# طخي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%AE%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طخي

باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر ويصيب غيرها. وأَخطَأَ إذا لم يصب الصواب.
وخَطايا أصلها خَطائيء ففروا بها إلى يتامى، وكرهوا أن يترك على إحدى الهمزتين فيكون مثل قولك جائِيء لأن تلك الهمزة زائدة وهذه أصلية، ووحدوا له في الأسماء الصحيحة نظيراً ففروا منها إلى ذلك، وذهبوا به إلى فعالي مثل طاهرٍ وطاهرةٍ وطهارى، والواحدة خَطيئةٌ.
والخَطَأْ: ما لم يتعمد ولكن يُخْطَأْ خَطَأ وخَطَأْتُه تَخْطِئَةً.
خوط: الخُوْطُ: الغصن الناعمُ لسنتهِ.
وخط: وَخَطْتُهُ بالسيف وَخْطاً: تناولته من بعيدٍ.
والوَخْط: الطعن وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً.
وتقول: وَخَطَني الشَّيْبُ، ووُخِطَ فلانُ أي شابَ رأسُهُ فهو مَوْخُوطٌ.
ووَخَطَ في السير يَخِطُ وَخْطاً أي: أسرع. وكذلك وَخَطَ الظليم ونحوه.
خيط: الخِيطُ: قطيعٌ من النعام، الواحدة خَيْطَى، قال لبيد:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
ونعامةٌ خَيْطَي، وخَيْطُها: طول قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اختِلاط سوادٍ في بياضٍ لازم لها، كالعيسِ في الإبل العراب. وثوبٌ مَخيطٌ، حده مَخْيُوطٌ، فلينوا الياء كما لينوها في خاطَ، فالتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو الساكنة فقالوا: مَخيط، ويقال: مَخوط بإلقاءالياء لالتقاء الساكنين. وكذلك مكولٌ ومكيلٌ.
والخِياطُ: الإبرةُ، والخَيَاطُ الفاعل وحرفته الخِياطَةُ. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" يعني الصبح.
وخاطَ فلانٌ خَيْطةً واحدة إذا سار سيرةً ولم يقطع السير، قال:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ
طيخ طخي: الطَّيخُ: حكاية للضَّحِك. قالوا: طِيخِ طِيخِ، أي: قهقهوا.
والطَّيْخُ: الكبر.
والطَّخاءةُ والطَّهاءَةُ، ممدودان، من الغيم،: قطعة مستديرة تسد ضوء القمر، ويقال لها: طَيْخةُ القمر، ويقال: هي الطَّخْيةُ من الغيم.
ويقال: هي مارق منها وانفرد، ويجمعان بطرح الهاء.
وفي الحديث: "إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر" إذا غشيه الشيء. وكل شيء ألبس شيئاً، فهو طَخاءٌ له.
والطَّخْياءُ: ظلمةُ الغيمِ.
ويقال للأحمق: الطَّخْيةُ، ويجمع: الطَّخْيُونَ.

### Türkçe

**خاء** ve **طاء** ve onlarla birlikte **و ا ي ء** babı

**خ ط و**، **خ ط أ**، **خ و ط**، **و خ ط**، **خ ي ط**، **ط ي خ**، **ط خ ي** kullanımdadır.

**خطو**: **خَطَوْتُ** bir tek **خَطْوةً** (adım) attım; isim **الخُطْوةُ**’dur; çoğulu **خُطَّى**’dır. Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ**”. Hafifleten (şeddeli/hemzeli olmayan okuyuşu alan) dedi ki: **خُطْوات**; yani: şeytanın izleri; yani: ona uymayın.

Hemze yapan, bir taneyi **خُطْأة** kıldı; **الخَطيئة**’den, yani: bir **مَأثَماً** (günah/vebal).

**خطأ**: Adam **خَطيءَ** oldu, **خِطْئاً**; o hâlde o **خاطِيءٌ**’dur.

**والخَطيئة**: Yağmurun ıskaladığı ve başkasına isabet ettiği bir yer. **أَخطَأَ**: doğruya isabet etmediği zaman.

**وخَطايا**’nın aslı **خَطائيء**’dir; onunla **يتامى**’ya kaçtılar; iki hemzeden birinin üzerinde bırakılmasını çirkin gördüler; böylece “**جائِيء**” demen gibi olur; çünkü şu hemze ziyadedir, bu ise asıldır. Sağlam isimlerde ona bir benzer (nazîr) birlediler; ondan da ona kaçtılar; onu **فعالي**’ye götürdüler; **طاهرٍ** ve **طاهرةٍ** ve **طهارى** gibi. Bir tanesi **خَطيئةٌ**’dir.

**والخَطَأْ**: Kasıtlı olmadığı şeydir; fakat **يُخْطَأْ** (hata edilir) **خَطَأ**; ve **خَطَأْتُه** onu **تَخْطِئَةً** (hatalı sayma) ile (hataladım).

**خوط**: **الخُوْطُ**: diliyle (yapraklarıyla) yumuşak dal.

**وخط**: **وَخَطْتُهُ** onu kılıçla **وَخْطاً** (vuruşla): onu uzaktan aldım (ulaştım).

**والوَخْط**: saplama; ve falan **وُخِطَ**; **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.

Ve dersin ki: **وَخَطَني الشَّيْبُ**; ve **وُخِطَ** falan; yani başı ağardı; o hâlde o **مَوْخُوطٌ**’tur.

Ve yürüyüşte **وَخَطَ**; **يَخِطُ** **وَخْطاً**; yani: hızlandı. Aynı şekilde **وَخَطَ** devekuşu erkeği ve benzeri.

**خيط**: **الخِيطُ**: devekuşundan bir sürü; bir tanesi **خَيْطَى**. Lebîd dedi ki:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال

Ve bir dişi devekuşu **خَيْطَي** (diye adlandırılır); ve onun **خَيْطُها**’sı: kamışının (bacaklarının) ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir ki: onda bulunan, ona bitişik beyaz içinde siyahlık karışımıdır; Arap develerindeki **العيسِ** gibi. Ve **ثوبٌ مَخيطٌ**; sınırı (aslı) **مَخْيُوطٌ**’tur; **خاطَ**’da yumuşattıkları gibi **ياء**’yı yumuşattılar; böylece iki sâkin karşılaştı: **الياء**’nın sükûnu ve sâkin **الواو**’nun sükûnu; dediler ki: **مَخيط**. Ve denilir ki: **مَخوط**; iki sâkinin karşılaşması için **الياء**’yı atmakla. Aynı şekilde **مكولٌ** ve **مكيلٌ**.

**والخِياطُ**: iğne; **الخَيَاطُ** ise faildir; mesleği **الخِياطَةُ**’dır. “**والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ**” yani sabah.

Falan **خاطَ** bir tek **خَيْطةً** (dikiş/hat) yaptı: bir yürüyüş yürüdüğü ve yürüyüşü kesmediği zaman. Dedi ki:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ

**طيخ طخي**: **الطَّيخُ**: gülmeye bir taklittir. Dediler ki: **طِيخِ طِيخِ**; yani: kahkaha attılar.

**والطَّيْخُ**: kibir.

**والطَّخاءةُ** ve **الطَّهاءَةُ**, ikisi de meddlidir, buluttandır: ayın ışığını kapatan yuvarlak bir parça; ona: **طَيْخةُ القمر** denilir; ve denilir ki: o, buluttan **الطَّخْيةُ**’dir.

Ve denilir ki: o, ondan sıyrılıp çıkan ve ayrılan (parça)dır; ikisi de **الهاء**’yı atmakla çoğul yapılır.

Hadiste: “**إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر**” (vardır); bir şey onu bürüdüğü zaman. Ve her şey ki bir şeye bir şeyi giydirir (örtüp kaplar), o, ona **طَخاءٌ**’dır.

**والطَّخْياءُ**: bulutun karanlığı.

Ve ahmağa **الطَّخْيةُ** denilir; çoğulu: **الطَّخْيُونَ**.
