# طخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: طخ

باب الخاء والطّاء
خط ، طخ : مستعملان .
خط : قال الليث : الخَطّ : أرضٌ تُنسَب إليها الرِّماح الخَطيّة ، فإِذا جعلتَ النِّسبة اسمَاً لازِماً قلتَ : خَطِّيّة ، ولم تَذكر الرماح ، وهو خَطُّ عُمان .
قلتُ : وذلك السَّيفُ كلُّه يسمَّى الخَطَّ ، ومن قُرى الخَطّ : القَطِيف ، والعُقَير ، وقَطَرُ .
وقال الليث : الخُطّة من الخَطّ مِثلُ النُّقْطة من النَّقْط : اسمُ ذلك .
وفي ( النوادر ) : يقال أَقِمْ على هذا الأمر بخُطّةٍ وبحُجَّة ، معناهما واحد . واختطَّ فلانٌ خِطّةً إذا تحجَّر موضِعاً وخَطّ عليه بجِدار ، وجمعُه الخِطَط .
وقال الليث : الخَطوط من بقر الوحش : الذي يَخُطُّ في الأرض بأَطراف أظلافه وكذلك كلُّ دابّة .
والتخطيط كالتسطير . وتقول : خططتُ عليه ذنوبَه ، أي سَطَّرْتُها .
ويقال : فلانٌ يَخُطّ في الأرض ، إذا كان يفكّر في أمرٍ ويُقدِّره .
يرجع فيمحو على مهل خطين خطين ، فإن بقي من الخطوط خطان فهما علامة النجح . قال : والحازي يمحو وغلامه يقول للتفاؤل : ابني عيان ، اسرعا البيان .
قال ابن عباس : فإذا محا الحازي الخطوط فبقي منها خط فهو علامة الخيبة في قضاء الحاجة . قال : وكانت العرب تسمي ذلك الخط الذي يبقى من خطوط الحازي ، الأسحم . وكان هذا الخط عندهم مشئوما .
وروي عن ابن عباس أيضاً أنه سئل عن رجل جعل أمر امرأته بيدها . فقالت له : أنت طالق ثلاثاً . فقال ابن عباس : خط الله نوءها ألا طلقت نفسها ثلاثاً ، ويروى : خطأ الله نوءها .
قال أبو عبيد : من رواه خط الله نوءها ، جعله من الخطيطة ، وهي الأرض التي لم تمطر بين أرضين ممطورتين ، وجمعها خطائط وأنشد : على قلاص تختطي الخطائطا
وقال الليث : خط وجه فلان واختط ، وخططت بالسيف وسطه .
والخطة : الأرض والدار يختطها الرجل في أرض غير مملوكة ليتحجرها ويبني فيها ، وجمعها الخطط ، وذلك إذا أذن السلطان لجماعة من المسلمين أن يختطوا الدور في موضع بعينه ويتخذوا فيها مساكن لهم ، كما فعلوا بالكوفة والبصرة وبغداد ، وإنما كسرت الخاء من الخطة لأنها أخرجت على مصدر بني على فعلة .
وأما الخطة فهي شبه القصة ، يقال : إن فلاناً ليكلفني خطة من الخسف .
وسمعت المنذري يقول : سمعت إبراهيم الحربي ، وسئل عن حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ورث النساء خططهن دون الرجال ، فقال : نعم ، كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أعطى نساء خططا يسكنها بالمدينة ، شبه القطايع ، منهن أم عبد ، فجعلها لهن دون الرجال لا حظ فيها للرجال .
قال الليث : والخط : ضرب من البضع ، يقال : خط بها قساحاً .
ويقال : خطه بالسيف نصفين .
ويقال : الكلأ : خطوط في الأرض ، أي طرائق لم يعم الغيث البلاد كلها .
وفي حديث عبد الله بن عمرو في صفة الأرض الخامسة : فيها حيات كسلاسل الرمل وكخطائط بين الشقائق واحدها خطيطة ، وهي طرائق تفارق الشائق في غلظها ولينها .
والخط : الطريق ، يقال الزم ذلك الخط ولا تظلم عنه شيئا .
شمر عن ابن شميل : الأرض الخطيطة : التي يمطر ما حولها ولا تمطر هي .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأخط : الدقيق المحاسن .
طخ : قال الليث ، الطخوخ من شرس الخلق وسوء العشرة .
والطخطخة : تسوية الشيء كنحو السحاب يكون فيه جوب ، ثم يتطخطخ أي ينضم بعضه إلى بعض ، وهو الطخطاخ ، ويقال للرجل الضعيف النظر : متطخطخ ، والجميع متطخطخون .
قال : والطخطخة : حكاية الضحك ، إذا قال طيخ طيخ ، وهو أقبح القهقهة .
والطخطاخ : اسم رجل ، وربما حكي به صوت الحلي ونحوه .
وقال أبو عبيد : المتطخطخ من الغيم : الأسود .
وقال الأصمعي : تطخطخ الليل ، إذا أظلم .
ومثله : تدخدخ ، وذلك إذا كان غيم يستر ضوء النجوم .

### Türkçe

باب **الخاء** و**الطّاء**
**خط** ، **طخ** : kullanımdadırlar.
**خط** : Leys dedi: **الخَطّ**: kendisine **الرِّماح الخَطيّة** nisbet edilen bir arazidir; nisbeti lâzım bir isim yaptığında “**خَطِّيّة**” dersin ve mızrakları zikretmezsin; o, Umân’ın **خَطُّ**’udur.
Ben dedim: Ve o kılıcın bütünü **الخَطَّ** diye adlandırılır; **الخَطّ**’ın köylerinden: **القَطِيف** ve **العُقَير** ve **قَطَرُ**.
Ve Leys dedi: **الخُطّة** **الخَطّ**’tandır; **النُّقْطة**’nın **النَّقْط**’tan olması gibi: bunun adıdır.
Ve ( **النوادر** )’de: “Bu iş üzerinde bir **خُطّةٍ** ve bir **حُجَّة** ile dur” denir; ikisinin manası birdir. Ve falan kimse bir **خِطّةً** **اختطَّ** ettiğinde, bir yeri taşla çevirip sınırlar ve onun üzerine bir duvarla **خَطّ** çeker; çoğulu **الخِطَط**’tır.
Ve Leys dedi: Yaban sığırından **الخَطوط**: yer üzerinde tırnaklarının uçlarıyla çizen; aynı şekilde her binek hayvanı.
Ve **التخطيط** **كالتسطير**’dir. Ve dersin: “Onun üzerine günahlarını **خططتُ**”, yani onları satır satır yazdım.
Ve “Falan kimse yerde **يَخُطّ**” denir; bir iş hakkında düşünüp onu takdir ettiği zaman.
Döner de yavaşça iki çizgi iki çizgi siler; çizgilerden iki çizgi kalırsa, ikisi başarı alâmetidir. Dedi: Ve **الحازي** siler, kölesi tefe’ülen şöyle der: “**ابني عيان ، اسرعا البيان**.”
İbn Abbâs dedi: **الحازي** çizgileri sildiğinde onlardan bir çizgi kalırsa, bu ihtiyaç gidermede başarısızlık alâmetidir. Dedi: Araplar, **الحازي**’nin çizgilerinden kalan o çizgiye **الأسحم** adını verirlerdi. Bu çizgi onlara göre uğursuz idi.
İbn Abbâs’tan da rivayet olundu: Kendisine, karısının işini onun eline bırakan bir adam hakkında soruldu. Kadın ona: “Sen üç talâkla boşsun” dedi. İbn Abbâs dedi: “Allah onun yıldızını **خط** etsin; keşke kendisini üç talâkla boşasaydı.” Ve “Allah onun yıldızını **خطأ** etsin” diye de rivayet olunur.
Ebû Ubeyd dedi: “Allah onun yıldızını **خط** etsin” diye rivayet eden, onu **الخطيطة**’dan kılmıştır; o, iki yağmur almış arazi arasında yağmur almamış arazidir; çoğulu **خطائط**’tır. Ve şu beyiti okudu:
على قلاص تختطي الخطائطا
Ve Leys dedi: Falanın yüzü **خط** etti ve **اختط** etti; ve kılıçla ortasını **خططت**.
Ve **الخطة**: erkeğin, mülk edinilmemiş bir arazide taşla çevirip sınırlandırmak ve içinde bina yapmak için **يختطها** ettiği arazi ve evdir; çoğulu **الخطط**’tır. Bu, sultanın Müslümanlardan bir topluluğa, belirli bir yerde evleri **يختطوا** etmelerine ve orada kendileri için meskenler edinmelerine izin verdiği zamandır; Kûfe, Basra ve Bağdat’ta yaptıkları gibi. **الخطة**’daki **الخاء** ancak, **فعلة** üzere bina edilmiş bir masdar üzerine çıkarıldığı için kesreli kılınmıştır.
Ama **الخطة** ise, kıssa benzeri bir şeydir; “Falan kimse bana, alçaltmadan bir **خطة** yükletiyor” denir.
Münzirî’yi şöyle derken işittim: İbrâhîm el-Harbî’yi işittim; kendisine, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara, erkekler olmaksızın **خططهن**’lerini miras bıraktığı hadisi soruldu; dedi: Evet; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Medine’de oturacakları **خططا**’yı kadınlara vermişti; **القطايع** benzeri; onlardan biri Ümm Abd idi; onu erkekler olmaksızın onlara kıldı; erkekler için onda bir pay yoktur.
Leys dedi: Ve **الخَط**: yarma türlerinden bir darbedir; “Onunla **قساحاً** **خط** etti” denir.
Ve “Onu kılıçla iki yarım **خطه** etti” denir.
Ve “**الكلأ**: yerde **خطوط**tur” denir; yani bütün beldeleri yağmur kaplamadığı zaman yollar/şeritlerdir.
Abdullah b. Amr’ın, beşinci yerin vasfı hakkındaki hadisinde: “Orada, kum zincirleri gibi ve **كخطائط** gibi yılanlar vardır; **الشقائق** arasında; onun teki **خطيطة**’dır; o, kalınlık ve yumuşaklıkta **الشائق**’ten ayrılan yollardır.”
Ve **الخط**: yoldur; “O **الخط**’a yapış, ondan hiçbir şeyi saptırma” denir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الأرض الخطيطة**: çevresi yağmur alıp kendisi yağmur almayan yerdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأخط**: ince güzelliklere sahip olan.
**طخ** : Leys dedi: **الطخوخ** huysuz yaradılıştan ve kötü geçimden olandır.
Ve **الطخطخة**: şeyin düzeltilmesidir; bulut gibi, onda açıklıklar olur; sonra **يتطخطخ** eder, yani bir kısmı bir kısmına toplanır; o, **الطخطاخ**’tır. Ve zayıf görüşlü adama **متطخطخ** denir; hepsi **متطخطخون**’dur.
Dedi: Ve **الطخطخة**: gülmenin taklididir; “**طيخ طيخ**” dediği zaman; o, kahkahanın en çirkinidir.
Ve **الطخطاخ**: bir adam adıdır; bazen onunla, takı ve benzerinin sesi taklit edilir.
Ebû Ubeyd dedi: Buluttan **المتطخطخ**: siyah olandır.
Asma‘î dedi: Gece **تطخطخ** etti; karardığı zaman.
Bunun benzeri: **تدخدخ**; bu da, yıldızların ışığını örten bir bulut olduğu zaman olur.
