# طحم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%AD%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: طحم

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

### Türkçe

ح ط م
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de(=onu kırdım), böylece **فانْحَطَم** (=kırıldı). **الحُطام**: bundan kırılan şeydir; yumurtanın kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**(dır). Et-Tırimmâh dedi:
Sanki yazın kuruluğunun kırıntısı onun içinde,
**الشُّؤُون**’un kafataslarının katı (kısmının) kelebeği(dir).

**الحَطْمَةُ** : şiddetli yıl(=kıtlık yılı)dır. **حَطْمةُ الأسَدِ** : onun mala musallat oluşu ve onu parçalayıp yemesidir.

Mekke’nin **حِجْرُ**’una, **المِيزَاب**’a bitişik olan taraftan dolayı, **الحَطيم** denir.

Ebu Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ**: içinde **المِيْزَاب** bulunan (yerdir). Ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü **البَيْت** yükseltildi ve şu (kısım) **مَحْطُوماً** bırakıldı.

El-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: çok yiyen olursa adam **حُطَمَة**(dir).

Ebu Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.

Bir kimseyi, ailesi, içlerinde yaşlanınca **حَطَمَ** eder; sanki onu, uzun beraberlik sebebiyle, **مَحْطُوماً** bir şeyh kılmışlardır.

Âişe, Peygamber hakkında ( صلى الله عليه وسلم ), onu **حَطَمْتُمُوه**’dan sonra dedi.

Ve **الجَوَارس**’a **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir. **حُطَامُ الدنيا**: onun geçici malı, izi ve süsüdür.

Allah, aziz ve celil, dedi: ( **أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ** ) ( **الهُمَزة** : 4 ); **الحُطَمَةُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir.

Ve denir: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**’dır; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup (otlağı) sıkıca kapayan ve onların merada yayılmasına izin vermeyen çobandır.

Ve denir: sert olursa, هاء’sız, çoban **حُطَم**(dır); sanki onları, yani kırar, onları sürdüğünde veya otlattığında, onlara karşı sertliğinden dolayı. Ondan, recez söyleyenin sözü:
Gece onu, **حُطَم** bir sürücü ile (geceleyin) otlattı.

Ve denir: yaşlılığa eriyip zayıflayınca, falanı yaşlılık **حَطَمَتْه**.

Ebu Zeyd dedi: develerden **العَكَرَة**’ye, otu kırıp ezmesinden dolayı, **حُطَمَة** denir; koyun da çoğalınca (böyledir).

**حُطامُ الدنيا**: onda bulunan, yok olup kalmayan, her maldır.

**الهاضوم**’a **حَاطُوم** denir.

Ve at **حَطِم**(dir) eğer zayıflayıp erirse veya yaşlanıp zayıflarsa.

El-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanınca o **حُطَام**’dır.

Şemmer: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ**: ağır, geniş (olan)dır.

Bazıları dedi: o, kılıçları kıran (zırh)dır. Ali’nin, رضي الله عنه, **الحُطَمِيَّةُ** denilen bir zırhı vardı.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: **حمطْتُ** şeyi **حَمْطاً** (yaparım) eğer onu soyarsam.

El-Leys dedi: **الحَمَطِيط**: bir bitkidir; onun çoğulu **الحَمَاطِيطُ**’tur.

Dedim: kabuk soyma manasında **الحَمَط**’ı, İbn Düreyd’den başkasından işitmedim; bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**’u da el-Leys’ten başkasından (işitmedim).

Şemmer’in yazısıyla Yûnus’a dair okudum ki o dedi: denir: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir; (yani) abartarak (vur). Dedi: **التحميط**: adamın dövülmesi ve (sonra) “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani (vuran) abartmadı.

El-Mutelammis’in, **الحَمَاطِيط** ile **الحُلَل**’in nakışını benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, açılıp dağılırken,
**الغَزَالَة**’den önce, **الحَمَاطِيط**’in renkleri(dir).

Şüphesiz Ebu Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيط**’in çoğuludur; o, bahar günlerinde baklada bulunan, kırmızılıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmak boğumlarının kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. El-Mutelammis, **الْحُلَل**’in nakışını **الحَماطيط**’in renklerine benzetti.

Ebu Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ**: adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.

Ebu Ubeyd dedi: Ebu Amr dedi: **الأَفَانَى** kuruyunca o **الحَمَاطُ**’tur.

Dedim: Araplar katında **الحَمَاطَةُ** , **الحَلَمَةُ**’dir; o da **الجَنْبَة**’dendir. أما **الأفَانَى** ise, o, dağılıp saçılan ottandır.

Şemmer dedi: **الحَمَاطُ**: Yemen’in meyvesinden, onların yanında bilinen, yenilen (bir şey)dir. Dedim: o,
incire benzer.

Dedim: ve denildi ki: o, şeftalinin **فِرْسِك**’i gibidir.

El-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine, **شيطانُ الحَمَاط** der.

El-Ferrâ’ okuttu:
Ben yemin ettiğim zaman yemin eden bir **عَنْجَرِد**.
**شيطان الحَمَاط**’ın benzeri gibi, bilirim.

**العَنْجَرِدُ**: dili sivri kadın(=ağzı bozuk kadın)dır. Ve denildi: **الحَماطُ** , Hüzeyl’in dilinde: onların beldelerinde biten iri ağaçlardır; yılanlar ona alışır.

Bazıları okuttu:
**الحَمَاط**’tan, değneklerin benzerleri gibi.

Ve **حَمَاط**: Zü’r-Rumme’nin şiirinde andığı bir yerdir:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükseldi,
**حَمَاط** ve kuşluk vaktinin kertenkele(si) huysuz (bir halde).

El-Asma‘î dedi: denir: onun kalbinin **حَماطَة**’sine isabet ettim; “kalbinin **حَبَّة**’sine isabet ettim” ve “kalbinin **أَسْوَد**’ine (isabet ettim)” sözün gibi. El-Asma‘î okuttu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**’sini atmış olsaydı,
Amr’ı, ve körelmeyen oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: o, Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) isimleri: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** , ve **حِمْيَاطا**; manası: harem(ler)i koruyan. Ve **فارِقْلِيطا**; yani hak ile bâtılı ayırır.

**طحم** : el-Leys dedi: **طَحَمَةُ السَّيْلِ**: onun çoğunun itişi(=şiddetle akıp sürmesi)dir.

**طَحَمَةُ الفِتْنَةِ**: onun yanında insanların dolaşmasıdır.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَة** ve bir **طَحْمَة** geldi; ve aynı şekilde selin **طَحْمَة**’si ve onun **طُحْمَتُه**’si, طاء’nın fethasıyla ve zammıyla. Ve onlar, **القَادِيَة**’den daha çokturlar. **القادِيَة**: sana ilk gelen (kimse)dir.

**الطَّحْمَاء**: bilinen bir bitkidir.

El-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ**: itişlerdir. Ve **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir manadadır.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ** , doğanın tüyünü yağlaması gibi; yani onu yağlar.

Denir: doğan **اَمتحَط** etti.

Ve denir: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, onu düzeltmek için parmakları (üzerinden) geçirmendir. Ve aynı şekilde **تَمْحِيطُ العَقَب**: onu arıtıp ayıklamaktır.

En-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ**: devenin, çöktürmek istediğinde, dişi deveye karşı dişinin şiddetidir; denir: onunla diş dişe geldi ve onu, şiddetli bir **مِحَاطاً** ile **حَطَها** etmedi; nihayet onunla yere vurdu.

Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti ve onu, kılıfından çekip çıkardığında, **امْتَخَطه** etti.

**طمح** : el-Leys dedi: denir: falan, bakışıyla **طَمَحَ** etti; yani onu şeye doğru attı. Ve at, bakışı **طامحُ** (olan)dır. Ebu Duvâd dedi:
Uzun, bakışı **طامح** (olan),
Köpeğin tokmağına.

Ve at için, iki elini kaldırdığı zaman, **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً** (denir).

Ebu Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ**: kocasından nefret eden ve başkasına bakan (kadın)dır.

Okuttu:
**طامح** bir **مطْروفَةِ العَيْن**’dan sevgi istedi.

Ve gözüyle **طَمَحَت** etti; eğer bakışıyla adama doğru attıysa. Ve eğer bakışını kaldırdıysa denir: **طَمَحَت**. Ve **طمحَ به**: onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek enseli, yüzücü (develerin) küçük sürüsü,
Yaşlıyı ve yaşlı **يَطْمَح** ederken, onun elbisesini soymakla (meşgul) kalır.

**يطمح**: koşar ve yaşlıyı ve elbisesini götürür. Ve kadın **طَمَّاحَة**: kocasından başkasına, sağa sola bakışını çoğaltır.

Ve dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ**: onun şiddetleridir. Ve bazen hafifletilir. Şair dedi:
Göğüste dertlerim geceleyin onu (içinde) kaynatır,
Benim savmadığım bir zamanın **طَمْحَات**’ı.

Dedi: buradaki **ما** صلة’dir.

Ve havada bir şey attığın zaman dersin: onunla **طَمَّحْتُ** ettim, **تطميحاً**.

**الطَّمّاحُ**: Arapların isimlerindendir.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ**: elle vurmaktır. Dedi: adam, cariyesini, onunla cima ettiğinde, **مَطَحَ** eder. Dedim: elle, açık (avuçla) vurma **البَطْحُ**’tır. Ve ben, ميم ile **المطج**’ı bilmem; إلا ki باء, ميم’e بدل edilmiş olsun.
