# طخر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%AE%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طخر

باب الخاء والطاء والراء معهما
خ ط ر، خ ر ط، ط خ ر، ط ر خ مستعملات خطر: الخِطْر: القطيع الضَّخْم من الإبل ألف أو زيادة.
والخَطَر: ارتفاعُ المكانة والمنزلة والمال والشرف.
والخَطَر: السَّبَق الذي يتراهن عليه، يقال: وضعوا لهم خطراً أي ثوباً ونحوه. قال:
وعنده يُحرِزُ الأخطار والقصبا
والسابق يتناول قصبةً فيعلم أنه قد أحرَزَ الخَطَر.
ويقال: هذا خَطَر لهذا أي: مثل في القَدْر، ولا يكون إلا في الشيء المزيز. ولا يقال في الدُّون إلا للشيء السري، ويقال: ليس له خَطَر أي: نظير ومثل، وخطيره: نظيره.
وأُخطِرتُ بفلانٍ أي صيرت نظيره في الخطر، ويقال للرجل الشريف: هو عظيم الخطر.
وأخطرَني فلانٌ وهو مُخطِري، بالياء، إذا كان مثلك في الخَطَر.
والجُنْد يخطِرون حول قائدهم: يرونه منهم الجد.
وخَطَرَ يخطِرُ الشيطان من الرجل وقلبه أي أوصل وسوسةً إلى قلبه.
والإخطار: الإحراز في اللعب بالجوز.
والخَطير: الخَطَران عند الصَّولة والنشاط، وهو التطاوُل والوعيد، قال الطرماح:
بالوُا مخافتَها على نـيرانِـهـم		واستسلَمُوا بعد الخَطِير وأُخْمِدوا
ورجل خَطّار بالرمح: طعّان به، قال:
مَصاليتُ خَطّارون بالرُمح في الوَغَي
ورمحٌ خَطّار: ذو اهتزازٍ شديد، يخطِر خَطَراناً.
وخَطَر فلان بيده يخطِر كبراً في المشي، والناقة تخطِر بذنبها لنشاطها أي: تحرك.
وخَطَر على بالي وببالي، كله يخطِر خَطَراناً وخطوراً إذا وَقَع ذلك في بالك وهمك. وخَطَر الدّهر من خَطَرانه كقولك ضرب الدهر من ضَرَبانه.
والخَطْر: مكيال لأهل الشام ضخم.
والخَطّار: دهن يتخذ من زيت بأفاويه الطيب والعطر.
والخِطْر: نبات يجعل ورقه في الخضاب الأسود.
ويقال: ما لقيته إلا خَطْرةً بعد خَطْرة معناه الأحيان بعد الأحيان.
وخَاطَرَ بنفسه أي أشفاها على خَطَر هلك أو نيل ملكٍ.
والمَخاطِر: المرامي.
طخر: الطَّخاريرِ: سحابات متفرقة، الواحدة طُخْرورة، وفي المَطَر مثله. والناس طَخاريرُ أي متفرقون.
خرط: الخَرْط: قشرك الورقَ عن الشجرة اجتذاباً بكفك، ومنه خَرْطُ التَتاد، وقال مرار ابن منقذ.
ويُرَى دوني فما يسطيعنـي		خَرْطَ شوكٍ من قتادٍ مسمهر
أي شديد.
والخَروط من الدواب: الذي يجتذب رسنه من يد ممسكه ثم يمضي عائراً خارطاً. ويقول البائع للدابة: برئت إليك من الخِراط.
واستَخْرَطَ فلان: أشتد بكاؤه ولج فيه.
واختَرَطْتُ السيف: سللته.
ويكون قوم في أمرٍ فيقبل عليهم رجل بما يكرهون فتقول: انخَرَطَ عليهم، وهو الخَروط يقع في الأمر بجهل.
والخَروط: الفاجرة من النساء.
والإخريط نباتٌ من المرعي.
والخُراط والواحدة خُراطةٌ: شحمة تمتصخ من أصل البردي، ويقال: هو الخُراطَي والخُرَّيْطَي، ياؤه مثل حبلى.
وخَرِطَ الضرعُ: وقع فيه الخَرَطُ، وهو لبن يشوبه دمٌ، وأخْرَطَت الناقة أي صار بها ذاك، فهي مُخْرِط، فإذا كان ذلك عادةً فهي مِخراط.
والخَريطة مثل الكيس مشرج من أدمٍ أو خرقٍ لكتب العمال.
وإذا أذن المولى للعبد بأذى الناس قيل: خَرَّطَ عليهم عبده.
وإذا طال الطريق وامتد يقال: قد اخرَوَّطَ، قال:
عن حافتي أبلق مُخرَوِّطِ
ووَجْهٌ مَخْرُوطٌ، أي: فيه طولٌ.
وإذا انقلبت الشركة على الصيد فاعتلقت رجله قيل: اخرَوَّطَتْ في رجله، وهو امتداد انشوطتها.
وخَرَطها يخرِطُها خَرْطاً، أي: نكحها.
وناقة مُخْروِّطةٌ: سريعة.
وإذا أخَذَ الطائر الدهن بزمكائه من مدهنةٍ قلت: تَخَرَّط تَخُرُّطاً، ونَضَّدَ تنضيداً مثله.
طرخ: الطَّرْخةُ: ماء يجتمع كالحوض الواسع عند مخرج القناة يجتمع فيها ماء كثير ثم يفتح منها إلى المزارع، دخيل، ليس بعربية محضة.
وطَرْخان اسم رجل بلغة خراسان.

### Türkçe

باب **الخاء** و**الطاء** و**الراء** معهما
خ ط ر، خ ر ط، ط خ ر، ط ر خ kullanılagelenlerdir. **خطر**: **الخِطْر**: develerden bin yahut daha fazla olan iri sürü.
Ve **الخَطَر**: mevkiin, menzilin, malın ve şerefin yükselişi.
Ve **الخَطَر**: üzerine bahisleşilen yarış ödülü; denir ki: “Onlar için bir **خَطَراً** koydular” yani bir elbise ve benzeri. Dedi ki:
Ve onun yanında ödülleri ve kamışları elde eder
Ve öne geçen, bir kamışı alır; böylece **الخَطَر**’ı elde ettiğini bilir.
Ve denir ki: “Bu, şu için **خَطَر**dır” yani: kıymette misildir; ancak değerli şeyde olur. Ve aşağı olanda ancak gizli şey için söylenir. Ve denir ki: “Onun **خَطَر**’ı yoktur” yani: benzeri ve misli (yoktur); ve onun **خطيره**’si: onun benzeridir.
Ve “Ben falanla **أُخطِرتُ**” yani onu, kıymette bana denk kılındı. Ve şerefli adam için denir: “O, büyük **الخطر** sahibidir.”
Ve “Falan bana **أخطرَني**” ve o benim **مُخطِري**’mdir, **الياء** ile; eğer **الخَطَر**da senin gibi ise.
Ve askerler kumandanlarının etrafında **يخطِرون**: onlardan ciddiyeti görürler.
Ve **خَطَرَ يخطِرُ**: şeytan, adamdan ve onun kalbinden; yani kalbine bir vesvese ulaştırdı.
Ve **الإخطار**: cevizle oynanan oyunda elde ediştir.
Ve **الخَطير**: saldırı ve canlılık anındaki **الخَطَران**dır; o, böbürlenme ve tehdittir. **الطرماح** dedi ki:
Onların ateşleri üzerine onun korkusuyla; ve **الخَطِير**’den sonra teslim oldular ve söndürüldüler
Ve mızrakla **خَطّار** adam: onunla çok saplayandır. Dedi ki:
Savaşta mızrakla **خَطّارون** olan kılıçlılar
Ve **خَطّار** mızrak: şiddetli sallantı sahibi; **خَطَراناً** olarak **يخطِر**.
Ve falan eliyle **خَطَرَ**; yürüyüşte kibirle **يخطِر**. Ve dişi deve, canlılığından kuyruğuyla **تخطِر** yani hareket ettirir.
Ve “Aklıma **خَطَر** etti” ve “aklıma” (böyledir); hepsi, bu senin aklına ve kaygına düştüğünde **خَطَراناً** ve **خطوراً** olarak **يخطِر**. Ve zamanın **خَطَر**’ı, onun **خَطَران**’ındandır; senin “zaman vurdu” demen gibi, onun “vuruş”undandır.
Ve **الخَطْر**: Şam ehli için büyük bir ölçektir.
Ve **الخَطّار**: güzel koku ve ıtır baharatlarıyla zeytinyağından yapılan bir yağ.
Ve **الخِطْر**: yaprağı siyah boyada kullanılan bir bitki.
Ve denir ki: “Onu ancak bir **خَطْرةً** sonra bir **خَطْرة** gördüm”; manası: vakitlerden sonra vakitler.
Ve **خَاطَرَ** canıyla; yani onu, helâk tehlikesine yahut bir mülk elde etmeye yaklaştırdı.
Ve **المَخاطِر**: atış yerleri.

**طخر**: **الطَّخاريرِ**: dağınık bulutlar; teki **طُخْرورة**’dur; yağmurda da bunun gibidir. Ve insanlar **طَخاريرُ**dur yani dağınıktırlar.

**خرط**: **الخَرْط**: ağacın yaprağını, avucunla çekerek soyman. Ondan: **خَرْطُ التَتاد**. Ve **مرار ابن منقذ** dedi:
Benden aşağıda görünür; fakat bana güç yetiremezler,
Sertleşmiş **قتاد**’dan bir diken **خَرْط** etmeye
Yani şiddetli.
Ve hayvanlardan **الخَروط**: onu tutanın elinden yularını çekip alan, sonra ürkekçe gidip çekip koparan. Ve satıcı hayvan için der ki: “Sana **الخِراط**’tan beri oldum.”
Ve falan **استَخْرَطَ**: ağlaması şiddetlendi ve onda ısrar etti.
Ve “Kılıcı **اختَرَطْتُ**”: onu kınından çektim.
Ve bir topluluk bir işte olur da bir adam onlara hoşlanmadıkları şeyle gelir; sen dersin ki: “Onların üzerine **انخَرَطَ**”; ve o, cehaletle işe dalan **الخَروط**tur.
Ve **الخَروط**: kadınlardan fahişe olan.
Ve **الإخريط**: otlaktan bir bitkidir.
Ve **الخُراط** ve teki **خُراطةٌ**: kamışın kökünden emilip çıkarılan bir iç yağ; ve denir ki: o **الخُراطَي** ve **الخُرَّيْطَي**’dir; onun **ياء**’sı **حبلى** gibidir.
Ve meme **خَرِطَ**: onda **الخَرَطُ** meydana geldi; o, kana karışan süttür. Ve dişi deve **أخْرَطَت** yani onda o oldu; o hâlde o **مُخْرِط**tir. Eğer bu âdet olursa o **مِخراط**tır.
Ve **الخَريطة**: işçilerin yazıları için deriden yahut bezden yapılmış, ağzı büzgülü kese gibi bir şey.
Ve efendi, köleye insanlara eziyet için izin verirse: “Kölesini onların üzerine **خَرَّطَ**” denir.
Ve yol uzayıp yayıldığında denir ki: “**اخرَوَّطَ**.” Dedi ki:
Benekli bir (atın) iki yanı boyunca, **مُخرَوِّطِ**
Ve **وَجْهٌ مَخْرُوطٌ**: yani onda bir uzunluk vardır.
Ve av üzerine ağ (şebeke) döndüğünde de ayağına dolanırsa: “Ayağında **اخرَوَّطَتْ**” denir; o, onun ilmiklerinin uzamasıdır.
Ve onu **خَرَطها**; onu **يخرِطُها** **خَرْطاً**: yani onunla cinsel ilişkiye girdi.
Ve **مُخْروِّطةٌ** dişi deve: hızlı.
Ve kuş, yağdanlıktan gagasıyla yağı aldığında: “**تَخَرَّط** **تَخُرُّطاً**” dersin; ve “**نَضَّدَ** **تنضيداً**” da bunun gibidir.

**طرخ**: **الطَّرْخةُ**: kanalın çıkışında, geniş havuz gibi toplanan su; onda çok su toplanır, sonra ondan ekinliklere açılır; dâhildir, saf Arapça değildir.
Ve **طَرْخان**: Horasan diliyle bir adam adıdır.
