# طرب (ط-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ر - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء والباء ومعهما
ط ر ب، ر ط ب، ب ط ر، ر ب ط مستعملات
طرب:
الطَّرَب: الشَّوْق. والطَّرَب: ذَهابُ الحُزن، وحُلولُ الفَرَح طَرِب يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ.
وطَرَّب في غِنائه تطريباً، إذا رَجَّع صَوْتَه، وأَطْرَبَني هذا الشَّيءُ.
والأَطْرابُ: نُقاوةُ الرَّياحينِ، وأذكاؤها.
واستعمل الطّربُ في الإبل في قوله: كالإبل الطِّراب أي: طَرِبَتْ للحُداء.
واسْتَطْرَبَ القَوْمُ، أي: طَرِبوا للَّهوِ طَرَباً شَديداً.
رطب:
الرُّطَبُ، والواحدةُ: رُطْبَةٌ: النَّضيجُ من البُسر قبل إتمارِهِ. وقد أَرْطبتِ النَّخلةُ، وأطرب البُسْرُ: صار رُطَباً، وأرطب القَوْمُ: أرطب نَخْلُهم.
ورَطَّبْتُ القوم ترطيباً: أطعمتهم رُطَباً.
والرُّطْبُ: الرِّعي الأَخضر من البُقول والشَّجَر، اسمٌ جامع لا يُفْرَدُ.
وأرضٌ مُرْطبة، مُعْشِبة: ذاتُ رُطَبٍ وعُشب.
والرُّطْبُ: النّاعمُ. وجاريةٌ رَطْبةٌ: رَخصة. والرَّطْبُ: الشّيء المبتلّ بالماء، والشّيء الرَّخْص في المِمضَغة. والرَّطْبةُ: روضةُ الفِسْفِسة ما دامتْ خضراء، والجميعُ: الرِّطاب.
والرَّطابةُ: مصدرُ الرَّطب، وقد رَطُبَ يَرْطُبُ رَطابة، وقد يقال للغُلام الذي فيه لِينٌ: إنّه لَرَطبٌ.
بطر:
البَطَرُ، في معنىً، كالحَيرة والدَّهَش، يُقالُ: لا يُبْطِرنّ جهلُ فلان حِلْمك، أي: لا يُدْهِشك. وفي معنىً: كالأَشَر وغَمْط النّعمة، يقال: بَطَر فلانٌ نِعْمةَ الله، أي: كأنّه مَرِح حتّى جاوز الشُّكْرَ فتركه وراءه.
والبَيطَرةُ: مُعالجةُ البَيْطار الدّوابّ من الدّاء، قال:
شكَّ الفَرِيصةَ بالمِدْرَى فأَنْفذهـا		شَكَّ المُبَيطِرِ إذ يَشْفي من العَضَدِ
وقال الطِّرمّاح:
يَساقِطَها تَتْـرَى بـكـلّ خـمـيلةٍ		كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
وهو يُبَيطِرُ الدَّوابَّ، أي: يُعالجها.
ورجلٌ بِطْريرٌ، وامرأة بِطْرِيرةٌ، وأكثرُ ما يُقالُ للمرأة. قال أبو الدُّقَيش: هي التّي قد بَطِرت حتى تمادت في الغَيّ.
ربط:
ربط يربِطُ رَبطاً.
والرِّباط: هو الشَّيءُ الذّي يُرْبَطُ به، وجَمْعُه: رُبُط.
والرِّباط: ملازمة ثغر العدو، والرَّجُلُ مُرابِط.
والمرابطات: الخيول التي رابطت، وفي الدّعاء: "اللّهمّ انْصُرْ جيوشَ المسلمين، وسَراياهُم ومرابطاتهم"، يريد: خيلهم المرابطة، وقوله جلّ وعزّ: "اصبروا ورابطوا"، يريد: رباط الجهاد، ويقال: هو المواظبة على الصّلواتِ الخَمس في مَواقيتها. والرِّباطُ: المُداومةُ على الشّيء.
ورجلٌ رابط الجأش، ورَبَطَ جَأْشُه، أي: اشتدّ قلبُه وحَزُم فلا يَفِرُّ عندَ الرَّوْع، كما قال لبيد:
رابِطُ الجأش على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْبُوعٍ مِتَلّ
وارتبطتُ فرساً، أي: اتّخذته للرِّباط.
ويقال: ربط الله بالصبر على قلبه.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve**الراء** ve**الباء** ve onlarla birlikte
**ط ر ب**، **ر ط ب**، **ب ط ر**، **ر ب ط** kullanılmışlardır.

**طرب**:
**الطَّرَب**: özlem. Ve **الطَّرَب**: hüznün gitmesi ve sevincin gelmesi; **طَرِبَ يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ**.
Ve **طَرَّب** şarkısında **تطريباً**; sesi titretip geri çevirdiği zaman. Ve “Bu şey beni **أَطْرَبَ** etti.”
Ve **الأَطْراب**: reyhanların saflığı ve en güzel kokulu oluşları.
Ve **الطّرب** develer hakkında şu sözde kullanılmıştır: “**كالإبل الطِّراب**” yani: **طَرِبَتْ** hudâ (develeri sürme ezgisi) için.
Ve **اسْتَطْرَبَ** kavim; yani: eğlence için şiddetli bir **طَرَباً** ile **طَرِبوا**.

**رطب**:
**الرُّطَبُ**; tekili: **رُطْبَةٌ**: **البُسر**’den, hurmalaşmasını tamamlamadan önceki olgun olan. Ve hurma ağacı **أَرْطبتِ**; ve **البُسْرُ** **أطرب**: **رُطَباً** oldu. Ve kavim **أرطب**: hurmaları **أرطب** oldu.
Ve “Kavmi **رَطَّبْتُ** **ترطيباً**”: onlara **رُطَباً** yedirdim.
Ve **الرُّطْبُ**: baklagillerden ve ağaçtan yeşil otlak; tekil yapılmayan, toplayıcı bir isimdir.
Ve **أرضٌ مُرْطبة**، **مُعْشِبة**: **رُطَبٍ** ve ot sahibi.
Ve **الرُّطْبُ**: yumuşak olan. Ve **جاريةٌ رَطْبةٌ**: yumuşak huylu. Ve **الرَّطْبُ**: su ile ıslanmış şey; ve **المِمضَغة**’de (çiğnenen lokmada) yumuşak olan şey. Ve **الرَّطْبةُ**: yeşil kaldığı müddetçe **الفِسْفِسة**’nin (yoncanın) çayırı; hepsi: **الرِّطاب**.
Ve **الرَّطابةُ**: **الرَّطب**’un mastarıdır; **رَطُبَ يَرْطُبُ رَطابة**. Ve içinde yumuşaklık bulunan oğlan için de denilir: “O, elbette **لَرَطبٌ**.”

**بطر**:
**البَطَرُ**, bir anlamda, şaşkınlık ve hayret gibi; denilir: “Falanın cehaleti senin hilm’ini **لا يُبْطِرنّ**”, yani: seni şaşırtmasın. Ve bir anlamda: azgın sevinç ve nimeti küçümseme gibi; denilir: “Falan, Allah’ın nimetini **بَطَر** etti”, yani: sanki sevinçli oldu da şükrü aşıp geçti; böylece onu arkasında bırakıp terk etti.
Ve **البَيطَرةُ**: **البَيْطار**’ın hayvanları hastalıktan tedavi etmesidir. Dedi ki:
“**شكَّ الفَرِيصةَ بالمِدْرَى فأَنْفذهـا		شَكَّ المُبَيطِرِ إذ يَشْفي من العَضَدِ**”
Ve **الطِّرمّاح** dedi ki:
“**يَساقِطَها تَتْـرَى بـكـلّ خـمـيلةٍ		كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ**”
Ve o, hayvanları **يُبَيطِرُ**; yani: onları tedavi eder.
Ve bir adam **بِطْريرٌ**, bir kadın **بِطْرِيرةٌ**; çoğunlukla kadın için söylenir. **أبو الدُّقَيش** dedi: O, **بَطِرت** de sapkınlıkta uzayıp gidinceye kadar ileri giden kadındır.

**ربط**:
**ربط يربِطُ رَبطاً**.
Ve **الرِّباط**: kendisiyle bağlanan şeydir; çoğulu: **رُبُط**.
Ve **الرِّباط**: düşman sınırında nöbet tutmaya devam etmektir; adam **مُرابِط**tır.
Ve **المرابطات**: nöbet tutmuş atlar. Ve duada: “Allah’ım, Müslümanların ordularını, birliklerini ve **مرابطاتهم**’u muzaffer kıl”; yani: nöbetçi atlarını. Ve O’nun (aziz ve celil) sözü: “**اصبروا ورابطوا**”; yani: cihad ribâtı. Ve denilir: O, beş vakit namaza vakitlerinde devam etmektir. Ve **الرِّباطُ**: bir şeye devamlılıktır.
Ve bir adam **رابط الجأش**; ve onun **جَأْشُه رَبَطَ**; yani: kalbi şiddetlendi ve metinleşti; korku anında kaçmaz. Nitekim **لبيد** dedi ki:
“**رابِطُ الجأش على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْبُوعٍ مِتَلّ**”
Ve “Bir atı **ارتبطتُ**”; yani: onu **الرِّباط** için edindim.
Ve denilir: Allah sabırla onun kalbine bağladı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطَرَبُ: خِفَّة تصيب الإنسانَ لشدةِ حزنٍ أو سرور. وقد طَرِبَ يَطْرَبُ. قال الشاعر:
وأَراني طَرِباً في إثْرِهِـمْ		طَرَبَ الوالِهِ أو كالمُخْتَبَلِ
وأَطْرَبَهُ غيرُه وتَطَرَّبَهُ. قال الكُميت:
ولم تُلْهِني دارٌ ولا رسمُ مَنْزِلٍولم يَتَطَرَّبْني بَنانٌ مُخَضَّـبُ
وإبلٌ طواربُ: تَنْزِع إلى أوطانها. والمَطارِب: طرقٌ متفرِّقة واحدها مَطْرَبَةٌ ومَطْرَبٌ. قال الشاعر:
ومَتْلَفِ مثلِ فَرْقِ الرأس تَخْلِجُهُمَطاربٌ زَقَبٌ أميالُهـا فـيحُ
والتطريب في الصوت: مدُّهُ وتحسينه.

##### Türkçe

**الطَرَبُ**: Şiddetli bir hüzün veya sevinç sebebiyle insana isabet eden hafifliktir. Ve **طَرِبَ يَطْرَبُ**. Şair dedi ki:
Ve beni onların ardından **طَرِباً** görüyorum		çocuğunu yitirenin **طَرَبَ**’ı veya deli gibi
Ve başkası onu **أَطْرَبَهُ** ve onu **تَطَرَّبَهُ**. **الكُميت** dedi ki:
Ne bir yurt beni oyaladı ne de bir menzilin izi ve beni boyalı parmaklar **يَتَطَرَّبْني** etmedi
Ve **إبلٌ طواربُ**: yurtlarına meyleder. Ve **المَطارِب**: dağınık yollar; onun bir teki **مَطْرَبَةٌ** ve **مَطْرَبٌ**’dır. Şair dedi ki:
Ve başın ayrımı gibi bir helâk edici; onları sarsar		**مَطاربٌ**; **زَقَبٌ**; onun milleri geniş
Ve seste **التطريب**: onu uzatmak ve onu güzelleştirmektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات .
طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح .
وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ :
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس :
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا رجّع صوته وقت السحر .
وقال الليث : الأطرابُ : نقاوة الرّياحين وأذكاؤها .
وقال غيره : واستطرب الحدأة الإبلَ : إذا خفت في سيرها من أجل حدأتهم ، وقال الطِّرِمّاح :
واستطْرَبت ظُعْنهمُ لمّا احْزَألّ بهمْ
آلُ الضُّحى ناشطاً من داعِيات دَدِ
يقول : حملهم على الطَّرَب شوقٌ نازع . وقيل : أراد بالناشط غناء الحادي .
أبو عُبَيد : المَطارِبُ : طرقٌ ضيّقة واحدتها مَطْرَبة ؛ وقال أبو ذؤيب :
ومَتْلَفٍ مثلِ فَرْق الرأس تَخْجِلُه
مَطارِبٌ زَقَبٌ أميَالُها فِيحُ
وقال اللّيث : الطَّرْطُبُّ الباء مثقلة : الثَّدْيُ الضخمُ المسترخِي ؛ يقال : أخزى الله طُرْطُبَّيْها . قال : ومنهم من يقول طُرْطُبّة للواحدة فيمن يؤنث الثدي .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : طَرْطَبْتُ بالغنم طَرْطَبة : إذا دعوتَها . والطرطبة بالشفتين ؛ قال ابن حَبْناء :
فإن استَك الكَوْماء عَيْبٌ وعورةٌ
يُطَرْطبُ فيها ضاغطانِ وناكثُ
وإبلٌ طِرَابٌ : إذا طَرِبتْ لحُداتها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَطْرَبُ والمَقْرَب : الطريق الواضح .
طبر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : طَبَرَ الرجلُ : إذا قَفَز . وطَبر : إذا اختَبَأ .
أبو الحَسن اللَّحياني : وَقَع فلانٌ في بنات طَبَارٍ وطَمار : إذا وقع في داهية .
ابن الأعرابيّ قال : من غريب شجر الضَّرِف الطبّارُ وهو على صورة التين إلا أنه أَرقّ .
بطر : قال الله عز وجل : ( لاَ يَعْلَمُونَ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ ) ( القصص : 58 ) .
قال أبو إسحاق : نصب معيشتها . قال : والبَطَرُ : الطُّغيان في النعمة .
وروى الفراء عن الكسائي أنه قال : يقال : رَشِدْتَ أمرَك ، وبَطِرْتَ عيْشَك ، وغَنيْتَ رأْيكَ .
قال : أوقعت العرب هذه الأفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسّرةً لتحويل الفعل عنها وهو لها ، وإنما المعنى : بَطِرت معيشتُها وكذلك أخواتها .
أبو عُبيد عن الأصمعي : بَطِر الرّجلُ وبَهِت بمعنًى واحد .
وقال الليث : البَطَرُ كالحَيْرة والدَّهَش . والبَطَرُ : كالأشَر وغَمْط النعمة .
ويقال : لا يُبْطِرنّ جهْلُ فلانٍ حلْمكَ ، أي : لا يُدْهشك . قال : ورجلٌ بطريرٌ ، وامرأة بطريرة ، وأكثرُ ما يقال للمرأة .
وقال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرت وتمادَت في الغَيّ .
ويقال للبعير القَطُوف إذا جارَى بعيراً وسَاعَ الْخَطْو فقصُرت خُطاه عن مباراته قد أبطره ذَرعَه ، أي : حمّله على أكثر من طَوْقه . والهُبَعَ إذا ماشى الرُّبَعَ أبطرَه ذَرْعَه فهَبع ، أي : استعان بعُنُقه ليَلْحَقه .
ويقال لكلّ من أرهق إنساناً فحمّله ما لا يطيقه : قد أَبطره ذَرْعَه .
شَمر : يقال للبَيْطار : مُبَيْطِر وبِيَطر .
وقال الطرماح :
كبَزْغ البَيْطرِ الثقْفِ رَهْصَ الكَوادن
قال : وقال سلمة بن عاصم : البِيَطْرُ : الخَياط في قول الراجز :
باتتْ تَجِيبُ أدْعَج الظّلام
جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ
قال شَمِر : صيَّرَ البيطار خيّاطاً كما صَيّروا الرجلَ الحاذِقَ إسكافاً .
وقال غيرُه : البَطْرُ : الشقُّ وبه سُمّيَ البَيْطار بَيْطاراً .
وقال الليث : هو يُبيطر الدوابَّ ، أي : يعالجها .
أبو عبيد عن الكسائي : ذهب دمه خَضِراً مَضراً ، وذهب بِطْراً ، أي : هدَراً .
وقال أبو سعيد : أصله أن يكون طُلاّبه حُرّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إدراك الثّأر .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( الكِبْرُ بطرُ الحقّ وغمضُ الناس ) ، وبَطرُ الحقِّ : ألا يراه حقّاً ، ويتكبّر عن قبوله ، من قولهم : بَطِر فلانٌ هِدْيَة أمرِه : إذا لم يهتد له ، وجهله ولم يقبله . والبَطَرُ : الطغيان عند النّعمة ؛ وعلى هذا بطرُ الحقّ : أن يطغى عند الحق ؛ أي : يتكبر عند قبوله .
وقال الكسائي : ذهب دمُه بطراً : إذا ذهب باطلاً ، وعلى هذا المعنى : بطرُ الحقِّ أن يراه باطلاً .
ويقال : بطر فلان : إذا تحيّر ودَهِش ، وعلى هذا المعنى : أن يتحيّر في الحق فلا يراه حقّاً .
ربط : حدثنا عبدُ الله بنُ محمد بن هاجك قال : حدثنا علي بن محمد بن حجر عن إسماعيل بن جعفر قال : أنبأنا العلاء بن عبد الرحمن عن أبيه عن أبي هريرة أنّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( ألا أدلُّكم على ما يمْحُو اللَّهُ به الخطايا وترفع به الدرجات ) قالوا : بلى يا رسول الله ، قال : ( إسباغُ الوضوء على المكاره وكثرةُ الخُطَا إلى المساجد وانتظارُ الصلاة بعدَ الصلاة فذلكم الرِّباط ) .
قلتُ : أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بقوله : ( فذلكم
الرباط ) قولَ الله جل وعز : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ ) ( آل عمران : 200 ) .
جاء في تفسير الآية : ومصدر رابطت رباطاً ، واصبروا على دِينكم ، وصابروا عدوَّكم . ورابِطُوا ، أي : أقيموا على جهاده بالحرب .
قلت : وأَصلُ الرِّباط من مُرابطة الخيل ، أي : ارتباطها بإزاء العدوّ في بعض الثغور .
والعربُ تسمِّي الخيلَ إذا رُبطت بالأفنِية وعُلِفت : رُبُطاً ، واحدها رَبيط ، وتجمع الرَّبُطُ رِباطاً ، وهو جمع الجمع .
قال الله تعالى : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ ) ( الأنفال : 60 ) .
وقال الفَرّاء في قول الله جل وعز : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ ( . قال : يريد الإناثَ من الخيل .
وقال الليث : الرِّباطُ : مرابطةُ العدو ، وملازمةُ الثغْر ، والرجل مُرابطِ .
قال : والمُرَابطاتُ : جماعاتُ الخيول الذين رابطُوا .
أبو عُبيد عن الأصمعي قال : الرابطُ الجأشِ : الذي يَربُط نفسَه عن الفرار ، يكفُّها لجرأته وشجاعته .
ويقال : رَبط الله على قلبه بالصّبر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الرابط : الراهب .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا بلغ الرُّطبُ اليُبْس فوُضع في الجِرار وصُبَّ عليه الماءُ فذلك الرَّبيط ؛ فإن صُبّ عليه الدِّبس فهو المُصفَّر .
رطب : قال الليثُ : الرُّطبُ الواحدة رُطبة ، وهو النَّضيج من البُسْر قبل إثماره . وقد أرطبتِ النخلةُ ، وأرطَب القومُ : أرطب نخلُهم ، فهم مرطبون . ورَطبتُ القومَ ، أي : أطعمتُهم الرُّطب .
والرُّطْبُ : الرِّعْيُ الأخضر من بقول الرّبيع ، اسمٌ جامع . وأرضٌ مرْطبة ، أي : مُعشبة ؛ ذاتُ رطب وعشب . والرطب : المبتلُّ بالماءِ . والرَّطْبُ : الناعم . وجاريةٌ رَطبةٌ : رَخْصةٌ ناعمةٌ .
والرَّطْبةُ : رَوْضةُ الفِسْفِسة ما دامت خضراء ، والجميع الرِّطاب .
ويقال : رَطُب الشيء يَرْطُب رُطوبةً ورَطابةً .
ويقال للغلام الذي فيه لين النساء ورَخاوتُهن : إنه لَرَطب . والرطب : كلُّ عود رَطب ، هو جمعُ رَطْب .
ومنه قول ذي الرمة :
بأجةٍ نشَّ عنها الماءُ والرُّطْب
أراد هَيْجَ كل عودٍ رَطْب أيام الربيع ، والرُّطْبُ جمعُ الرَّطب . أراد : ذَوَى كلُّ عود رَطْب فهاج . ويقال : رَطّب فلان ثوبه : إذا بلّه .
برط : أبو العباس عن ابن الأعرابي : بَرط الرجلُ : إذا اشتغل عن الحقّ باللهْو .
قلت : هذا حرفٌ لم أسمعه لغيره .

##### Türkçe

ط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : kullanımdaki (lafızlar)dır.
طرب : **قال الليث**: **الطَّربُ**: özlem. Ve **الطَّربُ**: hüznün gitmesi ve sevincin yerleşmesi.
Ve **وقال الأصمعي**: **الطَّربُ**: bir erkeğin özlem yahut sevinç yahut keder sebebiyle bulduğu hafifliktir; ve **قال النابغة الجَعْدِيّ** keder hakkında:
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
Ve denir: **طَرّب** falan kimse, zahmetinde **تطريباً**: sesini tekrar tekrar döndürdüğü ve onu süslediği zaman; ve **قال امرؤ القيس**:
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا رجّع صوته وقت السحر .
Ve **وقال الليث**: **الأطرابُ**: reyhanların saflığı ve en güzel kokulu oluşlarıdır.
Ve başkası dedi: **واستطرب الحدأة الإبلَ**: onların çaylakları yüzünden yürüyüşünde hafiflediği zaman; ve **قال الطِّرِمّاح**:
واستطْرَبت ظُعْنهمُ لمّا احْزَألّ بهمْ
آلُ الضُّحى ناشطاً من داعِيات دَدِ
Der ki: onları **الطَّرَب** üzerine taşıyan, çekişen bir özlemdir. Ve denildi: **الناشط** ile kastettiği, sürücünün şarkısıdır.
**أبو عُبَيد**: **المَطارِبُ**: dar yollardır; tekili **مَطْرَبة**; ve **قال أبو ذؤيب**:
ومَتْلَفٍ مثلِ فَرْق الرأس تَخْجِلُه
مَطارِبٌ زَقَبٌ أميَالُها فِيحُ
Ve **وقال اللّيث**: **الطَّرْطُبُّ** ( **الباء** ağırlaştırılmış): sarkık iri memedir; denir: Allah onun iki **طُرْطُبّ**unu rezil etsin. Dedi: Onlardan kimi de, memeyi müennes sayanlarda, tekil için **طُرْطُبّة** der.
**أبو عُبَيد**’den, **أبو زيد**’den: **طَرْطَبْتُ** koyunla **طَرْطَبة**: onu çağırdığın zaman. Ve **الطرطبة** dudaklarla olur; **قال ابن حَبْناء**:
فإن استَك الكَوْماء عَيْبٌ وعورةٌ
يُطَرْطبُ فيها ضاغطانِ وناكثُ
Ve **إبلٌ طِرَابٌ**: sürücülerine karşı **طَرِبتْ** olduğu zaman.
**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **المَطْرَبُ** ve **المَقْرَب**: açık yol.

طبر : **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: **طَبَرَ** adam: sıçradığı zaman. Ve **طَبر**: gizlendiği zaman.
**أبو الحَسن اللَّحياني**: Falan kimse **في بنات طَبَارٍ وطَمار** içine düştü: bir felakete düştüğü zaman.
**ابن الأعرابيّ** dedi: **الضَّرِف** ağacının gariplerinden **الطبّارُ**dur; incir sureti üzeredir, ancak daha incedir.

بطر : Aziz ve yüce Allah dedi: ( لاَ يَعْلَمُونَ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ ) ( القصص : 58 ) .
**قال أبو إسحاق**: **معيشتها**’nın nasbı. Dedi: ve **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır.
Ve **روى الفراء عن الكسائي** onun dediğini: denir: **رَشِدْتَ** işini, ve **بَطِرْتَ** yaşayışını, ve **غَنيْتَ** görüşünü.
Dedi: Araplar bu fiilleri, fiilin onlardan çevrilmesi için açıklanmış olarak çıkan bu marifelere vâki kıldılar; hâlbuki (fiil) onlara aittir; ancak mana: **بَطِرت معيشتُها** ve aynı şekilde kardeşleridir.
**أبو عُبيد**’den, **الأصمعي**’den: **بَطِر** adam ve **بَهِت** tek bir mana üzeredir.
Ve **وقال الليث**: **البَطَرُ** hayret ve şaşkınlık gibidir. Ve **البَطَرُ**: **الأشَر** ve nimeti küçümseme gibidir.
Ve denir: Falanın cehaleti senin hilm’ini sakın **يُبْطِرنّ**; yani: seni şaşırtmasın. Dedi: ve bir erkek **بطريرٌ**, bir kadın **بطريرة**; ve en çok kadına söylenir.
Ve **وقال أبو الدُّقَيْش**: **بَطِرت** ve sapkınlıkta sürüp gittiği zaman.
Ve deveye, **القَطُوف** (olan) için denir: bir deveyle yarıştığı ve adımı geniş yürüdüğü, fakat adımları onunla yarışmaktan kısaldığı zaman: **قد أبطره ذَرعَه**; yani: onu gücünden fazlasına yükledi. Ve **الهُبَعَ** (olan) **الرُّبَعَ** ile yürüyüşte eşlik ettiği zaman: **أبطرَه ذَرْعَه** da **فهَبع**; yani: ona yetişmek için boynuyla yardım aldı.
Ve her kim bir insanı zorlayıp ona gücünün yetmediğini yüklerse denir: **قد أَبطره ذَرْعَه**.
**شَمر**: **البَيْطار** için denir: **مُبَيْطِر** ve **بِيَطر**.
Ve **قال الطرماح**:
كبَزْغ البَيْطرِ الثقْفِ رَهْصَ الكَوادن
Dedi: ve **قال سلمة بن عاصم**: **البِيَطْرُ**: terzidir; râcizin sözünde:
باتتْ تَجِيبُ أدْعَج الظّلام
جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ
**قال شَمِر**: Baytarı terzi yaptı; tıpkı mahir adamı kunduracı yaptıkları gibi.
Ve başkası dedi: **البَطْرُ**: yarmadır; ve bununla **البَيْطار**a **بَيْطاراً** adı verildi.
Ve **وقال الليث**: o, binekleri **يُبيطر**; yani: onları tedavi eder.
**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: kanı **خَضِراً مَضراً** gitti, ve **بِطْراً** gitti; yani: boşa.
Ve **وقال أبو سعيد**: aslı, onu isteyenlerin, kudretle ve **بَطَر** ile gözetleyiciler olmalarıdır; böylece öcün alınmasına erişmeyi engellerler.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde dedi: ( الكِبْرُ بطرُ الحقّ وغمضُ الناس ) ; ve **بَطرُ الحقِّ**: onu hak olarak görmemesidir; ve onu kabul etmekten kibirlenmesidir; onların sözünden: **بَطِر** falan kimse, işinin hidayetini: ona hidayet bulmadığı, onu bilmediği ve kabul etmediği zaman. Ve **البَطَرُ**: nimette azgınlıktır; buna göre **بطرُ الحقّ**: hak yanında azmasıdır; yani: onu kabul ederken kibirlenmesidir.
Ve **وقال الكسائي**: kanı **بطراً** gitti: bâtıl olarak gittiği zaman; ve bu mana üzere: **بطرُ الحقِّ** onu bâtıl görmesidir.
Ve denir: **بطر** falan kimse: hayrete düştüğü ve şaşırdığı zaman; ve bu mana üzere: hakta hayrete düşmesi de onu hak olarak görmemesidir.

ربط : Bize **عبدُ الله بنُ محمد بن هاجك** haber verdi; dedi: bize **علي بن محمد بن حجر** haber verdi, **إسماعيل بن جعفر**’den; dedi: bize **العلاء بن عبد الرحمن** haber verdi, babasından, **أبي هريرة**’den: Allah’ın Elçisi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) dediğini: ( ألا أدلُّكم على ما يمْحُو اللَّهُ به الخطايا وترفع به الدرجات ) dediler: evet, ey Allah’ın Elçisi; dedi: ( إسباغُ الوضوء على المكاره وكثرةُ الخُطَا إلى المساجد وانتظارُ الصلاة بعدَ الصلاة فذلكم الرِّباط ) .
Dedim: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **( فذلكم الرباط )** sözüyle, yüce ve aziz Allah’ın sözünü kastetti: ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ ) ( آل عمران : 200 ) .
Ayetin tefsirinde geldi: ve **رابطت**’ın masdarı **رباطاً**dır; ve dininiz üzere sabredin; ve düşmanınıza karşı sabırda yarışın. Ve **رابِطُوا**: yani, savaşla onun cihadı üzerinde ikamet edin.
Dedim: ve **الرِّباط**ın aslı, atların **مُرابطة**sındandır; yani, düşmana karşı bazı sınır boylarında bağlanmalarıdır.
Ve Araplar, avlulara bağlanıp yemlenen atlara **رُبُطاً** der; tekili **رَبيط**; ve **الرَّبُطُ** **رِباطاً** olarak toplanır; o, cem’in cem’idir.
Allah تعالى dedi: ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ ) ( الأنفال : 60 ) .
Ve **وقال الفَرّاء** yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ ) . Dedi: atların dişilerini kasteder.
Ve **وقال الليث**: **الرِّباطُ**: düşmana karşı nöbetleşme, sınır boyuna bağlanıp kalma; ve adam **مُرابطِ**.
Dedi: ve **المُرَابطاتُ**: nöbetleşenlerin (yaptığı) at topluluklarıdır.
**أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den dedi: **الرابطُ الجأشِ**: kaçmaktan nefsini bağlayan kimsedir; cesareti ve yiğitliği sebebiyle onu tutar.
Ve denir: Allah sabırla onun kalbi üzerine **رَبط** etti.
**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: **الرابط**: rahiptir.
**أبو عُبَيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **الرُّطبُ** kuruluğa ulaşıp küplere konulduğunda ve üzerine su döküldüğünde, işte o **الرَّبيط**tir; eğer üzerine **الدِّبس** dökülürse o **المُصفَّر**dir.

رطب : **قال الليثُ**: **الرُّطبُ**un tekili **رُطبة**dır; o, meyve vermesinden önce **البُسْر**dan olgunlaşmış olandır. Ve hurma ağacı **أرطبتِ**; ve kavim **أرطَب** etti: onların hurmaları **أرطب** etti; böylece onlar **مرطبون**dur. Ve ben kavmi **رَطبتُ**; yani: onlara **الرُّطب** yedirdim.
Ve **الرُّطْبُ**: bahar otlarından yeşil otlaktır; toplayıcı bir isimdir. Ve **أرضٌ مرْطبة**: yani, otlu; **رطب** ve ot sahibi. Ve **الرطب**: suyla ıslanmış olandır. Ve **الرَّطْبُ**: yumuşak olandır. Ve **جاريةٌ رَطبةٌ**: gevşek, yumuşak.
Ve **الرَّطْبةُ**: yeşil kaldığı müddetçe **الفِسْفِسة** bahçesidir; hepsi **الرِّطاب**tır.
Ve denir: **رَطُب** şey, **يَرْطُب**; **رُطوبةً** ve **رَطابةً**.
Ve içinde kadınların yumuşaklığı ve gevşekliği bulunan oğlan için denir: o elbette **لَرَطب**tur. Ve **الرطب**: her taze dal; o, **رَطْب**un cem’idir.
Ve ondan, **ذي الرمة**’nin sözü:
بأجةٍ نشَّ عنها الماءُ والرُّطْب
Kastetti: bahar günlerinde her taze dalın coşması; ve **الرُّطْبُ** **الرَّطب**un cem’idir. Kastetti: her taze dal kurudu da coştu. Ve denir: falan kimse elbisesini **رَطّب** etti: onu ıslattığı zaman.

برط : **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: **بَرط** adam: hakikatten eğlence ile meşgul olduğu zaman.
Dedim: bu, ondan başkası için işitmediğim bir harftir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(طاء, راء ve bunların üçüncülendiği şeyler babı)

(**طرز**) **الطاء**, **الراء** ve **الزاء**: Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilen bir kelimedir; ve o, Hassân’ın şiirindedir:
Beyaz yüzlüler; soyları kerimdir *** yüksek burunlular; ilk **الطِّرَاز**’dandır([1])
Ve derler ki: **طِرْزُه**, yani onun heyeti.

(**طرس**) **الطاء**, **الراء** ve **السين**: onda bir söz vardır; umulur ki sahih olsun. Derler ki **الطِّرْس**: silinmiş kitaptır. Ve denilir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler ki: **التَّطرُّس**: insanın ancak temiz olandan yemesi ve içmesidir.

(**طرش**) **الطاء**, **الراء** ve **الشين**: bilinen bir kelimedir; o da **الطَّرَش**’tır; bilinir([2]). Ebû Amr dedi: **تطرَّش**([3]) dişi deve hastalıktan; yani kalktığında oturur.

(**طرط**) **الطاء**, **الراء** ve **الطاء**: bir kelimedir. Derler ki **الأطرط**: kaşları ince olan; ve **طرِطَ**.

(**طرف**) **الطاء**, **الراء** ve **الفاء** iki asıldır([4]): birincisi şeyin sınırına ve kenarına delalet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delalet eder.

Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**. Ve denilir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.

Ve onların “**عينٌ مطروفة**” sözleri, bundandır; o da şudur: ona bir şeyin ucu—bir elbise ucu veya başkası—isabet eder de gözyaşıyla dolar. Bu, ödünç alınır; hatta denilir: **طَرَفَها الحُزْن**.

Ama onların “o, **كريم الطَّرَفين**’dir” sözlerine gelince: bir kavim dedi ki bununla([5]) baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve bilinmez: iki **الطَّرَف**’ten hangisi daha uzundur; bu, bundandır. **الطَّرَف**’in çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Beni sövdüğünde uçlarıma ne dersin *** ana-babaya sövmeden sonra ıslah yoktur([6])
Ve denilir ki **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir([7]).

Babdandır: çadırdan **الطَّوَارِف**; o, yanlarından kaldırdığın şeydir ki bakasın. Ama onların “falanca, gözün **بطارفةِ عينٍ**’iyle geldi” sözleri, “**طُرِفت العين**” sözünde zikrettiğimizdendir: göze bir şeyin ucu isabet eder de yaşla dolar. Böyle olunca neredeyse göremez. İşte onların “**بِطارِفةِ عينٍ**” sözleri de böyledir; yani gözün çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şeyle.

Babdandır: yeni ortaya çıkan şeye “**طريف**” demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır. Manası: şimdi, geçmiş bir zamanın ucunda elde edilmiş bir şeydir. Ondan derler: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**, onu yeni edindim; **أطَّرِفه**, **اطِّرَافاً**.

Babdandır: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen kimsedir. Bu kıyastır; çünkü uçları, sonra yine uçları arar. Ve **المرأة المطروفة**: derler ki o, tek bir erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eder. Bu, Hutay’e’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ**([8]) *

Babdandır **الطِّرف**: asil at; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **للمطَّّرَف**’in **التَّليد** üzerine bir fazileti vardır.

Ama diğer asıl: **الطَّرْف**; o, bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Asıl budur; sonra mecazen göze **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة**([9]) denir; sanki—zannımca—aslanın **طرْفُ**’udur. Cerîr dedi:
**إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ** *** **قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا**([10])
Ama **الطِّرَاف**: deriden bir evdir; zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.

(**طرق**) **الطاء**, **الراء** ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek([11]); ikincisi vurmak; üçüncüsü şeyin bir tür gevşekliği; dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.

Birincisi **الطُّرُوق**’tur. Denilir ki o, geceleyin eve gelmektir. Dediler ki: **ورجلٌ طُرَقَةٌ**, yani gece yürür de ailesine geceleyin gelir. *Ve zikredildi ki bu, gündüz de söylenir; asıl gece’dir. Aslın gece olduğuna delil: yıldızı **طارقاً** diye adlandırmalarıdır; çünkü o gece doğar. Dediler ki: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. O dedi ki:
* **نحنُ بناتُ طارق**([12]) *
Bu, bir kadının sözüdür. İster: babamız şeref ve yücelikte bir yıldızdır([13]).

Babdandır—Allah daha iyi bilir—**الطَّريق**; çünkü ona gidilip gelinir. Ve başka bir asıldan olması caizdir; o da bir şeyi bir şeyin üstüne yamamak diye zikrettiğimizdir.

Birinci babdandır onların “ona **طَرْقَتين** geldim” sözleri; yani iki kere([14]). Ondandır: adamın **طارِقةُ**’si; o, onun ondan olduğu uyluğudur; **طارقة** diye adlandırıldı, çünkü o ona vurur ve o da ona vurur. Dedi ki:
Ona **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve **طارِقَتِي** yol kenarlarında([15])

İkinci asıl: vurmak; denilir: **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً**. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ondandır **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; bu, hadiste ondan nehyin geldiği şeydir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **من الجِبت**’tendir([16]).” Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl ile bilmez *** ne de kuş falcıları; Allah ne yapacak([17])

Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقة**’dır. Kâhin bunu yapabilir de **يطرُق** eder; yani kehanet ettiğinde pamuğu yünle karıştırır. Bunu mesel yaparlar da derler: “**طَرَقَ وماشَ**.” Dedi ki:
Kınayıcı, **بالتّرْقيشِ**’e tutulmuşsun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي ومِيشِي**([18])

Ve denilir: **طرَقَ** aygır dişi deveyi **طَرقاً**; yani onu vurdu. Ve aygırın **طَروقة**’si: dişisidir. Ve falanca falancadan aygırını **استطرق** etti; yani onu, develerinde vursun diye ondan istedi; o da onu ona **أطْرَقَه** etti. Ve denilir: bu oklar **طَرْقَةُ** bir adamdır; yani bir adamın yapımıdır([19]).

Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Ondan **الطَّرَق**: kuş tüyünde bir yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................([20])
Ondandır: falanca bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olan. Dedi ki:
Onun ölümü, iki elinde olmasından korkmazdım *** **سَبَنْتَى**’nın; mavi gözlü **مُطْرِق**’in([21])
Ve **الإطراق** hakkında dedi ki:
Yiğidin **إطراق**’ı gibi **فأطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki azı dişine bir geçit, yiğit mutlaka azmederdi([22])

Babdandır **الطِّرِّيقة**; o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler: “**إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً**.” Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Bir kavim dedi: **الطّرَق** dizlerde zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve zikrettiğimiz yumuşaklık ve gevşekliğin geri kalanına daha benzer.

Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denilir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**: ona iki taban giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**: ölçüsünce deriyle kaplanmışsa. Bu babdandır **الطِّرْق**: iç yağ ve kuvvet; böyle adlandırıldı, çünkü o, sanki onunla yamanmış bir şeydir. Derler: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. Ebû Muhammed Abdullah b. مسلم dedi: **الطِّرْق**’ın aslı iç yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan([23])] olur. Bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak, bir şeyin bir kısmının bir kısmı üzerine binmesine benzetilerek böyle adlandırıldı. Su da, birikme devam edince üst üste biner. Ru’be dedi:
* **للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ**([24]) *

Babdandır—onu önce zikrettik ve bu kıyastan uzak değildir—**الطَّريق**: çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla kaplanmış ve yamanmış gibidir. Ve derler: **تطارَقَت الإِبلُ**, yani birbirini takip ederek geldiler. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**: tek sıra üzerindeki hurma ağaçlarıdır; bu bir benzetmedir; sanki ard arda gelişi ve yerden yüksekliği bakımından yola benzetilmiştir. A’şâ dedi:
Ve her **أحوَى**; **الطَّريق** gövdesi gibi *** avluyu süsler, ayakta durduğunda([25])
Ondandır [**ريشٌ**([26])] **طِراق**: bir kısmı bir kısmının üstüne binmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı: yani yürüyerek geldiler; binekleri yoktu; sanki her biri, ayak izleriyle kendinden öncekinin izini yamıyor. Ve denilir: develer tek bir **طَرْقَة** üzere ve tek bir **خُفّ** üzere geldi; bu, zikrettiğimizdir: onların izleriyle başkasının izlerini *yamamaları. Ve kadın iki **طَرْقَتينِ** kına yaktı; yani kınayı iade etti; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler de derler: kadın doğumda **طَرَّقت** etti; sanki doğana bir yol yaptı. Ve denilir—o birincisidir—**طَرَّقت** denilmez; ancak çocuğun yarısı çıkıp sonra bir miktar tutulup sonra çıktığında. Sen([27]) dersin: **طرّقت** etti, sonra kurtuldu.

Buna benzeyen şeylerdendir onların “**طَرَّقت القطاة**” sözleri: yumurtası ona zor geldi de göğsünün önüyle yeri eşelediğinde.

(**طرم**) **الطاء**, **الراء** ve **الميم**: birikme üzerine delalet eden sahih bir küçük asıldır. Derler: **الطُّرَامة**([28]): dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler: **الطِّرْم**([29]): bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.

(**طري**) **الطاء**, **الراء** ve illetli harf: tazelik ve yenilik üzerine delalet eden sahih bir asıldır. **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondandır: **أَطْرَيْتُ فلاناً**; bu, onu onda bulunanın en güzeliyle övdüğünde olur.

Eğer hemzelenirse denilir: **طرَأَ فلانٌ**, yani ortaya çıktı. Bunu, ibdâl babından sayıyorum; asıl ancak **دَرَأ**’dır ve zikredilmiştir.

(**طرب**) **الطاء**, **الراء** ve **الباء**: sahih bir asıldır. Derler: **الطّرَب**; şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden bir hafifliktir. Ve inşad ederler:
Dediler: **طرِبْتَ**; dedim: hayır *** soğukkanlı, açık **الطَّرَب**’den ağlar mı
Ve Nâbiğa Benî Cü’de dedi:
Onların ardından kendimi **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın âşığın **طرَب**’ı gibi yahut deli gibi([30])
Dediler: sesinde **طرَّب** etti; yani onu uzattı. Bu, birincidendir. Ve kerim kimse **طَروبٌ**’dur. Bu babdan şâz olan şeylerdendir **المَطَارِب**; o, dar, dağınık yollardır. Onu([31]) ibdâl babından görüyorum; sanki **مدارب**’dir; **الدَّرْب**’ten türemiştir.

Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözleri: onun gevşek meme olduğu; ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağanın sesi; bütün bunlar ve benzerleri sözdür.

(**طرث**) **الطاء**, **الراء** ve **الثاء**: sahih bir kelimedir; o da **الطَُّـَرثُوث**([32])’tur; o, bir bitkidir.

(**طرح**) **الطاء**, **الراء** ve **الحاء**: bir şeyi atıp bırakmaya delalet eden sahih bir asıldır. Denilir: **طَرَحَ الشَّيْءَ**; onu **طرحا** atar. Ondandır **الطَّرَح**: uzak yer([33]). Ve **طَرَحتِ النَّوَى** falancayı her **مَطرَحٍ**’a; yani onu uzaklaştırdı ve onu attı. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **النَّوى** atmasın diye *** bizi bir **مَطْرَحاً**’a; yahut onu gideren bir ayrılıktan önce
Ve denilir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzaktır. Babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkım sapları uzun. Ve **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. Ve **قوسٌ طَروح**: oka şiddetle itişi olan. Kıyas hepsinde birdir.

(**طرد**) **الطاء**, **الراء** ve **الدال**: uzaklaştırmaya delalet eden tek bir sahih asıldır. Denilir: onu **طرداً** kovdum. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّدَه**; yani onu beldesinden çıkardı. Ve **الطَّرْد**: avı alma işiyle uğraşmaktır. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve **مُطارَدَة الأقرانِ**: bazılarının bazısını birbirine sürmesidir; bunun, şu bunun peşine düşer diye böyle denildiği söylenmiştir. Ve **المِطْرَد**: küçük mızraktır. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة** denilir([34]). Ve denilir: şey **اطَّرد** etti **اطراداً**; yani bir kısmı bir kısmını takip etti; bu, benzetme yoluyla söylenmiştir: sanki birincisi ikincisini kovuyor gibidir. Ondan onun sözü:
Binerken durulan yerin dışında, Umre’ye ait izleri tanır mısın; mezheplerin **كاطِّراد**’ı gibi([35])
Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burundur. Ali b. İbrahim el-Kattân bize inşad etti; Sa’leb’den, İbnü’l-A’râbî’den:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**; aktığında *** [yorgunluktan sonra, iki **خليَّتَا زُنبورِ**([36]) ve **واطرَدَ**]
Ve **واطرَدَ** iş: doğruldu. Uzayan her şey, kıyası budur. Denilir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**: onu uzat. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريدُ**’idir. Bu bir benzetmedir; sanki onu kovdu ve onu izledi([37]); ve **طريدٌ** “**طارِد**” manasındadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ر ب
هو طرب وطروب ومطراب وقد طرب طرباً وهو خفة من سرور أوهم وتطرب‏.‏
قال وتطربت للهوى ثم أوقف - ت رضا بالتقى وذو البرّ راضي وقوم طراب ومطاريب وأطربني صوته وتطربني‏.‏
قال الكميت‏:‏ ولم تلهني دار ولا رسم دمنة ولم يتطرّبني بنان مخضب ‏"‏ والكريم طروب ‏"‏ واستطرب القوم اشتدّ طربهم واستطربته‏:‏ سألته أن يطرب‏.‏
قال الطرماح‏:‏ واستطربت ظعنهم لما احزأل بهم آل الضحى ناشطاً من داعيات دد أي سألته أن يطرب ويغني وهو من داعيات دد‏:‏ من دواعيه وأسبابه يعني الناشطوهو الحادي لأنه ينشط من مكان إلى مكان وطربت الإبل للحداء وإبل طراب ومطاريب وحمامة مطراب الضحى وطرب في غناءه قراءته وقرأ بالتطريب‏.‏
وتقول‏:‏ إذا خفقت المضاريب خفّت المطاريب‏.‏
وطرطب بضأنك‏:‏ ادع بها‏.‏
وأخزى الله تعالى طرطبيها‏:‏ ثدييها الطويلين‏.‏

##### Türkçe

ط ر ب
O, **طرب**’dır; **طروب**’dur ve **مطراب**’dır. Ve (denir ki) **طرب** (fiili) **طرباً** (mastarıyla) (vuku buldu). O, sevinçten yahut kederden bir hafifliktir. Ve **تطرب** (eder).

Dedi ki: “Ve hevâya **تطربت**; sonra durdu — **ت**: takvâ ile razı olma; ve iyilik sahibi razıdır.” Ve (denir) bir kavim **طراب** ve **مطاريب** (dir). Ve “Sesi beni **أطربني** etti” ve “beni **تطربني** eder.”

Kumeyt dedi ki:
“Ne bir yurt beni oyaladı ne de bir harabe izi;
Ne de kınalı parmak uçları beni **يتطرّبني** etti.”
“Ve kerîm (cömert) **طروب**’dur.”
Ve **استطرب** kavim: onların **طرب**’ı şiddetlendi. Ve **استطربته**: ondan **يطرب** etmesini istedim.

Tırmâh dedi ki:
“Ve onların göçenleri **استطربت**; onlarla birlikte kuşluk ehli, **دد**’in davet edicilerinden (olan) bir **ناشطاً** (olarak) (yola) koyulduğunda.”
Yani: ondan **يطرب** etmesini ve şarkı söylemesini istedi. Ve “**من داعيات دد**”: onun güdülerinden ve sebeplerindendir; yani **الناشط**; o, **الحادي**’dir; çünkü bir yerden bir yere canlılıkla gider. Ve develer **طربت** (eder) **للحداء** (hüdâ’ya). Ve (denir) develer **طراب** ve **مطاريب** (dir). Ve kuşluk vakti bir güvercin **مطراب** (dır). Ve **طرب** onun şarkısında: onun okuyuşudur. Ve **بالتطريب** okuyuş okudu.

Ve dersin ki: “**المضاريب** çırpındığında **المطاريب** hafifledi.”

Ve “**طرطب** koyunlarınla”: onunla çağır.

Ve Allah Teâlâ onun **طرطبيها**’sını zelil kılsın: onun iki uzun memesini.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّرَبُ: الفَرَح والـحُزْنُ؛ عن ثعلب. وقيل: الطَّرَبُ خفة تَعْتَري عند شدَّة الفَرَح أَو الـحُزن والهمّ. وقيل: حلول الفَرَح وذهابُ الـحُزن؛ قال النابغة الجعديّ في الهمّ: سَـأَلَتْني أَمتي عن جارَتي،  * وإِذا ما عَيَّ ذو اللُّبِّ سَـأَلْ سَـأَلَتْني عن أُناسٍ هَلَكوا،  *  شَرِبَ الدَّهْرُ عليهم وأَكلْ وأَراني طَرِباً، في إِثْرِهِمْ،  * طَرَبَ الوالِهِ أَو كالـمُخْتَبَلْ والوالِهُ: الثاكِلُ. والـمُخْتَبَلُ: الذي اخْتُبِلَ عَقْله أَي جُنَّ. وأَطْرَبَهُ هو، وتَطَرَّبه؛ قال الكميت:
ولم تُلْهِني دارٌ ولا رَسْمُ مَنزِلٍ،  * ولم يَتَطَرَّبني بَنانٌ مُخَضَّبُ وقال ثعلب: الطَّرَبُ عندي هو الحركة؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف ذلك. والطَّرَبُ: الشَّوقُ، والجمع، من ذلك، أَطْرابٌ؛ قال ذو الرمة: اسْتَحْدَثَ الرَّكْب، عن أَشياعِهِم، خَبَراً،  * أَم راجَعَ القلبَ، من أَطرابه، طَرَبُ وقد طَرِبَ طَرَباً، فهو طَرِبٌ، من قوم طِرابٍ. وقولُ الـهُذَليّ: حتى شَـآها كَليلٌ؛ مَوْهِناً، عَمِلٌ،  * بانَتْ طِراباً، وباتَ الليلَ لم يَنَمِ يقول: باتت هذه البَقَر العِطاشُ طِراباً لِـمَا رَأَته من البَرْقِ، فَرَجَتْه من الماء.
ورجل طَروبٌ ومِطْرابٌ ومِطرابةٌ، الأَخيرة عن اللحياني: كثيرُ الطَّرَبِ؛ قال: وهو نادرٌ.
واسْتَطْرَب: طلب الطَّرب واللَّهْوَ.
وطَرَّبه هو، وطَرَّب: تَغَنَّى؛ قال امرؤ القيس:
يُغَرِّدُ بالأَسْحارِ، في كلِّ سُدْفَةٍ،  * تَغَرُّدَ مَيَّاحِ النَّدامى الـمُطَرِّبِ ويقال: طَرَّب فلانٌ في غِنائِه تَطْريباً إِذا رَجَّع صوتَه وزيَّنَه؛ قال امرؤ القيس:
كما طَرَّبَ الطَّائرُ الـمُسْتَحِرْ
أَي رجَّع.
والتَّطْريب في الصوت: مَدُّه وتَحْسينُه. وطَرَّبَ في قراءته: مَدَّ ورجَّع. وطَرَّبَ الطائِرُ في صوته،
\<ص:558>
 كذلك، وخَصَّ بعضُهم به الـمُكَّاء.
وقول سَلْمى (1)
(1 قوله «وقول سلمى إلخ» كذا بالأصل.) ابنِ الـمُقْعَدِ:
لما رأَى أَن طَرَّبوا من ساعَةٍ،  *  أَلْوى بِرَيْعانِ العِدى وأَجْذَما قال السُّكَّريُّ: طَرَّبوا صاحُوا ساعةً بعد ساعةٍ. والأَطْرابُ: نُقاوَةُ الرَّياحينِ؛ وقيل: الأَطْرابُ الرَّياحينُ وأَذْكاؤُها. وإِبلٌ طرابٌ تَنزِعُ إِلى أَوْطانِها، وقيل: إِذا طَرِبَتْ لِـحُداتها. واستَطْرَبَ الـحُداةُ الإِبلَ إِذا خَفَّتْ في سيرها، من أَجلِ حُداتِها؛ وقال الطِّرمَّاحُ: واسْتَطْرَبَتْ ظُعْنُهُم، لما احْزَأَلَّ بهمْ  * آلُ الضُّحى ناشِطاً من داعِـباتِ دَدِ(2) (2 قوله «من داعبات» كذا بالأصل كالتهذيب بالموحدة بعد العين والذي في الأساس بالمثناة التحتية ثم قال أي سألته أن يطرب ويغني وهو من داعيات دد أي من دواعيه وأسبابه يعني الناشط وهو الحادي لأنه ينشط من مكان إلى مكان.) يقول: حَملَهم على الطرب شوقٌ نازعٌ؛ وقولُ الكُمَيْت:
يُريد أَهْزَعَ حَنَّاناً يُعَلِّله  * عندَ الإِدامَة، حتى يَرْنَـأَ الطَّرِبُ(3) (3 قوله «يريد أهزع إلخ» أنشده في دوم يستل أهزع إلخ والأهزع بالزاي السريع.) فإِنما عَنى بالطَّرِبِ السَّهْم؛ سماه طَرِباً لِتَصْويته إِذا دُوِّم أَي فُتِلَ بالأَصابع. والـمَطْرَبُ والـمَطْرَبةُ: الطريق الضيق، ولا فعل له، والجمعُ الـمَطارِبُ؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي:
ومَتْلَفٍ مثلِ فَرْقِ الرَّأْسِ، تَخْلِجُه  * مَطارِبٌ، زَقَبٌ أَميالُها فيحُ ابن الأَعرابي: الـمَطْرَبُ والـمَقْرَبُ الطريق الواضح، والـمَتْلَفُ: القَفْر؛ سمي بذلك لأَنه يُتْلِفُ سالِكَه في الأكثر كما سموا الصَّحراءَ بَيْداء لأَنها تُبيدُ سالِكَها. والزَّقَبُ: الضيقة. وقوله: مثل فَرْقِ الرأْس أَي مثل فرق الرأْس في ضيقه. وتَخْلِجُهُ أَي تَجْذِبهُ هذه الطرقُ إِلى هذه، وهذه إِلى هذه. وأَميالُها فيح أَي واسعة، والميلُ: المسافة من العَلَم إِلى العَلَم. وفي الحديث: لَعَنَ اللّهُ من غيَّر الـمَطْرَبَةَ والـمَقْرَبَة. الـمَطْرَبَة: واحدة المطارب، وهي طُرُقٌ صِغار تَنْفُذُ إِلى الطرقِ الكبارِ، وقيل: المطارِبُ طُرُقٌ متَفرقة، واحدتُها مَطْربة ومَطْرَبٌ؛ وقيل: هي الطرق الضيقة المنفردة. يقال: طَرَّبْتُ عن الطريق: عدَلْتُ عنه.
والطَّرَبُ: اسم فرس سيدنا رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم. وطَيْروب: اسم.

##### Türkçe

**الطَّرَبُ**: sevinç ve hüzün; Sa‘leb’den. Ve denildi: **الطَّرَبُ**, şiddetli sevinç yahut hüzün ve keder anında arız olan hafifliktir. Ve denildi: sevincin hulûlü ve hüznün gitmesi; en-Nâbiğa el-Ca‘dî keder hakkında dedi:
Sordu bana ümmetim komşum hakkında,  * ve ne zaman akıl sahibi aciz kalsa sorar
Sordu bana helâk olan kimseler hakkında,  * zaman onlara içti ve yedi
Ve beni **طَرِباً** görüyorum, onların ardından,  * çocuğunu yitirenin **طَرَبَ**ı yahut deli gibi
Ve **الوالِهُ**: evlâdını yitiren. Ve **الـمُخْتَبَلُ**: aklı **اخْتُبِلَ** olan, yani deliren.
Ve onu **أَطْرَبَهُ**; ve **تَطَرَّبه**; el-Kumeyt dedi:
Ne bir yurt ne de bir menzil izi beni oyaladı,  * ne de boyalı parmaklar beni **يَتَطَرَّبني** etti
Ve Sa‘leb dedi: **الطَّرَبُ** bence harekettir; İbn Sîde dedi: bunu bilmem.
Ve **الطَّرَبُ**: özlem; bunun çoğulu **أَطْرابٌ**; Zû’r-Rumme dedi:
Kafile, yandaşlarından bir haber mi türetti,  * yoksa kalbe, **أَطرابه**ndan, bir **طَرَبُ** mu döndü?
Ve **طَرِبَ** **طَرَباً**, o hâlde o **طَرِبٌ**dür; **طِرابٍ** bir kavimdendir. Ve el-Huzelî’nin sözü:
Nihayet onu bir gece; gevşek, çalışkan,  * **طِراباً** ayrıldı, geceyi geçirdi, uyumadı
Der ki: bu susuz sığırlar, şimşeği gördüklerinden dolayı **طِراباً** olarak geceledi,
böylece onu sudan ümit kestiler.
Ve bir adam **طَروبٌ** ve **مِطْرابٌ** ve **مِطرابةٌ**; sonuncusu el-Lihyânî’den: **الطَّرَبِ**i çok olan; dedi: ve o nadirdir.
Ve **اسْتَطْرَب**: **الطَّرب**ı ve eğlenceyi talep etti.
Ve onu **طَرَّبه**; ve **طَرَّب**: şarkı söyledi; İmru’ul-Kays dedi:
Seherlerde ötüşür, her karanlıkta,  * meyhane ehlinin **الـمُطَرِّبِ**inin ötüşü gibi
Ve denilir: falan, şarkısında **تَطْريباً** **طَرَّب** etti; sesi geri çevirdi ve süslediği zaman;
İmru’ul-Kays dedi:
Nasıl ki **الـمُسْتَحِرْ** kuşu **طَرَّبَ** etti
Yani geri çevirdi.
Ve seste **التَّطْريب**: onu uzatmak ve güzelleştirmektir. Ve kıraatinde **طَرَّبَ** etti: uzattı
ve geri çevirdi. Ve kuş, sesinde **طَرَّبَ** etti,
\<ص:558>
böyle; ve bazısı bunu **الـمُكَّاء**ya tahsis etti.
Ve Selmâ (1)
(1 sözü: «وقول سلمى إلخ» asılda böyledir.) İbn el-Muḳa‘‘ad’ın sözü:
Gördüğünde ki bir saatten **طَرَّبوا**,  * düşmanların baharında ve keskinlerde dolandı
Es-Sukkerî dedi: **طَرَّبوا**: saatten sonra saat bağırdılar. Ve **الأَطْرابُ**:
reyhanların seçkini; ve denildi: **الأَطْرابُ** reyhanlar ve onların en kokuluları. Ve develer
**طرابٌ**: yurtlarına meyleder; ve denildi: **لِـحُداتها** için **طَرِبَتْ** oldukları zaman.
Ve **اسْتَطْرَبَ** sürücüler develeri: yürüyüşlerinde hafifledikleri zaman, sürücülerinden dolayı; ve et-Tırimmâh dedi:
Ve onların göçenleri **واسْتَطْرَبَتْ**, onlarla birlikte öğle vaktinin ehli, **ناشِطاً** olarak, **داعِـباتِ دَدِ**den (2)
(2 sözü: «من داعبات» asılda, تهذيب gibi, ‘ayn’dan sonra ب ile böyledir; ve **الأساس**’ta ث ile; sonra dedi: yani ondan **يطرب** ve şarkı söylemesini istedi; ve bu, **داعيات دد**dendir, yani onun güdülerinden ve sebeplerindendir; yani **الناشط** ve o sürücüdür; çünkü bir yerden bir yere hareket eder.)
Der ki: onları **الطرب**a taşıyan, çekişen bir özlemdir; ve el-Kumeyt’in sözü:
Süratli birini ister, şefkatli birini, onu oyalasın diye  * sürdürme sırasında, ta ki **الطَّرِبُ** **يَرْنَـأَ** edinceye kadar (3)
(3 sözü: «يريد أهزع إلخ» bunu **دوم**da «يستل أهزع إلخ» diye rivayet etti; ve **الأهزع** **الزاي** ile hızlıdır.)
Şu hâlde **الطَّرِبِ** ile ancak oku kastetti; onu **طَرِباً** diye adlandırdı, **تَصْويته** sebebiyle, **دُوِّم** edildiğinde, yani parmaklarla büküldüğünde.
Ve **الـمَطْرَبُ** ve **الـمَطْرَبةُ**: dar yol; ve onun fiili yoktur; çoğulu
**الـمَطارِبُ**; Ebû Züeyb el-Huzelî dedi:
Ve başın ayrımı gibi bir çöl, onu çekiştirir  * **مَطارِبٌ**; dar; onun milleri geniş
İbn el-A‘râbî: **الـمَطْرَبُ** ve **الـمَقْرَبُ** açık yoldur; ve **الـمَتْلَفُ**:
çorak; ona bu ad verildi, çünkü çoğu kez yolcusunu helâk eder; tıpkı çölü, yolcusunu yok ettiği için **بَيْداء** diye adlandırmaları gibi. Ve **الزَّقَبُ**: dar olan. Ve sözü: başın ayrımı gibi, yani darlıkta başın ayrımı gibi. Ve **تَخْلِجُهُ** yani bu yollar onu şuna çeker, şu da şuna. Ve onun milleri **فيح** yani geniş; ve **الميلُ**: alametten alamete olan mesafe.
Ve hadiste: Allah, **الـمَطْرَبَةَ**yı ve **الـمَقْرَبَةَ**yı değiştiren kimseye lânet etti.
**الـمَطْرَبَة**: **المطارب**in bir tanesi; ve o, büyük yollara nüfuz eden küçük yollardır; ve denildi: **المطارِبُ** dağınık yollardır; bir tanesi **مَطْربة** ve **مَطْرَبٌ**dur; ve denildi: o, tek başına olan dar yollardır.
Denilir: yoldan **طَرَّبْتُ**: ondan saptım.
Ve **الطَّرَبُ**: Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, atının adıdır. Ve **طَيْروب**: bir addır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ر ب * * التَّطْرِيبُ * في الصوت مدُّه وتحسينه و * ضَرْطَبَ * الحالب للمعز دعاها و * الطُّرْطُبُ * بتشديد الباء الثدي الطويل و * الطَّرَبُ * خفة تصيب الإنسان لشدة حزن أو سرور وقد * طَرِبَ * بالكسر * طَرَباً * و * أطْرَبَهُ * غيره و * تَطَرَّبَهُ * بمعنى

##### Türkçe

* ط ر ب * **التَّطْرِيبُ**: seste onu uzatmak ve güzelleştirmektir. Ve **ضَرْطَبَ**: keçiler için sağan, onu (dişiyi) çağırdı. Ve **الطُّرْطُبُ**: **الباء**’nın şeddelenmesiyle, uzun meme ucudur. Ve **الطَّرَبُ**: şiddetli hüzün veya sevinçten dolayı insana isabet eden hafifliktir. Ve (kişi) kesre ile **طَرِبَ**, **طَرَباً** (olarak). Ve başkası onu **أطْرَبَهُ** (etti). Ve **تَطَرَّبَهُ**: anlamı itibarıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطرب محركة: الفرح. والحزن عن ثعلب، وهو ضد. أو هو خفة تلحقك سواء تسرك أو تحزنك، فهي تعتري عند شدة الفرح أو الحزن أو الغم، وقيل: الطرب: حلول الفرح وذهاب الحزن، كذا في المحكم وتخصيصه بالفرح وهم. قال النابغة الجعدي في الهم.

  سألتني أمتي عن جارتـي                      وإذا ما عي ذو اللب سأل
  سألتني عن أناس هلكـوا                      شرب الدهر عليهم وأكل
  وأراني طربا في إثرهـم                      طرب الواله أو كالمختبل الواله: الثاكل. والمختبل: من جن عقله. في المحكم، وقال ثعلب: الطرب مشتق من الحركة فكأن الطرب عنده هو الحركة، ولا أعرف ذلك، انتهى. الطرب: الشوق، والجمع من ذلك أطراب. قال ذو الرمة:
  أستحدث الركب عن أشياعهم خيراأم راجع القلب من أطرابه طرب وقد طرب طربا فهو طرب من قوم طراب، وقول الهذلي:
  حتى شآها كليل موهنا عمل                      باتت طرابا وبات الليل لم ينم يقول: لما رأته من البرق فرجته من الماء. ورجل مطراب ومطرابة وهذه عن اللحياني وطروب أي كثير الطرب. واستطرب القوم: اشتد طربهم. واستطربته: سألته أن يطرب ويغني. واستطرب طلب الطرب. واللهو. استطرب الإبل: حركها بالحداء. وإبل طراب: تنزع إلى أوطانها وقيل إذا طربت لحداتها. وطربت الإبل للحداء. وإبل مطاريب. وحمامة مطراب. واستطرب الحداة الإبل إذا خفت في سيرها من أجل حداتها. وقال الطرماح:
  واستطربت ظعنهم لما احزأل بهم آل الضحى ناشطا من داعيات دد يقول: حملهم على الطرب شوق نازع. والتطريب: الإطراب أطربه هو وتطربه. قال الكميت:
  ولم تلهني دار ولا رسم منزل                      ولم يتطربني بنان مخضـب كالتطرب. و التطريب: التعني. طربه هو، وطرب: تعنى. قال امرؤ القيس:
  يغرد بالأسحار في كل سدفة                      تغرد مياح الندامى المطرب ويقال: طرب فلان في غنائه تطريبا إذا رجع صوته وزينه. قال امرؤ القيس:
  إذا طرب الطائر المستحر أي رجع. والتطريب في الصوت: مده وتحسينه. وطرب في قراءته: مد ورجع، وطرب الطائر في صوته كذلك، وخص بعضهم به المكاء. وفلان: قرأ بالتطريب، وتقول: إذا خفقت المضاريب خفت المطاريب.

  قال الليت: الأطراب بالفتح نقاوة الرياحين. وقيل: الأطراب: الرياحين وإذكاؤها. والمطرب والمطربة بفتحهما: الطريق الضيق، ولا فعل له، والجمع المطارب. قال أبو ذؤيب:
  ومتلف مثل فرق الرأس تخلجه                      مطارب زقب أميالهـا فـيح وعن ابن الأعرابي: المطرب والمقرب: الطريق الواضح. والمتلف: القفر. والزقب: الضيقة. ومثل فرق الرأس أي في ضيقه. وتخلجه أي تجذبه مطارب، أي هذه الطرق إلى هذه، وهذه إلى هذه. وفي الحديث: لعن الله من غير المطربة والمقربة وهي طرق صغار تنفذ إلى الطرق الكبار، وقيل: هي الطرق الضيقة المنفردة. يقال: طربت عن الطريق: عدلت عنه. الطرب ككتف: اسم فرس النبي صلى الله عليه وسلم ومثله في لسان العرب والسيرة الجزرية قال شيخنا: ولم يتعرض له غيره من أرباب السير الواسعة، بل لم أقف عليه لغيره وغير المصنف. والمعروف المشهور الظرب بالمعجمة، كما سيأتي قلت: وقد أسبقنا النقل عن لسان العرب وكفى به عمدة. والمطارب: مخلاف باليمن ذو طرق ضيقة وشعب كثيرة. وطيروب كقيصوم: اسم رجل. وطاراب: ة ببخارى وهم يقولونها تاراب، بالتاء. منها مهدي بن إسكاب المحدث. وطرابية كقراسية: كورة بمصر أو هي ضرابية وهو الصحيح. ذكره البكري وياقوت والحنبلي، وقد تقدم. وأما الطاء فتصحيف. ومما بقي على المصنف مما لم يذكره: قال السكري: طربوا: صاحوا ساعة بعد ساعة. قال سلمى بن المقعد:
  لما رأى أن طربوا من ساعة                      ألوى بريعان العدي وأجزما والطرب ككتف: الرأس. قال الكميت:
  يريد أهزع حنانـا يعـلـلـه                      عند الإدامة حتى يرنأ الطرب سماه طربا لتصويته إذا دوم أي فتل بالأصابع، كذا في لسان العرب. وأطرابون: البطريق، كذا في شرح أمالي القالي، وحكى ابن قتيبة أنه رجل رومي، وذكره الجواليقي. وقال ابن سيده: هو الرئيس من الروم. وقال ابن جني في حاشيته: هي خماسية كعضرفوط، فعلى هذا موضعه النون والهمزة والصواب أن وزنه أفعلون من الطرب، وهذا موضع ذكره، استدركه شيخنا. وقال أيضا في أول الترجمة ما نصه: زعم بعض من ادعى النظر في القاموس ومعرفة اصطلاحه أن الفعل من طرب ككتب لقوله في الخطبة: وإذا ذكرت المصدر مطلقا فالفعل على مثال كتب، وهو من العجائب، فإنه هناك قيد بقوله: ولا مانع والمانع هنا كونه محركا، فإن ورود المصدر محركا إنما يقاس في فعل مكسور العين اللازم كفرح، ووروده على خلاف ذلك في غيره نادر كالطلب ونحوه، ثم شروطه كلها مقيدة بعدم الشهرة، كما في الفتح. وأما إذا أطلق المشاهير فلا يعتد بإطلاقه فيها، بل تجري على قواعد الصرف المشهورة ويعمل فيها بالاشتهار الرافع للنزاع كما هنا؛ فإن الفعل من الطرب أجمعوا على كسره على القياس، فلا اعتداد بالإطلاق، ولا بغيره مما يخالفه المشهور، انتهى. وهو مهم جدا. وأطرب، أفعل من الطرب: موضع قرب حنين. قال سلمة بن دريد بن الصمة وهو يسوق ظعينة:
  أنسيتني ما كنت غير مـصـابة                      ولقد عرفت غداة نعف الأطرب

  أني منعتك والركوب مجـنـب                      ومشيت خلفك غير مشي الأنكب كذا في المعجم.

##### Türkçe

**الطرب** (harekeli): sevinç. Ve hüzün; **ثعلب**’den, ve o zıddıdır. Yahut o, seni hafifliktir ki sana ilişir; ister seni sevindirsin ister seni hüzünlendirsin; zira o, şiddetli sevinç yahut hüzün yahut gam sırasında arız olur. Ve denildi: **الطرب**: sevincin hulûlü ve hüznün gitmesi; **المحكم**’de böyledir; onu sevince tahsis etmek vehimdir. **النابغة الجعدي** gam hakkında dedi:

  Benden ümmetim komşum hakkında sordu,
  Ve ne zaman akıl sahibi olan sorduysa sordu.
  Benden helâk olmuş insanlar hakkında sordu,
  Zaman onlara içti ve yedi.
  Ve beni onların ardından **طربا** görüyorum,
  **طرب**’ı **الواله**’in yahut **كالمختبل**’in.

**الواله**: evlâdını yitirmiş kadın. Ve **المختبل**: aklı delirmiş olan. **المحكم**’de. Ve **ثعلب** dedi: **الطرب** hareketten türemiştir; sanki **الطرب** onun yanında harekettir. Ve ben bunu bilmem, bitti. **الطرب**: özlem; bunun cem‘i **أطراب**’dır. **ذو الرمة** dedi:

  Kervan, yandaşları hakkında bir hayır mı yeni haber verir,
  Yoksa kalp, **أطرابه**’ndan bir **طرب** ile mi döner?

Ve **طرب** etti, **طربا**; o hâlde o **طرب**’dır; **طراب** kavminden. Ve **الهذلي**’nin sözü:

  Nihayet onu, gevşek işli, yorgun bir geceleyin (şöyle) gördü;
  Geceyi **طرابا** geçirdi, ve gece uyumadı.

Der ki: şimşekten gördüğü şey sebebiyle onu sudan ferahlattı. Ve bir adam **مطراب** ve **مطرابة**; bu **اللحياني**’dendir. Ve **طروب**: çok **الطرب** sahibi. Ve **استطرب القوم**: onların **طرب**’ı şiddetlendi. Ve **استطربته**: ondan **أن يطرب ويغني** (coşup şarkı söylemesini) istedim. Ve **استطرب**: **الطرب**’ı talep etti. Ve eğlence. **استطرب الإبل**: onları **الحداء** ile hareket ettirdi. Ve **إبل طراب**: yurtlarına meyleder; ve denildi: **حداتها**’na **طربت** ettikleri zaman. Ve develer **للحداء**’a **طربت** etti. Ve **إبل مطاريب**. Ve **حمامة مطراب**. Ve **استطرب الحداة الإبل**: **حداتها** sebebiyle yürüyüşlerinde hafifledikleri zaman. Ve **الطرماح** dedi:

  Ve onların göçerleri, onlarla birlikte **آل الضحى**’dan,
  **من داعيات دد**’den çevik bir (şey) onları sürükleyince **استطربت**.

Der ki: onları **الطرب**’a, çekişen bir özlem sevk etti. Ve **التطريب**: **الإطراب**; onu **أطربه** (o onu coşturdu) ve **تطربه** (o da coştu). **الكميت** dedi:

  Ne bir yurt ne bir menzil izi beni oyaladı,
  Ne de boyalı parmak uçları beni **يتطربني** etti.

**كالتطرب**. Ve **التطريب**: **التعني**. Onu **طربه** (o onu **تعنى** etti), ve **طرب**: **تعنى** etti. **امرؤ القيس** dedi:

  Seherlerde her karanlıkta ötüşür,
  **المطرب** içki arkadaşlarının **مياح**’ı ötüşür.

Ve denilir: falan kimse şarkısında **طرب** etti, **تطريبا**; sesi geri döndürdüğü ve onu süslediği zaman. **امرؤ القيس** dedi:

  **الطائر المستحر** **طرب** ettiği zaman,

yani geri döndü. Ve seste **التطريب**: onu uzatması ve güzelleştirmesi. Ve kıraatinde **طرب** etti: uzattı ve geri döndürdü. Ve kuş da sesinde böyle **طرب** eder. Ve bazısı bunu **المكاء**’ya tahsis etti. Ve falan: **بالتطريب** ile okudu. Ve dersin ki: **المضاريب** çırpındığı zaman **المطاريب** hafifledi.

**الليت** dedi: **الأطراب** (fetha ile): reyhanların saflığı. Ve denildi: **الأطراب**: reyhanlar ve onların kokusunu artırmak. Ve **المطرب** ve **المطربة** (ikisi de fetha ile): dar yol; ve onun fiili yoktur. Cem‘i **المطارب**’dır. **أبو ذؤيب** dedi:

  Ve helâk edici (bir yer), başın ayrımı gibi; onu,
  **مطارب** çeker; onun meyilleri **زقب**’dir; o hâlde o (şöyledir).

Ve **ابن الأعرابي**’den: **المطرب** ve **المقرب**: açık yol. Ve **المتلف**: çorak. Ve **الزقب**: dar olan. Ve “başın ayrımı gibi” yani darlığında. Ve **تخلجه** yani onu **مطارب** çeker; yani bu yollar şunlara, şunlar şunlara (gider). Ve hadiste: “Allah, **المطربة** ve **المقربة**’yi değiştiren kimseye lânet etsin”; ve onlar küçük yollardır ki büyük yollara nüfuz eder. Ve denildi: onlar, tek başına olan dar yollardır. Denilir: **طربت عن الطريق**: ondan saptım. **الطرب** ( **كتف** gibi): Nebî صلى الله عليه وسلم’in atının adıdır; **لسان العرب** ve **السيرة الجزرية**’de de böyledir. Şeyhimiz dedi: geniş siyer sahiplerinden başkası ona temas etmedi; bilakis onu, ondan ve musanniften başkası için bulmadım. Meşhur ve bilinen **الظرب**’dır, **بالمعجمة** ile; ileride geleceği üzere. Dedim: **لسان العرب**’dan nakli bize daha önce geçti; ve o, dayanak olarak yeter. Ve **المطارب**: Yemen’de dar yolları ve çok geçitleri olan bir **مخلاف**. Ve **طيروب** ( **قيصوم** gibi): bir adamın adı. Ve **طاراب**: Buhara’da bir (yer); ve onlar onu **تاراب** diye söylerler, **بالتاء** ile. Ondandır: muhaddis **مهدي بن إسكاب**. Ve **طرابية** ( **قراسية** gibi): Mısır’da bir **كورة**; yahut o **ضرابية**’dir ve doğru olan budur. Onu **البكري** ve **ياقوت** ve **الحنبلي** zikretti; ve daha önce geçti. Ama **الطاء** tashiftir. Musannif üzerinde kalan, onun zikretmediği şeylerden: **السكري** dedi: **طربوا**: saatten sonra saat bağırdılar. **سلمى بن المقعد** dedi:

  **طربوا**’nun bir saatten (beri) olduğunu görünce,
  **بريعان العدي** ile döndü ve kesin karar verdi.

Ve **الطرب** ( **كتف** gibi): baş. **الكميت** dedi:

  Bir sarsak, onu avutmak ister;
  Sürdürme sırasında, nihayet **الطرب** inleyinceye kadar.

Onu **طربا** diye adlandırdı; çünkü **دوم** edildiği zaman, yani parmaklarla büküldüğü zaman, ses çıkarmasından dolayı; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **أطرابون**: patrik; **شرح أمالي القالي**’de böyledir. Ve **ابن قتيبة** hikâye etti ki o bir Rum adamıdır; ve onu **الجواليقي** zikretti. Ve **ابن سيده** dedi: o, Rum’un reisidir. Ve **ابن جني** haşiyesinde dedi: o, **عضرفوط** gibi beş harflidir; buna göre yeri **النون** ve **الهمزة**’dir. Ve doğru olan: vezni **أفعلون**’dur, **الطرب**’dan; ve bu, onun zikredilme yeridir; şeyhimiz onu istidrâk etti. Ve ayrıca tercümenin başında, lafzı şu olanı dedi: **القاموس**’a nazar iddiasında bulunan ve onun ıstılahını bilme iddiasında bulunan bazısı, fiilin **طرب**’dan **كتب** gibi olduğunu zannetti; hutbede söylediği söz sebebiyle: “Ve masdarı mutlak olarak zikrettiğim zaman, fiil **كتب** misali üzeredir.” Ve bu acayiplerdendir; çünkü orada “ve mâni yoktur” sözüyle kayıtladı; ve mâni burada onun harekeli olmasıdır. Zira masdarın harekeli olarak gelmesi ancak gözü kesreli olan lâzım fiilde kıyas edilir; **فرح** gibi. Ve onun bunun dışında ona muhalif olarak gelmesi nadirdir; **الطلب** ve benzeri gibi. Sonra onun şartlarının hepsi, şöhretin olmamasıyla kayıtlıdır; **الفتح**’ta olduğu gibi. Ama meşhurları mutlak bıraktığı zaman, onların mutlak bırakılmasına itibar edilmez; bilakis meşhur sarf kaideleri üzere cereyan eder ve ihtilâfı kaldıran şöhret ile amel edilir; burada olduğu gibi. Zira fiilin **الطرب**’dan (türeyişi) hakkında, kıyasa göre gözünün kesreli olduğunda icmâ ettiler; o hâlde mutlak bırakmaya itibar yoktur; ve meşhura muhalif olan başka şeye de (itibar yoktur), bitti. Ve o, çok mühimdir. Ve **أطرب**: **الطرب**’dan **أفعل**; **حنين** yakınında bir yer. **سلمة بن دريد بن الصمة** dedi; bir **ظعينة** sürerken:

  Beni, musibete uğramamış iken olduğum şeyi mi unutturdun?
  Halbuki **نعف الأطرب** sabahında bilmiştim,

  Seni men ettiğimi; ve binek yan çekilmiş (iken),
  Ve senin arkandan, topalın yürüyüşü gibi olmayan bir yürüyüşle yürüdüm.

**المعجم**’de böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَرِبَ
1 طَرِبَ ذ , (S, Msb, TA,) aor. طَرَبَ , (Msb,) inf. n. طَرَبٌ, (S, * Msb, K, * TA,) He was, or became, affected with emotion, or a lively emotion, or excitement, agitation, or unsteadiness, (خِفَّة, S, Msb, K, TA,) [of the heart or mind,] by reason of joy or of grief, (K, TA,) or of intense grief or joy, (S,) or of intense fear or joy: (Msb:) or [he was moved with joy, or delight;] he was joyful, mirthful, or glad: and the contr., i. e. he was affected with grief, sadness, or sorrow. (K, * TA.) [See طَرَبٌ, below.] ― -b2- And طَرِبَتِ الاـِبِلُ لِلْحُدَآءِ [The camels became excited by reason of the driver's urging them with singing]. (A, TA.) ― -b3- And طربت عَنِ الطَّرِيقِ [written in the TA without any syll. signs, app. طَرِبْتُ,] i. q. عدلت عنه [i. e. I deviated (عَدَلْتُ) from the road, or way]. (TA.)

طرّب
2 طرّب ذ , (TA,) inf. n. تَطْرِيبٌ, (K,) He sang. (K, TA.) And طرّب فِى صَوْتِهِ He trilled, or quavered, and prolonged, his voice: (Msb:) or التَّطْرِيبُ فِى الصَّوْتِ is the prolonging of the voice, and modulating it sweetly. (S, TA.) And, said of a bird, or, accord. to some, peculiarly of the مُكَّآء, It prolonged its voice, and trilled, or quavered, it, or warbled. (TA.) And in like manner, طرّب فِى قِرَآءَتِهِ (A, TA) He prolonged, and trilled, or quavered, his voice in his reciting, or reading; (TA;) and فِى غِنَائِهِ [in his singing]. (A.) And قَرَأَ بِالتَّطْرِيبِ [He recited, or read, with a prolonging, and trilling, or quavering, of the voice]. (A, TA.) ― -b2- And طَرَّبُوا They raised their voices, cried out, or cried aloud, time after time. (Skr, TA.) -A2- طّربهُ: see 4. ― -b2- [Freytag adds that, in the “ Fلkihet el-Khulafà, ” p. 42, l. 5 infr., it means He asserted him to have sung excellently.]

اطرّبهُ
4 اطرّبهُ ذ He, (S,) or it, (one's voice, A,) caused him to be affected with طَرَب [i. e. emotion, or a lively emotion, &c.]; as also ↓ تطرّبهُ; (S, A;) [and ↓ طرّبهُ; for] تَطْرِيبٌ signifies the same as اـِطْرَابٌ, like ↓ تَطَرُّبٌ; (K:) [generally, he, or it, rendered him lively, brisk, or sprightly: and] اطربهُ is said of joy, and of grief, meaning [it affected him with طَرَب; or] it rendered him restless, or unsteady. (MA.)

5 تَطَرَّبَ see the next preceding paragraph, in two places.

استطرب
10 استطرب ذ He, or it, sought, or demanded, طَرَب [i. e. emotion, or a lively emotion, &c.], (K, TA,) and diversion, sport, or play. (TA.) ― -b2- And They (a party, or company of men,) became affected with intense طَرَب. (A, TA.) -A2- استطرب الاـِبِلَ He put in motion the camels by urging them with singing. (K.) You say استطرب الحُدَاةُ الاـِبِلَ [The drivers, singing to them, excited, moved, or stirred, the camels,] when the camels have become lively, brisk, sprightly, or agile, because of their urging them with singing. (O, TA.) Az cites the saying of Et-Tirimmلh,
وَاسْتَطْرَبَتْ ظُعْنُهُمْ لَمَّا احْزَأَلَّ بِهِمْ
آلُ الضُّحَى نَاشِطًا مِنْ دَاعِبَاتِ دَدِ

 but in his poem it is وَاسْتَطْرَفَتْ, with فَاء [i. e. with the letter ف]: (O:) [this latter reading is, I doubt not, the right; and the meaning seems to be, And their women borne in the camel-vehicles, when the mirage of the early part of the forenoon elevated them to the eye, elicited anew longing desire for their homes, or accustomed places, from jocose, sportful females, lit., from jesting females of sport or diversion: the verse as cited by Az may admit of a similar rendering if we suppose استطربت to be there used tropically: the writer of my copy of the TA has endeavoured, in marginal notes in the present art. and in art. دد, but in my opinion unsatisfactorily, to explain it; and has supposed استطربت to mean طَرِبَت: his two notes, moreover, are inconsistent:] نَاشِطًا in this verse means شَوْقًا نَازِعًا. (K in art. دد. [The verse is there cited with two readings differing from the words given by Az; وَاسْتَطْرَقَت, thus written with ق instead of ف, a manifest mistake, and مِنْ دَاعِبٍ دَدِدِ.]) ― -b2- استطربهُ signifies also He asked him to sing. (A, TA.)

طَرَبٌ
طَرَبٌ ذ Emotion, or a lively emotion, or excitement, agitation, or unsteadiness, (خِفَّةٌ, S, A, Msb, K,) [of the heart or mind,] by reason of joy or grief, (A, K,) or of intense grief or joy, (S,) or of intense fear or joy: (Msb:) or joy, mirth, or gladness: and the contr., i. e. grief, sadness, or sorrow: (Th, K:) or, as some say, the lodgement of joy, mirth, or gladness, and departure of grief, sadness, or sorrow: so in the M: (TA:) the vulgar apply it peculiarly to joy; (Msb;) [but] the application of it peculiarly to joy is a mistake: (K:) it signifies also motion; syn. حَرَكَةٌ: (K:) it is said in the M, Th says that الطَّرَبُ is derived from الحَرَكَةُ; whence it seems that الطَّرَبُ is, in his opinion, syn. with الحَرَكَةُ; but [ISd adds] I know not this: (TA:) [it does, however, obviously imply the signification of motion, either ideal or actual:] also desire, or yearning or longing of the soul: (K:) the pl. is أَطْرَابٌ. (TA.) A poet says, (S,) namely, En-Nلbighah El-Jaadee, using it in relation to anxiety, (TA,)
فِى اـِثْرِهِمْ ↓ وَأَرَانِى طَرِبًا
طَرَبَ الوَالِهِ أَوْ كَالْمُخْتَبَلْ
[And I perceive myself to be affected with emotion, or a lively emotion, after them, (i. e. after the loss of them,) with the emotion of him who is bereft of offspring or friends, or like him who is insane in mind]: (S, TA:) الوَالِه here signifies الثَّاكِل; and المُخْتَبَل means مَنْ جُنَّ فِى عَقْلِهِ. (TA.) -A2- And [the pl.] أَطْرَابٌ signifies Choice sweet-smelling plants: (K:) or [simply] sweet-smelling plants: (TA:) and the more fragrant of such plants. (O, TA.)

طَرِبٌ
طَرِبٌ ذ Affected with طَرَب [i. e. emotion, or a lively emotion, &c.]: (S, A, O, Msb, TA:) pl. طِرَابٌ. (A, TA,) A Hudhalee says,
بَاتَتْ طِرَابًا وَبَاتَ اللَّيْلَ لَمْ يَنَمِ
[They passed the night joyful, or glad, and he passed the night without sleeping]: (O, TA:) meaning that the [wild] bulls or cows, thirsting, passed the night joyful on account of the lightning that they saw, and the water for which they hoped in consequence thereof. (TA.) See also another ex. in the verse cited voce طَرَبٌ. ― -b2- اـِبِلٌ طِرَابٌ means Camels yearning for their accustomed places of abode: (S, O, TA:) or they are so termed when they are excited (اـِذَا طَرِبَتْ) by reason of their drivers' urging them with singing. (A, TA.) -A2- Also The head [meaning the hair of the head]: so called because of the sound that it makes when it is twisted with fingers: occurring in the phrase حَتَّى يَرْنَأَ الطَّرِبَ [That he may dye the hair of the head with يُرَنَّأ, i. e. حِنَّآء]. (L, TA.)

طَرُوبٌ
طَرُوبٌ ذ (A, O, Msb, K, TA) and ↓ مِطْرَابٌ (A, O, K, TA) and ↓ مِطْرَابَةٌ [which is of a very unusual form (see مِعْزَابَةٌ)], (Lh, K, TA,) applied to a man, (O, K, TA,) Much, or often, affected with طَرَب [i. e. emotion, or lively emotion, &c.]: (O, Msb, TA:) [but the last is doubly intensive, signifying very much, or very often, so affected:] pl. [of the second and third] مَطَارِيبُ. (A.) One says, ↓ اـِذَا خَفَقَتِ المَضَارِيبُ خَفَّتِ المَطَارِيبُ [When the plectra of the lutes quiver, the persons who are wont to be affected with emotion become lively, or light-hearted]. (A, TA.) And حَمَامَةٌ ↓ مِطْرَابٌ [A pigeon that cooes much or often]. (A, TA.) And ↓ اـِبِلٌ مَطَارِيبُ [Camels that yearn much, or often, for their accustomed places of abode: or that are much, or often, excited by reason of their drivers' urging them with singing: see طَرِبٌ]. (A, TA.)

مَطْرَبٌ
مَطْرَبٌ ذ and ↓ مَطْرَبَةٌ A separate, or straggling, road, or way: (S, O:) or a narrow road, or way: (K:) or the former, a conspicuous road or way: (IAar, TA:) and the latter, a small road, or way, leading into a great one: or a narrow road, or way, apart from others: (TA:) or a small road, or way, branching off from a main road: (O:) pl. مَطَارِبُ: (S, O:) [it is said (but see 1, last sentence,) that] there is no verb corresponding thereto. (TA.) A poet says, (S,) namely, Aboo-Dhu-eyb, (O, TA,)
وَمَتْلَفٍ مِثْلِ فَرْقِ الرَّأْسِ تَخْلِجُهُ
مَطَارِبٌ زَقَبٌ أَمْيَالُهَا فِيحُ
(S, O, TA) i. e. Many a desert tract, like the division of the hair of the head in narrowness, narrow conspicuous [or straggling] roads, or ways, [whereof the portions over which the eye can reach are far-extending,] protract; some of these roads, or ways, tending this way and some that way. (TA. [مطارب is here with tenween for the sake of the measure. See also زَقَبٌ. Perhaps the poet means to liken the said roads to the ropes of a tent.]) It is said in a trad., ↓ لَعَنَ اللّٰهُ مَنْ غَيَّرَ المَطْرَبَةَ [May God curse him who alters the مطربة]; i. e., the road thus called. (TA.)

مَطْرَبَةٌ
مَطْرَبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

مِطْرَابٌ
مِطْرَابٌ ذ , and its pl.: see طَرُوبٌ, in four places.

مِطْرَابَةٌ
مِطْرَابَةٌ ذ : see طَرُوبٌ.

##### Türkçe

**طَرِبَ**
1 **طَرِبَ** ذ, (S, Msb, TA,) muzârîsi **طَرَبَ**, (Msb,) mastarı **طَرَبٌ**, (S, * Msb, K, * TA,) O, sevinç veya keder sebebiyle, (K, TA,) yahut şiddetli keder veya sevinçten, (S,) yahut şiddetli korku veya sevinçten dolayı: (Msb:) yahut [sevinçle, yahut hazla hareketlendi;] sevinçli, neşeli veya memnun oldu: ve zıddı, yani keder, hüzün veya tasa ile etkilendi. (K, * TA.) [Aşağıda **طَرَبٌ**’a bak.] ― -b2- Ve **طَرِبَتِ الاـِبِلُ لِلْحُدَآءِ** [Develer, sürücünün onları şarkı söyleyerek sevk etmesi sebebiyle coştu]. (A, TA.) ― -b3- Ve **طربت عَنِ الطَّرِيقِ** [TA’da harekesiz yazılmıştır, görünüşe göre **طَرِبْتُ**], **عدلت عنه** ile aynı mânâdadır [yani yoldan, yoldan sap(t)ım (**عَدَلْتُ**)]. (TA.)

**طرّب**
2 **طرّب** ذ, (TA,) mastarı **تَطْرِيبٌ**, (K,) Şarkı söyledi. (K, TA.) Ve **طرّب فِى صَوْتِهِ** Sesinde titretme yaptı ve uzattı: (Msb:) yahut **التَّطْرِيبُ فِى الصَّوْتِ** sesin uzatılması ve onu tatlıca nağmelendirmektir. (S, TA.) Ve bir kuş hakkında, yahut bazılarına göre özellikle **المُكَّآء** hakkında, Sesini uzattı ve onu titretip nağmelendirdi, yahut ötüşle süsledi. (TA.) Ve aynı şekilde, **طرّب فِى قِرَآءَتِهِ** (A, TA) Kıraatinde/okuyuşunda sesini uzattı ve titretme yaptı; (TA;) ve **فِى غِنَائِهِ** [şarkısında]. (A.) Ve **قَرَأَ بِالتَّطْرِيبِ** [Sesi uzatarak ve titretme yaparak okudu]. (A, TA.) ― -b2- Ve **طَرَّبُوا** Seslerini yükselttiler, bağırdılar yahut defalarca yüksek sesle bağırdılar. (Skr, TA.) -A2- **طّربهُ**: 4’e bak. ― -b2- [Freytag şunu ekler: “Fلkihet el-Khulafà”da, s. 42, sat. 5 aşağıda, “Onun çok güzel şarkı söylediğini ileri sürdü” mânâsına gelir.]

**اطرّبهُ**
4 **اطرّبهُ** ذ O, (S,) yahut o (kişinin sesi, A,) onu **طَرَب** ile [yani duygu, yahut canlı duygu, vb. ile] etkilenmiş kıldı; bunun gibi ↓ **تطرّبهُ**; (S, A;) [ve ↓ **طرّبهُ**; zira] **تَطْرِيبٌ**, ↓ **تَطَرُّبٌ** gibi, **اـِطْرَابٌ** ile aynı mânâya delâlet eder; (K:) [genellikle, onu canlı, çevik yahut atik kıldı: ve] **اطربهُ**, sevinç ve keder hakkında söylenir; mânâsı [onu **طَرَب** ile etkiledi; yahut] onu huzursuz yahut kararsız kıldı demektir. (MA.)

5 **تَطَرَّبَ**: iki yerde, bir önceki paragrafın devamına bak.

**استطرب**
10 **استطرب** ذ O, yahut o, **طَرَب** [yani duygu, yahut canlı duygu, vb.] (K, TA) ve eğlence, oyalanma yahut oyun istedi, yahut talep etti. (TA.) ― -b2- Ve onlar (bir topluluk yahut erkekler grubu) şiddetli **طَرَب** ile etkilendiler. (A, TA.) -A2- **استطرب الاـِبِلَ** Develeri, şarkı söyleyerek sevk etmek suretiyle harekete geçirdi. (K.) **استطرب الحُدَاةُ الاـِبِلَ** dersin [Sürücüler, onlara şarkı söyleyerek, develeri coşturdu, hareketlendirdi yahut kımıldattı], develer, şarkı söyleyerek sevk edilmeleri sebebiyle canlı, çevik, atik yahut seri olduklarında. (O, TA.) Az, Et-Tirimmلh’in sözünü nakleder:
وَاسْتَطْرَبَتْ ظُعْنُهُمْ لَمَّا احْزَأَلَّ بِهِمْ
آلُ الضُّحَى نَاشِطًا مِنْ دَاعِبَاتِ دَدِ

fakat onun şiirinde **وَاسْتَطْرَفَتْ**’tir, **فَاء** ile [yani **ف** harfiyle]: (O:) [bu son okunuş, şüphem yok ki doğrudur; ve mânâsı şöyle görünür: Ve onların deve mahfillerindeki kadınları, kuşluk vaktinin başındaki serap onları göze yükselttiğinde, şakacı, oyunlu kadınlardan, kelimenin lafzıyla, eğlence yahut oyunun şakacı kadınlarından, yurtlarına yahut alışılmış mekânlarına karşı özlemi yeniden ortaya çıkardı: Az’ın naklettiği beyit, **استطربت**’in orada mecazen kullanıldığını varsayarsak benzer bir tercümeye elverebilir: TA nüshamın yazıcısı, bu madde ve **دد** maddesinde kenar notlarında, fakat kanaatimce tatmin edici olmayacak şekilde, onu açıklamaya çalışmış ve **استطربت**’in **طَرِبَت** mânâsına geldiğini varsaymıştır; ayrıca iki notu da tutarsızdır:] Bu beyitte **نَاشِطًا**, **شَوْقًا نَازِعًا** mânâsınadır. (K, **دد** maddesinde. [Beyit orada, Az’ın verdiği sözlerden iki okunuş farkıyla nakledilmiştir; **وَاسْتَطْرَقَت**, yani **ف** yerine **ق** ile yazılmıştır; bu açık bir hatadır; ve **مِنْ دَاعِبٍ دَدِدِ**.]) ― -b2- **استطربهُ** ayrıca, Ona şarkı söylemesini istedi demektir. (A, TA.)

**طَرَبٌ**
**طَرَبٌ** ذ Sevinç veya keder sebebiyle, (A, K,) yahut şiddetli keder veya sevinçten, (S,) yahut şiddetli korku veya sevinçten dolayı: (Msb:) yahut sevinç, neşe yahut memnuniyet: ve zıddı, yani keder, hüzün yahut tasa: (Th, K:) yahut bazılarına göre, sevinç, neşe yahut memnuniyetin yerleşmesi ve keder, hüzün yahut tasanın gitmesi: M’de böyledir: (TA:) avam onu özellikle sevince tahsis eder; (Msb;) [fakat] onu özellikle sevince tahsis etmek bir hatadır: (K:) ayrıca hareket mânâsına gelir; eş anlamlısı **حَرَكَةٌ**’dir: (K:) M’de denilmiştir; Th der ki **الطَّرَبُ**, **الحَرَكَةُ**’den türemiştir; buradan, Th’nin kanaatince **الطَّرَبُ**’un **الحَرَكَةُ** ile eş anlamlı olduğu anlaşılır; fakat [ISd ekler] ben bunu bilmem: (TA:) [bununla beraber, ister zihnî ister fiilî olsun, hareket mânâsını açıkça içerir:] ayrıca nefsin arzusu, yahut özlemi ve iştiyakı: (K:) çoğulu **أَطْرَابٌ**’dır. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani En-Nلbighah El-Jaadee, onu kaygı ile ilgili olarak kullanarak, (TA,)
فِى اـِثْرِهِمْ ↓ وَأَرَانِى طَرِبًا
طَرَبَ الوَالِهِ أَوْ كَالْمُخْتَبَلْ
[Yani: Onların ardından, (yani onları kaybettikten sonra,) kendimi duygu, yahut canlı duygu ile etkilenmiş görüyorum; evlâdından yahut dostlarından mahrum kalanın duygusu ile, yahut aklı delirmiş kimse gibi]: (S, TA:) burada **الوَالِه**, **الثَّاكِل** mânâsınadır; ve **المُخْتَبَل** ise **مَنْ جُنَّ فِى عَقْلِهِ** demektir. (TA.) -A2- Ve [çoğul] **أَطْرَابٌ**, Seçme güzel kokulu bitkiler demektir: (K:) yahut [sadece] güzel kokulu bitkiler: (TA:) ve bu tür bitkilerin daha hoş kokulu olanları. (O, TA.)

**طَرِبٌ**
**طَرِبٌ** ذ **طَرَب** ile [yani duygu, yahut canlı duygu, vb. ile] etkilenmiş: (S, A, O, Msb, TA:) çoğulu **طِرَابٌ**. (A, TA,) Bir Huzeylî der ki,
بَاتَتْ طِرَابًا وَبَاتَ اللَّيْلَ لَمْ يَنَمِ
[Geceyi sevinçli yahut memnun geçirdiler; o ise geceyi uyumadan geçirdi]: (O, TA:) mânâsı şudur: susamış [yabanî] boğalar yahut inekler, gördükleri şimşek sebebiyle ve bunun neticesinde umdukları su sebebiyle geceyi sevinçli geçirdiler. (TA.) Ayrıca **طَرَبٌ** maddesinde nakledilen beyitte başka bir örneğe bak. ― -b2- **اـِبِلٌ طِرَابٌ**, Alışılmış ikamet yerlerine özlem duyan develer demektir: (S, O, TA:) yahut sürücülerinin onları şarkı söyleyerek sevk etmesi sebebiyle ( **اـِذَا طَرِبَتْ** ) coştuklarında böyle adlandırılırlar. (A, TA.) -A2- Ayrıca baş [yani başın saçı]: parmaklarla büküldüğünde çıkardığı sesten dolayı böyle adlandırılmıştır: **حَتَّى يَرْنَأَ الطَّرِبَ** ibaresinde vârid olur [Başın saçını **يُرَنَّأ** ile, yani **حِنَّآء** ile boyasın diye]. (L, TA.)

**طَرُوبٌ**
**طَرُوبٌ** ذ (A, O, Msb, K, TA) ve ↓ **مِطْرَابٌ** (A, O, K, TA) ve ↓ **مِطْرَابَةٌ** [ki bu çok alışılmadık bir kalıptır ( **مِعْزَابَةٌ**’ye bak)], (Lh, K, TA,) bir erkeğe nispetle, (O, K, TA,) **طَرَب** ile [yani duygu, yahut canlı duygu, vb. ile] çok, yahut sık, etkilenmiş: (O, Msb, TA:) [fakat sonuncusu iki kat şiddetlidir; yani çok fazla, yahut çok sık, böyle etkilenmiş demektir:] [ikinci ve üçüncünün] çoğulu **مَطَارِيبُ**’dur. (A.) Bir kimse der ki, ↓ **اـِذَا خَفَقَتِ المَضَارِيبُ خَفَّتِ المَطَارِيبُ** [Udların mızrapları titrediğinde, duygu ile etkilenmeye alışkın kimseler canlanır yahut hafifler]. (A, TA.) Ve ↓ **حَمَامَةٌ مِطْرَابٌ** [Çok yahut sık öten bir güvercin]. (A, TA.) Ve ↓ **اـِبِلٌ مَطَارِيبُ** [Alışılmış ikamet yerlerine çok yahut sık özlem duyan develer; yahut sürücülerinin onları şarkı söyleyerek sevk etmesi sebebiyle çok yahut sık coşan develer: **طَرِبٌ**’e bak]. (A, TA.)

**مَطْرَبٌ**
**مَطْرَبٌ** ذ ve ↓ **مَطْرَبَةٌ** Ayrı, yahut dağınık, bir yol yahut güzergâh: (S, O:) yahut dar bir yol yahut güzergâh: (K:) yahut birincisi, belirgin bir yol yahut güzergâh: (IAar, TA:) ve ikincisi, büyük bir yola giren küçük bir yol yahut güzergâh: yahut başkalarından ayrı dar bir yol yahut güzergâh: (TA:) yahut ana yoldan ayrılan küçük bir yol yahut güzergâh: (O:) çoğulu **مَطَارِبُ**: (S, O:) [denilmiştir ki (fakat 1’in son cümlesine bak),] buna karşılık gelen bir fiil yoktur. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani Aboo-Dhu-eyb, (O, TA,)
وَمَتْلَفٍ مِثْلِ فَرْقِ الرَّأْسِ تَخْلِجُهُ
مَطَارِبٌ زَقَبٌ أَمْيَالُهَا فِيحُ
(S, O, TA) yani: Baş saçının ayrımı gibi darlıkta olan nice çöl parçasını, dar belirgin [yahut dağınık] yollar yahut güzergâhlar, [gözün erişebildiği kısımları uzaklara uzanan,] uzatır; bu yolların bir kısmı bu tarafa, bir kısmı şu tarafa yönelir. (TA. [Burada **مطارب**, vezin gereği tenvinlidir. Ayrıca **زَقَبٌ**’a bak. Belki şair, söz konusu yolları bir çadırın iplerine benzetmek ister.]) Bir hadiste denilmiştir ki, ↓ **لَعَنَ اللّٰهُ مَنْ غَيَّرَ المَطْرَبَةَ** [Allah, **المطربة**’yi değiştiren kimseye lânet etsin]; yani böyle adlandırılan yol. (TA.)

**مَطْرَبَةٌ**
**مَطْرَبَةٌ** ذ: iki yerde, bir önceki paragrafın devamına bak.

**مِطْرَابٌ**
**مِطْرَابٌ** ذ, ve onun çoğulu: dört yerde, **طَرُوبٌ**’a bak.

**مِطْرَابَةٌ**
**مِطْرَابَةٌ** ذ: **طَرُوبٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرِبَ
طَرِبَ A ( n. ac. طَرَب 4 ),
a.  Was excited, affected, touched, moved.

طَرَّبَ
طَرَّبَ II ,
a.  see IV .

b.  Sang; played.

c.  Rejoiced, was joyful.

أَطْرَبَ
أَطْرَبَ IV ,
a.  Excited, affected, touched, moved.

تَطَرَّبَ
تَطَرَّبَ V ,
a.  see II (b) , ( c ).

اِسْتَطْرَبَ
اِسْتَطْرَبَ X ,
a.  Wished for music &c.

طَرَب
طَرَب 4 , ( pl. أَطْرَاْب 38 ),
a.  Emotion, excitement: joy; grief.

طَرِب
طَرِب 5 , ( pl. طِرَاْب 23 ),
a.  Moved, affected, touched: sad; gay. - مَطْرَب 17 ,  مَطْرَبَة 17t , ( pl. مَطَاْرِبُ 44 ), Path, track; by-path.

طَرُوْب
طَرُوْب 26 ,
a.  Sensitive; excitable; emotional.

مِطْرَاْب
مِطْرَاْب 45 ,  مِطْرَاْبَة 45t ,
a.  see 26 .

##### Türkçe

**طَرِبَ**
**طَرِبَ** A ( n. ac. **طَرَب** 4 ),
a. Heyecanlandı, etkilendi, dokunuldu, hareketlendi.

**طَرَّبَ**
**طَرَّبَ** II ,
a. IV’e bak.

b. Şarkı söyledi; çaldı.

c. Sevindi, sevinçli oldu.

**أَطْرَبَ**
**أَطْرَبَ** IV ,
a. Heyecanlandırdı, etkiledi, dokundurdu, hareketlendirdi.

**تَطَرَّبَ**
**تَطَرَّبَ** V ,
a. II (b), (c)’ye bak.

**اِسْتَطْرَبَ**
**اِسْتَطْرَبَ** X ,
a. Müzik vb. istedi.

**طَرَب**
**طَرَب** 4 , ( pl. **أَطْرَاْب** 38 ),
a. Duygu, heyecan: sevinç; keder.

**طَرِب**
**طَرِب** 5 , ( pl. **طِرَاْب** 23 ),
a. Hareketlenmiş, etkilenmiş, dokunmuş: üzgün; neşeli. - **مَطْرَب** 17 ,  **مَطْرَبَة** 17t , ( pl. **مَطَاْرِبُ** 44 ), Yol, iz; tali yol.

**طَرُوْب**
**طَرُوْب** 26 ,
a. Hassas; çabuk heyecanlanan; duygusal.

**مِطْرَاْب**
**مِطْرَاْب** 45 ,  **مِطْرَاْبَة** 45t ,
a. 26’ya bak.
