# طرخ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AE/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%AE/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AE.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طرخ

باب الخاء والطاء والراء معهما
خ ط ر، خ ر ط، ط خ ر، ط ر خ مستعملات خطر: الخِطْر: القطيع الضَّخْم من الإبل ألف أو زيادة.
والخَطَر: ارتفاعُ المكانة والمنزلة والمال والشرف.
والخَطَر: السَّبَق الذي يتراهن عليه، يقال: وضعوا لهم خطراً أي ثوباً ونحوه. قال:
وعنده يُحرِزُ الأخطار والقصبا
والسابق يتناول قصبةً فيعلم أنه قد أحرَزَ الخَطَر.
ويقال: هذا خَطَر لهذا أي: مثل في القَدْر، ولا يكون إلا في الشيء المزيز. ولا يقال في الدُّون إلا للشيء السري، ويقال: ليس له خَطَر أي: نظير ومثل، وخطيره: نظيره.
وأُخطِرتُ بفلانٍ أي صيرت نظيره في الخطر، ويقال للرجل الشريف: هو عظيم الخطر.
وأخطرَني فلانٌ وهو مُخطِري، بالياء، إذا كان مثلك في الخَطَر.
والجُنْد يخطِرون حول قائدهم: يرونه منهم الجد.
وخَطَرَ يخطِرُ الشيطان من الرجل وقلبه أي أوصل وسوسةً إلى قلبه.
والإخطار: الإحراز في اللعب بالجوز.
والخَطير: الخَطَران عند الصَّولة والنشاط، وهو التطاوُل والوعيد، قال الطرماح:
بالوُا مخافتَها على نـيرانِـهـم		واستسلَمُوا بعد الخَطِير وأُخْمِدوا
ورجل خَطّار بالرمح: طعّان به، قال:
مَصاليتُ خَطّارون بالرُمح في الوَغَي
ورمحٌ خَطّار: ذو اهتزازٍ شديد، يخطِر خَطَراناً.
وخَطَر فلان بيده يخطِر كبراً في المشي، والناقة تخطِر بذنبها لنشاطها أي: تحرك.
وخَطَر على بالي وببالي، كله يخطِر خَطَراناً وخطوراً إذا وَقَع ذلك في بالك وهمك. وخَطَر الدّهر من خَطَرانه كقولك ضرب الدهر من ضَرَبانه.
والخَطْر: مكيال لأهل الشام ضخم.
والخَطّار: دهن يتخذ من زيت بأفاويه الطيب والعطر.
والخِطْر: نبات يجعل ورقه في الخضاب الأسود.
ويقال: ما لقيته إلا خَطْرةً بعد خَطْرة معناه الأحيان بعد الأحيان.
وخَاطَرَ بنفسه أي أشفاها على خَطَر هلك أو نيل ملكٍ.
والمَخاطِر: المرامي.
طخر: الطَّخاريرِ: سحابات متفرقة، الواحدة طُخْرورة، وفي المَطَر مثله. والناس طَخاريرُ أي متفرقون.
خرط: الخَرْط: قشرك الورقَ عن الشجرة اجتذاباً بكفك، ومنه خَرْطُ التَتاد، وقال مرار ابن منقذ.
ويُرَى دوني فما يسطيعنـي		خَرْطَ شوكٍ من قتادٍ مسمهر
أي شديد.
والخَروط من الدواب: الذي يجتذب رسنه من يد ممسكه ثم يمضي عائراً خارطاً. ويقول البائع للدابة: برئت إليك من الخِراط.
واستَخْرَطَ فلان: أشتد بكاؤه ولج فيه.
واختَرَطْتُ السيف: سللته.
ويكون قوم في أمرٍ فيقبل عليهم رجل بما يكرهون فتقول: انخَرَطَ عليهم، وهو الخَروط يقع في الأمر بجهل.
والخَروط: الفاجرة من النساء.
والإخريط نباتٌ من المرعي.
والخُراط والواحدة خُراطةٌ: شحمة تمتصخ من أصل البردي، ويقال: هو الخُراطَي والخُرَّيْطَي، ياؤه مثل حبلى.
وخَرِطَ الضرعُ: وقع فيه الخَرَطُ، وهو لبن يشوبه دمٌ، وأخْرَطَت الناقة أي صار بها ذاك، فهي مُخْرِط، فإذا كان ذلك عادةً فهي مِخراط.
والخَريطة مثل الكيس مشرج من أدمٍ أو خرقٍ لكتب العمال.
وإذا أذن المولى للعبد بأذى الناس قيل: خَرَّطَ عليهم عبده.
وإذا طال الطريق وامتد يقال: قد اخرَوَّطَ، قال:
عن حافتي أبلق مُخرَوِّطِ
ووَجْهٌ مَخْرُوطٌ، أي: فيه طولٌ.
وإذا انقلبت الشركة على الصيد فاعتلقت رجله قيل: اخرَوَّطَتْ في رجله، وهو امتداد انشوطتها.
وخَرَطها يخرِطُها خَرْطاً، أي: نكحها.
وناقة مُخْروِّطةٌ: سريعة.
وإذا أخَذَ الطائر الدهن بزمكائه من مدهنةٍ قلت: تَخَرَّط تَخُرُّطاً، ونَضَّدَ تنضيداً مثله.
طرخ: الطَّرْخةُ: ماء يجتمع كالحوض الواسع عند مخرج القناة يجتمع فيها ماء كثير ثم يفتح منها إلى المزارع، دخيل، ليس بعربية محضة.
وطَرْخان اسم رجل بلغة خراسان.

### Türkçe

باب **الخاء** ve**الطاء** ve**الراء** onlarla birlikte
**خ ط ر**، **خ ر ط**، **ط خ ر**، **ط ر خ** kullanılagelenlerdir. **خطر**: **الخِطْر**: develerden bin yahut daha fazla olan iri sürü.
Ve **الخَطَر**: makamın, menzilenin, malın ve şerefin yükselişi.
Ve **الخَطَر**: üzerine bahse girilen öncülük; denir ki: onlar için bir **خَطَر** koydular, yani bir elbise ve benzeri. Dedi ki:
وعنده يُحرِزُ الأخطار والقصبا
Ve öne geçen, bir kamış alır; böylece **الخَطَر**’ı elde ettiğini bilir.
Ve denir ki: bu, şu için **خَطَر**dır; yani: değer bakımından benzer. Ve ancak üstün olan şeyde olur. Ve aşağı olanda ancak gizli şey için söylenir. Ve denir ki: onun **خَطَر**ı yoktur; yani: benzeri ve misli yoktur. Ve **خطيره**: onun benzeridir.
Ve **أُخطِرتُ بفلانٍ**: yani onu **الخطر**da bana denk kıldım. Ve şerefli adama denir: o, **الخطر**u büyük olandır.
Ve falan bana **أخطرَني**; o benim **مُخطِري**mdir, **الياء** ile; eğer **الخَطَر**da senin gibi ise.
Ve askerler kumandanlarının etrafında **يخطِرون**: onlardan ciddiyeti görürler.
Ve **خَطَرَ يخطِرُ**: şeytan, adamdan ve onun kalbinden; yani kalbine bir vesvese ulaştırdı.
Ve **الإخطار**: cevizle oynanan oyunda elde ediş.
Ve **الخَطير**: saldırı ve canlılık anında **الخَطَران**; o, böbürlenme ve tehdittir. **الطرماح** dedi ki:
بالوُا مخافتَها على نـيرانِـهـم		واستسلَمُوا بعد الخَطِير وأُخْمِدوا
Ve mızrakla **خَطّار** adam: onunla çok saplayandır. Dedi ki:
مَصاليتُ خَطّارون بالرُمح في الوَغَي
Ve **خَطّار** mızrak: şiddetli sallantısı olan; **خَطَراناً** olarak **يخطِر**.
Ve falan eliyle **خَطَر** eder, yürüyüşte kibirle **يخطِر**. Ve dişi deve, canlılığından dolayı kuyruğuyla **تخطِر**; yani hareket ettirir.
Ve **خَطَر** benim aklıma ve benim aklımda; hepsi, o senin aklına ve kaygına düştüğü zaman **خَطَراناً** ve **خطوراً** olarak **يخطِر**. Ve zamanın **خَطَر**ı, onun **خَطَران**ından; senin “zaman vurdu” demen gibi, onun **ضَرَبانه**sından.
Ve **الخَطْر**: Şam ehli için iri bir ölçek.
Ve **الخَطّار**: güzel koku ve ıtır baharatlarıyla zeytinyağından yapılan bir yağ.
Ve **الخِطْر**: yaprağı siyah boyada kullanılan bir bitki.
Ve denir ki: onu ancak **خَطْرةً** sonra **خَطْرة** olarak gördüm; manası: vakitler ardından vakitler.
Ve **خَاطَرَ** canıyla; yani onu, helâk tehlikesine yahut bir mülk elde etmeye yaklaştırdı.
Ve **المَخاطِر**: atış yerleri.

**طخر**: **الطَّخاريرِ**: dağınık bulutlar; teki **طُخْرورة**dur. Yağmurda da bunun benzeri vardır. Ve insanlar **طَخاريرُ**dur; yani dağınıktırlar.

**خرط**: **الخَرْط**: yaprağı ağaçtan, avucunla çekerek soyman. Ondan: **خَرْطُ التَتاد**. Ve **مرار ابن منقذ** dedi:
ويُرَى دوني فما يسطيعنـي		خَرْطَ شوكٍ من قتادٍ مسمهر
Yani: sert.
Ve hayvanlardan **الخَروط**: onu tutanın elinden yularını çekip alan, sonra ürkekçe gidip **خارطاً** olan. Ve satıcı hayvana der ki: **الخِراط**tan sana karşı beri oldum.
Ve falan **استَخْرَطَ**: ağlaması şiddetlendi ve onda ısrar etti.
Ve **اختَرَطْتُ** kılıcı: onu kınından çektim.
Ve bir topluluk bir işte olur da bir adam onlara hoşlanmadıkları bir şeyle yönelirse, sen dersin ki: onların üzerine **انخَرَطَ**; o, **الخَروط**tur: cehaletle işe dalar.
Ve **الخَروط**: kadınlardan fahişe olan.
Ve **الإخريط**: otlaktan bir bitki.
Ve **الخُراط** ve teki **خُراطةٌ**: kamışın kökünden emilip çıkarılan bir iç yağı. Ve denir ki: o **الخُراطَي** ve **الخُرَّيْطَي**dir; onun **ياء**’sı **حبلى** gibidir.
Ve meme **خَرِطَ**: onda **الخَرَطُ** meydana geldi; o, kana karışan süttür. Ve dişi deve **أخْرَطَت**; yani onda o oldu; o hâlde o **مُخْرِط**tir. Eğer bu âdet olursa o **مِخراط**tır.
Ve **الخَريطة**: işçilerin yazıları için deriden yahut bezden yapılmış, ağzı büzgülü kese gibi.
Ve efendi, köleye insanlara eziyet için izin verirse: onun kölesini onların üzerine **خَرَّطَ** denir.
Ve yol uzayıp yayıldığında denir ki: **اخرَوَّطَ**. Dedi ki:
عن حافتي أبلق مُخرَوِّطِ
Ve **وَجْهٌ مَخْرُوطٌ**: yani onda bir uzunluk vardır.
Ve av üzerine ortaklık ters döndüğünde de ayağına dolanırsa denir ki: onun ayağında **اخرَوَّطَتْ**; o, onun ipinin uzamasıdır.
Ve onu **خَرَطها**; onu **يخرِطُها** **خَرْطاً**: yani onunla cinsel ilişkide bulundu.
Ve **مُخْروِّطةٌ** dişi deve: hızlı.
Ve kuş, yağdanlığın içinden gagasıyla yağı aldığında sen “**تَخَرَّط** **تَخُرُّطاً**” dersin; ve **نَضَّدَ** **تنضيداً** bunun benzeridir.

**طرخ**: **الطَّرْخةُ**: kanalın çıkışında, geniş havuz gibi toplanan su; onda çok su toplanır, sonra ondan ekinliklere açılır. Dâhildir; katıksız Arapça değildir.
Ve **طَرْخان**: Horasan diliyle bir adam adıdır.
