# طرث (ط-ر-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ر - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والثاء والراء معهما
ط ث ر، ط ر ث مستعملان
طثر:
لبنُ خائِرٌ طائِرٌ، أي: عَكِرٌ. وطَثَر اللّبن: زبَّد.
ورجلٌ طَيْثارةٌ: لا يُبالي على من أقدم. أسدٌ طَيْثارةٌ: لا يبالي على ما أغار.
طرث:
الطُّرْثُوثُ: نباتٌ كالفُطْر مستطيلٌ دقيقٌ يَضْرِب إلى الحُمْرة، وهو دِباغٌ للمَعِدة، منه مُرٌّ، ومنه حُلْوٌ، يُجْعَلُ في لأدوية، والجميعُ: طَراثيثُ.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الثاء** و**الراء** معهما
**ط ث ر**، **ط ر ث** مستعملان

**طثر**:
Süt; gevşek, kabarmış; yani: bulanık. Ve **طَثَر** süt: köpürdü.
Ve bir adam **طَيْثارةٌ**: kime karşı giriştiğine aldırmaz. Bir aslan **طَيْثارةٌ**: neye saldırdığına aldırmaz.

**طرث**:
**الطُّرْثُوثُ**: mantar gibi bir bitki; uzunumsu, ince, kızıllığa çalar; o, mide için bir tabaklamadır; ondan acı olanı vardır, ondan tatlı olanı vardır; ilaçların içine konulur; hepsinin çoğulu: **طَراثيثُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ث ر
طرث ، طثر ، ثرط ، رثط : مستعملة .
طرث : قال الليث : الطُّرْثُوثُ : نَباتٌ كالقُطْر مستطيلٌ دَقيقٌ يَضرِب إلى الحُمرة يَيبسُ وهو دِباغ للمعدة منه مُرّ ، ومنه حُلو ، يُجعَل في الأدوية .
قلتُ : رأيتُ الطرْثُوث الذي وَصَفه الليث في البادية وأَكَلْت منه ، وهو كما وَصَفه ، وليس بالطُّرْثوث الحامض الذي يكون في جبال خُراسانَ ، لأن الطُرْثوث الذي عندنا له وَرَق عريضٌ ، مَنبِتة الجبال ، وطُرْثوث البادية لا وَرَق له ولا ثمَرَ ، ومَنبِتة الرِّمال وسهولةُ الأرض ، وفيه حَلاوةٌ مُشرَبة عُفوصَة ، وهو أحمرُ مستديرُ الرأس كأنه ثُومَة ذَكَر الرَّجُل .
والعَرَب تقول : طَراثِيثُ لا أَرْطى لها وذآنِينُ لا رمْثَ لها ، لأنهما لا يَنْبُتانِ إلا معهما ، يُضرَبان مَثَلاً للذي يُستأصَل فلا تَبقَى له بقيّة بعد ما كان له أصلٌ وقَدْرٌ ومال .
وأَنشَد الأصمعيّ :
فالأَطيَبان بها الطُّرْثوث والضَّرَب
طثر : أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا عَلاَ اللبنَ دَسَمُه ، وخُثورتهُ رأسَه فهو مطثَّر ، ينال : خُذْ طَثْرةَ سِقائك .
وقال الليث : لبنٌ خاثرٌ . قال : وأسَدٌ طَيْثارٌ لا يُبالِي على ما أَغارَ .
وقال أبو عمرو : الطثْرة : الحمأَة تَبقَى أسفلَ الحَوْض .
وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد : يقال : إنهم لفي طثرة عَيْشٍ : إذا كان خَيرُهم كثيراً . وقال مرة : إنهم لفي طثْرة ، أي : في كَثرةٍ من اللبن والسَّمْن والأَرقط ، وأَنشَد :
إنّ السَّلاءَ الذي تَرْجِينَ طثرته
قد بعْتُه بأَمورٍ ذاتِ تَبْغيلِ
والطّثْر : الخيرُ الكثير ، وبه سُمّي ابنُ الطَّثْرِيّة .
وقال أبو عَمْرو : الطثَارُ : البَقُّ ، واحدُها طثرة .
ثرط : أهمَلَه الليث ، ورَوَى أبو عُبيد عن أبي عَمرو الشَّيْباني أنه قال : الثَّرطئةُ بالهمز بعد الطاءَ : الرَّجُل الثقيل .
قلتُ : إن كانت الهمزة أصليةً فالكلمة رُباعية ، وإن لم تكن أصليةً فهي ثلاثية ، والعِزْقيءُ مثلُه ونظيره .
رثط : أهمله الليث .
وفي ( النوادر ) : أَرثَط الرجلُ في قُعوده .
ورَثَط ورَطم ورَضم وأَرطم . كله بمعنى واحد .

##### Türkçe

ط ث ر
**طرث** ، **طثر** ، **ثرط** ، **رثط** : kullanımdadır.

**طرث** : Leys dedi: **الطُّرْثُوثُ** : uzunlamasına, ince, kırmızılığa çalan, kuruyan; midenin tabaklanması için olan, **القُطْر** gibi bir bitkidir; ondan acı olan vardır, ondan tatlı olan vardır; ilaçlarda yapılır.
Ben dedim: Leys’in vasfettiği **الطرْثُوث**’u çölde gördüm ve ondan yedim; o, onun vasfettiği gibidir; Horasan dağlarında olan ekşi **الطُّرْثوث** değildir; çünkü bizdeki **الطُرْثوث** geniş yapraklıdır, dağların bitkisidir; çölün **طُرْثوث**’unun ne yaprağı vardır ne meyvesi; onun bitiş yeri kumlar ve yerin düzlüğüdür; onda buruklukla karışık bir tatlılık vardır; o, kırmızıdır, başı yuvarlaktır; sanki bir sarımsak başıdır; adam zikretti.
Araplar der ki: **طَراثِيثُ**; onlara **أَرْطى** yoktur; ve **ذآنِينُ**; onlara **رمْثَ** yoktur; çünkü ikisi ancak onlarla birlikte biter; kökü, değeri ve malı varken, kökünden kazınıp da ondan bir kalıntı kalmayan kimse için mesel olarak vurulurlar.
Asmaî inşad etti:
فالأَطيَبان بها الطُّرْثوث والضَّرَب

**طثر** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Sütün yağı üstüne çıktığında ve pıhtılığı onun başını tuttuğunda o **مطثَّر**’dir; (denir:) **ينال**: “Tulumunun **طَثْرة**’sini al.”
Leys dedi: pıhtılaşmış süt. Dedi: ve **طَيْثار** bir aslan; neye saldırdıysa aldırmaz.
Ebû Amr dedi: **الطثْرة** : havuzun altında kalan çamur.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: “Onlar **طثرة عَيْشٍ** içindedir” denir; hayırları çok olduğunda. Bir kere dedi: “Onlar **طثْرة** içindedir”, yani: süt, yağ ve **الأَرقط**’tan bir çokluk içindedirler. Ve inşad etti:
إنّ السَّلاءَ الذي تَرْجِينَ طثرته
قد بعْتُه بأَمورٍ ذاتِ تَبْغيلِ
Ve **الطّثْر** : çok hayırdır; onunla **ابنُ الطَّثْرِيّة** adlandırıldı.
Ebû Amr dedi: **الطثَارُ** : tahtakurusu; onun teki **طثرة**’dir.

**ثرط** : Leys onu ihmal etti; Ebû Ubeyd, Ebû Amr eş-Şeybânî’den rivayet etti ki o dedi: **الثَّرطئةُ**; **الطاءَ**’dan sonra hemze ile: ağır adam.
Ben dedim: Eğer hemze aslî ise kelime dörtlüdür; aslî değilse üçlüdür; **العِزْقيءُ** onun gibidir ve benzeridir.

**رثط** : Leys onu ihmal etti.
(**النوادر**)’de: Adam oturuşunda **أَرثَط** etti.
Ve **رَثَط** ve **رَطم** ve **رَضم** ve **أَرطم**. Hepsi bir tek mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** ve **الراء** ve onları üçleyen şey)
(**طرز**) **الطاء** ve **الراء** ve **الزاء**; onun Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilen bir kelimedir; ve o, **حَسَّان**’ın şiirindedir:
Yüzleri beyaz, soyları kerîm *** burunları yüksek, ilk **الطِّرَاز**’dan([1])Ve derler: **طِرْزُه**, yani onun heyeti.
(**طرس**) **الطاء** ve **الراء** ve **السين**; onda bir söz vardır; umulur ki sahih olsun. Derler: **الطِّرْس**: silinmiş kitap. Ve denir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler:  **التَّطرُّس**: insanın yememesi ve içmemesi, ancak temiz olanı (yemesi ve içmesi).
(**طرش**) **الطاء** ve **الراء** ve **الشين**; bilinen bir kelimedir; ve o **الطَّرَش**’tır, bilinen([2]). **أبو عمرو** dedi: **تطرَّش**([3]) dişi deve hastalıktan; yani kalktığında oturur.
(**طرط**) **الطاء** ve **الراء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler: **الأطرط**: kaşları ince olan; ve **طرِطَ**.
(**طرف**) **الطاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır([4]): birincisi şeyin sınırına ve kenarına delalet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delalet eder.
Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**’udur. Ve denir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.
Ve onların “**عينٌ مطروفة**” sözü, bundandır; bu da, ona bir şeyin ucu—bir elbise ucu veya başkası—değip de gözyaşıyla dolmasıdır. Ve bu, ödünç alınır; ta ki “**طَرَفَها الحُزْن**” denilinceye kadar.
“**كريم الطَّرَفين**” sözlerine gelince: bir kavim dedi ki, bununla([5]) baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve hangi iki **الطَّرَفين**’in daha uzun olduğu bilinmez; bu, bundandır. **الطَّرَف**’ın çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Ve benim uçlarıma ne dersin, beni sövdüğünde *** ve ana-babaya sövmeden sonra bir düzelme yoktur([6])Ve denir ki **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir([7]).
Babdandır: **الطَّوَارِف** çadırdan; o, yanlarından bakmak için kaldırdığın şeydir. Ama onların “falanca, gözün **بطارفةِ عينٍ**’iyle geldi” sözü, bizim “**طُرِفت العين**” sözünde zikrettiğimizdendir; göz, bir şeyin ucu değip de yaşla dolduğunda. Ve böyle olunca neredeyse göremez. İşte onların “**بِطارِفةِ عينٍ**” sözü de böyledir; yani gözün, çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şeyle.
Babdandır: yeni ortaya çıkan şeye “**طريف**” demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır. Manası: şimdi, geçmiş bir zamanın ucunda elde edilmiş bir şeydir. Ondan derler: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**; onu yeni edindiğinde; **أطَّرِفه**; **اطِّرَافاً**.
Babdandır: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen kimse. Bu kıyastır; çünkü uçları, sonra yine uçları arar. Ve **المرأة المطروفة**: derler ki o, tek bir erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eden (kadın)dır. Bu, **الحُطيئة**’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ**([8]) *
Babdandır: **الطِّرف**: kerîm at; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **المطَّّرَف** için **التَّليد** üzerine bir fazilet vardır.
Diğer asla gelince: o **الطَّرْف**’tır; bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Bu asıldır; sonra mecazen göze **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة**([9]) denir; sanki—zannımca—aslanın **طرْفُ**’udur. **جرير** dedi:
Şüphesiz, ucunda hastalık olan gözler *** bizi öldürdüler, sonra öldürdüklerimizi diriltmediler([10])Ama **الطِّرَاف** ise, deriden bir evdir; zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.
(**طرق**) **الطاء** ve **الراء** ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek([11]); ikincisi vurmak; üçüncüsü şeyin bir tür gevşekliği; dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.
Birincisi **الطُّرُوق**’tur. Ve denir ki: geceleyin eve gelmektir. Dediler: **رجلٌ طُرَقَةٌ**: gece yürür de ailesine geceleyin **يطرُقَ** ederse. * Ve zikredildi ki bunun gündüz de söylendiği; asıl gece’dir. Aslın gece olduğuna delil, onların yıldıza **طارقاً** adını vermeleridir; çünkü o gece doğar. Dediler: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. O dedi ki:
* Biz **طارق**’ın kızlarıyız([12]) *
Bu, bir kadının sözüdür. Şunu ister: babamız, şerefi ve yüceliğinde([13]) bir yıldızdır.
Babdandır—Allah daha iyi bilir—: **الطَّريق**; çünkü ona gidilip gelinir. Ve başka bir asıldan olması caizdir; o da, bizim bir şeyin bir şey üzerine yamanmasından zikrettiğimizdir.
Birinci babdandır onların “ona **طَرْقَتين** geldim” sözleri; yani iki kere([14]). Ondan: erkeğin **طارِقةُ**’sı; o, onun mensup olduğu uyluğudur; ve **طارقة** diye adlandırıldı; çünkü o ona **تطرُقه** eder ve o da ona **يطرُقها** eder. Dedi ki:
Ona, benim **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve benim **طارِقَتِي**’m yolların kenarlarındadır([15])İkinci asıl: vurmak; **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً** denir. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ondan **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; bu, hadiste ondan nehyin geldiği şeydir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **الجِبت**’tendir([16])”. Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl ile bilmez *** ne de kuşları ürkütenler, Allah’ın ne yapacağını([17])Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقةٌ**’dır. Ve kâhin bunu yapar da **يطرُق** eder; yani kehanette bulunduğunda pamuğu yünle karıştırır. Ve bunu mesel yaparlar; derler: “**طَرَقَ وماشَ**”. Dedi ki:
Kınayan, sen **بالتّرْقيشِ**’e tutulmuşsun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي ومِيشِي**([18])Ve denir: **طرَقَ** aygır dişi deveyi **طَرقاً**; onu vurduğunda. Ve aygırın **طَروقةَ**’si: onun dişisidir. Ve falanca falancadan aygırını **استطرق** etti; yani onu, develerine vursun diye ondan istedi; o da onu ona **أطْرَقَه** etti. Ve denir: bu oklar, tek bir adamın **طَرْقَةُ**’sıdır; yani tek bir adamın biçimidir([19]).
Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Ondan **الطَّرَق**: kuş tüyünde bir yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................([20])Ve ondan: falanca bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olan. Dedi ki:
Onun ölümü, iki eliyle **سَبَنْتَى**’nın elinde olur diye korkmazdım *** mavi gözlü, **مُطْرِق**([21])Ve **الإطراق** hakkında dedi:
Derken yiğidin eğmesi gibi **أطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki azı dişine bir geçit, yiğit elbette dimdik olurdu([22])Babdandır: **الطِّرِّيقة**; o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler: “**إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً**”. Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Ve bir kavim dedi: **الطّرَق**: dizlerde zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve bizim yumuşaklık ve gevşeklikten zikrettiğimizin geri kalanına daha benzer.
Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**: ona iki nal giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**: ölçüsünce deriyle üzerine yama yapılmışsa. Bu babdandır **الطِّرْق**: yağ ve kuvvet; buna, sanki onunla yamanmış bir şey olduğu için bu ad verilmiştir. Derler: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. **أبو محمد عبد الله بن مسلم** dedi: **الطِّرْق**’ın aslı yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan([23])] olur. Bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak buna, bir şeyin bazısının bazısı üzerine binmesine benzetilerek bu ad verilmiştir. Su da, üst üste binmesi sürüp giderse böyledir. **رؤبة** dedi:
* **للعِدِّ** için, **ماءُ الطَّرَقْ** onu geride bıraktığında([24]) *
Babdandır—ve onu önce zikrettik—ve bu kıyastan olması uzak değildir: **الطَّريق**; çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla **طُورِقَتْ** edilmiş ve onunla yamanmıştır. Ve derler: **تطارَقَت الإِبلُ**: develer, bazısı bazısını takip ederek geldiğinde. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**: tek bir sıra üzerindeki hurmalık; bu bir benzetmedir; sanki onun ard arda gelişi ve yerden yüksekliği bakımından **الطَّرِيق**’e benzetilmiştir. **الأعشى** dedi:
Ve her **أحوَى**’dan, **الطَّريقِ**’in gövdesi gibi *** avluyu süsler, saf durduğunda([25])Ve ondan [**ريشٌ**([26])] **طِراق**: bazısı bazısının üstüne binmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı: binekleri olmaksızın yürüyerek geldiklerinde; sanki onlardan her biri, ayak izleriyle önden geçenin izini yamıyor. Ve denir: develer tek bir **طَرْقَة** üzere ve tek bir **خُفّ** üzere geldi; bu, bizim zikrettiğimizdir: onların izleriyle başkasının izlerini *yamaması. Ve kadın iki **طَرْقَتينِ** kına yaktı; kınayı iade ettiğinde; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler; derler: kadın doğum sırasında **طَرَّقت** etti; sanki doğacak olana bir yol yaptı. Ve denir—o birincisidir—: **طَرَّقت** denmez; ancak çocuğun yarısı çıkıp sonra bir miktar tutulup sonra çıktığında. Sen([27]) dersin: **طرّقت** etti, sonra kurtuldu.
Buna benzeyen şeylerdendir onların “**طَرَّقت القطاة**” sözleri: yumurtası ona zor geldiğinde, göğsüyle yeri eşelediğinde.
(**طرم**) **الطاء** ve **الراء** ve **الميم**; bir şeyin yığılmasına delalet eden sahih bir küçük asıldır. Derler: **الطُّرَامة**([28]): dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler: **الطِّرْم**([29]): bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.
(**طري**) **الطاء** ve **الراء** ve illetli harf; tazelik ve yeniliğe delalet eden sahih bir asıldır. Öyleyse **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondan: **أَطْرَيْتُ فلاناً**; bu, onu, onda bulunanın en güzeliyle övdüğünde.
Eğer hemzelenirse “**طرَأَ** falanca” denir; doğduğunda. Bunu, ibdal babından sayıyorum; asıl ancak **دَرَأ**’dır; ve zikredilmiştir.
(**طرب**) **الطاء** ve **الراء** ve **الباء**; sahih bir küçük asıldır. Derler: **الطّرَب**: şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden bir hafifliktir. Ve şu beyiti okurlar:
Ve dediler: **طرِبْتَ**; dedim: hayır *** ve soğukkanlı, **الطَّرَبِ**’den ağlar mı?
Ve **نابغة بني جعدة** dedi:
Ve ben kendimi, onların ardından **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın âşığın **طرَبَ**’ı gibi yahut deli gibi([30])Dediler: sesinde **طرَّب** etti; onu uzattığında. Bu, birincidendir. Ve kerîm kimse **طَروبٌ**’dur. Bu babdan şâz olanlardandır **المَطَارِب**; o, dağınık dar yollardır. Ve onu([31]) ibdal babından görüyorum; sanki o **مدارب**’dır; **الدَّرْب**’ten türemiştir.
Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözleri: onun gevşek meme olduğu; ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağanın sesi; bütün bunlar ve benzerleri söz (kabilinden)dir.
(**طرث**) **الطاء** ve **الراء** ve **الثاء**; sahih bir kelimedir; o **الطَُّـَرثُوث**([32])’tur; ve o bir bitkidir.
(**طرح**) **الطاء** ve **الراء** ve **الحاء**; bir şeyi atmaya ve bırakmaya delalet eden sahih bir asıldır. Denir: **طَرَحَ الشَّيْءَ**; onu **يطرحُه**; **طرحا**. Ondan **الطَّرَح**: uzak yer([33]). Ve “**طَرَحتِ النَّوَى** falancayı her **مَطرَحٍ**’a” denir; onu uzaklaştırıp ona fırlattığında. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **النَّوى** bizi bir **مَطْرَحاً**’a atmadan önce *** yahut onu gideren bir ayrılıktan önce
Ve denir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzak olan. Babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkımları uzun olan. Ve **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. Ve **قوسٌ طَروح**: oka şiddetle itişi olan. Kıyas hepsinde birdir.
(**طرد**) **الطاء** ve **الراء** ve **الدال**; uzaklaştırmaya delalet eden tek bir sahih asıldır. Denir: onu **طردْتهُ طرداً**. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّدَه**; onu beldesinden çıkardığında. Ve **الطَّرْد**: avı alma işiyle uğraşmaktır. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve **مُطارَدَة الأقرانِ**: bazılarının bazısını birbirine sürmesidir; ve bu, bunun şunu **يَطْرُد** etmesi sebebiyle denilmiştir. Ve **المِطْرَد**: küçük mızraktır. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة**([34]) denir. Ve denir: şey **اطَّرد** etti, **اطراداً**; bazısı bazısını takip ettiğinde; ancak bu, benzetme yoluyla söylenmiştir; sanki birincisi ikincisini **يطرُدُ** eder. Ondan onun sözü:
Mezheplerin **كاطِّراد**’ı gibi bir resmi tanır mısın *** **عمرة**’ye; bir binicinin durduğu yerden başka, ıssız([35])Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burundur. Bize **علي بن إبراهيم القَطَّان**, **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيّ**’den okuttu:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**—aktığında— *** sonra [yorgunluğun, iki **خليَّتَا زُنبورِ**([36]) ve **واطرَدَ**]Emir **واطرَدَ** etti: doğruldu. Uzayan her şeyin kıyası budur. Denir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**: onu uzat. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريدُ**’idir. Bu bir benzetmedir; sanki onu **طرَدَه** etmiş ve onu takip etmiştir([37]); ve **طريدٌ** “**طارِد**” manasındadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّرْثُ: الاسترخاء.
والطُّرْثُوثُ: نبتٌ يُؤْكل؛ وفي المحكم: نَبْتٌ رَمْلِيٌّ طَويلٌ مُسْتَدِقٌّ كالفُطْر، يَضْرِبُ إِلى الحُمْرةِ يَيْبَسُ، وهو دباغٌ للمَعِدَةِ،واحدتُه طُرْثُوثة؛ عن أَبي حنيفة، وقال أَبو حنيفة أَيضاً: الطُّرْثُوثُ يُنَقِّضُ الأَرضَ تنقيضاً، وليس فيه شيءٌ أَطْيَبَ من سُوقَتِه، ولا أَحْلى، وربما طال، وربما قَصُر، ولا يخرج إِلاَّ في الحَمْضِ، وهو ضربان: فمنه حُلْوٌ، وهو الأَحمر، ومنه مُرٌّ، وهو الأَبيض؛ قال: وقال أَبو زياد: الطَّراثِيثُ تُتَّخَذُ للأَدْوية، ولا يأْكلها إِلاّ الجائعُ، لمَرارتها؛ قال: وقال ابن الأَعرابي: الطُّرْثُوثُ يَنْبُتُ على طول الذراع، لا ورق له، كأَنه من جنس الكَمْأَة. وتَطَرْثَثَ القومُ: خرجوا يَجْتَنُونَ الطَّراثِيثَ، وخَرجوا يَتَطَرْثَتُون أَي يَجْتَنُونه. قال الأَزهري: الطُّرْثوثُ ليس بالرِّيباسِ الذي عندنا، ورأَيتُ الطُّرْثوثَ الذي وَصَفَه الليثُ في البادية، وأَكَلْتُ منه، وهو كما وَصَفَه، وليس بالطُّرْثوثِ الحامضِ الذي يكون فلي جبال خُراسان، لأَن الطُّرْثوثَ الذي عندنا، له وَرَقٌ عريض، مَنْبِتُه الجبالُ. وطُرْثُوثُ البادية لا وَرَق له ولا ثمر، ومَنْبِتُه الرمالُ وسُهولةُ الأَرض، وفي حلاوةٌ مُشْرَبَةٌ عُفُوصةً، وهو أَحمر، مستدير الرأْس، كأَنه ثُومةُ ذَكَرِ الرجل. والعربُ تقول: طَراثِيثُ لا أَرْطَى لها، وذآنينُ لا رِمْثَ لها، لأَنهما لا يَنْبُتانِ إِلاَّ معهما، يُضْرَبانِ مثلاً للذي يُسْتَأْصَلُ، فلا تَبْقَى له بقيةٌ، بعدما كان له أَصلٌ وقَدْرٌ ومال؛ وأَنشد الأَصمعي:
فالأَطْيَبانِ بها الطُّرْثوثُ والضَّرَبُ
قال شمر: لا أَعرف للرِّيباس والكَمْءِ اسماً عربيّاً قال: وفي رُسْتاق نَيْسابور قريةٌ يقال لها طُرْشِيزُ، وتُكْتب طُرَيْثيثُ. وفي حديث حذيفة: حتى يَنْبُتَ اللحم على أَجسادهم، كما تَنْبُتُ الطَّراثِيثُ على وجه الأَرض، هي جمع طُرْثُوثٍ، وهو نبت يَنْبَسِطُ على وجه الأَرض كالفُطْر.

##### Türkçe

**الطَّرْثُ**: gevşeme.

Ve **الطُّرْثُوثُ**: yenilen bir bitki; ve **المحكم**’de: kumlu bir bitki, uzun,
mantar gibi ince, kızıllığa çalar; kurur; ve o,
mide için bir tabaklayıcıdır; onun teki **طُرْثُوثة**’dir; Ebû Hanîfe’den; ve Ebû Hanîfe ayrıca dedi:
**الطُّرْثُوثُ** yeri bir kazıma ile kazar, ve onda sapından daha hoş bir şey yoktur, ne de
daha tatlı; ve bazen uzar, bazen kısalır; ve ancak **الحَمْض**’da çıkar; ve o
iki çeşittir: ondan tatlı olan vardır, o kırmızıdır; ve ondan acı olan vardır, o beyazdır; dedi: ve Ebû
Ziyâd dedi: **الطَّراثِيثُ** ilaçlar için yapılır, ve onu ancak aç olan yer,
acı oluşundan; dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطُّرْثُوثُ** bir arşın uzunluğunca biter,
yaprağı yoktur, sanki **الكَمْأَة** cinsindendir. Ve **تَطَرْثَثَ** kavim: çıktılar,
**الطَّراثِيثَ** topluyorlar; ve çıktılar **يَتَطَرْثَتُون** yani onu topluyorlar. Ezherî dedi:
**الطُّرْثوثُ** bizim yanımızdaki **الرِّيباس** değildir; ve ben, Leys’in çölde
vasfettiği **الطُّرْثوثَ**’u gördüm ve ondan yedim; ve o, onun vasfettiği gibidir; ve o,
Horasan dağlarında olan ekşi **الطُّرْثوث** değildir; çünkü bizim yanımızdaki **الطُّرْثوث**’un
geniş yaprağı vardır; onun bitiş yeri dağlardır. Ve çölün **طُرْثُوثُ**’unun yaprağı yoktur, ne de
meyvesi; ve onun bitiş yeri kumlar ve yerin düzlükleridir; ve onda, burukluğa karışmış bir tatlılık vardır;
ve o kırmızıdır, başı yuvarlaktır; sanki erkeğin tenasül uzvunun bir sarımsağıdır. Ve Araplar der:
**طَراثِيثُ**; ona **أَرْطَى** yoktur; ve **ذآنينُ**; ona **رِمْث** yoktur; çünkü ikisi de
ancak onlarla birlikte biter; ikisi, kökü kazınıp çıkarılan kimse için misal olarak vurulur; artık ona bir kalıntı kalmaz,
kendisine bir kök, bir değer ve bir mal varken; ve Asma‘î inşad etti:
فالأَطْيَبانِ بها الطُّرْثوثُ والضَّرَبُ
Şemmer dedi: **الرِّيباس** ve **الكَمْء** için Arapça bir isim bilmiyorum; dedi: ve Nîsâbûr’un
**رُسْتاق**’ında bir köy vardır, ona **طُرْشِيزُ** denir; ve **طُرَيْثيثُ** diye yazılır. Ve Huzeyfe’nin
hadisinde: ta ki et onların bedenleri üzerinde bitsin, tıpkı **الطَّراثِيثُ**’in yerin yüzü üzerinde bitmesi gibi; o,
**طُرْثُوثٍ**’un cem‘idir; ve o, mantar gibi yerin yüzü üzerinde yayılan bir bitkidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطرثوث، بالضم: الكمرة  ، على التشبيه، فهو مجاز.  ونبت يؤكل  ، وفي المحكم: نبت رملى طويل مستدق كالفطر، يضرب إلى الحمرة وييبس، وهو دباغ للمعدة، واحدته طرثوثة، عن أبي حنيفة، وهو ضربان: فمنه حلو، وهو الأحمر، ومنه مر، وهو الأبيض. وقال ابن الأعرابي: الطرثوث: نبت على طول الذراع، لا ورق له، كأنه من جنس الكمأة.  والتطرثث: اجتناؤه  ، يقال: تطرثت القوم: خرجوا يجتنون الطراثيث، وخرجوا يتطرثثون، أي يجتنونه. قال الأزهري: وطرثوث البادية لا ورق له ولا ثمر، ومنبته الرمال وسهولة الأرض، وفيه حلاوة مشربة عفوصة، وهو أحمر مستدير الرأس، كأنه ثومة ذكر الرجل. قلت: وقد تقدم الإشارة إليه. ثم قال: والعرب تقول:  طراثيث لا أرطى لها، وذآنين لا رمث لها  لأنهما لا ينبتان إلا معهما، يضربان مثلا للذي يستأصل فلا يبقى له بقية بعدما كان له أصل وقدر ومال.  والطرث  بالفتح  :كل نبات طرى غض  ، وقد صحفه الصاغاني فقال: كل بناء طرى، وقد نبهنا عليه في هامش كتاب التكملة. الطرث  بالكسر: طرف البظر  ، نقله الصاغاني.  وطريثيث  ، على صيغة التصغير  : ة، بنيسا بور  ، في رستاقها، هكذا تكتب، وهي في الأصل طرشيز، كما قاله الأزهري.

##### Türkçe

**الطرثوث**، (ضم ile): kiriş; benzetme üzere; o hâlde o mecazdır. Ve yenilen bir bitki. Ve **المحكم**’de: kumlu bir bitki; uzun, ince, mantar gibi; kızıllığa çalar ve kurur; o, mide için tabaklayıcıdır; onun teki **طرثوثة**’dir; Ebû Hanîfe’den. Ve o iki çeşittir: ondan tatlı olan vardır, o kırmızıdır; ve ondan acı olan vardır, o beyazdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطرثوث**: kol boyu üzere bir bitki; onun yaprağı yoktur; sanki **الكمأة** cinsindendir.

**التطرثث**: onu toplamak; denir ki: **تطرثت القوم**: çıktılar, **الطراثيث**’i topluyorlar; ve çıktılar **يتطرثثون**; yani onu topluyorlar. Ezherî dedi: ve **طرثوث البادية**’nin yaprağı yoktur ve meyvesi yoktur; onun bitiş yeri kumlar ve yerin düzlükleridir; onda buruklukla karışık bir tatlılık vardır; ve o kırmızıdır, başı yuvarlaktır; sanki erkeğin erkeklik uzvunun sarımsağıdır. Dedim: ona işaret daha önce geçti. Sonra dedi: ve Araplar der: **طراثيث لا أرطى لها** ve **ذآنين لا رمث لها**; çünkü ikisi ancak onlarla birlikte biter; ikisi, kökü ve kudreti ve malı varken, kökünden kazınıp da kendisine bir kalıntı kalmayan kimse için mesel olarak vurulur.

**الطرث** (fetha ile): her taze, körpe bitki; Sâgânî onu tashîf etti de “her taze bina” dedi; ve biz onu **كتاب التكملة**’nin kenar notunda uyarmıştık. **الطرث** (kesra ile): klitorisin ucu; onu Sâgânî nakletti.

**وطريثيث** (tasğîr sigası üzere): ة; **بنيسا بور**’da, onun **رستاق**’ında; böyle yazılır; ve aslında o **طرشيز**’dir; Ezherî’nin dediği gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَطَرْثَثَ
R. Q. 2 تَطَرْثَثَ ذ He gathered, or collected, the species of plants called طُرْثُوث. (S, Msb, K.)

طَرْثٌ
طَرْثٌ ذ Any plant (نَبَات, K [so in the TA and in my MS. copy of the K, in the CK بِناء, which is an evident mistranscription,]) that is fresh and juicy. (K.)

طِرْثٌ
طِرْثٌ ذ The extremity of the بَظْر [q. v.]. (K.) ― -b2- And Flaccidity, or flabbiness. (L.)

طُرْثُوثٌ
طُرْثُوثٌ ذ A species of plant, which is eaten; (S, K;) [app. a kind, or species, of fungus; perhaps a species of phallus;] a plant of the same kind as the ذُؤْنُون and the عُرْجُون; (IAar, T in art. ذأن;) accord. to Lth, a slender, oblong plant, inclining to redness, and serving as a دِبَاغ to the stomach [app. meaning a stomachic], included among medicines, of which there is a bitter sort and a sweet sort; (Msb;) in the M said to be a plant of the sands, long and slender, similar to the فُطْر [q. v.], inclining to redness, which dries, and serves as a دِبَاغ to the stomach; n. un. with ة; on the authority of AHn: it is of two sorts; one sweet, which is the red; and one bitter, which is the white; IAar says that it is a plant of the length of a cubit, having no leaves, as though it were of the same kind as the truffle; (TA;) Az says that the طرثوث of the desert has no leaves (Msb, TA) nor any fruit, (TA,) grows in the sands (Msb, TA) and in the level grounds, (TA,) has in it no acidity, (Msb,) but a sweetness inclining to astringency and bitterness, and is red, with a round head, (Msb, TA,) like the glans of a man's penis: (TA:) [Ibn-Seenà (whom we call Avicenna), in his list of medicinal simples, (book ii., p. 183 of the printed ed.,) describes طَرَاثِيث as pieces of wood in a rotting state, of the thickness of a finger, and in length less and more, having an astringent taste, and dust-coloured; said to be brought from the desert. See also سُوقَةٌ.] The Arabs say, طَرَاثِيثُ لَا أَرْطَى لَهَا [Turthoothehs without artلhs]: because the former grow not save with the latter: a prov., like ذَآنِينُ لَا رِمْثَ لَهَا: applied to him who is ruined, and has nothing remaining, after having had ancestry and rank and wealth. (TA. [See also art. ذأن, last sentence.]) ― -b2- Also (tropical:) The glans of a man's penis: (K, TA:) so called as being likened to [the head of] the plant above described. (TA.)

##### Türkçe

تَطَرْثَثَ
R. Q. 2 **تَطَرْثَثَ** ذ **طُرْثُوث** denilen bitki türlerini topladı yahut derledi. (S, Msb, K.)

**طَرْثٌ**
**طَرْثٌ** ذ Taze ve sulu olan herhangi bir bitki (**نَبَات**, K [TA’da ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında böyle; CK’de ise **بِناء**, ki bu apaçık bir yanlış yazımdır,]) . (K.)

**طِرْثٌ**
**طِرْثٌ** ذ **بَظْر**’ın [bkz.] ucu. (K.) ― -b2- Ve gevşeklik yahut sarkıklık. (L.)

**طُرْثُوثٌ**
**طُرْثُوثٌ** ذ Yenilen bir bitki türü; (S, K;) [görünüşe göre bir çeşit, yahut tür, mantar; belki bir tür **phallus**;] **ذُؤْنُون** ve **عُرْجُون** ile aynı türden bir bitki; (IAar, T, **ذأن** maddesinde;) Lth’ye göre, kızıllığa meyleden, ince, uzunumsu bir bitki; mide için bir **دِبَاغ** olarak hizmet eder [görünüşe göre “midevi” anlamında], ilaçlar arasında sayılır; bunun acı bir türü ve tatlı bir türü vardır; (Msb;) M’de, kumların bir bitkisi olduğu, uzun ve ince olduğu, **فُطْر**’a [bkz.] benzer olduğu, kızıllığa meylettiği, kuruduğu ve mide için bir **دِبَاغ** olarak hizmet ettiği söylenir; tekili ة ile; AHn rivayetine göre: iki türdür; biri tatlıdır ki o kırmızıdır; biri acıdır ki o beyazdır; IAar, bunun bir arşın boyunda, yapraksız bir bitki olduğunu, sanki yer mantarıyla aynı türdenmiş gibi olduğunu söyler; (TA;) Az, çölün **طرثوث**’unun yaprağı olmadığını (Msb, TA) ve meyvesi de olmadığını, (TA,) kumlarda (Msb, TA) ve düz arazilerde, (TA,) bittiğini; onda ekşilik bulunmadığını, (Msb,) fakat burukluğa ve acılığa meyleden bir tatlılık bulunduğunu; kırmızı olduğunu; yuvarlak bir başı bulunduğunu, (Msb, TA,) bir erkeğin penisinin başı gibi olduğunu söyler: (TA:) [İbn-Sînâ, tıbbî basitler listesindeki (kitap ii., basılı nşr., s. 183) **طَرَاثِيث**’i, çürümüş hâlde odun parçaları olarak; bir parmak kalınlığında; boyca daha kısa ve daha uzun; buruk bir tada sahip; ve toz renginde; çölden getirildiği söylenir, diye tasvir eder. Ayrıca **سُوقَةٌ**’a da bak.] Araplar der ki: **طَرَاثِيثُ لَا أَرْطَى لَهَا**: çünkü birinciler ikinciler olmaksızın bitmez; **ذَآنِينُ لَا رِمْثَ لَهَا** gibi bir darb-ı meseldir: nesep ve mevki ve mal sahibi olduktan sonra helâk olan ve geriye hiçbir şeyi kalmayan kimseye uygulanır. (TA. [Ayrıca **ذأن** maddesine, son cümleye de bak.]) ― -b2- Ayrıca (mecazen:) bir erkeğin penisinin başı: (K, TA:) yukarıda tasvir edilen bitkinin [başına] benzetildiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرَثَ
طَرَثَ طَرْث 1 ,
a.  Fresh, juicy herbage.

طِرْث
طِرْث 2 ,
a.  Tip, extremity.

b.  Flaccidity.

طُرْثُوْث
طُرْثُوْث
a.  A species of fungus.

b.  Glans.

طَِرْجِهَارَة
طَِرْجِهَارَة
a.  Cup, drinking-vessel.

b.  Stone wine-bottle.

##### Türkçe

**طَرَثَ**
**طَرَثَ طَرْث** 1 ,
a. Taze, sulu ot.

**طِرْث**
**طِرْث** 2 ,
a. Uç, nihayet.

b. Gevşeklik.

**طُرْثُوْث**
**طُرْثُوْث**
a. Bir mantar türü.

b. Glans.

**طَِرْجِهَارَة**
**طَِرْجِهَارَة**
a. Kupa, içme kabı.

b. Taş şarap şişesi.
