan, ceylanlardan ve başkalarından yedikleri hayvanlar gibi.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الأطيَبان** ağız ve fercdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onun iki **أطيَبَاه**ı gitti: yemesi ve cinsel ilişkisi.
İbnü’s-Sikkît dedi: ikisi uyku ve cinsel ilişkidir. Ve **الطُّوبة**: tuğladır; Şâfiî onu zikretti. Dedi: ve **الطوبُ** tuğladır.
Şemr, İbn Şümeyl’den rivayet etti; dedi: falanın ne tuğlası vardır ne **طُوبَة**si. Dedi: **الطُّوب** tuğladır.
Ve denir: falan **طيّب الإزار**dır; eğer iffetli ise. Nâbiga dedi:
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
Onların, mahremlere karşı ferclerinin iffetli olduğunu murad etti. Ve su **طيّبٌ** ve **طُيّابٌ**dır. Recez söyleyen dedi:
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
Eğer tatlı ise. Ve yemek **طَيّب**tir; eğer boğazda kolay geçer ise. Ve falan **طيِّب الأخْلاق**tır; eğer geçimi kolay ise. Ve **بَلد طيبٌ**; onda tuzlu bataklık yoktur. Ve **الكلمة الطيّبة**: “Allah’tan başka ilâh yoktur ve Muhammed Allah’ın resûlüdür” şehâdetidir. Ve su **طيب**: yani temiz. Ve denir: falan falanı **بالطِّيب** ile **طيَّبَ** etti. Ve falan, çocuğunu ona yaklaşıp onunla uyuşan sözle konuştuğu zaman onu **طيَّبَ** eder. Ve su **طيَّاب**; yani **طيّب**. Ve dedi:
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً
**طبي** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: bütün yırtıcı hayvanlara **طُبْيٌ** ve **أَطْباء** denir. Ve toynaklıların hepsi de onun gibidir. Ve deve ayağı ve çift tırnak için **خِلْف** ve **أَخْلاف** (vardır).
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: şey **طَبَاني** eder; **يَطْبيني** ve **يَطبُوني**; seni çağırdığı zaman. Leys dedi: falan falanı, görüşünden ve işinden **يَطْبِيه** ile **طَبى** eder. Ve her şey, bir şeyi bir şeyden çevirdiği zaman, muhakkak onu ondan **طَبَاه** etmiştir. Ve inşâd etti:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
Yani: beni meylettirmez. Dedi: ve **الطُبيْ** memenin **أَطْباء**ından bir tanedir. Ve memesi olmayan her şey, meselâ köpek; onun da **أَطْباء**ı vardır.
Şemr dedi: Onu **طَبَاهُ** etti ve onu **أَطْباهُ** etti ve onu **استئعاه** etti; latif bir çağırma ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والباء وما يثلثهما)
(طبخ) الطاء والباء والخاء أصلٌ واحد، وهو الطَّبخ المعروف، يقال طَبَخت الشَّيءَ أطبُخه طَبْخاً، وأنا طابخ، والشَّيء مطبوخ وطَبِيخ. والطُّبَّخ: جمع الطَّابخ. وقول العجّاج:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
أراد به الملائكة الموكَّلين بالنَّار. ويقال لسَمائمِ الحرِّ: طبائخُه. وطابخة: لقبُ رجلٍ من العرب، لأنَّه طبخ طَبْخَاً فسمِّي بذلك. ويقال الطُّبَاخَة: ما فار من رُِغوة القِدر إذا طبخت، وهي الطُّفَاحة والفُوَارة. ويقال للحُمَّى الصَّالبِ: طابخ.
ومما يُحمَلُ على هذا، ولعلّه أن يكون من الكلام المولَّد، قولهم: ليس به طَُباخٌ([2])، للشّيء لا قُوَّةَ له، فكأنهم يريدون ما تناهى بَعدُ ولم ينضَج.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم، وهو من صحيح الكلام، لفَرخ الضبّ: مُطَبِّخ، وذلك إذا قوي. يقولون: هو حِسْل، ثم مطبِّخ، ثم خُضَرِمٌ، ثم ضَبّ.
(طبس) الطاء والباء والسين ليس بشيء. على أنهم يقولون: الطَّبَسانِ: كُورتان. وهذا وشِبهه ممَّا لا معنى لذكره؛ لأنَّه إِذا ذكر ما أشبه كلُّه حُمِلَ على كلام العرب ما ليس هو منه. وكذلك قول من قال([3]): إنَّ التَّطبيس: التَّطبين([4]).
(طبع) الطاء والباء والعين أصلٌ صحيح، وهو مثلٌ على نهايةٍ ينتهي إليها الشيء حتى يختم عندها يقال طبَعت على الشيء طابَعاً. ثم يقال على هذا طَبْعُ الإنسان وسجيَّتُه. ومن ذلك طَبَعَ اللهُ على قَلْب الكافر، كأنَّه ختم عليه حتى لا يصل إليه هُدىً ولا نُور، فلا يوفَّق لخير. ومن ذلك أيضاً طبْع السَّيف والدِّرهم، وذلك إذا ضربه حتى يكمّله. والطَّابع: الخاتم يُختَمُ به *. والطَّابِع: الذي يَختِم.
ومن الباب قولُهم لملْءِ المِكيال طَبع. والقياسُ واحدٌ؛ لأنه قد تكامل وخُتم. وتطبَّع النَّهر، إذا امتلأ؛ وهو ذلك المعنى. وكذلك إذا حُمِّلت النّاقة حِمْلَها الوافِيَ الكاملَ، فهي مطبَّعة. قال:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])قال ابنُ السكِّيت: الطِّبع: النَّهر، والجمع: الطِّباع. قال:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])ولعلَّ الذي قالُوه في وصف النّهر، أن يكون ممتلئاً، حتى يكون أقيس.
ومما شذَّ عن هذا الأصل وقد يمكن أن يُقارَب بينهما، إلاَّ أنَّ ذلك على استكراه، قولهم للدَّنَس: طَبَع. يقال رجلٌ طَبِعٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "استَعيذوا بالله من طمَعٍ يَهدِي إِلَى طَبَعٍ". وقال:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
ومن هذه الكلمة قولهم للرجل إذا لم ينفُذْ في الأمر: قد طَبِعَ.
(طبق) الطاء والباء والقاف أصلٌ صحيحٌ واحد، وهو يدلُّ على وضع شيء مبسوط على مِثله حتى يُغطِّيَه. من ذلك الطَّبَق. تقول: أطبقْت الشيءَ على الشيء، فالأول طَبَق للثاني؛ وقد تطابَقَا. ومن هذا قولهم: أطبَقَ الناسُ على كذا، كأنَّ أقوالهم تساوَتْ حتى لو صُيِّرَ أحدُهما طِبْقاً للآخر لَصَلح. والطَّبَق: الحال، في قولـه تعالى: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾  [الانشقاق 19]. وقولهم: "إحدى بناتِ طَبَق" هي الدّاهية، وسمّيت طَبَقاً، لأنَّها تعمُّ وتشمل. ويقال لما علا الأرضَ  حتى غطَّاها: هو طَبَق الأرض([7]). ومنه قول امرئ القيس يصف الغيث:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])وقولهم: طَبَّق الحقَّ، إذا أصابه، من هذا، ومعناه وافقه حتى صار ما أراده وَفْقاً للحقّ مطابِقاً لـه. ثم يُحمَل على هذا حتى يقال طبَّقَ، إذا أصاب المَفْصِل ولم يخطئْه. ثم يقولون: طَبَّقَ عُنقَه بالسيف: أبانَها.
فأمَّا المُطابقة فمشْى المقيَّد، وذلك أن رجليه تقعانِ([9]) متقاربتين كأنَّهما متطابقتين. ومنه قول الجَعْدِيّ:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
والطبَق: عظمٌ رقيق([11]) يفصل بين الفَقارتَين. ويد طَبِقة، إذا التزقَتْ بالجنْب. وطابقت بين الشيئين، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد. ولذلك سمَّينا نحن ما تضاعف من الكلام مرَّتين مُطابَقاً. وذلك مثل جَرجَر، وصَلْصَل، وصَعْصَع. والطَّبَق: الجماعة من الجراد؛ وإنما شبِّه ذلك بطبَقٍ يغطِّي الأرض. ويقالَ وَلدت الغنمُ  طبقاً وطبقةً، إذا ولد بعضُها بعد بعض. والقياس في ذلك كله واحد.
فأمَّا قولهم للعييِّ من الرِّجال: الطَّبَاقاء، وللبعير لا يُحسن الضِّرَابَ طَباقاءُ، فهو من هذا القِياس، كأنَّه سُتر عنه الشَّيءُ حتى أطبق فصار كالمغطَّى. قال جميل:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])(طبل) الطاء والباء واللام ثلاث كلمات ليست لها طَُِلاَوَةُ كلامِ العرب، وما أدري كيف هي؟ من ذلك الطَّبل الذي يُضْرَب. ويقولون إنَّ الطّبل: الخَلْق([13]). والثالثة الطُّوبالة، ولولا أنها جاءت في بعض الشِّعر ما كان لذكرها معنىً، وما أحسبها في غير هذا البيت: نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])ويقال هي النَّعْجة.
(طبن) الطاء والباء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ثباتٍ. ويقال اطبأنَّ، إذا ثبت وسكَن، مثل اطمأنَّ، ويقولون: طَبَنت النار: دفنتُها لئلا تَطفَأ،  وذلك الموضعُ الطَّابون. ويقال طابِنْ هذه الحَفيرةَ: طاطئْها. ويقولون: إنَّ الخير في بني فلانٍ كثابت الطَّبْن، أي هو تليدٌ قديم.
ومن الباب الطَّبَن، وهو الفِطْنة؛ وذلك قياس الباب، لأنَّ في ذلك كالثَّبات في العِلمِ به.
(طبي) الطاء والباء والحرف المعتل أُصَيْلٌ يدلُّ على استدعاء شيء. من ذلك قولهم اطَّبى * بَنُو فُلانٍ فلاناً إذا خالُّوه وقَبَِلوه. وربما قالوا: طَبَاه واطَّباه، إذا دعاه، فإنْ حُمِلَ الطَّبيُ([15]) من أَطْبَاء النَّاقة، وهي أخلافها، على هذا وعلى أنَّه يُطَّبَى منه اللبن، لم يبعُد.
وذُكر أن العرب تقول: هذا خِلْفٌ طِبِيٌّ، أي مُجيب([16]).  فإن كان هذا صحيحاً فهو يدلُّ على صحَّة القياس الذي قِسْناه.
--------------ــــ
([1]) ديوان العجاج 14 واللسان (طبخ). وبعده:
* بي الجحيم حيث لا مستصرخ *.
([2]) في اللسان: "وجد بخط الأزهري طُباخ بضم الطاء، ووجد بخط الإيادي طَباخ بفتح الطاء". وضبط في الأصل والمجمل بفتح الطاء.
([3]) هو الخليل كما صرح بذلك في المجمل.
([4]) التطبين، بالنون، كما في الأصل والمجمل والقاموس. لكن في اللسان:"التطبيق" بالقاف.
([5]) سبق البيتان في (ربع، شظ).
([6]) البيت للبيد في ديوانه 17،  طبع فينا 1881 وإصلاح المنطق 9 واللسان (طبع).
([7]) في الأصل: "طباق الأمر".
([8]) ديوان امرئ القيس 143، واللسان (طبق).
([9]) في الأصل: "يقسمان"، تحريف.
([10]) سيأتي في (هرس). وصدره في اللسان (طبق، هرس): * وخيل يطابقن بالدارعين *.
([11]) في المجمل: "دقيق" بالدال.
([12]) اللسان (طبق) والبيان والتبيين (1: 110)، بشرح محقق المقاييس.
([13]) شاهده ما أنشده في اللسان:
قد علموا أنا خيار الطبل  *** وأننا أهل الندى والفضل
([14]) البيت لطرفة في ديوانه 16 واللسان (طبل، حنن)، والمجمل (طبل). وذكر في (حنن)، أن "حنانة" اسم راع. وطوبالة منصوب على الذم، أي أذم طوبالة، عنى بذلك حنانة. وبعد البيت:
فنفسك فانع ولا تنعني  *** وداو الكلوم ولا تبرق
 ([15]) الطبي، بكسر الطاء وضمها.
([16]) في اللسان والقاموس: "مجيَّب"، بضم الميم وتشديد الياء المفتوحة، ولا وجه له، فإن المجيب  بمعنى المقور والأجوف، وقد أثبت الضبط الصحيح من نسخة المجمل، ومن تهذيب الصحاح، وهو من الإجابة  كما يدل عليه ما سبق. وفي الصحاح "مجبب".

ـ

##### Türkçe

(طاء ile باء ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**طبخ**) **الطاء** ve **الباء** ve **الخاء** tek bir asıldır; o da bilinen **الطَّبخ**tır. Denir: **طَبَخت** **الشَّيءَ** **أطبُخه** **طَبْخاً**; ve ben **طابخ**ım; ve şey **مطبوخ** ve **طَبِيخ**tur. Ve **الطُّبَّخ**: **الطَّابخ**ın çoğuludur. Ve **العجّاج**’ın sözü:
* والله لولا أن تَحُشَّ الطُّبَّخُ([1]) *
Bununla, ateşe vekil kılınmış melekleri kastetti. Ve sıcağın semûm rüzgârlarına: onun **طبائخُه**’u denir. Ve **طابخة**: Araplardan bir adamın lakabıdır; çünkü bir **طَبْخَاً** pişirdi de bununla adlandırıldı. Ve denir **الطُّبَاخَة**: pişirdiğin zaman tencerenin köpüğünden taşan şeydir; o da **الطُّفَاحة** ve **الفُوَارة**dır. Ve **الحُمَّى الصَّالبِ**e: **طابخ** denir.

Ve bundan taşınan(lar)dan, ve belki de müvelled sözden olur, onların sözü: **ليس به طَُباخٌ**([2]); gücü olmayan şey için; sanki onlar, henüz nihayete varmamış ve olgunlaşmamış olanı isterler.

Ve babdan şâz olanlardan, ve o sahih sözden olmak üzere, **الضبّ** yavrusu için onların sözü: **مُطَبِّخ**; bu, kuvvetlendiği zamandır. Derler: o **حِسْل**dir, sonra **مطبِّخ**, sonra **خُضَرِمٌ**, sonra **ضَبّ**.

(**طبس**) **الطاء** ve **الباء** ve **السين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **الطَّبَسانِ**: iki küredir. Bu ve benzeri, zikrinin anlamı olmayan şeylerdendir; çünkü benzeri olanın hepsi zikredilirse, Arapların sözünden olmayan şey Arapların sözüne yüklenmiş olur. Yine, ([3]) diyenin sözü gibi: **التَّطبيس**in **التَّطبين**([4]) olduğu.

(**طبع**) **الطاء** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; o, bir şeyin kendisine varıp orada mühürleninceye dek ulaştığı bir nihayet üzerine bir misaldir. Denir: **طبَعت** **على الشيء** **طابَعاً**. Sonra bunun üzerine insanın **طَبْعُ**ı ve **سجيَّتُه** denir. Bundan: **طَبَعَ اللهُ** **على قَلْب الكافر**; sanki onun üzerine mühür vurdu da ona bir hidayet ve bir nur ulaşmaz; böylece hayra muvaffak kılınmaz. Bundan da: kılıcın ve dirhemin **طبْع**ı; bu, onu vurup tamamladığı zamandır. Ve **الطَّابع**: kendisiyle mühür vurulan mühürdür *. Ve **الطَّابِع**: mühür vuran kimsedir.

Ve babdandır: ölçeğin dolmasına **طَبع** demeleri. Kıyas birdir; çünkü tamamlanmış ve mühürlenmiştir. Ve nehir **تطبَّع** etti, dolduğu zaman; o da o manadır. Yine, deveye onun vâfî, kâmil yükü yüklendiği zaman, o **مطبَّعة**dır. Dedi ki:
أينَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعَهْ *** وأيْنَ وَسْقُ النَّاقَةِ المطبَّعهْ([5])
**ابنُ السكِّيت** dedi: **الطِّبع**: nehirdir; çoğulu: **الطِّباع**. Dedi:
فتولَّوْا فاتراً مشيُهم *** كروايا الطِّبْع همَّتْ بالوَحَلْ([6])
Belki de nehrin vasfında söyledikleri, dolu olmasıdır; ta ki daha kıyaslı olsun.

Ve bu asıldan şâz olanlardan, aralarında yakınlık kurulabilse de, ancak bu bir zorlamayla, pislik için onların sözü: **طَبَع**. Denir: **رجلٌ طَبِعٌ**. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "Allah’a sığının, **طمَعٍ**dan ki **طَبَعٍ**a götürür." Ve dedi:
له أكاليلُ بالياقوت فَصَّلَها *** صَوَّاغُها لا ترى عَيْبَاً ولا طَبَعا
Ve bu kelimedendir: adam işte nüfuz etmediği zaman ona denir: **قد طَبِعَ**.

(**طبق**) **الطاء** ve **الباء** ve **القاف** tek sahih bir asıldır; o, yayılmış bir şeyi benzerinin üzerine koymaya delalet eder, ta ki onu örtsün. Bundan **الطَّبَق**. Dersin: **أطبقْت** **الشيءَ** **على الشيء**; böylece birincisi ikincinin **طَبَق**ıdır; ve ikisi **تطابَقَا**. Ve bundan onların sözü: insanlar şuna **أطبَقَ** etti; sanki sözleri eşitlendi; öyle ki ikisinden biri ötekine **طِبْقاً** kılınsa uygun olurdu. Ve **الطَّبَق**: hâl(mertebe)dir; Yüce Allah’ın sözünde: ﴿لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَق﴾ [الانشقاق 19]. Ve onların sözü: " **إحدى بناتِ طَبَق** " o, musibettir; ve **طَبَقاً** diye adlandırıldı; çünkü o, geneller ve kapsar. Ve yere yükselip onu örten şeye denir: o, **طَبَق الأرض**([7])dır. Ve ondan **امرئ القيس**’in yağmuru vasfederek sözü:
ديمةٌ هطلاءُ فيها وَطَفٌ *** طَبَقُ الأرضِ تَحَرَّى وتَدُرّْ([8])
Ve onların sözü: **طَبَّق الحقَّ**, onu isabet ettirdiği zaman; bu bundandır; manası: ona muvafakat etti, ta ki istediği şey hakka uygun, ona **مطابِقاً** oldu. Sonra bunun üzerine taşınır da denir: **طبَّقَ**, ekleme isabet ettiği ve onu ıskalamadığı zaman. Sonra derler: **طَبَّقَ عُنقَه بالسيف**: onu ayırdı.

أما **المُطابقة** ise bağlı kimsenin yürüyüşüdür; çünkü iki ayağı([9]) birbirine yakın düşer, sanki ikisi **متطابقتين** gibidir. Ve ondan **الجَعْدِيّ**’nin sözü:
* طِباقَ الكِلاَبِ يَطَأْنَ الهَرَاساَ([10]) *
Ve **الطبَق**: iki omur arasında ayıran ince([11]) bir kemiktir. Ve **يد طَبِقة**: yanına yapıştığı zaman. Ve iki şey arasında **طابقت** ettin, onları tek bir hizaya getirdiğin zaman. Bunun için biz, sözden iki kere katlanan şeye **مُطابَقاً** adını verdik. Bu, **جَرجَر** ve **صَلْصَل** ve **صَعْصَع** gibidir. Ve **الطَّبَق**: çekirgelerden bir topluluktur; bu ancak, yeri örten bir **طبَق**a benzetilmiştir. Ve denir: koyun **طبقاً** ve **طبقةً** doğurdu; bir kısmı bir kısmının ardından doğurduğu zaman. Kıyas, bunların hepsinde birdir.

أما erkeklerden dilsiz için onların sözü: **الطَّبَاقاء**, ve çiftleşmeyi iyi yapmayan deve için **طَباقاءُ**, o da bu kıyastandır; sanki şey ondan örtülmüş de **أطبق** etmiş, böylece örtülü gibi olmuştur. **جميل** dedi:
طَبَاقاءُ لم يشهد خُصوماً ولم يَقُدْ *** رِكاباً إلى أكوارها حين تُعْكَفُ([12])

(**طبل**) **الطاء** ve **الباء** ve **اللام** üç kelimedir; Arap sözünün tatlılığı yoktur; nasıl olduklarını bilmiyorum. Bundan: vurulan **الطَّبل**. Ve derler ki **الطّبل**: **الخَلْق**([13])tır. Üçüncüsü **الطُّوبالة**dır; bazı şiirde geldiği için olmasaydı onu zikretmenin anlamı olmazdı; ve onu bu beyitten başka bir yerde sanmıyorum:
نَعَاني حَنَانهُ، طُوبالةً *** تُسَفُّ يبيساً من العِشْرِقِ([14])
Ve denir: o, **النَّعْجة**dır.

(**طبن**) **الطاء** ve **الباء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir sebat(a) delalet eder. Ve denir: **اطبأنَّ**, sabit olup sakinleştiği zaman; **اطمأنَّ** gibi. Ve derler: **طَبَنت** **النار**: sönmesin diye onu gömdüm; o yer **الطَّابون**dur. Ve denir: bu çukuru **طابِنْ** et: onu alçalt. Ve derler: hayır, falan oğullarında, **الطَّبْن**ın sabiti gibidir; yani o, köklü, eski olandır.

Ve babdandır **الطَّبَن**; o da **الفِطْنة**dır; bu, babın kıyasıdır; çünkü bunda, onu bilmede bir sebat gibisi vardır.

(**طبي**) **الطاء** ve **الباء** ve illetli harf, bir **أُصَيْلٌ**dür; bir şeyi istemeye delalet eder. Bundan onların sözü: **اطَّبى** * falan oğulları falanı, onu dost edindikleri ve kabul ettikleri zaman. Ve bazen derler: **طَبَاه** ve **اطَّباه**, onu çağırdığı zaman. Eğer **الطَّبيُ**([15]), devenin **أَطْبَاء**ından, yani memelerinden, bunun üzerine ve ondan sütün **يُطَّبَى** edilmesi üzerine taşınırsa, uzak olmaz.

Ve zikredildi ki Araplar der: bu, **خِلْفٌ طِبِيٌّ**dür; yani **مُجيب**([16]). Eğer bu sahih ise, kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delalet eder.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ب ي
طباه واطباه‏:‏ دعاه واستماله‏.‏
والتقم الفصيل طبي الناقة والبهمة طبي الشاة وحلبت طبيين من أطبائها‏.‏
وقيل‏:‏ الطبي‏:‏ للحافر والسباع والخلف‏:‏ للخف والضرع‏:‏ للظلف‏.‏
وفي مثل ‏"‏ بلغ الحزام الطبيين ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان لا يطبيه اللهو وما اطباني إلى ذلك الهوى‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ فعرضت طلقاً أعناقها فرقاً ثم اطباها خرير الماء ينثعب

##### Türkçe

ط ب ي
**طباه** ve **اطباه**: Ona çağırdı ve onu meylettirdi.

Tay, devenin **طبي**’sini emdi; kuzu, koyunun **طبي**’sini emdi; ve onun **أطبائها**’sından iki **طبيين** sağdım.

Ve denildi: **الطبي**: toynaklı (hayvan) ve yırtıcılar içindir; **الخلف**: tırnak (hayvanı) içindir; ve **الضرع**: çatal tırnak içindir.

Ve şu meselde: “**بلغ الحزام الطبيين**”.

Mecazdan: Falanı eğlence **يطبيه** etmez; ve beni o hevâ buna doğru **اطباني** etmedi.

Zü’r-Rumme dedi:
Derken onun boyunlarını ürküntüyle uzattım; sonra onları suyun şırıltısı, fışkırarak **اطباها** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

طَبَيْته عن الأمر: صَرَفْتَه. وطَبَى فلان فلاناً يَطبْيه عن رَأيه وأَمْرِه. وكلُ شيءٍ صَرَفَ شيئاً عن شيءٍ فقَدْ طَباهُ عنه؛ قال الشاعر:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُفَدَّى
(* قوله «المفدى» هكذا في الأصل المعتمد عليه، وفي التهذيب: المقذى، بالقاف والذال المعجمة.)
أَي لا يَسْتَميلُني. وطَبَيته إلينا طَبيْاً وأَطْبَيْته: دَعَوْته، وقيل: دَعَوْتَهُ دُعاءً لطيفاً، وقيل: طَبَيْته قُدْته؛ عن اللحياني؛ وأَنشد بيت ذي الرمة:
لَياليَ اللَّهوُ يَطْبِيني فأَتبَعُه،
كأَنَّني ضارِبٌ في غَمْرةٍ لَعِبُ
ويروى: يَطْبُوني أَي يَقُودُني. وطَباهُ يَطْبُوه ويَطْبِيه إذا دَعاه؛ قال الجوهري: يقول ذو الرمة يَدْعُوني اللَّهوُ فأَتْبَعُه، قال: وكذلك اطَّباهُ على افْتَعَلَه. وفي حديث ابن الزبير: أَنَّ مُصْعَباً اطَّبَى القُلوب حتى ما تَعْدِلُ به أَي تَحَبََّب إلى قُلُوب النَّاس وقَرَّبَها منه. يقال: طَباهُ يَطْبُوه ويَطْبِيه إذا دَعاهُ وصَرَفَه إليه واختارَه لنَفْسِه، واطَّباه يَطَّبِيه افْتَعَلَ منه، فقُلِبَت التاءُ طاءً وأُدْغِمَت.
والطَّباةُ: الأَحْمَقُ.
والطُّبْيُ والطِّبْيُ: حَلَماتُ الضَّرْع التي فيها اللَّبَنُ من الخُفِّ والظِّلْفِ والحافرِ والسِّباع، وقيل: هو لذَواتِ الحافِرِ والسِّباعِ، كالثَّدْي للمرأة وكالضَّرْعِ لِغَيْرها، والجمع من كلّ ذلك أَطْباءٌ. الأصمعي: يقال للسِّباعِ كلها طُِبْيٌ وأَطْباءٌ، وذوات الحافِرِ كُلُّها مِثْلُها، قال: والخُفّ والظِّلُف خِلْفٌ وأَخلافٌ. التهذيب: والطُّبْيُ الواحد من أَطْباءِ الضَّرْع، وكلُّ شَيء لا ضَرْع له، مثلُ الكَلْبَة، فَلَها أَطْباءٌ. وفي حديث الضَّحَايا: ولا المُصْطَلَمَة أَطْباؤُها أي المَقْطُوعَة الضُّرُوعِ. قال ابن الأثير: وقيل يقال لِمَوْضع الأَخْلافِ من الخَيْلِ والسِّباعِ أَطْباءٌ كما يقال في ذَواتِ الخُفِّ والظِّلْفِ خِلْفٌ وضَرْعٌ. وفي حديث ذي الثُّدَيَّة: كأَنَّ إحْدَى يَديَه طُبْيُ شاةٍ. وفي المَثَل: جاوَزَ الحزام الطُّبْيَين. وفي حديث عثمان: قد بَلغ السيْلُ الزُّبى وجاوَزَ الحِزامُ الطَّبْيَيْن؛ قال: هذا كناية عن المبالغة في تَجاوُزِحَدِّ الشَّرِّ والأذى لأن الحزام إذا انتهى إلى الطُّبْيَيْنِ فقد انْتَهى إلى أَبعد غاياتِه، فكيفَ إذا جَاوَزَه؟ واستعاره الحسينُ بن مُطَيْر للمطَر على التشبيه فقال:
كَثُرَتْ ككَثْرَة وَبْلِهِ أَطْباؤه،
فإذا تَجَلَّتْ فاضَتِ الأَطْباءُ
(* قوله «تجلت» هكذا في الأصل.)
وخِلْفٌ طَبيٌّ مُجَيَّبٌ. ويقال: أَطْبَى بنُو فلانٍ فلاناً إذا خالُّوه وقَبِلُوه. قال ابن بري: صوابه خالُّوه ثم قَتََلوه. وقوله خالُّوه من الخُلَّة، وهي المَحَبَّة. وحكي عن أبي زياد الكلابي قال: شاةٌ طَبْواءُ إذا انْصَبَّ خِلْفاها نحو الأرض وطالا.

##### Türkçe

**طَبَيْته** o işten: onu çevirdim (saptırdım). Ve falan, falanı, onun görüşünden ve işinden **يَطبْيه** eder. Ve her şey, bir şeyi bir şeyden çevirirse, artık onu ondan **طَباهُ** etmiştir; şair dedi:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُفَدَّى
(* “**المفدى**” sözü: asıl dayanak alınan nüshada böyledir; **التهذيب**’de: **المقذى**، **بالقاف والذال المعجمة**.)
Yani: beni meylettirmez. Ve onu bize doğru **طَبيْاً** ile **طَبَيْته** ve **أَطْبَيْته**: onu çağırdım; ve denildi: onu latif bir çağırışla çağırdın; ve denildi: onu **طَبَيْته**: onu sevk ettin; **عن اللحياني**; ve **ذو الرمة**’nin beytini okudu:
لَياليَ اللَّهوُ يَطْبِيني فأَتبَعُه،
كأَنَّني ضارِبٌ في غَمْرةٍ لَعِبُ
Ve rivayet olunur: **يَطْبُوني** yani beni sevk eder. Ve onu, çağırdığı zaman **يَطْبُوه** ve **يَطْبِيه** eder; **الجوهري** dedi: **ذو الرمة** der ki: eğlence beni çağırır da ben ona uyarım; dedi: ve bunun gibi **اطَّباهُ** da, **افْتَعَلَه** üzere (gelir). Ve **ابن الزبير** hadîsinde: **مُصْعَباً** kalpleri **اطَّبَى** etti; ta ki onunla denk olmaz; yani insanların kalplerine sevimli göründü ve onları kendine yaklaştırdı. Denir: onu, onu çağırdığı ve ona doğru çevirdiği ve kendisi için seçtiği zaman **طَباهُ** eder, **يَطْبُوه** ve **يَطْبِيه** eder; ve ondan **افْتَعَلَ** olarak **اطَّباه** eder, **يَطَّبِيه** eder; böylece **التاء** **طاء**’a çevrildi ve idğam edildi.

Ve **الطَّباةُ**: ahmak.

Ve **الطُّبْيُ** ve **الطِّبْيُ**: içinde süt bulunan meme uçlarıdır; **الخُفِّ** ve **الظِّلْفِ** ve **الحافرِ** ve **السِّباع**’ın (meme uçları); ve denildi: o, **ذَواتِ الحافِرِ** ve **السِّباعِ** içindir; kadına **الثَّدْي** gibi ve başkasına **الضَّرْع** gibi; ve bütün bunların çoğulu **أَطْباءٌ**’dır. **الأصمعي**: bütün yırtıcılara **طُِبْيٌ** ve **أَطْباءٌ** denir; ve **ذوات الحافِرِ**’in hepsi de onun gibidir; dedi: ve **الخُفّ** ve **الظِّلْف** (için) **خِلْفٌ** ve **أَخلافٌ** (vardır). **التهذيب**: ve **الطُّبْيُ** **أَطْباءِ الضَّرْع**’dan bir tanedir; ve her şeyin ki **ضَرْع**’ı yoktur, mesela **الكَلْبَة** gibi, onun da **أَطْباءٌ**’ı vardır. Ve **الضَّحَايا** hadîsinde: “ve **المُصْطَلَمَة** (olan) ki onun **أَطْباؤُها** (yoktur)” yani **الضُّرُوعِ**u kesilmiş olan. **ابن الأثير** dedi: ve denildi: atların ve yırtıcıların **الأَخْلافِ** yerlerine **أَطْباءٌ** denir; tıpkı **ذَواتِ الخُفِّ** ve **الظِّلْفِ** hakkında **خِلْفٌ** ve **ضَرْعٌ** denildiği gibi. Ve **ذي الثُّدَيَّة** hadîsinde: sanki iki elinden biri bir koyunun **طُبْيُ**’idir. Ve meselde: **الحزام** iki **الطُّبْيَين**’i aştı. Ve **عثمان** hadîsinde: “sel **الزُّبى**’ya ulaştı ve **الحِزامُ** iki **الطَّبْيَيْن**’i aştı”; dedi: bu, şerrin ve eziyetin sınırını aşmada mübalağaya kinayedir; çünkü **الحزام** iki **الطُّبْيَيْنِ**’e vardığında, artık onun en uzak gayelerine varmış olur; peki onu aşarsa nasıl olur? Ve **الحسينُ بن مُطَيْر** bunu yağmur için benzetme üzere ödünç aldı da şöyle dedi:
كَثُرَتْ ككَثْرَة وَبْلِهِ أَطْباؤه،
فإذا تَجَلَّتْ فاضَتِ الأَطْباءُ
(* “**تجلت**” sözü: asılda böyledir.)
Ve **خِلْفٌ طَبيٌّ مُجَيَّبٌ**. Ve denir: falanın oğulları falanı **أَطْبَى** etti; onu dost edindiler ve kabul ettiler (demektir). **ابن بري** dedi: doğrusu “onu dost edindiler, sonra onu öldürdüler”dir. Ve “onu dost edindiler” sözü **الخُلَّة**’dendir; o da sevgidir. Ve **أبي زياد الكلابي**’den nakledildi; dedi: iki **خِلْف**’ı yere doğru sarkıp uzadığı zaman koyun **طَبْواءُ**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى *!طَبَيْتُهُ عنه ) *!أطْبِيه *!طَبْياً : ( صَرَفْتُه ) عنه ؛ كذا في الصِّحاح .
وقالَ اللَّيْث : *!طَبَيْتُهُ عن رأْيِه وأَمْره *!أطْبِيه . وكلّما صَرَفَ شيئاً عن شيءٍ فقد طَبَاهُ عنه .
ثم إنَّ اصْطِلاحَ المصنِّفِ إذا لم يَذْكُر الآتي يدلُّ غالِباً أنَّه من حَدِّ فَعلَ يَفْعُل ، بضمِّ العينِ في المضارِعِ ، وهنا ليسَ كذلكَ لأنَّه من حَدِّ رَمَى فتَنَبَّه لذلكَ .
( و ) *!طَبَيْتُهُ ( إليه : دَعَوْتُه ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ ؛ ومنه قولُ ذي الرُّمَّة :
لَياليَ اللَّه ْوُ*!يَطْبِيني فأَتْبَعُه
كأنَّني ضاربٌ في غَمْرةٍ لَعِبٌ يقولُ : يَدْعُوني اللَّهْوُ فأَتْبَعه .
( *!كأَطْبَيْتُهُ ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه وضَبَطَه بتَشْديدِ الطاءِ وسَيَأْتي .
( و ) *!طَبَيْتُهُ أَيْضاً : ( قُدْتُه ) ؛ عن اللَّحْياني ، وبه فسَّر قولَ ذي الرُّمَّة السابِقَ ، وقال : أَي يَقُودُني .
( *!والطُّبْيُ ، بالكسْرِ والضَّمِّ : حَلَماتٌ ) ؛ كذا في النُّسخِ ، وفي المُحْكم : حَلَمَتا ؛ ( الضَّرْعِ التي ) فيها اللَّبَن ( من خُفَ وظِلْفٍ وحافِرٍ وسَبُعٍ ) .
وفي الصِّحاح : الطُّبْيُ للحافِرِ وللسِّباعِ كالضِّرْعِ لغيرِها ، وقد يكونُ أَيْضاً لذواتِ الخُفِّ ، *!والطَّبْيُ بالكسْرِ مثْلُه .
وفي التَّهْذيبِ : قالَ الأَصْمعيُّ : للسِّباع كُلّها *!الطُّبْيُ ، وذوات الحافِرِ مِثْلُها ، وللخُفِّ والظِّلْفِ خِلْفٌ .
( ج *!أَطْباءٌ ) ، كزِنْدٍ وأَزْنادٍ وقُفْلٍ وأَقْفَالٍ ؛ واسْتَعارَهُ الحُسَيْن بنُ مُطَيْرٍ الأَسَدِيُّ للمَطَرِ ، على التَّشْبِيه ، فقالَ :
كَثُرَتْ ككَثْرَة وَبْلِهِ *!أَطْباؤه
فإذا تَجَلَّتْ فاضَتِ الأَطْباءُ ( *!وطَبِيَتِ النَّاقَةُ ) ، كَرَضِيَ ( *!طَباً ) ،

مَقْصورٌ ، ( اسْتَرْخَى *!طُبَّيُها ) ؛ عن الفرَّاء .
( و ) في حديثِ عُثْمان : كَتَبَ إلى عليَ ، رَضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما : ( قد بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبا و ( جاوَزَ الحِزامُ *!الطُّبْيَيْنِ ) ) ، أَي ( اشْتَدَّ الأَمْرُ ، وتَفاقَمَ ) ، لأنَّ الحِزامَ إذا انتَهَى إلى الطُّبْيَيْنِ فقد انتَهَى إلى بعد غاياتِهِ ، فكيفَ إذا جاوَزَ ؟
( فهي ) ، أَي الناقَةُ ، ( *!طَبِيَّةٌ ) ، كغَنِيَّةٍ ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ كفَرحَةٍ ، كما هو نَصُّ الفرَّاء ؛ ( *!وطَبْواءُ ) ، كذا قالَهُ الفرَّاءُ .
( وذُو *!الطُّبْيَيْنِ : وثَيِلُ بنُ عَمْرٍ و ) الرّياحِيُّ الشَّاعِرُ ، وهو أَبو سحيمِ بنِ وَثِيلٍ .
( و خِلْفٌ *!طَبِيٌّ ، كغَنِيَ : مُجَيَّبٌ ) ؛ هكذا ضُبِطَ في نسخِ الصِّحاح كمُعْظَّمٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!الطَّباةُ : الأَحْمَقُ . ويقالُ : لا أَدْري مِن أَيْنَ *!طُبِيتُ ، بالضمِّ ، *!وأُطُّبِيتُ ، أَي مِن أَيْن أُتِيتُ ؛ نقلَهُ الأَزْهريُّ في عقى .
*!وطَبَا *!طَبَا : لَقَبُ الشَّرِيف إسْمعيل بنِ إبْراهيمَ الحسني الرَّسِّي ؛ وقد ذَكَرَه المصنِّفُ في الموحَّدَةِ .
*!وَطِبا ، بالكَسْر : قَرْيةٌ باليَمَنِ ، منها : الخطيبُ أبو القاسِم عبدُ الرحمنِ بنُ أَحمدَ بنِ عديَ *!الطِّبائِيُّ ، رَوَى هبَةُ اللَّهِ بنُ عبدِ الوارِثِ الشِّيرازي .

##### Türkçe

: ( **طَبَيْتُهُ عنه** ) **أطْبِيه** **طَبْياً** : ( onu ) ondan ( çevirdim ) ; صحاح’ta böyledir.
Leys dedi ki: **طَبَيْتُهُ عن رأْيِه وأَمْره** **أطْبِيه**. Ve her kim bir şeyi bir şeyden çevirirse, onu ondan **طَبَاهُ** etmiştir.
Sonra, musannifin ıstılahı, eğer gelecek olanı zikretmezse, çoğunlukla onun **فَعَلَ يَفْعُل** haddinden olduğuna delâlet eder; muzârîde aynın zammesiyle; ve burada öyle değildir; çünkü o **رَمَى** haddindendir; buna dikkat et.

( ve ) **طَبَيْتُهُ** ( ona: onu çağırdım ) ; Cevherî onu nakletti; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
لَياليَ اللَّه ْوُ**يَطْبِيني** فأَتْبَعُه
كأنَّني ضاربٌ في غَمْرةٍ لَعِبٌ
Yani: eğlence beni çağırıyor da ben ona uyuyorum.

( **كأَطْبَيْتُهُ** ) , İbn Sîde onu nakletti ve onu **الطاء**’ın şeddelenmesiyle ضبط etti; ve gelecektir.

( ve ) **طَبَيْتُهُ** ayrıca: ( onu sevk ettim ) ; Lahyânî’den; ve onunla, Zü’r-Rumme’nin önceki sözünü tefsir etti ve dedi ki: yani beni sevk ediyor.

( **والطُّبْيُ** , kesre ve zamme ile: memeler ) ; nüshalarda böyledir; ve Muhkem’de: iki meme; ( sağımın ki ) onda süt vardır ( deve tırnağı ve çift tırnak ve toynak ve yırtıcı hayvanın ) .
Ve صحاح’ta: **الطُّبْيُ** toynaklı için ve yırtıcılar için, başkaları için sağım gibi; ve bazen de deve tırnaklılar için olur; **والطَّبْيُ** kesre ile de onun gibidir.
Ve تهذيب’de: Asmaî dedi ki: yırtıcıların hepsi için **الطُّبْيُ**; ve toynaklılar onun gibidir; ve deve tırnaklı ile çift tırnaklı için **خِلْفٌ** vardır.

( çoğulu **أَطْباءٌ** ) , **زِنْد** ve **أَزْناد** ve **قُفْل** ve **أَقْفَال** gibi; Hüseyin b. Mutayr el-Esedî onu yağmur için, benzetme üzere, استعاره etti; şöyle dedi:
كَثُرَتْ ككَثْرَة وَبْلِهِ **أَطْباؤه**
فإذا تَجَلَّتْ فاضَتِ الأَطْباءُ

( **وطَبِيَتِ النَّاقَةُ** ) , **رَضِيَ** gibi ( **طَباً** ) ,
maksûr; ( **طُبَّيُها** gevşedi ) ; Ferrâ’dan.

( ve ) Osman’ın hadîsinde: Ali’ye, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, yazdı: ( sel **الزُّبا**’ya ulaştı ve ( kemer **الطُّبْيَيْنِ**’i aştı ) ) , yani ( iş şiddetlendi ve büyüdü ) , çünkü kemer **الطُّبْيَيْنِ**’e vardığında, onun en uzak gayelerine varmış olur; peki aştığı zaman nasıl olur?

( o ) yani dişi deve, ( **طَبِيَّةٌ** ) , **غَنِيَّة** gibi; nüshalarda böyledir; doğrusu **فَرحَة** gibi, Ferrâ’nın nassı olduğu üzere; ( **وطَبْواءُ** ) , Ferrâ böyle dedi.

( ve **ذُو الطُّبْيَيْنِ** : Vüseyl b. Amr ve ) er-Riyâhî şair; ve o, Vüseyl’in oğlu Ebû Suhaym’dir.

( ve **خِلْفٌ طَبِيٌّ** , **غَنِيَ** gibi: yarılmış ) ; صحاح nüshalarında **مُعْظَّم** gibi ضبط edildi.

Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerden: **الطَّباةُ** : ahmak. Ve denilir: nereden **طُبِيتُ** , zamme ile, ve **أُطُّبِيتُ** , yani nereden getirildim; Ezherî onu **عقى**’da nakletti.
**وطَبَا طَبَا** : şerif İsmâil b. İbrâhîm el-Hasenî er-Ressî’nin lakabıdır; musannif onu **الموحَّدَةِ**’de zikretmiştir.
**وَطِبا** , kesre ile: Yemen’de bir köydür; ondan: hatîb Ebû’l-Kâsım Abdurrahmân b. Ahmed b. Adî **الطِّبائِيُّ**; Hibetullâh b. Abdilvâris eş-Şîrâzî rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: طبى

طَبَيْتُهُ عَنْهُ
1 طَبَيْتُهُ عَنْهُ ذ , (S, K,) aor. أَطْبِيهِ, inf. n. طَبْىٌ, (TA,) I turned him away, or back, from it, (Lth, S, K, TA,) namely, his opinion, and his affair, &c. (Lth, TA.) ― -b2- And طَبَيْتُهُ اـِلَيْهِ I called him to it; as also ↓ اِطَّبَيْتُهُ [in the CK erroneously written اَطْبَيْتُهُ]. (K, TA. See also art. طبو.) ― -b3- And طَبَيْتُهُ I led him. (K, TA.) And thus Lh explains the ex. of this verb in the verse of Dhu-r-Rummeh cited voce ضَارِبٌ. (TA.) -A2- طَبِيَتْ, aor. طَبَىَ , inf. n. طَبًى; (TA;) or طَبِيَتْ طَبًى شَدِيدًا; (K; [in the CK, erroneously, طَبْيًا;]) said of a she-camel, Her طُبْى [q. v.] was, or became, flaccid, flabby, or pendulous; (TA;) or very flaccid &c.; (K;) on the authority of Fr. (TA.)

8 اـِطْتَبَىَ see the preceding paragraph: and see also the same verb in art. طبو.

طُبْىٌ
طُبْىٌ ذ (S, Mgh, Msb, K, &c.) and ↓ طِبْىٌ (S, K) [A teat, or dug, of any of certain animals mentioned in what follows; agreeably with an explanation of its pl. in the O, voce ضَرْعٌ, on the authority of AZ; and agreeably with a usage of its pl. in the TA, voce خِلْفٌ, on the authority of Lth: this is the most usual, if not the only proper, signification:] the ضَرْع [which sometimes means the teat, or dug, and is app. here used in this sense]; mostly, of a beast of prey: (Mgh:) or it is to the beast of prey, and to the solid-hoofed animal, (As, T, S,) like the ضَرْع to others; and sometimes to the camel; (S;) or that of the camel and of the cloven-hoofed animal is termed خِلْفٌ: (As, T:) or, to the camel, and to the cloven-hoofed animal, like the ثَدْى [which some- times means the teat] to the woman; and in rare instances, to the solid-hoofed animal, and to the beast of prey: (Msb:) or the حَلَمَات [meaning teats], (K, TA,) or, accord. to the M, the حَلَمَتَانِ [meaning pair of teats], (TA,) of the ضَرْع [or udder], of the camel, and of a cloven-hoofed animal, and of a solid-hoofed animal, and of a beast of prey: (K:) [and ↓ طُبْيَةٌ is perhaps a dial. var.: (see خَاتَمٌ, last sentence but two:)] pl. أَطْبَآءٌ. (S, Mgh, Msb, K.) It is said in a prov., (S,) [and] in a letter of 'Othmلn to 'Alee, (TA,) جَاوَزَ الحِزَامُ الطُّبْيَيْنِ (S, K) The girth passed beyond the طُبْيَان [or two teats, or two pairs of teats]; (TA;) meaning (assumed tropical:) the affair, or case, became distressing, and formidable. (K, TA.) ― -b2- El-Hoseyn Ibn-Muteyr uses the pl. metaphorically in relation to rain, by way of comparison, saying,
كَثُرَتْ كَكَثْرَةِ وَبْلِهِ أَطْبَاؤُهُ
فَاـِذَا تَجَلَّتْ فَاضَتِ الأَطْبَآءُ
[in which, for تَجَلَّتْ, I read تَحَلَّبَ; for the verse, literally rendered, seems to mean, (tropical:) Its teats were abundant as the abundance of its heavy rain, (or rather I would read لِكَثْرَةِ وبله by reason of the abundance &c.,) so that when it flowed with rain, as though it were milked, the teats poured forth exuberantly]. (TA.) ― -b3- أَطْبَآءُ الكَلْبَةِ (assumed tropical:) [Bitch's dugs] is an appellation of the tree called مُخَاطَة [i. e. the sebesten]. (TA in art. مخط, q. v.)

طِبْىٌ
طِبْىٌ ذ : see the next preceding paragraph.

طُبْيَةٌ
طُبْيَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

طَبِيَةٌ
طَبِيَةٌ ذ , like فَرِحَةٌ, on the authority of Fr, in the K erroneously written طَبِيَّةٌ, (TA,) [and also there misplaced, for, with فَهِىَ (in the CK فَهُوَ) preceding it, it should follow immediately after the explanation of the phrase طَبِيَتِ النَّاقَةُ, being the part. n., and thus signifying Whose طُبْى is flaccid, flabby, or pendulous,] applied to a she-camel; (Fr, TA;) and طَبْوَآءُ signifies the same; (Fr, K, TA;) or this is applied to a she-goat, meaning whose dugs (خِلْفَاهَا) descend towards the ground. (So in one of my copies of the S: in the other copy omitted.)

خِلْفٌ طَبِىٌّ
خِلْفٌ طَبِىٌّ ذ i. q. مُجِيبٌ [meaning Yielding milk]; (S, K; [thus in my copies of the S, and in copies of the K; but said in the TA to be written in the K and in the copies of the S, مُجَيَّبٌ, which is evidently wrong;]) as though called, and answering the call. (JM.)

##### Türkçe

**طَبَيْتُهُ عَنْهُ**
1 **طَبَيْتُهُ عَنْهُ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **أَطْبِيهِ**, mastar ismi **طَبْىٌ**, (TA,) Onu ondan çevirdim, yahut geri çevirdim, (Lth, S, K, TA,) yani, onun görüşünü ve işini, vb. (Lth, TA.) ― -b2- Ve **طَبَيْتُهُ اـِلَيْهِ** Onu ona çağırdım; bunun gibi ↓ **اِطَّبَيْتُهُ** [CK’de yanlışlıkla **اَطْبَيْتُهُ** yazılmıştır]. (K, TA. Ayrıca **طبو** maddesine de bak.) ― -b3- Ve **طَبَيْتُهُ** Onu sevk ettim. (K, TA.) Ve böylece Lh, bu fiilin örneğini, **ضَارِبٌ** lafzı altında zikredilen Zû-r-Rumme’nin beytinde açıklar. (TA.) -A2- **طَبِيَتْ**, muzâri‘ı **طَبَىَ** , mastar ismi **طَبًى**; (TA;) yahut **طَبِيَتْ طَبًى شَدِيدًا**; (K; [CK’de yanlışlıkla **طَبْيًا**;]) bir dişi deve hakkında söylenir: Onun **طُبْى**’si [bk. o] gevşek, sarkık, yahut aşağı sarkar oldu, yahut oldu; (TA;) yahut pek gevşek vb.; (K;) Fr’den naklen. (TA.)

8 **اـِطْتَبَىَ**: önceki paragrafa bak; ve ayrıca aynı fiile **طبو** maddesinde de bak.

**طُبْىٌ**
**طُبْىٌ** ذ (S, Mgh, Msb, K, &c.) ve ↓ **طِبْىٌ** (S, K) [Aşağıda zikredilen bazı hayvanlardan herhangi birinin meme başı yahut memesi; O’da, **ضَرْعٌ** lafzı altında, AZ’den naklen, onun çoğulunun açıklamasına uygun olarak; ve TA’da, **خِلْفٌ** lafzı altında, Lth’den naklen, onun çoğulunun bir kullanımına uygun olarak: bu, en yaygın, eğer tek doğru değilse, anlamdır:] **ضَرْع** [ki bazen meme başı yahut meme demektir ve burada görünüşe göre bu anlamda kullanılmıştır]; çoğunlukla, yırtıcı bir hayvanın: (Mgh:) yahut o, yırtıcı hayvana ve tek toynaklı hayvana, (As, T, S,) başkalarına nispetle **ضَرْع** gibidir; ve bazen deveye; (S;) yahut deveninki ve çift toynaklı hayvanınki **خِلْفٌ** diye adlandırılır: (As, T:) yahut deveye ve çift toynaklı hayvana nispetle, kadına nispetle **ثَدْى** [ki bazen meme başı demektir] gibi; ve nadiren, tek toynaklı hayvana ve yırtıcı hayvana: (Msb:) yahut **حَلَمَات** [meme başları demektir], (K, TA,) yahut M’ye göre **حَلَمَتَانِ** [iki meme başı demektir], (TA,) devenin ve çift toynaklı hayvanın ve tek toynaklı hayvanın ve yırtıcı hayvanın **ضَرْع**’ının [yahut memesinin], (K:) [ve ↓ **طُبْيَةٌ** belki lehçesel bir varyanttır: (bk. **خَاتَمٌ**, sondan ikinci cümle):] çoğulu **أَطْبَآءٌ**. (S, Mgh, Msb, K.) Bir darb-ı meselde, (S,) [ve] ‘Othmān’ın ‘Alee’ye bir mektubunda, (TA,) **جَاوَزَ الحِزَامُ الطُّبْيَيْنِ** (S, K) “Kuşak, **الطُّبْيَيْنِ**’i [yahut iki meme başını, yahut iki çift meme başını] aştı”; (TA;) anlamı (mecaz kabul edilerek): iş yahut hâl sıkıntılı ve korkutucu oldu. (K, TA.) ― -b2- El-Hoseyn Ibn-Muteyr, yağmur hakkında, benzetme yoluyla, çoğulu mecazen kullanır; şöyle diyerek,
كَثُرَتْ كَكَثْرَةِ وَبْلِهِ أَطْبَاؤُهُ
فَاـِذَا تَجَلَّتْ فَاضَتِ الأَطْبَآءُ
[burada, **تَجَلَّتْ** yerine **تَحَلَّبَ** okurum; zira beytin lafzen tercümesi, (mecaz:) “Onun meme başları, onun şiddetli yağmurunun çokluğu gibi bol oldu, (yahut daha doğrusu “çokluğundan dolayı” diye **لِكَثْرَةِ وبله** okurdum,) öyle ki yağmurla aktığında, sanki sağılıyormuş gibi, meme başları taşkınca döküldü” demeye benzer]. (TA.) ― -b3- **أَطْبَآءُ الكَلْبَةِ** (mecaz kabul edilerek:) [dişi köpeğin memeleri] **مُخَاطَة** denilen ağacın (yani sebesten’in) bir adıdır. (TA, **مخط** maddesinde, bk. o.)

**طِبْىٌ**
**طِبْىٌ** ذ : bir sonraki önceki paragrafa bak.

**طُبْيَةٌ**
**طُبْيَةٌ** ذ : bir sonraki önceki paragrafa bak.

**طَبِيَةٌ**
**طَبِيَةٌ** ذ , **فَرِحَةٌ** gibi, Fr’nin rivayetine göre; K’de yanlışlıkla **طَبِيَّةٌ** yazılmıştır, (TA,) [ve orada ayrıca yeri de yanlıştır; zira önünde **فَهِىَ** (CK’de **فَهُوَ**) bulunduğundan, **طَبِيَتِ النَّاقَةُ** ibaresinin açıklamasından hemen sonra gelmelidir; ism-i fâildir ve böylece “**طُبْى**’si gevşek, sarkık, yahut aşağı sarkan” demektir,] bir dişi deveye uygulanır; (Fr, TA;) ve **طَبْوَآءُ** da aynı anlama gelir; (Fr, K, TA;) yahut bu, bir dişi keçiye uygulanır; anlamı, memelerinin (**خِلْفَاهَا**) yere doğru sarkmasıdır. (S’nin nüshalarımdan birinde böyle: diğer nüshada düşürülmüştür.)

**خِلْفٌ طَبِىٌّ**
**خِلْفٌ طَبِىٌّ** ذ **مُجِيبٌ** ile aynı (S, K; [S’nin nüshalarımda ve K’nin nüshalarında böyle; fakat TA’da, K’de ve S nüshalarında **مُجَيَّبٌ** yazılacağı söylenmiştir; bu ise açıkça yanlıştır;]) sanki çağrılmış da çağrıya cevap vermiş gibi. (JM.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَبَى
طَبَى I ( n. ac. طَبْي 1 ),
a.  Led.

b.  [ acc. &  'An ], Turned away from.

c.  [ Ila ], Called to.

طُِبْي
طُِبْي [ طِبْي 2 ,  3 ], ( pl. أَطْبَآء [ 38A ] ),
a.  Teat, dug.

طَبِيّ
طَبِيّ [ 25 ],
a.  Yielding milk.

##### Türkçe

طَبَى
طَبَى I (isim mastar: **طَبْي** 1),
a. Önderlik etti.

b. [acc. & **'An**], -den yüz çevirdi.

c. [**Ila**], -e çağırdı.

طُِبْي
طُِبْي [**طِبْي** 2, 3], (çoğul: **أَطْبَآء** [38A]),
a. Meme, emzik.

طَبِيّ
طَبِيّ [25],
a. Süt veren.
