# طرد (ط-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kısa mızraktır

- Harfler: ط - ر - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِطَارِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | بِفَاعِلِ | Kovan | 2 | 2 | [11:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/11:29.md) |
| [تَطْرُدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AF%D9%90.md) | تَفْعُلِ | Kovma | 1 | 1 | [6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/6:52.md) |
| [طَرَدْتُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُهُمْ | Onları kovdum | 1 | 1 | [11:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/11:30.md) |
| [فَتَطْرُدَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَتَفْعُلَهُمْ | Onları kovman sebebiyle | 1 | 1 | [6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/6:52.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Akşam yemeği demektir
2. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
3. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
4. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
5. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
6. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların ön ayaklarına denir
7. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
8. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
9. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
10. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
11. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
12. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
13. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
14. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
15. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
16. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
17. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
18. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
19. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%8A.md), [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md), [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md), [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [أوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı arkasından sürerek, sıkıştırarak veya küçümseyerek bulunduğu alandan uzaklaştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıf ve yoksul inananları toplumsal baskı veya kibir saikiyle hakikat meclisinden ve himayeden dışlamayı reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate yönelen bireyin aidiyet hakkının meşruiyeti; statüye dayalı dışlama ve ayrımcılığın ilahi adalette kesin yasaklığı |
| Kritik Hata Riski | Eylemi sıradan bir mekânsal kovma sayıp arkasındaki tahkir, arkadan itme, dışlama ve kibri görmezden gelmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طر | Kesmek, fırlatmak, uçtan ayırmak, bir yüzeyden veya sınırdan öteye sürmek. Çekirdek anlam [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) kökünde uzağa fırlatma, [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) kökünde kenara ve sınıra itme, [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) kökünde darbe vurup yolu açma, [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) kökünde ise tazelikle kabuğu yarıp çıkma hareketinde belirgindir. | د | د harfinin getirdiği itme, hareket ettirme ve sevk etme etkisiyle çekirdekteki kenara itme eylemi, hedefi arkasından takip ederek kesintisiz bir sürüşle bulunduğu mekândan dışarı atmak ve uzaklaştırmak anlamına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hedefin etrafını çevirme, alanını sınırlama veya kuşatılmış bir mekândan zorla çıkarma iradesini imler. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bir irade, yönelim ve doğrudan hedefe dönük kararlılıkla başlatılmasını temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Mekânsal bir sınırdan dışarı geçişi, itilerek sınır dışına çıkarılmayı ve yer değiştirmeyi belirtir. |
| طرد | Çevrili alandan kapı dışına sürme hareketi | Çevrelenmiş veya sınırları belirlenmiş bir alandaki varlığı, iradi bir baskıyla kapının dışına, ait olduğu yerin uzağına itip sürme hareketinin tamamıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Avı veya hayvan sürüsünü arkasından takip edip sürerek yerinden etmek; avı yakalamak veya kaçırmak için peşine düşmek. Buradan türeyerek kısa süvari mızrağına ve av mızrağına مطرد denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Er-Râî en-Nümeyrî şiirinde süvarilerin savaşta taşıdığı kısa av ve hücum mızraklarını zikrederken kökü şu şekilde kullanmıştır: ولولا الفرار كل يوم وقيعة / لنالتك زرق من مطاردنا الحمر |
| Erken Arapça kullanım | Su arkının kesintisiz ve düzgün akması için اطرد الماء denilmiş; kabileden kovulan, himayesiz bırakılıp sürülen kişiye de شريد طريد adı verilmiştir. Rüzgârın çakılları toplayıp sürmesi de rüzgârın taşları kovması olarak adlandırılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça طرد kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen, sürme, peşine düşme, izleme ve uzaklaştırma anlam alanını temsil eden bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) bu fonetik diziliş doğrudan birincil bir kovma kökü olarak yaygın biçimde korunmamış, bu anlam alanı daha çok İbranice ve Süryanice rādap (peşine düşmek, kovalamak, takip etmek) veya tārad (arka arkaya gelmek, damlamak, rahatsız etmek) kökleri üzerinden işletilmiştir. İbranicedeki tārad kökünde görülen art arda gelme, aralıksız düşme veya rahatsız edici biçimde sürme nosyonu, Arapçada hem eylemin peşi sıra takip edilerek yürütülmesi (avı kovalama) hem de mantıki/fiziki düzenlilik ve peş peşe akış (iṭṭirād) formlarında yaşamaktadır. Arapçada kök, göçebe avcılık ve çöl çatışmalarında avı veya düşmanı at sırtında mızrakla geriden sıkıştırma eylemiyle somutlaşmış, oradan da kabile dışına sürme ve toplumsal olarak tahkir ederek uzaklaştırma yönünde zenginleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hayvanı geriden sevk etme, avın peşine düşme, sürme mızrağı | Eylemin aslı bir nesneyi veya canlıyı arkadan iterek veya kovalayarak yerinden uzaklaştırmaktır. Müteakip düzenlilik anlamı da buradan doğmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tārad (aralıksız sürmek, rahatsız edip ardı ardına gelmek) | Sürekli peş peşe gelme ve rahatsız ederek uzaklaştırma semantiğinde ortak bir Afro-Asyatik/Sami izlek bulunmaktadır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında genetik akrabalığı kesinleşmiş dilsel bir veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طرد | Anlamlı | Uzaklaştırmak, kovmak, peş peşe düzenle sürmek | Bir şeyi arkasından sevk ederek bulunduğu yerden uzaklaştırmak; ardışık düzenlilik. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| طدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| رطد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| ردط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [دطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B7%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [درط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B7.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طرد | Merkez | Kovma ve uzaklaştırma | Arkasından takip ederek, tahkir ederek ve himayeden çıkararak uzaklaştırmak. | Kişiyi hak ettiği veya bulunduğu meclisten aşağılayarak sürmektir. |
| [نفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | Sürgün etme, ayıklama | Bulunulan yerden büsbütün uzaklaştırıp başka yere sürmek veya varlığını reddetmek. | طرد kökünde kovalama ve küçümseme vurgusu varken [نفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%8A.md) kökünde yerinden tamamen tecrit etme esastır. |
| [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Horlayarak defetme | Karşı tarafı zelil kılıp başından savarak zorla uzaklaştırmak. | [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) aşağılanmanın şiddetine odaklanır; طرد ise fiziki sürüş ve dışlamaya odaklanır. |
| [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Fırlatıp atma | Bir nesneyi veya şahsı bir kenara değersizce fırlatıp bırakmak. | [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) tek hamlelik bir atma eylemidir; طرد ise arkasından sürerek uzaklaştırmadır. |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtme, savma | Önüne gelen engeli veya kişiyi göğsünden iterek savuşturmak. | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) önden karşılayıp savmaktır; طرد ise arkasından sürüp dışarı atmaktır. |
| [أوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) | Zıt | Barındırma, sığındırma | Dışarıda kalmış veya korunmasız birini himaye edip meclisine ve evine kabul etmek. | Dışarı sürmenin aksine kendi alanına katma ve koruma altına alma eylemidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طرد | İb'ād, nefy, sevk | Bir varlığı gerisinden takip ve tahkir ederek yerinden uzaklaştırma. | Kesin |
| Latince | Expellere, fugare | Dışarı sürmek, kaçırmak | Expellere zorla dışarı atmayı karşılarken, kökteki düzenli akış ve mızrakla sevk nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Expel, banish, drive away | Kovmak, sürmek, defetmek | Drive away arkadan sürerek uzaklaştırma boyutunu iyi karşılar; ancak terimsel istihfaf (aşağılama) tonu bağlama göre değişir. | Güçlü |
| Almanca | Vertreiben, verjagen, ausstoßen | Kovalamak, sürmek, dışlamak | Verjagen kökün avı kovalama ve hayvanı sürme gibi somut kökenine oldukça yakındır. | Güçlü |
| Fransızca | Expulser, chasser, repousser | Kovmak, avlamak/sürmek | Chasser hem avlamak hem de defetmek anlamına gelerek kökün çift yönlü tarihsel anlamını taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Müzari fiil (تَطْرُدْ, فَتَطْرُدَهُمْ) | Toplumsal zayıfları meclisten uzaklaştırma yasağı | Sabah akşam Rablerine dua eden yoksul müminlerin müşriklerin talebiyle dışlanmasının menedildiği bağlam (En'âm [6:52](https://lisan.digital/tr/ayet/6:52.md)). |
| İsmi fail (بِطَارِدِ) | Peygamberlerin zayıf inananları kovmayı reddetmesi | İleri gelenlerin zayıf halkı ayak takımı görmesi üzerine peygamberin onları kovmayacağını bildirmesi (Hûd [11:29](https://lisan.digital/tr/ayet/11:29.md), Şuarâ [26:114](https://lisan.digital/tr/ayet/26:114.md)). |
| Mazi fiil (طَرَدْتُهُمْ) | Zayıf müminleri kovmanın ilahi azap ve vebal doğurması | Nûh aleyhisselamın, müminleri kovması halinde Allah'ın gazabından kendisini kimsenin kurtaramayacağını hatırlattığı bağlam (Hûd [11:30](https://lisan.digital/tr/ayet/11:30.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-amel ve müminlerin konumu | Büyük günah işleyenin veya toplumsal bakımdan alt tabakadan sayılanların dairesinin dışına itilip itilemeyeceği meselesi. | Hakiki müminin hiçbir dünyevi gerekçeyle cemaat ve rahmet dışı bırakılamayacağı ilkesi. |
| Fıkıh | Sürgün (nefy), kamu düzeninden men | Suçlunun toplumdan tecrit edilmesi veya ta'zir cezası olarak bölgeden uzaklaştırılması (ṭard/nefy). | Hukuki bir yaptırım olarak suçlunun belirli bir bölgeden çıkarılması ve gözetim altında tutulması. |
| Tefsir | Peygamberi meclislerin kapsayıcılığı | Kureyş veya kavim önderlerinin zayıf müminlerle bir arada bulunmayı reddetme kibri ve peygamberlerin tavrı. | İnananların haysiyetinin korunması, kibre dayalı elitist dışlamanın zulüm sayılması. |
| Hadis | Şefaat, havz-ı kevser ve lanet | Bazı kimselerin havz başından kovulması ve meleklerin suḥkan suḥkan demesi rivayetleri. | Hakikatten sapanların ahirette ilahi ikram ve meclisten fiziken ve manen defedilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cemaat ve inanç bağı | Aforoz ve dışlamayı men | Kapsayıcılık | İman eden kimsenin dünyevi yetersizlikler bahane edilerek dinden veya meclisten uzaklaştırılamaması. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | İttirad (kuralın düzenli işlemesi) | Tutarlılık | Bir kuralın veya illetin istisnasız, aksamadan ve peş peşe her tikelde geçerli olması durumu. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve elit baskısı | Toplumsal dışlama (marjinalleştirme) | Eşitlik hakkı | İktidar sahiplerinin ve aristokrasinin, alt sınıfların kamusal alandan kovulması talebinin reddi. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve pazar hakkı | Pazar veya üretimden tecrit | Erişim adaleti | Fakirlerin ve zayıfların ekonomik alanlardan veya ortak paylaşımdan dışlanmasının yasaklanması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Merkezkaç kuvveti ve itme dinamiği (Repulsion) | Kapalı bir sisteme etki eden dışsal bir kuvvetin, kütleyi merkezden veya yörüngeden dışarı doğru fırlatması ve aralıksız uzaklaştırması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal dışlanma ve marjinalleştirme (Social exclusion) | Egemen sınıfın veya hâkim grubun, normlara veya sınıfsal çıkarlara uymayan bireyleri kamusal karar ve himaye ağlarının dışına itmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir şahsı odadan veya şehirden basitçe uzaklaştırmak gibi nötr bir kovma eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | طرد kökü salt fiziki bir uzaklaştırma değil; arkasında sınıfsal kibir, aşağılama, yoksulları değersiz görme ve hakikati elitist tekele alma teşebbüsü barındıran ideolojik bir dışlamadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberlerin muhataplarıyla yaşadığı sınıfsal ve ahlaki gerilimi görememek; tebliğ ortamının sosyolojik boyutunu ıskalayarak ayetleri sadece bir nezaket veya protokol uyarısı düzeyine indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın getirdiği tevhid davetinin sınıfsal, kabilesel ve ekonomik ayrımcılığa karşı tavizsiz duruşunu; zayıfların hakkının ilahi güvence altında olduğunu gösterdiği için temel bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Nûh'un kavminin ileri gelenlerine karşı tevhid ve adalet mücadelesini anlatan kıssalarda ve Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber'den yoksul müminleri yanından uzaklaştırmasını istedikleri ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin veya dini meclislerin dünyevi güç, soy, zenginlik veya mevki sahiplerinin tekeline bırakılabileceği, maslahat gereği zayıfların feda edilebileceği yanılgısını kökten düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlıyı arkasından mızrakla veya sürerek takip edip bulunduğu alandan, otlaktan veya sürüden zorla ve aşağılayarak uzaklaştırmak.
- Soyut anlam: Zayıf veya korunmasız bireyleri kibir, sınıfsal önyargı veya dünyevi statü kaygısıyla himaye, meclis ve aidiyet dairesinin dışına sürmek, ötekileştirmek.
- Sistematik karşılık: Sosyal tecrit ve dışlamanın ilahi adalet ilkeleriyle mutlak surette engellenmesi; hakkın gücünün, gücün tahakkümüne karşı korunması.
- LaTeX modeli: $$F_{\mathrm{ext}}(x) \cdot \mathbb{I}_{S}(x) \implies x \notin A \quad \text{ancak} \quad \mathcal{R}(x) = 1 \implies \nabla \cdot J = 0$$
- LaTeX açıklaması: Burada $x$ fert veya unsuru, $S$ sınıfsal veya dünyevi statüye dayalı dışlayıcı baskıyı, $F_{\mathrm{ext}}$ dışarı sürme kuvvetini, $A$ meşru aidiyet kümesini, $\mathcal{R}(x)$ ferdin hakikate yöneliş veya iman değerini, $J$ ise ilahi adalet akısını temsil eder. Model, dünyevi baskı $S$ sebebiyle ferdin meclis dışına atılmak istenmesini, ancak ferdin hakikate yönelmesi durumunda sistemin adalet akısının bu dışlamayı kesin olarak iptal edip dengeye ulaştırmasını simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/6:52.md) — تَطْرُدِ · فَتَطْرُدَهُمْ

وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Sabah, akşam Rabblarına, rızasını dileyerek dua edenleri kovma. Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.

### [Hud 11:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/11:29.md) — بِطَارِدِ

وَيَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ

Meal (IK): Ey kavmim: buna karşılık olarak sizden hiç bir mal istemiyorum. Benim ücretim yalnız Allah’a aittir. İnananları da kovacak değilim. Çünkü onlar, Rabblarına kavuşacaklardır. Ne var ki ben; sizi, cahil bir kavim olarak görüyorum.

### [Hud 11:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/11:30.md) — طَرَدْتُهُمْ

وَيَاقَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Ey kavmim; ben, onları kovarsam; beni, Allah’a karşı kim savunur? Hala düşünemiyor musunuz?

### [Şuara 26:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/ayet/26:114.md) — بِطَارِدِ

وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ve ben, inananları kovacak değilim.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kısa mızraktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والدال والراء معهما
ط رد مستعمل فقط
طرد:
طَرَدْتُهُ أَطْرُدُه طَرْداً، أي: نَحَّيتْه. الطَّرَد: مطاردةُ الصَّيد، أي: علاج أخذه.
والطَّريدةُ: صَيْدٌ أقبلتْ عليه الكلاب والقوم يَطْرُدونه ليأخُذوه. والطَّريدة: قصبة يُوضَع فيها سِكِّينٌ يُبْرَى بها القِداح.
والمُطارَدةُ: مُطاردةُ الفُرسان وطِرادُهم، وهو حَملةٌ بَعضِهم على بعضٍ في الحرب وغيرها.
والمِطْرَدُ: رُمْحٌ قَصِيرٌ يُطْعَنُ به حُمرُ الوَحْش.
والرِّيحُ تَطرُد الحَصَى والجَوْلان على وَجْه الرض، وهو عَصْفُها وذَهابُها بها.
والأرضُ ذاتُ الآل تَطْرُد السَّرابَ طردا.
وتقول: طَرَدْتُ فُلاناً فذَهَبَ، ولا يُقال: فاطَّرَد في مُطاوَعة الفعل.
واطّردَ الماء: جرى. وجدولٌ مُطَّرِدٌ: سريعُ الجَرْيةِ، وأمرٌ مُطَّرد: مُستقيمٌ على جهته.
وأَطرُدْت فلاناً: تركته طريداً شريداً.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الدال** و**الراء** معهما
**ط رد** kullanılır, yalnızca

**طرد**:
**طَرَدْتُهُ أَطْرُدُه طَرْداً**; yani: onu uzaklaştırdım. **الطَّرَد**: avın kovalanmasıdır; yani: onu almanın çaresi.
**الطَّريدةُ**: köpeklerin ve kavmin üzerine yöneldiği bir avdır; onu almak için onu kovalarlar. Ve **الطَّريدة**: içine bir bıçak konulan kamıştır; onunla ok şaftları yontulur.
**المُطارَدةُ**: süvarilerin kovalamacası ve onların **طِراد**’ıdır; o, savaşta ve başkasında onların bazısının bazısına hücumudur.
**المِطْرَدُ**: yaban eşeklerine saplamakla saplanan kısa bir mızraktır.
Rüzgâr, çakılı ve yer yüzü üzerinde dolaşmayı kovar; bu, onun şiddetle savurması ve onları onunla götürmesidir.
**الآل** sahibi yer, **السَّرابَ**ı kovar; kovuş olarak.
Ve dersin: **طَرَدْتُ** falancayı, böylece gitti; fiilin mutâvaatında “**فاطَّرَد**” denilmez.
**واطّردَ** su: aktı. Ve **جدولٌ مُطَّرِدٌ**: akışı hızlı. Ve **أمرٌ مُطَّرد**: kendi yönü üzere dosdoğru.
**وأَطرُدْت** falancayı: onu kovulmuş, serseri bıraktım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطَرْدُ: الإبعادُ، وكذلك الطَرَدُ بالتحريك. تقول: طَرَدْتُهُ فذهب، ولا يقال منه انْفَعَلَ ولا افْتَعَلَ، إلاَّ في لغة رديئة. والرجلُ مطرودٌ وطريد. ومرَّ فلان يَطْرُدُهُمْ، أي يشلُّهم ويكسَؤُهم. وطَرَدْتُ الإبل طَرْداً وطَرَداً، أي ضممتُها من نواحيها. وأَطْرَدْتُها، أي أمرت بطردها. وفلانٌ أطْرَدَهُ السلطانُ، أي أمر بإخراجه عن بلده. قال ابن السكيت: أَطْرَدْتُهُ، إذا صيَّرته طريداً. وطَرَدْتُهُ، إذا نفيتَه عنك وقلت له اذهبْ عنَّا. ويقال: هو طَريدُهُ، للذي وُلِدَ بعده، والثاني طَريدُ الأوَّل. وطرَدْتُ القوم، إذا أتيت عليهم وجُزْتَهُمْ. والطَرَدُ بالتحريك: مزاوَلة الصيد. والطَريدةُ: ما طَرَدْتَ من صيدٍ وغيره. والطَريدةُ: الوسيقةُ، وهو ما يُسرَق من الإبل. والطَريدَةُ: قصبةٌ فيها حُزَّةٌ توضع على المغازل والقِداحِ فتُبرَى بها. قال الشَّماخ:
أقامَ الثِقـافُ والـطَـريدَةُ دَرْأَهـاكما قَوَّمَتْ ضِعْنَ الشَموسِ المَهامِزُ
والطَريدُ: العُرْجونُ. ومطاردةُ الأقرانِ في الحرب: حَمْلُ بعضهم على بعض؛ يقال: هم فُرْسانُ الطِرادِ. وقد اسْتَطْرَدَ له، وذلك ضربٌ من المكيدة. واطَّرَدَ الشيءُ: تبعَ بعضُه بعضاً وجرى. تقول: اطَّرَدَ الأمرُ، إذا استقام. والأنهار تَطَّرِدُ، أي تجري. وقول الشاعر يصف الفرس:
وكأنَّ مُطَّرَدَ النسيم إذا جَرىبعدَ الكَلالِ خَلِيَّتا زُنْـبـورِ
يعني بعد الأنفَ. والمِطْرَدُ: رمحٌ قصيرٌ يطعَنُ به الوحشُ.

##### Türkçe

**الطَرْدُ**: uzaklaştırma; aynı şekilde harekeli olarak **الطَرَدُ** da. Dersin ki: “Onu **طَرَدْتُهُ** de, gitti”; ondan **انْفَعَلَ** ve **افْتَعَلَ** denilmez; ancak kötü bir dilde (kullanımda) (denilir). Adam **مطرودٌ** ve **طريد** (dir). “Falan onları **يَطْرُدُهُمْ** olarak geçti” (denir); yani onları felç eder ve onları örter. Ve develeri **طَرْداً** ve **طَرَداً** olarak **طَرَدْتُ**; yani onları yanlarından (taraflarından) bir araya topladım. Ve onları **أَطْرَدْتُ**; yani onların kovulmasını emrettim. Ve falan: sultan onu **أطْرَدَهُ**; yani onu beldesinden çıkarmayı emretti. İbnü’s-Sikkît dedi: Onu **أَطْرَدْتُ**; onu **طريداً** kıldığın zaman. Ve onu **طَرَدْتُ**; onu senden sürdüğün ve ona “bizden git” dediğin zaman. Ve denilir: “O, onun **طَريدُهُ** (dur)”; kendisinden sonra doğan kimse için; ve ikinci, birincinin **طَريدُ** (udur). Ve kavmi **طرَدْتُ**; onların üzerine geldiğin ve onları geçtiğin zaman. Ve harekeli olarak **الطَرَدُ**: avcılığı icra etme. Ve **الطَريدةُ**: avdan ve başkasından senin **طَرَدْتَ** (kovaladığın) şey. Ve **الطَريدةُ**: **الوسيقةُ**; o da develerden çalınan şeydir. Ve **الطَريدَةُ**: içinde bir oyuk bulunan bir kamış; iğlere ve ok şaftlarına konur da onunla yontulur. Şemmâh dedi:
أقامَ الثِقـافُ والـطَـريدَةُ دَرْأَهـاكما قَوَّمَتْ ضِعْنَ الشَموسِ المَهامِزُ
Ve **الطَريدُ**: **العُرْجونُ**. Ve savaşta akranların **مطاردةُ** (si): bazılarının bazısına yüklenmesi; denilir: onlar **فُرْسانُ الطِرادِ** (dır). Ve onun için **اسْتَطْرَدَ**; bu, hilenin bir türüdür. Ve şey **اطَّرَدَ**: onun bazısı bazısını takip etti ve aktı. Dersin ki: iş **اطَّرَدَ**; doğrulduğu zaman. Ve nehirler **تَطَّرِدُ**; yani akar. Ve şairin, atı vasfederek sözü:
وكأنَّ مُطَّرَدَ النسيم إذا جَرىبعدَ الكَلالِ خَلِيَّتا زُنْـبـورِ
Yani burundan sonra. Ve **المِطْرَدُ**: onunla vahşi hayvana saplanan kısa bir mızrak.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط د ر
طرد ، دطر
استعمل من وجوهه : طرد ، دطر .
دطر : أما دَطر : فإن ابن المظفَّر أهمَلَه ، ووجدتُ لأبي عمرو الشَّيباني فيه حَرْفاً .
رواه أبو عمرو عن ثعلب ، عن عمرو عن أبيه في باب السَّفينة قال : الدَّوْطيرَة كَوثلُ السّفينة .
طرد : أبو عبيد : طَرَدتُ الرجلَ أطرُده طَرْداً : إذا نحَّيْتَه . قال : وأطردتُ الرجلَ إذا نَفَيْتَه وجعلتَه طَرِيداً .
وقال ابن شميل : أطردْتُ الرجلَ جعلتَه طَرِيداً لا يأمَنُ . وطَردْتُه : نحّيتُه ثُمّ يَأْمن . قال : وقولُه لا بأس بالسِّباق ما لَم تُطْرِدْه ويُطْرِدُك .
قال : الإطراد أن تقول : إن سبقتَني فلك عليّ كذا ، وإن سبقتُك فلي عليك كذا .
وقال ابن بُزُرج : يقال : اطْرِد أَخَاك في سَبَق أو قِمارٍ أو صِراع ، فإن ظَفِر كان قد قَضَى ما عليه ، وإلاّ لَزِمه الأوّل والآخِر .
وقال شمر : سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول : أطْرَدْنا الغَنَم وأَطْردْتم ، أي : أرسلْنا التُّيوسَ في الغَنَم .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الطَّرِيدةُ : القَصَبة الّتي فيها حُزّةٌ فتُوضع على المغَازِل والعُود فتَنحتُ عليها .
قال الشمّاخ :
أقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْءَها
كما أخرجتْ ضِغْنَ الشَّموسِ المَهامِزُ
قال : والطَّريدةُ : ما طَرَدْتَ من صَيدٍ أو غيره . والطَّرِيدُ : المطرود من النّاس . والطَّرِيدُ : الرجلُ الّذي يولَد بعد أخيه ، فالثاني طريدُ الأوّل . والمُطارَدة في القِتال أن يَطرُد بعضُهم بعضاً . والفارِسُ يَستطرد ليَحمِل عليه قِرنه ثم يَكُرّ عليه ، وذلك أنّه يتحيّز في استطراده إلى فئتِه ، وهو ينتهز الفرصةَ لمطاردتَه .
أبو عمرو : الجُبَّةُ : الخِرْقةُ المدوَّرة ، فإن كانت طويلةً فهي الطَّرِيدة . ويقال لِلخرْقة الّتي تُبَلّ ويُمسَح بها التَّنُّور المِطْرَدَة والطَّرِيدة . وطرَدَت الأشياءُ : إذا تَبِع بعضُها بعضاً . واطّرد الكلامُ : إذا تَتَابع . واطّرَد الماءُ : إذا تَتابَع سَيَلانهُ .
وقال قيسُ بنُ الخَطيم :
أتعرِف رَسْماً كاطِّراد المَذاهِبِ
أراد بالمَذاهب جُلوداً مُذْهَبة بخُطُوط يُرَى بعضُها إثْر بعض ، فكأنها متتابِعة .
وقال الرّاعي يصف الإبل واتباعَها مواضعَ القَطْر :
سَيَكْفيك الإلهُ ومُسْنَماتٌ
كجنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالاَ
أي : تتبع مواقعَ القَطْر .
وقال شمر : الطَّرِيدة : لُعبةٌ لصبيانِ الأَعْراب .
وقال الطِّرمّاح يصف جَواريَ أَدْركن فترفَّعْن عن لَعِب الصِّغار والأحداث فقال :
قَضَتْ مِنْ عَيَاف والطَّريدةِ حاجةً
فهنّ إلى لَهْوِ الحَديثِ خُضوعُ
وقال اللّيث : مُطارَدة الفُرْسان وطِرادُهم : هو أن يَحمل بعضُهم على بعض في الحَرْب وغيرها . والمِطْرَدُ : رُمْح قصيرٌ يُطعَن به حُمُر الوَحْش .
وخرج فلانٌ يَطردُ حمرَ الوحش والريح تطرد الحَصَا والجَوْلانَ على وَجْه الأرض ، وهو عَصْفُها وذَهابُها بها . والأرضُ ذاتُ الآلِ تَطرُد السَّراب طَرْداً .
وقال ذو الرّمة :
كأنّه والرَّهاءُ المَوْتُ يَطْرُدهُ
أَغْراسُ أَزْهرَ تحتَ الرِّيح مَنتوج
وجَدوَلٌ مطَّرِد : سريعُ الجرْية . وأمرٌ مُطّرِدٌ : مستقيم على جِهته .
ويقال : طردتُ فلاناً فذَهَب ، ولا يقال : فاطَّرَدَ .
وقال ابن شُمَيل : الطّريدةُ : نَحِيزَة من الأرض قليلةُ العَرْض إنّما هي طَرِيقة . والطَرِيدة : شُقةٌ من الثّوب شُقت طُولاً . والطَّرِيدة : الوَسيقة من الإبل يُغير عليها قومٌ فيَطْرُدونها .
ويقال : مرّ بنا يومٌ طَرِيد وطرّاد ، أي : طَوِيلٌ . واللّيلُ والنَّهارُ طَرِيدان ، كل واحد منهما طَرِيدُ صاحبِه .
قال الشاعر :
يُعِيدَانِ لي ما أَمْضَيَا وهُما مَعاً
طَرِيدانِ لا يَسْتَلهِيَانِ قَرارِي

##### Türkçe

ط د ر
**طرد** , **دطر**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **طرد** , **دطر** .

**دطر** : Amma **دَطر** : İbnü’l-Muzaffar onu ihmâl etti; ve onda Ebû Amr eş-Şeybânî’ye ait bir harf buldum.
Ebû Amr onu Sa‘leb’den, Amr’dan, babasından, “gemi” bâbında rivayet etti; dedi ki: **الدَّوْطيرَة** geminin **كوثل**’ü gibidir.

**طرد** : Ebû Ubeyd: **طَرَدتُ** adamı, onu **أطرُده** **طَرْداً**: onu uzaklaştırdığın zaman. Dedi ki: **وأطردتُ** adamı, onu nefyettiğin ve onu **طَرِيداً** kıldığın zaman.
İbn Şümeyl dedi ki: **أطردْتُ** adamı, onu emin olmayan bir **طَرِيداً** kıldın. Ve **طَردْتُه**: onu uzaklaştırdın, sonra emin olur. Dedi ki: “**لا بأس بالسِّباق ما لَم تُطْرِدْه ويُطْرِدُك**” sözü.
Dedi ki: **الإطراد** şudur: “Eğer beni geçersen, benim üzerime şu vardır; ve eğer seni geçersem, senin üzerineme şu vardır” demendir.
İbn Büzürc dedi ki: denir ki: **اطْرِد** kardeşini bir yarışta yahut kumarda yahut güreşte; eğer galip gelirse, üzerindeki şeyi ödemiş olur; yoksa, birincisi ve sonuncusu ona lâzım olur.
Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: **أطْرَدْنا الغَنَم وأَطْردْتم**, yani: tekeleri koyunların içine saldık.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الطَّرِيدةُ**: içinde bir yarık bulunan kamıştır; iğlere ve çubuğa konur da onun üzerinde yontulur.
Eş-Şemmâh dedi ki:
أقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْءَها
كما أخرجتْ ضِغْنَ الشَّموسِ المَهامِزُ
Dedi ki: **والطَّريدةُ**: avdan yahut başkasından **طَرَدْتَ** (kovduğun) şeydir. **والطَّرِيدُ**: insanlardan kovulmuş olandır. **والطَّرِيدُ**: kardeşinden sonra doğan adamdır; ikinci, birincinin **طريد**’idir. **والمُطارَدة** savaşta, onların bazısının bazısını kovmasıdır. Süvari, rakibine yüklenmek için **يَستطرد** eder, sonra ona tekrar döner; bu, onun **استطراده**’nda kendi fırkasına doğru çekilmesidir; o, onu kovalamak için fırsatı ganimet bilir.

Ebû Amr: **الجُبَّةُ**: yuvarlak bez parçasıdır; eğer uzun olursa o **الطَّرِيدة**’dir. Ve tandırı silmek için ıslatılan ve onunla silinen bez parçasına **المِطْرَدَة** ve **الطَّرِيدة** denir. Ve **طرَدَت** şeyler: bazısı bazısını takip ettiği zaman. Ve **اطّرد** söz: peş peşe geldiği zaman. Ve **اطّرَد** su: akışı peş peşe devam ettiği zaman.

Kays b. el-Hatîm dedi ki:
أتعرِف رَسْماً كاطِّراد المَذاهِبِ
**المَذاهِب** ile, çizgilerle yaldızlanmış deriler kastetti; bazısı bazısının ardından görülür; sanki onlar peş peşedir.

Er-Râ‘î, develeri ve onların damla yerlerini takip edişini vasfederek dedi ki:
سَيَكْفيك الإلهُ ومُسْنَماتٌ
كجنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالاَ
Yani: damla yerlerini takip eder.

Şemmer dedi ki: **الطَّرِيدة**: bedevî çocukları için bir oyundur.
Et-Tırimmâh, küçüklerin ve gençlerin oyunundan yetişip yükselen câriyeleri vasfederek dedi ki:
قَضَتْ مِنْ عَيَاف والطَّريدةِ حاجةً
فهنّ إلى لَهْوِ الحَديثِ خُضوعُ

El-Leys dedi ki: **مُطارَدة** süvarilerin ve onların **طِراد**’ı: savaşta ve başkasında bazılarının bazısına yüklenmesidir. **والمِطْرَدُ**: yaban eşeklerine saplanılan kısa mızraktır.
Ve falan kimse yaban eşeklerini kovalamaya çıktı; ve rüzgâr çakılı ve **الجَوْلانَ**’ı yer yüzü üzerinde kovalar; bu, onun savurması ve onları onunla götürmesidir. Ve **الأرضُ ذاتُ الآلِ** serabı **طَرْداً** kovar.

Zü’r-Rumme dedi ki:
كأنّه والرَّهاءُ المَوْتُ يَطْرُدهُ
أَغْراسُ أَزْهرَ تحتَ الرِّيح مَنتوج
Ve **جَدوَلٌ مطَّرِد**: akışı hızlıdır. Ve **أمرٌ مُطّرِدٌ**: yönü üzere dosdoğrudur.
Ve denir ki: **طردتُ** falanı, sonra gitti; “**فاطَّرَدَ**” denmez.

İbn Şümeyl dedi ki: **الطّريدةُ**: genişliği az olan bir yer parçasıdır; ancak o bir yoldur. Ve **الطَرِيدة**: elbiseden boyuna yarılmış bir parçadır. Ve **الطَّرِيدة**: develerden **الوَسيقة**’dir; bir kavim ona baskın yapar da onu kovalarlar.
Ve denir ki: bize **يومٌ طَرِيد وطرّاد** geçti; yani: uzun. Ve gece ile gündüz **طَرِيدان**’dır; her biri, arkadaşının **طَرِيد**’idir.

Şair dedi ki:
يُعِيدَانِ لي ما أَمْضَيَا وهُما مَعاً
طَرِيدانِ لا يَسْتَلهِيَانِ قَرارِي

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(**باب الطاء والراء وما يثلثهما**)

(**طرز**) **الطاء** ve **الراء** ve **الزاء**; Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilen bir kelimedir; ve o, Hassân’ın şiirindedir:
Beyaz yüzlüler; soyları kerîmdir *** yüksek burunlular; ilk **الطِّرَاز**’dandır([1])
Ve derler ki: **طِرْزُه**; yani onun heyeti.

(**طرس**) **الطاء** ve **الراء** ve **السين**; onda bir söz vardır; belki de sahih olabilir. Derler ki **الطِّرْس**: silinmiş kitap. Ve denilir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler ki: **التَّطرُّس**: insanın yememesi ve içmemesi; ancak temiz olanı (yemesi/içmesi).

(**طرش**) **الطاء** ve **الراء** ve **الشين**; bilinen bir kelimedir; ve o **الطَّرَش**’tır; bilinen([2]). Ebû Amr dedi: **تطرَّش**([3]) dişi deve hastalıktan; eğer kalkarsa oturur.

(**طرط**) **الطاء** ve **الراء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki **الأطرط**: ince kaşlı; ve **طرِطَ**.

(**طرف**) **الطاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır([4]): birincisi şeyin sınırına ve kenarına delâlet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delâlet eder.

Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**’u. Ve denilir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.

Ve onların sözü: **عينٌ مطروفة**; bu(ndan)dır; o da şudur: ona bir şeyin ucu, bir elbisenin ucu veya başkası isabet eder de gözyaşıyla dolup taşar. Ve bu, ödünç alınır; hatta denilir: **طَرَفَها الحُزْن**.

Ama onların sözü: o, **كريم الطَّرَفين**’dir; bir kavim dedi ki: bununla([5]) baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve bilinmez: iki **الطَّرَف**’ten hangisi daha uzundur; bu, bundan mıdır. **الطَّرَف**’ın çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Ve benim **أطرافي**m nasıl olur, beni sövdüğünde *** ve ana-babaya sövmeden sonra ıslah yoktur([6])
Ve denilir ki **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir([7]).

Babdan: çadırın **الطَّوَارِف**’i; o, yanlarından bakmak için kaldırdığın şeydir. Ama onların sözü: falan kimse **بطارفةِ عينٍ** ile geldi; bu, bizim “**طُرِفت العين**” sözümüzde zikrettiğimizdendir: göze bir şeyin ucu isabet eder de yaşla dolup taşar. Böyle olunca neredeyse göremez. İşte onların sözü **بِطارِفةِ عينٍ** de böyledir; yani gözün çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şeyle.

Babdan: yeni ortaya çıkan şeye **طريف** demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır. Manası: şimdi, geçmiş bir zamanın ucunda elde edilmiş bir şeydir. Ondan derler: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**; onu yeni edindim demektir; **أطَّرِفه**; **اطِّرَافاً**.

Babdan: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen kimsedir. Bu kıyastır; çünkü uçları, sonra uçları arar. Ve **المرأة المطروفة**; derler ki: bir tek erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eden kadındır. Bu, Hutay’e’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ**([8]) *

Babdan: **الطِّرف**: soylu at; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **للمطَّّرَف**’in **التَّليد** üzerine fazileti vardır.

Ama diğer asıl: **الطَّرْف**; o, bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Asıl budur; sonra göze mecazen **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة**([9]) denilir; sanki benim zannımca o, aslanın **طرْفُ**’udur. Cerîr dedi:
Şüphesiz **طَرْفِهَا**’sında hastalık olan gözler *** bizi öldürdüler; sonra öldürdüklerimizi diriltmediler([10])
Ama **الطِّرَاف**; o, deriden bir evdir; zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.

(**طرق**) **الطاء** ve **الراء** ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek([11]); ikincisi vurmak; üçüncüsü şeyin bir tür gevşekliği; dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.

Birincisi **الطُّرُوق**’tur. Denilir ki: geceleyin eve gelmektir. Dediler ki: **ورجلٌ طُرَقَةٌ**; eğer gece yürür de ailesine geceleyin **يطرُقَ** ederse. * Ve zikredildi ki bunun gündüz de söylendiği; asıl gece(dir). Aslın gece olduğuna delil: yıldızı **طارقاً** diye adlandırmalarıdır; çünkü o gece doğar. Dediler ki: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. O dedi ki:
* Biz **طارق**’ın kızlarıyız([12]) *
Ve bu, bir kadının sözüdür. Şunu ister: babamız şeref ve yücelikte bir yıldızdır([13]).

Babdan, Allah daha iyi bilir: **الطَّريق**; çünkü ona gidilip gelinir. Ve caizdir ki başka bir asıldan olsun; o da bir şeyi bir şeyin üstüne yamamak diye zikrettiğimizdir.

Birinci babdan onların sözü: ona **طَرْقَتين** geldim; yani iki kere([14]). Ondan: erkeğin **طارِقةُ**’sı; o, ondan olduğu uyluğudur; ve **طارقة** diye adlandırıldı; çünkü o ona **تطرُقه** eder ve o da onu **يطرُقها** eder. Dedi ki:
Ona **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve benim **طارِقَتِي**’m yolların kenarlarındadır([15])

İkinci asıl: vurmak; denilir: **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً**. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ondan **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; ve o, hadiste ondan nehyin geldiği şeydir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **من الجِبت**’tendir([16]).” Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl taşlarıyla bilmez *** ne de kuşları ürkütenler; Allah’ın ne yapacağını([17])
Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقة**’dır. Ve kâhin bunu yapabilir; böylece **يطرُق** eder; yani kehanette bulunduğunda pamuğu yünle karıştırır. Ve bunu mesel yaparlar; derler ki: “**طَرَقَ وماشَ**.” Dedi ki:
Kınayıcı; **بالتّرْقيش**’e düşkün oldun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي ومِيشِي**([18])
Ve denilir: **طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً**; eğer onu vurarsa. Ve **طَروقةَ الفَحل**: onun dişisi. Ve falan, falanın aygırını **استطرقَ** etti; eğer onu develerinde vurması için ondan isterse; o da onu ona **أطْرَقَه** eder. Ve denilir: bu oklar **طَرْقَةُ** bir adamdır; yani bir adamın kalıbı/biçimi([19]).

Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Ondan **الطَّرَق**: kuşun tüyünde yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................([20])
Ve ondan: falan bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olan. Dedi ki:
Onun ölümü olmasından korkmazdım *** iki eliyle **سَبَنْتَى**; mavi gözlü **مُطْرِق**’in([21])
Ve **الإطراق** hakkında dedi:
O, yiğidin **إطراق**’ı gibi **فأطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki azı dişine bir geçit; yiğit elbette azmederdi([22])
Babdan **الطِّرِّيقة**: o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler: “**إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً**.” Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Ve bir kavim dedi: **الطّرَق**: dizlerde zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve zikrettiğimiz yumuşaklık ve gevşekliğin geri kalanına daha benzer.

Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denilir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**; eğer ona iki nal giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**; eğer ölçüsünce deriyle **طورِق** edilmişse. Ve bu babdandır **الطِّرْق**: yağ ve kuvvet; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki onunla yamanmış bir şeydir. Derler ki: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim dedi: **الطِّرْق**’ın aslı yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan([23])] olur. Ve bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak bununla adlandırıldı; çünkü bir şeyin bir kısmının bir kısmı üzerine binmesine benzetilmiştir. Su da eğer devam ederse üst üste biner. Ru’be dedi:
* **للعِدِّ** için; **ماءُ الطَّرَقْ** onu geri bıraktığında([24]) *

Babdan; ve onu önce zikrettik; ve uzak değildir ki bu kıyastan olsun: **الطَّريق**; çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla **طُورِقَتْ** ve onunla yamanmıştır. Ve derler ki: develer **تطارَقَت**; eğer bir kısmı bir kısmını takip ederek geldilerse. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**: tek sıra üzerindeki hurma ağaçlarıdır; bu bir benzetmedir; sanki onun ard ardalığı ve yerin üstüne yükselişi sebebiyle **الطَّرِيق**’e benzetilmiştir. A‘şâ dedi:
Ve her **أحوَى**; **كجِذْعِ الطَّريقِ** gibi *** avluyu süsler; ne zaman ki ayakta durdu([25])
Ve ondan [**ريشٌ**([26])] **طِراق**; eğer bir kısmı bir kısmı üzerine **تطارق** etmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı; eğer binitleri olmaksızın yaya geldilerse; sanki onlardan her biri, ayak izinin iziyle, önden geçenin izini yamıyor gibidir. Ve denilir: develer bir **طَرْقَة** üzere geldi; ve bir **خُفّ** üzere; bu, onların *izleriyle başkasının izlerini yamaması* diye zikrettiğimizdir. Ve kadın iki **طَرْقَتينِ** kınalandı; eğer kınayı tekrar ettiyse; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor gibidir. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler; derler ki: kadın doğumda **طَرَّقت** etti; sanki doğana bir yol yaptı. Ve denilir — o birincisidir — **طَرَّقت** denilmez; ancak çocuğun yarısı çıktıktan sonra bir miktar tutulup sonra çıktığında. Sen([27]) dersin: **طرّقت** etti; sonra kurtuldu.

Ve buna benzeyen şeylerdendir onların sözü: **طَرَّقت القطاة**; eğer yumurtası ona zor geldiyse; göğsünün önüyle yeri eşeledi.

(**طرم**) **الطاء** ve **الراء** ve **الميم**; birikmiş bir şeyin üst üste yığılmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Derler ki: **الطُّرَامة**([28]): dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler ki: **الطِّرْم**([29]): bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.

(**طري**) **الطاء** ve **الراء** ve illetli harf; incelik ve yeniliğe delâlet eden sahih bir asıldır. **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondan: **أَطْرَيْتُ** falanı; bu, onda olanın en güzeliyle onu övdüğünde olur.

Eğer hemzelenirse denilir: **طرَأَ** falan; eğer ortaya çıktıysa. Bunu ibdâl babından sayıyorum; asıl ancak **دَرَأ**’dır; ve zikredilmiştir.

(**طرب**) **الطاء** ve **الراء** ve **الباء**; sahih bir asıldır. Derler ki: **الطّرَب**; şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden bir hafifliktir. Ve inşâd ederler:
Ve dediler: **طرِبْتَ**; ben dedim: hayır *** soğukkanlı, açık **الطَّرَب**’den ağlar mı
Ve Nâbiga Benî Câ‘de dedi:
Ve beni onların ardından **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın âşığın **طرَب**’ı gibi yahut deli gibi([30])
Dediler ki: sesinde **طرَّب** etti; eğer onu uzattıysa. Ve o, birincidendir. Ve kerîm kimse **طَروبٌ**’dur. Ve bu babdan şâz olan şey: **المَطَارِب**; o, dar, dağınık yollardır. Ve onu([31]) ibdâl babından görüyorum; sanki **مدارب**’dir; **الدَّرْب**’ten türemiştir.

Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözü: onun gevşek meme olduğu; ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağanın sesi; bunların hepsi ve benzerleri bir sözdür.

(**طرث**) **الطاء** ve **الراء** ve **الثاء**; sahih bir kelimedir; ve o **الطَُّـَرثُوث**([32])’tur; ve o bir bitkidir.

(**طرح**) **الطاء** ve **الراء** ve **الحاء**; bir şeyi atmaya ve bırakmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **طَرَحَ** şeyi; onu **يطرحُه**; **طرحا**. Ondan **الطَّرَح**: uzak yer([33]). Ve **طَرَحتِ النَّوَى** falanı her **مَطرَحٍ** ile; eğer onu uzaklaştırdı ve onu attıysa. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **تطرَحَ النَّوى** olmadan önce *** bizi bir **مَطْرَحاً**a (atmadan) yahut onu giderecek bir ayrılıktan önce
Ve denilir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzak olan. Babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkımları uzun. **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. **قوسٌ طَروح**: oka şiddetli itişi olan. Kıyas hepsinde birdir.

(**طرد**) **الطاء** ve **الراء** ve **الدال**; uzaklaştırmaya delâlet eden tek sahih asıldır. Denilir: onu **طردْتهُ**; **طرداً**. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّدَه**; eğer onu beldesinden çıkardıysa. Ve **الطَّرْد**: avı alma işini yürütmektir. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve **مُطارَدَة الأقرانِ**: bazılarının bazısını birbirine yüklemesi; ve bu, şu bunun peşine düşer diye adlandırılmıştır. Ve **المِطْرَد**: küçük mızrak. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة** denilir([34]). Ve denilir: şey **اطَّرد** etti; **اطراداً**; eğer bir kısmı bir kısmını takip ettiyse; ancak bu, benzetme olarak söylenmiştir; sanki birincisi ikincisini kovuyor gibidir. Ondan onun sözü:
Mezheplerin **كاطِّراد**’ı gibi bir resmi tanır mısın *** Umre’ye; bir binicinin durduğu yerden başka; ıssız([35])
Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burundur. Ali b. İbrahim el-Kattân bize inşâd etti; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**; aktığında *** [yorgunluktan sonra iki yan; bir yaban arısının([36]) ve **واطرَدَ**]
**واطرَدَ** iş: doğruldu. Ve her uzayan şey; bu onun kıyasıdır. Denilir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**: onu uzat. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريد**’idir. Bu bir benzetmedir; sanki onu kovmuş ve onu takip etmiş([37]) gibidir; ve **طريد** “**طارِد**” manasındadır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطرد: هو الإزعاج والإبعاد على سبيل الاستخفاف، يقال: طردته، قال تعالى: ﴿ويا قوم من ينصرني من الله إن طردتهم﴾ [هود/30]، ﴿ولا تطرد الذين﴾ [الأنعام/52]، ﴿وما أنا بطارد المؤمنين﴾ [الشعراء/114]، ﴿فتطردهم فتكون من الظالمين﴾ [الأنعام/52]، ويقال: أطرده السلطان، وطرده: إذا أخرجه عن بلده، وأمر أن يطرد من مكان حله. وسمي ما يثار من الصيد: طردا وطريدة. ومطاردة الأقران: مدافعة بعضهم بعضا، والمطرد: ما يطرد به، واطراد الشيء متابعة بعضه بعضا.

##### Türkçe

- **الطرد**: o, hafife alma yoluyla rahatsız etme ve uzaklaştırmadır; denilir: **طردته** (onu kovdum). Yüce Allah dedi ki: ﴿ويا قوم من ينصرني من الله إن طردتهم﴾ [هود/30], ﴿ولا تطرد الذين﴾ [الأنعام/52], ﴿وما أنا بطارد المؤمنين﴾ [الشعراء/114], ﴿فتطردهم فتكون من الظالمين﴾ [الأنعام/52]. Ve denilir: **أطرده السلطان** (sultan onu kovdu). Ve **طرده**: onu memleketinden çıkardığı zaman; ve, konakladığı yerden kovulmasını emretti. Ve avdan kaldırılan şeye **طردا** ve **طريدة** adı verildi. Ve **مطاردة الأقران**: onların bazısının bazısını defetmesidir. Ve **المطرد**: onunla kovulan şeydir. Ve **اطراد الشيء**: onun bazısının bazısını takip etmesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ر د
طرده طرداً وطراً وطرده وأطرده‏:‏ أبعده ونحاه وهو شريد طريد ومشرد مطرد‏.‏
وطرد العدو طريدة وطرائد وهي النعم يغير عليها فيطردها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خرج يطرد حمر الوحش أي يصيدها‏.‏
وبيده مطرد‏:‏ رمح قصير يطعنها به وبأيديهم المطارد والرايات‏.‏
قال الراعي‏:‏ ولولا الفرار كل يوم وقيعة لنالتك زرق من مطاردنا الحمر وقال أبياتاً في الطرد أي في الصيد‏.‏
وهذه من طرديات فلان‏.‏
والريح تطرد الحصى والسفا‏:‏ تعصف به‏.‏
وطردت بصري في أثر القوم‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ والقيعان تطرد السراب أي يطرد فيها كما يطرد الماء ويمور‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كأنه والرهاء المرت تطرده أغراس أزهر تحت الريح منقوح واطرد الماء وجدول مطرد‏.‏
وماء طرد‏:‏ تطرد فيه الدواب وتخوضه‏.‏
ورمح مطرد ومطرد الأنابيت والكعوب‏.‏
قال الأعشى‏:‏ وأجرد مطرد كالشطن وتطارد متنه‏.‏
قال جرير‏:‏ وكل رديئيّ تطارد متنه كما اختب ذئب بالمراضين لاغب وحديث وكلام مطرد‏.‏
وهذا لا يطرد في القياس‏.‏
واتبع طوارد الإبل‏:‏ متخلفاتها‏.‏
والليل والنهار طريدان‏:‏ كل واحد يطرد صاحبه‏.‏
وهو طريد أخيه‏:‏ للمولود بعده‏.‏
وفضاء طراد‏:‏ واسع وبلاد طرادة‏.‏
ويوم وشهر طراد‏:‏ تامّ‏.‏
ومرت عليه سنون طرداة‏.‏
واطردوا في المسير‏:‏ تتابعوا‏.‏
وأنشد ابن الأعرابي‏:‏ فكأن مطرد النسيم إذا جرى بعد الكلال خليتا زنبور أراد به الأنف‏.‏
وعندي طريدة من ثوب‏:‏ شقّة مستطيلة‏.‏
وثوب طرائد‏:‏ شبارق‏.‏
وقالت الخنساء تصثف الرياح والسحاب‏:‏ مزقاً تطردها الريا - ح كأنها خرق طرائد وفي الأرض طرائد من كلإ‏.‏
وبريَ القدح بالطريدة وهي السفن والمسفن أيضاً ما ينحت به‏.‏
وطرّد سوطه‏:‏ مّده‏.‏
وطارد قرنه وتطاردا وبينهما طراد ومطاردة وهي حمل أحدهما على صاحبه ومقاتلته وإن لم يكن ثمّ طرد كما قيل للمحاربة‏:‏ جلاد ومجالدة وإن لم تكن مسايفة‏.‏

##### Türkçe

ط ر د
Onu **طرده** olarak **طرداً** ve **وطراً** ile **وطرده** ve **أطرده**: onu uzaklaştırdı ve onu yana itti; o ise **شريد** **طريد** ve **مشرد** **مطرد**’dir.
Ve düşmanı **طرد** etti: **طريدة** ve **طرائد**; bu da, üzerine baskın yapılan ve böylece sürülüp kovalanan davarlardır.
Mecazdan: çıktı, **يطرد حمر الوحش**; yani onları avlar.
Ve elinde **مطرد** vardır: kısa bir mızrak; onunla onları dürter; ve ellerinde **المطارد** ve sancaklar vardır.
**الراعي** dedi: “Ve eğer her gün kaçış ve bir vuruşma olmasaydı, bizim kızıllarımızdan **مطارد**’dan olan maviler sana erişirdi”; ve **الطرد** hakkında, yani av hakkında beyitler söyledi.
Ve bu, falanın **طرديات**’ındandır.
Ve rüzgâr **تطرد الحصى والسفا**: onu şiddetle savurur.
Ve kavmin izinde bakışımı **طردت**.
**ذو الرمة** dedi: ve **القيعان** **تطرد السراب**; yani onda, suyun sürülüp kovalandığı ve dalgalandığı gibi sürülüp kovalanır.
**ذو الرمة** dedi: “Sanki o, ve **الرهاء** (ıslak toprak) **المرت** (düzlenmiş) onu **تطرده**; rüzgâr altında arıtılmış, parlak renkli fidanlar.” Ve su **اطرد** olur; ve **جدول مطرد** (akışı sürüp giden bir dere).
Ve **ماء طرد**: içinde binek hayvanları sürülüp kovalanır ve ona dalıp geçer.
Ve **رمح مطرد** ve **مطرد الأنابيت والكعوب**.
**الأعشى** dedi: “Ve çıplak (pürüzsüz) bir **مطرد** (mızrak) ip gibi; ve sırtı **تطارد**.”
**جرير** dedi: “Ve her kötü (kimse) sırtı **تطارد**; tıpkı yorgun bir kurdun, hastalıklarla zayıflamışlara sokulması gibi.” Ve **حديث** ve **كلام مطرد**.
Ve bu, kıyasta **لا يطرد**.
**طوارد الإبل**’i izledi: onların geride kalanları.
Ve gece ile gündüz **طريدان**’dır: her biri arkadaşını sürüp kovalar.
Ve o, kardeşinin **طريد**’idir: ondan sonra doğan için.
Ve **فضاء طراد**: geniştir; ve **بلاد طرادة**.
Ve **يوم** ve **شهر طراد**: tamdır.
Ve onun üzerinden **سنون طرداة** geçti.
Ve yürüyüşte **اطردوا**: peş peşe geldiler.
Ve **ابن الأعرابي** inşad etti: “Sanki esinti **مطرد**’i, yorgunluktan sonra akıp gittiğinde, iki **زنبور** (arı) boşluğu”; bununla burunu kastetti.
Ve bende elbiseden bir **طريدة** vardır: uzunlamasına bir parça.
Ve **ثوب طرائد**: **شبارق**.
Ve **الخنساء** rüzgârları ve bulutu vasfederek dedi: parçalar; rüzgârlar onları **تطردها**; sanki onlar **خرق طرائد**; ve yerde ottan **طرائد** vardır.
Ve oku yontmak **بالطريدة** iledir; o **السفن**’dir; ve **المسفن** de, onunla yontulan şeydir.
Ve kamçısını **طرّد**: onu uzattı.
Ve boynuzdaşıyla **طارد**; ve ikisi **تطاردا**; ve aralarında **طراد** ve **مطاردة** vardır; bu, birinin diğerini yüklenmesi ve onunla çarpışmasıdır; her ne kadar orada bir kovma bulunmasa da; nitekim savaşmaya, kılıçlaşma olmasa da, **جلاد** ve **مجالدة** denildiği gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّرْدُ: الشَّلُّ؛ طَرَدَه يَطْرُدُه طَرْداً وطَرَداً وطَرَّده؛ قال:
فأُقْسِمُ لولا أَنَّ حُدْباً تَتابَعَتْ
عليَّ، ولم أَبْرَحْ بِدَيْنٍ مُطَرَّدا
حُدْباً: يعني دَواهِيَ، وكذلك اطَّرَدَه؛ قال طريح:
أَمْسَتْ تُصَفِّقُها الجَنُوب، وأَصْبَحَتْ
زَرْقاءَ تَطَّرِدُ القَذَى بِحِباب
والطَّرِيدُ: المَطْرُودُ من الناس، وفي المحكم المَطْرُود، والأُنثى طَريدٌ وطَريدة؛ وجمعهما مَعاً طَرائِدُ. وناقة طَريدٌ، بغير هاء: طُرِدَتْ فَذُهِبَ بها كذلك، وجمعها طَرائِدُ. ويقال: طَردْتُ فلاناً فَذَهَبَ، ولا يقال فاطَّرَدَ. قال الجوهري: لا يُقالُ مِن هذا انْفَعَلَ ولا افْتَعَلَ إِلا في لغة رديئة.
والطَّرْدُ: الإِبْعَادُ، وكذلك الطَّرَدُ، بالتحريك. والرجل مَطْرُودٌ وطَريدٌ. ومرَّ فُلانٌ يَطْرُدُهم أَي يَشُلُّهم ويَكْسَو هُمْ. وطَرَدْتُ الإِبِلَ طَرْداً وطَرَداً أَي ضَمَمْتُها من نواحيها، وأَطْرَدْتُها أَي أَمرتُ بِطَرْدِها.
وفلانٌ أَطْرَدَه السلطان إِذا أَمر بإِخْراجه عن بَلَده. قال ابن السكيت: أَطْرَدْتُه إِذا صَيَّرْتَه طريداً، وطَرَدْتُه إِذا نَفَيْتَه عنك وقلتَ له: اذهب عنا. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَطْرَدْنا المُعْتَرفِينَ. يقال: أَطْرَدَه السلطانُ وطَرَدَه أَخرجه عن بَلدِه، وحَقِيقَتُه أَنه صيَّره طريداً. وطَرَدْتُ الرجل طَرْداً إِذا أَبْعَدته، وطَرَدْتُ القومَ إِذا أَتَيْتَ عليهم وجُزْتَهُم. وفي حديث قيام الليل: هو قُرْبَةٌ إِلى الله تعالى ومَطْرَدَةُ الداء عن الجَسَد أَي أَنها حالةٌ من شأْنها إِبْعادُ الداء أَو مكانٌ يَخْتَصُّ به ويُعْرَفُ، وهي مَفْعَلة من الطَّرْدِ. والطَّريدُ: الرجل يُولَدُ بعدَ أَخيه فالثاني طَريدُ الأَول؛ يقال: هو طريدُه. والليل والنهار طَريدان، كلُّ واحد منهما طريد صاحبه؛ قال الشاعر:
يُعيدانِ لي ما أَمضيا، وهما معاً
طَريدانِ لاَ يَسْتَلْهِيان قَرارِي
وبَعِيرٌ مُطَّرِدٌ: وهو المتتابع في سيره ولا يَكْبو؛ قال أَبو النجم: فَعُجْتُ مِنْ مُطَّرِدٍ مَهْديّ
وطَرَدْتُ الرجل إِذا نَحَّيْتَهُ. وأَطْرَدَ الرجلَ: جعله طَريداً ونفاه. ابن شميل: أَطرَدْتُ الرجل جعلته طريداً لا يأْمن. وطَرَدْتُه: نَحَّيْتُه ثم يَأْمَنُ. وطَرَدَتِ الكِلابُ الصَّيْدَ طَرْداً: نَحَّتْه وأَرهَقَتْه. قال سيبويه: يقال طَرَدْتُه فذهب، لا مضارع له من لفظه. والطريدة: ما طَرَدْتَ من صَيْدٍ وغيره. طَرَّادٌ: واسع يَطَّرِدُ فيه السَّرابُ. ومكان طَرَّادٌ أَي واسعٌ. وسَطْحُ طَرَّادٌ: مستو واسع؛ ومنه قول العجاج:
وكم قَطَعْنا من خِفافٍ حُمْسِ،
غُبْرِ الرِّعانِ ورِمالٍ دُهْسِ،
وصَحْصَحَانٍ قَذَفٍ كال??ُّرْسِ،
وعْرٍ، نُسامِيها بِسَيْرٍ وَهْسِ،
والوَعْسِ والطَّرَّادِ بَعْدَ الوَعْسِ
قوله نُسامِيها أَي نُغالبها. بسَيْرٍ وهْسٍ أَي ذي وَطْءٍ شديد. يقال: وهسه أَي وَطِئَه وَطْأً شديداً يَهِسُه وكذلك وعَسَه؛ وخَرَج فلان يَطْرُد حمر الوحش. والريح تَطْرُد الحصَى والجَوْلانَ على وجْه الأَرض، وهو عَصْفُها وذَهابُها بِها. والأَرضُ ذاتُ الآلِ تَطْرُد السَّرابَ طَرْداً؛ قال ذو الرمة:
كأَنه، والرَّهاءُ المَرْتُ يَطْرُدُه،
أَغراسُ أَزْهَر تحتَ الريح مَنْتوج
واطَّرَدَ الشيءُ: تَبِعَ بعضُه بعضاً وجرى. واطَّرَدَ الأَمرُ: استقامَ. واطَّرَدَتِ الأَشياءُ إِذا تَبِعَ بعضُها بعضاً. واطَّرَدَ الكلامُ إِذا تتابَع. واطَّرَدَ الماءُ إِذا تتابَع سَيَلانُه؛ قال قيس بن الخطيم:أَتَعْرِفُ رَسْماً كاطِّرادِ المَذاهِبِ
أَراد بالمَذاهب جلوداً مُذْهَبَةً بخطوط يرى بعضها في إِثر بعض فكأَنها مُتَتابعَة؛ وقولُ الراعي يصف الإِبل واتِّباعَها مواضع القطر: سيكفيكَ الإِلهُ ومُسْنَماتٌ،
كَجَنْدَلِ لُبْنَ، تَطّرِدُ الصِّلالا
أَي تَتَتابَعُ إِلى الارَضِين الممطورة لتشرب منها فهي تُسْرِعُ وتَسْتَمرُّ إِليها، وحذَفَ فأَوْصَلَ الفعل وأَعْمَلَه.
والماءُ الطَّرِدُ: الذي تَخُوضه الدوابُّ لأَنها تَطَّرِدُ فيه وتدفعه أَي تتتابع. وفي حديث قتادة في الرجل يَتَوَضَّأُ بالماءِ الرَّمَلِ والماءِ الطَّرِدِ؛ هو الذي تَخُوضه الدوابُّ.
ورَمْلٌ مُتَطارِد: يَطْرُدُ بعضُه بعضاً ويتبعه؛ قال كثير عزة: ذَكَرتُ ابنَ ليْلى والسَّماحَةَ، بعدَما
جَرَى بينَنا مُورُ النَّقَا المُتطَارِد
وجَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ: سريعُ الجَرْيَة. والأَنهارُ تطَّرِدُ أَي تَجْري. وفي حديث الإِسراء: وإِذا نَهْران يَطَّرِدان أَي يَجْرِيان وهما يَفْتَعِلان. وأَمرٌ مُطَّردٌ: مستقيم على جهته.
وفلان يَمْشي مَشْياً طِراداً أَي مستقيماً.
والمُطارَدَة في القتال: أَن يَطْرُدَ بعضُهم بعضاً. والفارس يَسْتَطْرِدُ لِيَحْمِلَ عليه قِرْنُه ثم يَكُرُّ عليه، وذلك أَنه يَتَحَيَّزُ في اسْتِطْرادِه إِلى فئته وهو يَنْتَهِزُ الفُرْصة لمطاردته، وقد اسْتَطْرَدَ له وذلك ضَرْب من المَكِيدَة. وفي الحديث: كنت أُطارِدُ حيَّةً أَي أَخْدَعُها لأَصِيدَها؛ ومنه طِرادُ الصَّيْد. ومُطارَدَة الأَقران والفُرْسان وطِرادُهم: هو أَن يَحْمِلَ بعضهم على بعض في الحرب وغيرها. يقال: هم فرسان الطِّرادِ.
والمِطْرَدُ: رُمْحٌ قصير تُطْعَنُ به حُمُر الوحش؛ وقال ابن سيده: المِطْرَد، بالكسر، رمح قصير يُطْرَد به، وقيل: يُطْرَد به الوحش. والطِّرادُ: الرمح القصير لأَن صاحبه يُطارِدُ به. ابن سيده: والمِطْرَدُ من الرمح ما بين الجُبَّةِ والعالية.
والطَّرِيدَةُ: ما طَرَدْتَ من وحش ونحوه. وفي حديث مجاهد: إِذا كان عند اطِّراد الخيل وعند سَلِّ السيوف أَجزأَ الرجلَ أَن تكون صلاتُهُ تكبيراً. الاضْطِرادُ: هو الطِّرادُ، وهو افتِعالٌ، من طِرادِ الخَيْل، وهو عَدْوُها وتتابعها، فقلبت تاء الافتعال طاء ثم قلبت الطاء الأَصلية ضاداً. والطَّريدة: قَصَبَة فيها حُزَّة تُوضَع على المَغازِلِ والعُودِ والقِداح فَتُنْحَتُ عليها وتُبْرَى بها؛ قال الشماخُ يصف قوساً:
أَقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْأَها،
كما قَوَّمَت ضِغْنَ الشَّمُوسِ المَهامِزُ
أَبو الهيثم: الطَّرِيدَةُ السَّفَن وهي قَصَبة تُجَوَّفُ ثم يُغْفَرُ منها مواضع فَيُتَّبَعُ بها جَذْب السَّهْم. وقال أَبو حنيفة: الطَّرِيدَة قِطْعَةُ عُودٍ صغيرة في هيئة المِيزابِ كأَنها نصف قَصَبة، سَعَتُها بقدر ما يَلزمُ القَوْسَ أَو السَّهْمَ. والطَّرِيدَةُ: الخِرْقَة الطويلة من الحرير. وفي حديث مُعاوية: أَنه صَعِدَ المنبر وبيده طَرِيدَةٌ؛ التفسير لابن الأَعرابي حكاه الهرويّ في الغريبين. أَبو عمرو: الجُبَّةُ الخِرْقَة المُدَوَّرَة، وإِن كانت طويلة، فهي الطَّرِيدَة. ويقال للخِرْقَة التي تُبَلُّ ويُمْسَحُ بها التَّنُّورُ: المِطْرَدَةُ والطَّرِيدَة. وثَوْبٌ طَرائد، عن اللحياني، أَي خَلَقٌ. ويوم طَرَّادٌ ومُطَرَّدٌ: كاملٌ مُتَمَّم؛ قال:
إِذا القَعُودُ كَرَّ فيها حَفَدَا
يَوْماً، جَديداً كُلَّه، مُطَرَّدا
ويقال: مَرَّ بنا يومٌ طَرِيدٌ وطَرَّادٌ أَي طويلٌ. ويومٌ مُطَرَّدٌ أَي طَرَّادٌ؛ قال الجوهري: وقول الشاعر يصف الفرس:
وكأَنَّ مُطَّرِدَ النَّسِيم، إِذا جرى
بَعْدَ الكَلالِ، خَلِيَّتَا زُنْبُورِ
يعني به الأَنْفَ.
والطَّرَدُ: فِراخُ النحلِ، والجمع طُرُود؛ حكاه أَبو حنيفة. والطَّرِيدَةُ: أَصلُ العِذْق. والطَّرِيدُ: العُرْجُون.
والطَّرِيدَةُ: بُحَيْرَةٌ من الأَرضِ قلِيلَة العَرْضِ إِنما هي طَريقَة. والطَّرِيدَةُ: شُقَّةٌ من الثَّوب شُقَّتْ طولاً. والطَّرِيدَة: الوَسيقَة من الإِبل يُغِيرُ عليها قومٌ فَيَطْرُدُونها؛ وفي الصحاح: وهو ما يُسْرَقُ من الإِبل. والطَّرِيدَة: الخُطَّة بين العَجْبِ والكاهِلِ؛ قال أَبو خراش:
فَهَذَّبَ عنها ما يَلي البَطْنَ، وانْتَحَى
طَرِيدَةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وكاهِلِ
والطَّريدَةُ: لُعْبَةُ الصِّبْيانِ، صِبْيانِ الأَعراب، يقال لها المَاسَّةُ والمَسَّةُ، وليست بِثَبَت؛ وقال الطِّرِمَّاح يَصِفُ جَواري أَدرَكْنَ فَتَرَفَّعْن عن لَعِب الصّغار والأَحداث:
قَضَتْ من عَيَافٍ والطَّريدَةِ حاجةً،
فهُنَّ إِلى لَهْوِ الحديث خُضُوعُ
وأَطْرَدَ المُسابِقُ صاحِبَه: قال له إِن سَبَقْتَني فلك عليّ كذا. وفي الحديثِ: لا بأْسَ بالسِّباق ما لم تُطْرِدْه ويُطْرِدْك. قال الإِطْرادُ أَن تقولَ: إِن سَبَقْتَني فلك عليّ كذا، وإِن سَبَقْتُكَ فلي عليك كذا. قال ابن بُزُرج: يقال أَطْرِدْ أَخاك في سَبَقٍ أَو قِمارٍ أَو صِراعٍ فإِن ظَفِرَ كان قد قضى ما عليه، وإِلا لَزِمَه الأَوَّلُ والآخِرُ. ابن الأَعرابي: أَطْرَدْنا الغَنَم وأَطْرَدْتُمْ أَي أَرْسَلْنا التُّيوس في الغنم. قال الشافعي: وينبغي للحاكم إِذا شَهِدَ الشهودُ لرجل على آخر أَن يُحْضِرَ الخَصْم، ويَقْرأَ عليه ما شهدوا به عليه، ويُنْسِخَه أَسماءَهم وأَنسابهم ويُطْرِدَه جَرْحَهم فإِن لم يأْتِ به حَكَمَ عليه؛ قال أَبو منصور: معنى قوله يُطْرِدَه جرحهم أَن يقول له: قد عُدِّلَ هؤُلاءِ الشهودُ، فإِن جئتَ بجرحهم وإِلا حَكَمْتُ عليك بما شهدوا به عليك؛ قال: وأَصله من الإِطْرادِ في السِّباق وهو أَن يقول أَحد المتسابقين لصاحبه: إِن سبقْتني فلك عليّ كذا، وإِن سَبَقْتُ فلي عليك كذا، كأَنَّ الحاكم يقول له: إِن جئت بجرح الشُّهودِ وإِلا حكمت عليك بشهادتهم. وبنو طُرُودٍ: بَطْن وقد سَمَّتْ طَرَّاداً ومُطَرِّداً.

##### Türkçe

**الطَّرْدُ**: felç; **طَرَدَه يَطْرُدُه طَرْداً وطَرَداً**
ve **طَرَّده**; dedi ki:
“Yemin ederim, eğer **حُدْباً** ardı ardına
üzerime gelmiş olmasaydı ve ben bir borçla **مُطَرَّدا** olarak kalmış olmasaydım”
**حُدْباً**: yani belâlar; ve yine **اطَّرَدَه**; **طريح** dedi ki:
“Güney rüzgârı onu alkışlatır hâle geldi, sabahladı da
mavi (bulut), kabarcıklarla çöpü **تَطَّرِدُ** eder”

**والطَّرِيدُ**: insanlardan kovulmuş olan; **المحكم**’de: kovulmuş olan; dişisi:
**طَريدٌ** ve **طَريدة**; ikisinin birlikte çoğulu **طَرائِدُ**. Ve **ناقة طَريدٌ**, ه’siz: **طُرِدَتْ**
böylece onunla götürüldü; çoğulu **طَرائِدُ**. Ve denir: **طَردْتُ** falancayı da gitti,
ve “**فاطَّرَدَ**” denmez. **الجوهري** dedi ki: Bundan **انْفَعَلَ** da denmez,
**افْتَعَلَ** da; ancak kötü bir dilde.

**والطَّرْدُ**: uzaklaştırma; ve yine **الطَّرَدُ**, harekeli (tahrîk ile). Adam **مَطْرُودٌ**
ve **طَريدٌ**. Ve falan, onları **يَطْرُدُهم** olarak geçti; yani onları felç eder ve onları örter.
Ve develeri **طَرْداً وطَرَداً** **طَرَدْتُ**; yani onları yanlarından topladım; ve **أَطْرَدْتُها**:
yani onların **طَرْد** edilmesini emrettim.

Ve falan, sultan onu **أَطْرَدَه**: onu beldesinden çıkarmayı emrettiği zaman. **ابن السكيت** dedi ki:
Onu **أَطْرَدْتُ**: onu **طريد** kıldığım zaman; onu **طَرَدْتُ**: seni kendinden sürdüğün zaman
ve ona “bizden git” dediğin zaman. **عمر**’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: **أَطْرَدْنا**
**المُعْتَرفِينَ**. Denir: Sultan onu **أَطْرَدَه** ve onu **طَرَدَه**: onu beldesinden çıkardı; bunun hakikati,
onu **طريد** kılmış olmasıdır. Adamı **طَرْداً** **طَرَدْتُ**: onu uzaklaştırdığım zaman; ve kavmi **طَرَدْتُ**:
onların üzerine geldiğin ve onları aştığın zaman. Gece namazı hadîsinde: o, Allah Teâlâ’ya bir قربه
ve hastalığın bedenden **مَطْرَدَةُ**’sidir; yani onun hâli, hastalığı uzaklaştırmaktır; yahut ona mahsus olup bilinen bir mekândır;
ve o, **الطَّرْدِ**’den **مَفْعَلة**’dir. **والطَّريدُ**: adam, kardeşinden sonra doğar; ikinci, birincinin **طَريدُ**’idir;
denir: o onun **طريدُه**’dur. Gece ve gündüz iki **طَريدان**dır; her biri ötekinin **طريد**’idir; şair dedi ki:
“İkisi bana, geçirdiklerini geri getirir; ikisi birlikte
iki **طَريدان**dır; kararımı oyalamazlar.”

Ve **بَعِيرٌ مُطَّرِدٌ**: yürüyüşünde ardı ardına giden ve sendelemeyen; **أَبو النجم** dedi ki:
“Bir **مُطَّرِدٍ** **مَهْديّ**’den saptım.”

Adamı **طَرَدْتُ**: onu uzaklaştırdığın zaman. Adamı **أَطْرَدَ**: onu **طَريداً** kıldı
ve sürdü. **ابن شميل**: Adamı **أَطرَدْتُ**: onu güven içinde olmayan bir **طَريداً** kıldım. Onu **طَرَدْتُ**:
onu uzaklaştırdım, sonra güvende olur. Köpekler avı **طَرْداً** **طَرَدَتِ**: onu uzaklaştırdı
ve onu yordu. **سيبويه** dedi ki: “Onu **طَرَدْتُ** da gitti” denir; lafzından bir muzâri‘i yoktur.
**والطريدة**: avdan ve başkasından kovduğun şey. **طَرَّادٌ**: içinde serabın yayıldığı geniş (yer).
Ve **مكان طَرَّادٌ**: yani geniş. **سَطْحُ طَرَّادٌ**: düz, geniş; ondan **العجاج**’ın sözü:
“Nice keskin, sert (develer)den kestik,
tozlu tepelerden ve yumuşak kumlardan,
ve kalkan gibi sert bir düzlükten,
engebeli (yerden); onları gizli bir yürüyüşle alt ederiz,
ve yumuşak kumdan ve **الطَّرَّادِ**’dan, yumuşak kumdan sonra.”
Onun “**نُسامِيها**” sözü: yani onlarla mücadele ederiz. “**بسَيْرٍ وَهْسٍ**”: yani şiddetli basış sahibi (yürüyüşle). Denir:
Onu **وهسه**: yani onu şiddetli bir basışla bastı, onu **يَهِسُه**; ve yine onu **وعَسَه**. Ve falan çıktı,
yaban eşeklerini **يَطْرُد**. Rüzgâr, çakılı ve **الجَوْلانَ**’ı yer yüzünde **تَطْرُد** eder; bu, onun savurması ve onları götürmesidir.
Seraplı yer, serabı **طَرْداً** **تَطْرُد** eder; **ذو الرمة** dedi ki:
“Sanki o, ve ince kum, onu **يَطْرُدُه** ederken,
rüzgâr altında örülmüş parlak bir fidan dikimleridir.”

**واطَّرَدَ الشيءُ**: onun bir kısmı bir kısmını izledi ve aktı. **واطَّرَدَ الأَمرُ**:
doğruldu. Eşyalar **اطَّرَدَتِ**: bir kısmı bir kısmını izlediği zaman. Söz **اطَّرَدَ**:
ard arda geldiği zaman. Su **اطَّرَدَ**: akışı ard arda geldiği zaman; **قيس بن الخطيم** dedi ki:
“Mezheplerin **كاطِّرادِ**’ı gibi bir iz tanır mısın?”
**المَذاهِب** ile, çizgilerle yaldızlanmış deriler kastetti; bir kısmı bir kısmının ardından görülür; sanki ard arda gelmiş gibidir;
ve çoban’ın, develeri ve yağmur yerlerini izleyişlerini vasfeden sözü:
“Allah sana yetecektir; ve hörgüçler,
süt taşı gibi; **تَطّرِدُ** eder **الصِّلالا**.”
Yani yağmur görmüş topraklara ard arda giderler ki ondan içsinler; böylece ona doğru hızlanır
ve ona doğru sürer; (şair) hazfetti de fiili ulaştırdı ve onu amel ettirdi.

**والماءُ الطَّرِدُ**: binek hayvanlarının içine daldığı su; çünkü onlar onda **تَطَّرِدُ** eder ve onu iter;
yani ard arda gelirler. **قتادة**’nin, kum suyu ile **الماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alan adam hakkındaki hadisinde:
o, binek hayvanlarının içine daldığı sudur.

**ورَمْلٌ مُتَطارِد**: bir kısmı bir kısmını kovar ve onu izler; **كثير عزة** dedi ki:
“İbn Leylâ’yı ve cömertliği hatırladım; aramızda
**النَّقَا المُتطَارِد**’in dalgalanması aktıktan sonra.”

**وجَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ**: akışı hızlı. Nehirler **تطَّرِدُ**: yani akar.
İsrâ hadîsinde: “Ve iki nehir, **يَطَّرِدان**” yani akarlar; ve ikisi **يَفْتَعِلان**dır.
**وأَمرٌ مُطَّردٌ**: yönü üzere düzgün.

Ve falan, **مَشْياً طِراداً** yürür: yani dosdoğru.

Savaşta **المُطارَدَة**: onların bir kısmının bir kısmını kovmasıdır. Süvari, rakibi üzerine hücum etsin diye **يَسْتَطْرِدُ**, sonra ona tekrar döner;
bu, onun **اسْتِطْرادِه**’inde kendi topluluğuna doğru çekilmesidir; o, onu kovalamak için fırsatı kollarken;
ve ona **اسْتَطْرَدَ**; bu, hileden bir türdür. Hadiste: “Bir yılanı **أُطارِدُ** ediyordum” yani
onu avlamak için onu aldatıyordum; ondan **طِرادُ الصَّيْد**. Akranların ve süvarilerin **مُطارَدَة**’si ve onların **طِرادُ**’ı:
savaşta ve başkasında, bir kısmının bir kısmına hücum etmesidir. Denir: onlar **فرسان الطِّرادِ**’dır.

**والمِطْرَدُ**: yaban eşeklerine saplanan kısa mızrak. **ابن سيده** dedi ki:
**المِطْرَد** (kesre ile): kendisiyle kovalanan kısa mızrak; ve denildi ki: kendisiyle vahşi hayvan kovalanır.
**والطِّرادُ**: kısa mızrak; çünkü sahibi onunla kovalar. **ابن سيده**: mızraktan **المِطْرَدُ**,
**الجُبَّةِ** ile **العالية** arasındaki kısımdır.

**والطَّرِيدَةُ**: vahşiden ve benzerinden kovduğun şey. **مجاهد**’in hadisinde:
Atların **اطِّراد**’ı sırasında ve kılıçların çekilmesi sırasında, adam için namazının tekbir olması yeterlidir.
**الاضْطِرادُ**: o, **الطِّرادُ**’dır; ve o, **افتِعالٌ**dır; atların **طِرادِ**’ından; o, onların koşması ve ard arda gelmesidir;
böylece **افتعال**’ın ت’si ط’ya çevrildi, sonra aslî ط, ض’ye çevrildi.

**والطَّرِيدَة**: içinde bir çentik bulunan bir kamış; iğlere, çubuğa ve ok şaftlarına konur; onun üzerinde yontulur ve onunla yontulup düzeltilir;
**الشماخُ** bir yayı vasfederek dedi ki:
“**الثِّقافُ** ve **الطَّرِيدَةُ** onun eğriliğini doğrulttu,
nasıl ki mahmuzlar, huysuz (devenin) kinini doğrulttu.”

**أَبو الهيثم**: **الطَّرِيدَةُ** **السَّفَن**’dir; o, içi oyulan bir kamıştır; sonra ondan yerler oyulur; onunla okun çekişi izlenir.
**أَبو حنيفة** dedi ki: **الطَّرِيدَة** küçük bir ağaç parçasıdır; oluk biçiminde; sanki kamışın yarısı gibidir; genişliği,
yaya yahut oka gereken kadardır. **والطَّرِيدَةُ**: ipekten uzun bez parçası. **مُعاوية** hadîsinde:
minbere çıktı ve elinde bir **طَرِيدَةٌ** vardı; tefsir, **ابن الأَعرابي**’ye aittir; **الهرويّ** onu **الغريبين**’de nakletti.
**أَبو عمرو**: **الجُبَّةُ** yuvarlak bez parçasıdır; uzun olsa da; o, **الطَّرِيدَة**’dir. Ve denir:
ıslatılan ve onunla tandır silinen bez parçasına: **المِطْرَدَةُ** ve **الطَّرِيدَة**.

**وثَوْبٌ طَرائد**: **اللحياني**’den; yani eski, yıpranmış. Ve **يوم طَرَّادٌ** ve **مُطَرَّدٌ**: tam, tamamlanmış; dedi ki:
“**القَعُودُ** onda tekrar tekrar döndüğü zaman,
bir gün; bütünüyle yeni; **مُطَرَّدا**.”
Ve denir: bize uzun bir gün geçti: **يومٌ طَرِيدٌ** ve **طَرَّادٌ**. Ve **يومٌ مُطَرَّدٌ**: yani **طَرَّادٌ**; **الجوهري** dedi ki:
Şairin, atı vasfederek sözü:
“Ve sanki, esinti **مُطَّرِدَ** iken, aktığı zaman,
yorgunluktan sonra, iki zünbûr (arı) salıverişidir.”
Bununla burnu kastediyor.

**والطَّرَدُ**: arı yavruları; çoğulu **طُرُود**; **أَبو حنيفة** nakletti.
**والطَّرِيدَةُ**: salkımın aslı. **والطَّرِيدُ**: hurma salkım sapı (**العُرْجُون**).

**والطَّرِيدَةُ**: yerden, eni az bir gölcük; ancak o bir yol gibidir. **والطَّرِيدَةُ**: elbiseden, boyuna yarılmış bir parça.
**والطَّرِيدَة**: develerden bir **الوَسيقَة**; bir kavim ona baskın yapar da onu **يَطْرُدُونها**; **الصحاح**’ta: o,
develerden çalınan şeydir. **والطَّرِيدَة**: sağrı ile omuz başı arasındaki çizgi; **أَبو خراش** dedi ki:
“Onun karnına bitişik olanı ondan inceltti; ve yöneldi
sağrı ile omuz başı arasında bir sırt **طَرِيدَة**’sine.”

**والطَّريدَةُ**: çocukların oyunu; bedevî çocuklarının; ona **المَاسَّةُ** ve **المَسَّةُ** denir; sağlam değildir.
**الطِّرِمَّاح** cariyeleri vasfederek—küçüklerin ve gençlerin oyunundan yetişip yükseldiler—dedi ki:
“**عَيَافٍ**’tan ve **الطَّريدَةِ**’den bir ihtiyacı giderdi,
artık onlar, söz eğlencesine boyun eğicidir.”

Yarışçı, arkadaşını **أَطْرَدَ**: ona dedi ki: “Eğer beni geçersen, bende sana karşı şu vardır.”
Hadiste: “Yarışta sakınca yoktur; onu **تُطْرِدْه** etmedikçe ve o da seni **يُطْرِدْك** etmedikçe.”
Dedi ki: **الإِطْرادُ**: “Eğer beni geçersen, bende sana karşı şu vardır; ve eğer seni geçersem, sende bana karşı şu vardır” demendir.
**ابن بُزُرج** dedi ki: Denir: Bir yarışta yahut kumarda yahut güreşte kardeşini **أَطْرِدْ** et;
eğer galip gelirse, üzerindekini ödemiş olur; değilse, birincisi ve sonuncusu ona lâzım olur.

**ابن الأَعرابي**: Koyunları **أَطْرَدْنا** ettik ve siz de **أَطْرَدْتُمْ** ettiniz: yani
teke(leri) koyunların içine saldık. **الشافعي** dedi ki: Hâkime yaraşır: şahitler bir adamın lehine bir başkasına karşı şahitlik ettikleri zaman,
hasmı getirmesi; onların onun aleyhine şahitlik ettiklerini ona okuması; onların isimlerini ve neseblerini ona yazdırması;
ve onların cerhini ona **يُطْرِدَه** etmesi; eğer onu getirmezse, onun aleyhine hükmetmesi.
**أَبو منصور** dedi ki: Onun “onların cerhini ona **يُطْرِدَه** etmesi” sözünün manası: ona “Bu şahitler tezkiye edildi;
eğer onların cerhini getirirsen (getir), yoksa aleyhine hükmederim” demesidir. Dedi ki: Aslı, yarıştaki **الإِطْراد**’dandır;
o da iki yarışçıdan birinin arkadaşına: “Eğer beni geçersen, bende sana karşı şu vardır; ve eğer ben geçersem, sende bana karşı şu vardır” demesidir;
sanki hâkim ona der ki: “Eğer şahitlerin cerhini getirirsen (getir), yoksa onların şahitliğiyle aleyhine hükmederim.”

Ve **بنو طُرُودٍ**: bir kabile koludur; ve **طَرَّاداً** ve **مُطَرِّداً** diye adlandırmıştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ر د * * طَرَدَهُ * أبعده من باب نصر و * طَرَداً * أيضا بفتحتين ويقال * طَرَدَهُ * فذهب ولا يقال فيه انفعل ولا افتعل إلا في لغة رديئة وهو * مَطْرودٌ * و * طَرِيدٌ * و * أطْرَدَهُ * السلطان بالألف أمر بإخراجه من بلده قال بن السكيت * أطْرَد * الرجل غيره صيَّره * طَرِيداً * و * طَرَدَهُ * نفاه عنه وقال له اذهب عنا و * اطَّرَدَ * الشيء * اطِّراداً * تبع بعضه بعضا وجرى تقول * اطَّرَد * الأمر أي استقام والأنهار * تَطَّرِدُ * أي تجري

##### Türkçe

* ط ر د * **طَرَدَهُ**: onu uzaklaştırdı; باب نصر’dan; ve **طَرَداً** da (iki fetha ile) ayrıca. Ve denir: **طَرَدَهُ** da gitti; onda انفعل ve افتعل denmez; ancak kötü bir dilde (denir). Ve o, **مَطْرودٌ** ve **طَرِيدٌ**dur. Ve **أطْرَدَهُ** السلطان (elif ile): onu beldesinden çıkarmayı emretti. İbnü’s-Sikkît dedi: **أطْرَدَ** adam, başkasını; onu **طَرِيداً** kıldı. Ve **طَرَدَهُ**: onu ondan sürdü; ve ona “bizden git” dedi. Ve **اطَّرَدَ** şey, **اطِّراداً**: onun bir kısmı bir kısmını izledi ve aktı; dersin: **اطَّرَدَ** الأمر, yani doğruldu. Ve nehirler **تَطَّرِدُ**: yani akar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطرد بفتح فسكون ويحرك: الإبعاد والتنحية، طرده يطرده طردا وطردا، والرجل طريد ومطرود، فاطرد. قال الجوهري: لا يقال من هذا: انفعل ولا افتعل إلا في لغة رديئة. ومثله في المصباح. وقال سيبويه: طردته فذهب، لا مضارع له من لفظه، واقتصر في الأساس على انفعل. والطرد، والطرد: ضم الإبل من نواحيها طردت الإبل طردا، أي ضممتهأ من نواحيها، وأطردتها: أمرت بطردها، أي ضمها. وفي حديث قتادة: في الرجل يتوضأ بالماء الرمد والماء الطرق، بفتح فسكون، لمأ خاضته الدواب، سمي لأنها تطرد فيه وتدفعه، أي تتتابع. والرمد: الذي تغير لونه حتى صار على لون الرماد. والطرد، بالتحريك: مزاولة الصيد، طردت الكلاب الصيد طردا: نحته وراهقته. وعن ابن السكيت: طردته: نفيته ع،ي وقلت له: اذهب فذهب ولا يقال: فانطرد، كما سبق. والطريد: العرجون، وبالهاء: أصل العذق. ومن المجاز: الطريد من الأيام: الطويل التام، كالطراد، والمطرد، كشداد ومعظم، كما في نسخة أخرى، يقال: مر بنا يوم طريد وطراد، أي طويل، ويوم مطرد، أي طراد كامل متمم، قال:
  إذا القعود كر فيها حفدا                      يوما جديدا كله مطردا ومن المجاز: الطريد: الذي يولد بعدك، وأنت أيضا طريده، فالثاني طريد الأول، يقال: هو طريده. ومن المجاز: الطريدان: الليل والنهار كل واحد منهما طريد صاحبه، قال الشاعر:
  يعيدان لي ما أمضيا وهما معا                      طريدان لا يستلهيان قراري

  والطريدة: ما طردت من صيد أو غيره، والجمع الطرائد وفي بعض الأمهأت: ما طردت من وحش ونحوه. والطريدة: الوسيقة من الإبل يغير عليها قوم فيطردونها. وفي الصحاح: هو ما يسرق من الإبل.
 ومن المجاز: الطريدة: قصبة فيها حزة بضم الحاء المهملة، وتشديد الزاي، توضع على المغازل والعود والقداح، فتبرى بها وتنحت عليها، قال الشماخ يصف قوسا:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز وفي الأساس: وبري القدح بالطريدة، وهي السفن. قال أبو الهيثم: الطريدة: السفن وهي قصبة تجوف، ثم ينقر منها مواضع فيتتبع فيها جذب السهم. وقال أبو حنيفة: الطريدة: قطعة عود صغيرة في هيئة الميزاب، كأنها نصف قصبة سعتها بقدر ما يلزم القوس أو السهم.
 ومن المجاز: في الأرض طرائد من كلإ، الطريدة: بحيرة من الأرض القليلة العرض، الطريدة: بحيرة من الأرض قليلة العرض إنما هي طريقة. ومن المجاز: عندي طريدة من ثوب، وهي شقة مستطيلة، أي شقت طولا، من الحرير. وفي حديث معاوية أنه صعد المنبر وبيده طريدة، فسره ابن الأعرابي فقال: الخرقة الطويلة من الحرير. حكاه الهروي في الغريبين. وعن أبي عمرو: الجبة: الخرقة المدورة، وإن كانت طويلة، فهي الطريدة. والطريدة لعبة لصبيان الأعراب تسميها العامة المسة، بفتح الميم وتشديد السين المهملة، ويقال: الماسة، والضبطة، فإذا وقعت يد اللاعب من آخر على بدنه إما على رأسه أو كتفه فهي المسة، وإذا وقعت على الرجل فهي الأسن، بفتح فسكون وليست بثبت. وقال الطرماح يصف جواري أدركن فترفعن عن لعب الصغار والأحداث:
  قضت من عيان والطريدة حادجة                      فهن إلى لهو الحديث خضـوع وأنشد ابن دريد قول الشاعر:
  قضت من عداد والطردة حاجة                      وهن إلى أنس الحديث حقيق وفسر الطريدة بالموضع، وهو تصحيف وتغيير، نبه عليه الصاغاني، وقال: الصواب أن الطريدة لعبة معروفة، فاعرف ذلك. والطريدة: خرقة تبل ويمسح بها التنور، كالمطردة، بالكسر، نقله الصاغاني.
 ومن المجاز: الطراد والمطرد، ككتاب ومنبر: رمح قصير يطعن به حمر الوحش. وقال ابن سيده: المطرد، بالكسر: رمح قصير يطرد به، وقيل: يطرد به الوحش والطراد: الرمح القصير، لأن صاحبه يطارد به، وجمع المطرد: المطارد. وطراد، ككتان: سفينة صغيرة سريعة السير والجري، عن الصاغاني. والعامة تقول: تطريدة. ومن المجاز: الطراد من المكان: الواسع، يقال فضاء طراد، وبلاد طرادة: واسعة يطرد فيها السراب.
 ومن المجاز: الطراد من السطوح: المستوي المتسع، ومنه قول العجاج:
  وكم قطعنا من خفاف حمس
  غبر الرعان ورمال دهـس
  وصحصحان قذف كالتـرس
  وعر نساميها بسـير وهـس
  والوعس والطراد بعد الوعس

  والطراد: من يطول على الناس القراءة حتى يطردهم ومنه الحديث:  من الأئمة طرادون  أي يطردون الناس بطول قيامهم، وكثرة قراءتهم. وقد فسر أبو داوود في سننه بما قاله المصنف وقال: لا أعلم إلا ذلك. وطراد: اسم جماعة من المحدثين، وهو في الأعلام واسع. وطراد، كرمان: ع وضبطه الصاغاني: كشداد. والطردة، بالكسر: مطاردة الفارسين مرة واحدة، والمطاردة: حمل أحدهما على الآخر، كما سيأتي. وبنو طريد، وبنو مطرود: بطنان. وكذلك بنو طرود، بالضم، أما مطرود فمن بني سليم، وهو مطرود بن مالك بن عوف بن امرئ القيس، بن بهثة بن سليم، منهم عبد الله بن سيدان. والطردين بالضم فالسكون، وكسر الدال: طعام للأكراد، نقله الصاغاني. والمطردة بالفتح ويكسر: محجة الطريق، لأنه يطرد فيها، وطردتهم: أتيتهم، أي أتيت عليهم، كما في التهذيب وجزتهم. وتطريد السوط، وفي الأساس: الصوت: مده: يقال: طرد سوطك، أي مده. نقله الصاغاني. ويقال: أطرده، إذا أمر بطرده وإبعاده، أو أطرده السلطان، إذا أمر بإخراجه عن، وفي بعض النسخ من البلد وقال ابن السكيت: أطردته، إذا صيرته طريدا. وعن ابن شميل: أطردت الرجل: جعلته طريدا لا يأمن، وطردته: نحيته ثم يأمن. وأطرد المسابق صاحبه: قال له: إن سبقتني فلك علي كذا، وإن سبقتك فلي عليك كذا، وفي الحديث:  لا بأس بالسباق ما لم تطرده ويطردك  .
 ومن المجاز: مطاردة الأقران والفرسان، وطرادهم: حمل بعضهم على بعض في الحرب وغيرها، أي ولو لم يكن هناك طرد، كما قيل للمحاربة: جلاد ومجالدة، وإن لم يكن ثم مسايفة.ويقال: هم فرسان الطراد، وطارد قرنه، وتطاردا، واستطرد له، أي للقرن، ليحمل عليه ثم يكر عليه، وذلك أنه يتحيز في استطراده إلى فئته، وهو ينتهز الفرصة لمطاردته. وقد استطرد له، كأنه نوع من المكيدة. وفي الحديث كنت أطارد حية أي أخدعها لأصيدها، ومنه طراد الصيد. واطرد الأمر، وفي بعض الأمهات: الشيء، بدل الأمر: تبع بعضه بعضا وجرى. واطرد الأمر: استقام، وأمر مطرد: مستقيم على جهته، وفلان يمشي مشيا طرادا، أي مستقيما، واطرد الكلام: تتابع، والماء: تتابع سيلانه، قال قيس بن الخطيم:
  أتعرف رسما كالطراد المذاهب أراد بالمذاهب جلودا مذهبة، بخطوط يرى بعضها في إثر بعض فكأنها متتابعة.
 ومما يستدرك عليه: مر فلان يطردهم، أي يشلهم ويكسؤهم، طرده وطرده، قال:
  فأقسم لولا أن حدبا تتابعـت                      علي ولم أبرح بدين مطردا حدبا: يعني دواهي. وكذلك اطرده، قال طريح:
  أمست تصفقها الجنوب وأصبحت                      زرقاء تطرد القذى بـحـبـاب والطريد: المطرود، والأنثى: طريد وطريدة، جمعهما: طرائد. كذا في المحكم. وناقة طريد، بغير هاء، طردت فذهب بها، وجمعها: طرائد. وفي حديث قيام الليل:  هو قربة إلى الله ومطردة الداء عن الجسد  . أي أنها حالة من شأنها إبعاد الداء. وبعير مطرد: وهو المتتابع في سيره ولا يكبو، قال أبو النجم:
  فعجت من مطرد مهدي

  ومن المجاز: خرج فلان يطرد حمر الوحش، أي يصيدها. وكذلك قولهم: الريح تطرد الحصى، والأرض ذات الآل تطرد السحأب طردا. ورمل متطاريد: يطرد بعضه بعضا ويتتبعه، قال كثير عزة:
  ذكرت ابن ليلى والسماحة بعدما                      جرى بيننا مور النقا المتطارد وجدول مطرد: سريع الجرية، والأنهار تطرد، أي تجري. وفي حديث الإسراء:  وإذا نهران يطردان  أي يجريان، وهما يفتعلان. من لاطرد وفي حديث مجاهد:  إذا كان عند اضطراد الخيل وعند سل السيوف أجزأ الرجل أن تكون صلاته تكبيرا  الاضطراد: هو الطراد، وهو افتعال من طراد الخيل، وهو عدوها وتتابعها، فقلبت تاء الافتعال هاء، ثم قلبت الطاء الأصلية ضادا. وثوب طرائد، عن اللحياني، أي خلق. وفي الأساس: ثوب طريد: شبارق والطرد، محركة: فراخ النخل، والجمع: طرود، حكاه أبو حنيفة. والطريدة: الخطة بين العجب والكاهل، قال أبو خراش:
  فهذب عنها ما يلي البطن وانتحآ                      طريدة متن بين عجب وكاهل وعن ابن الأعرابي: أطردنأ الغنم، أي أرسلنا التيوس في الغنم.
 ومن المجاز: قال الشافعي: وينبغي للحاكم إذا شهد الشهود لرجل على آخر أن يحضر الخصم ويقرأ عليه ما شهدا عليه، وينسخه أسماءهم وأنسابهم، ويطرده جرحهم، فإن لم يأت به حكم عليه. قال أبو منصور: معنى قوله: يطرده جرحهم أن يقول له: قد عدل هؤلاء الشهود فإن جئت بجرحهم، وإلا حكمت عليك بما شهدوا به عليك. ومن المجاز: طردت بصري في أثر القوم، والقيعان تطرد السراب، أي يطرد فيها كما يطرد الماء. وجدول مطرد ورمح مطرد ومطرد الأنابيب والكعوب. وحديث وكلام مطرد، وذا لا يطرد في القياس. قال الصاغاني: والطرد والعكس في اصطلاح الفقهاء أن يطرد الشيء وينعكس كقولهم في حد النار: كل نار فهو جوهر مضئ محرق، وكل جوهر مضيء محرق فهو نار. واتبع طوارد الإبل: متخلفاتها. ومرت عليهم سنون طرادة. واطردوا إلى المسير: تتابعوا. ومطرود بن كعب، من شعراء الجاهلية. وقد سموا: طرادا، ككتاب منهم أبوالفوارس، نقيب النقباء، طراد بن محمد بن علي بن ثمام الزينبي، مشهور، توفي سنة 491. وكثير منهم يضبطه كشداد، وهو وهم، وقد سموا طريدا ومطردا، كزبير ومحدث.

##### Türkçe

**الطرد** fetha ile sonra sükûn ile ve harekelenir: uzaklaştırma ve bir yana atma; onu kovdu, onu kovar: **طردا** ve **طردا**; ve adam **طريد** ve **مطرود**dur; “öyleyse kov!”. **الجوهري** dedi: bundan “**انفعل**” ve “**افتعل**” denilmez; ancak kötü bir dilde (denilir). **المصباح**’ta da bunun benzeri (vardır). **سيبويه** dedi: “Onu kovdum da gitti”; onun lafzından bir muzâri‘i yoktur; **الأساس**’ta yalnızca **انفعل** ile yetindi.

Ve **الطرد** ve **الطرد**: develeri yanlarından toplamak; “develeri **طردا** ettim”, yani onları yanlarından topladım; ve “onları **أطردتها**”: onları kovmayı emrettim, yani onları topladım. **قتادة** hadîsinde: “adamın **الماء الرمد** ve **الماء الطرق** ile abdest alması hakkında” — fetha ile sonra sükûn — (bu) hayvanların içine girdiği sudur; ona bu ad verildi, çünkü onlar onun içinde “**تطرد**” eder ve onu iter; yani peş peşe gelirler. Ve **الرمد**: rengi değişip kül rengine dönmüş olandır.

Ve **الطرد** — hareke ile — avcılıkla meşgul olma; “köpekler avı **طردا** etti”: onu uzaklaştırdı ve onu kovaladı. **ابن السكيت**’ten: “Onu **طردته**”: onu benden sürdüm ve ona “git” dedim, o da gitti; ve “**فانطرد**” denilmez; daha önce geçtiği gibi.

Ve **الطريد**: hurma salkımının sapı; **بالهاء** ile: salkımın aslı. Mecazdan: günlerden **الطريد**: uzun, tam; **كالطراد** ve **المطرد** gibi; başka bir nüshada “**كشداد ومعظم**” gibi; denir ki: “bize bir **يوم طريد** ve **طراد** uğradı”, yani uzun; ve “bir **يوم مطرد**”, yani tam, tamamlanmış **طراد**; dedi ki:
  إذا القعود كر فيها حفدا                      يوما جديدا كله مطردا

Mecazdan: **الطريد**: senden sonra doğan; sen de onun **طريده**sin; böylece ikincisi birincinin **طريد**idir; denir ki: “o, onun **طريده**dir.” Mecazdan: **الطريدان**: gece ve gündüz; her biri diğerinin **طريد**idir; şair dedi ki:
  يعيدان لي ما أمضيا وهما معا                      طريدان لا يستلهيان قراري

Ve **الطريدة**: avdan veya başkasından kovulan şey; çoğulu **الطرائد**; bazı ana nüshalarda: “vahşî hayvandan ve benzerinden kovulan şey.” Ve **الطريدة**: develerden bir “**الوسيقة**”; bir kavim ona baskın yapar da onu kovarlar. **الصحاح**’ta: develerden çalınan şeydir.

Mecazdan: **الطريدة**: içinde bir yarık bulunan bir kamış; **الحاء**’ın (mu‘ceme olmayan) dammesiyle ve **الزاي**’ın şeddelenmesiyle; iğlere, çubuğa ve ok gövdelerine konur; onunla yontulur ve onun üzerinde oyulur. **الشماخ** bir yayı vasfederken dedi ki:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز

**الأساس**’ta: “ok gövdesini **بالطريدة** ile yont”; o, **السفن**dir. **أبو الهيثم** dedi: **الطريدة**: **السفن**dir; o, içi oyulan bir kamıştır; sonra ondan yerler oyulur da okun çekilmesi onun içinde izlenir. **أبو حنيفة** dedi: **الطريدة**: küçük bir ağaç parçasıdır; oluk biçiminde; sanki yarım kamış; genişliği, yay veya ok için gereken kadardır.

Mecazdan: “yerde ottan **طرائد** vardır”; **الطريدة**: yerden az genişlikli bir parça; **الطريدة**: yerden az genişlikli bir parça; ancak o bir yoldur. Mecazdan: “bende kumaştan bir **طريدة** var”; o, uzunlamasına bir parçadır; yani boyuna yarılmıştır; ipektendir. **معاوية** hadîsinde: minbere çıktı ve elinde bir **طريدة** vardı; **ابن الأعرابي** onu açıkladı ve dedi ki: ipekten uzun bez parçası. Bunu **الهروي** “**الغريبين**”de nakletti. **أبو عمرو**’dan: **الجبة**: yuvarlak bez parçasıdır; uzun olsa da, o **الطريدة**dir.

Ve **الطريدة**: bedevî çocuklarının bir oyunudur; avam ona **المسة** der; **الميم**’in fethasıyla ve (mu‘ceme olmayan) **السين**’in şeddelenmesiyle; ve “**الماسة**” ve “**الضبطة**” denir. Oyuncunun eli ötekinden onun bedenine, ya başına ya omzuna düşerse, o **المسة**dir; erkeğe düşerse, o **الأسن**dir; fetha ile sonra sükûn; ve sabit değildir. **الطرماح** küçüklerin ve gençlerin oyunundan uzaklaşıp yükselen cariyeleri vasfederken dedi ki:
  قضت من عيان والطريدة حادجة                      فهن إلى لهو الحديث خضـوع

**ابن دريد** şairin sözünü inşad etti:
  قضت من عداد والطردة حاجة                      وهن إلى أنس الحديث حقيق

Ve **الطريدة**’yi “yer” ile tefsir etti; bu bir tashif ve değiştirmedir; buna **الصاغاني** dikkat çekti ve dedi ki: doğru olan, **الطريدة**’nin bilinen bir oyun olmasıdır; bunu bil. Ve **الطريدة**: ıslatılan ve onunla tandırın silindiği bez parçası; **المطردة** gibi — kesra ile —; bunu **الصاغاني** nakletti.

Mecazdan: **الطراد** ve **المطرد** — **كتاب** ve **منبر** gibi — yaban eşeklerine saplanan kısa mızraktır. **ابن سيده** dedi: **المطرد** — kesra ile — onunla kovalanan kısa mızraktır; ve denildi ki: onunla vahşî hayvan kovalanır. Ve **الطراد**: kısa mızraktır; çünkü sahibi onunla kovalar. **المطرد**’in çoğulu: **المطارد**. Ve **طراد** — **كتان** gibi — küçük, yürüyüşü ve koşuşu hızlı bir gemidir; **الصاغاني**’den. Avam “**تطريدة**” der. Mecazdan: mekândan **الطراد**: geniş olandır; denir ki: “**فضاء طراد**” ve “**بلاد طرادة**”: geniş; serap onun içinde kovulur.

Mecazdan: damlardan **الطراد**: düz, geniş olandır; **العجاج**’ın sözü bundandır:
  وكم قطعنا من خفاف حمس
  غبر الرعان ورمال دهـس
  وصحصحان قذف كالتـرس
  وعر نساميها بسـير وهـس
  والوعس والطراد بعد الوعس

Ve **الطراد**: insanlara kıraati uzatıp onları kovacak kadar uzatan kimsedir; hadîsten: “**من الأئمة طرادون**” yani uzun kıyamları ve kıraatlerinin çokluğu ile insanları kovarlar. **أبو داوود** bunu süneninde, musannifin dediğiyle tefsir etti ve dedi ki: bundan başkasını bilmiyorum. Ve **طراد**: muhaddislerden bir cemaatin adıdır; ve o, özel adlarda geniştir. Ve **طراد** — **كرمان** gibi — bir yer(ismidir); **الصاغاني** onu “**كشداد**” gibi ضبط etti.

Ve **الطردة** — kesra ile — iki süvarinin bir defalık kovalamacasıdır; ve **المطاردة**: birinin diğerine yüklenmesidir; ileride geleceği gibi. Ve **بنو طريد** ve **بنو مطرود**: iki kabiledir. Ve yine **بنو طرود** — damme ile —; أما **مطرود** ise **بني سليم**’dendir; o, **مطرود بن مالك بن عوف بن امرئ القيس بن بهثة بن سليم**’dir; onlardan **عبد الله بن سيدان** vardır.

Ve **الطردين** — damme sonra sükûn ve **الدال**’ın kesrası ile — Kürtlere ait bir yemektir; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **المطردة** fetha ile ve kesra da olur: yolun ana caddesi; çünkü onun içinde kovulur. Ve “onları **طردتهم**”: onlara geldim; yani onların üzerine geldim; **التهذيب**’te olduğu gibi; ve onları geçtim. Ve “kamçıyı **تطريد** etmek”; **الأساس**’ta: “**الصوت**: onu uzatmak”; denir ki: “kamçını **طرد** et”, yani onu uzat; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve denir ki: “onu **أطرده**”, onu kovmayı ve uzaklaştırmayı emrettiğinde; yahut “sultan onu **أطرده**”, onu …’dan çıkarmayı emrettiğinde; bazı nüshalarda “şehirden” (vardır). **ابن السكيت** dedi: “onu **أطردته**”: onu **طريد** kıldığında. **ابن شميل**’den: “adamı **أطردت**”: onu güven içinde olmayan bir **طريد** yaptın; “onu **طردته**”: onu uzaklaştırdın, sonra o güvende olur.

Ve yarışçı, arkadaşını **أطرد** etti: ona dedi ki: “eğer beni geçersen, benim üzerime şu var; eğer seni geçersem, senin üzerine şu var.” Hadîste: “**لا بأس بالسباق ما لم تطرده ويطردك**”.

Mecazdan: akranların ve süvarilerin **مطاردة**’si ve onların **طراد**’ı: savaşta ve başkasında bazılarının bazısına yüklenmesidir; yani orada kovma olmasa bile; tıpkı “muharebe”ye “**جلاد**” ve “**مجالدة**” denildiği gibi; orada kılıçlaşma olmasa bile. Ve denir ki: “onlar **فرسان الطراد**dır.” Ve “o, dengine **طارد** etti”; ve “**تطاردا** ettiler.” Ve “ona — yani dengine — **استطرد** etti”: ona yüklenmek için, sonra ona tekrar dönmek için; çünkü o, **استطراده**’sinde kendi topluluğuna doğru çekilir; o ise onu kovalamak için fırsatı gözetir. Ve ona **استطرد** etti; sanki o, hileden bir türdür. Hadîste: “ben bir yılanı **أطارد** ediyordum”, yani onu aldatıyordum ki onu avlayayım; bundan **طراد الصيد**.

Ve iş **اطرد** etti — bazı ana nüshalarda “şey”, “iş” yerine —: onun bazısı bazısını izledi ve aktı. Ve iş **اطرد** etti: düzgün oldu. Ve **أمر مطرد**: yönü üzere düzgün. Ve falan, **مشيا طرادا** yürür: yani dosdoğru. Ve söz **اطرد** etti: peş peşe geldi. Ve su: akışı peş peşe geldi. **قيس بن الخطيم** dedi ki:
  أتعرف رسما كالطراد المذاهب

**المذاهب** ile muradı, çizgilerle yaldızlanmış derilerdir; bazısı bazısının ardından görülür; sanki peş peşe imiş gibi.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: “falan, onları **يطرد** ederek geçti”, yani onları zayıflatır ve giydirir; “onu **طرده** ve **طرده**”; dedi ki:
  فأقسم لولا أن حدبا تتابعـت                      علي ولم أبرح بدين مطردا

**حدبا**: yani belâlar. Ve yine “onu **اطرده**”; **طريح** dedi ki:
  أمست تصفقها الجنوب وأصبحت                      زرقاء تطرد القذى بـحـبـاب

Ve **الطريد**: **المطرود**dur; dişisi: **طريد** ve **طريدة**; ikisinin çoğulu: **طرائد**. **المحكم**’de böyledir. Ve “**ناقة طريد**” — **هاء**sız —: kovuldu da onunla götürüldü; çoğulu: **طرائد**. Gece kıyamı hadîsinde: “**هو قربة إلى الله ومطردة الداء عن الجسد**”; yani o, hastalığı uzaklaştırma niteliğinde bir hâldir. Ve “**بعير مطرد**”: yürüyüşünde peş peşe giden ve sendelemeyen (devedir). **أبو النجم** dedi ki:
  فعجت من مطرد مهدي

Ve mecazdan: Falan çıktı, yaban eşeklerini **يطرد**; yani onları avlar. Yine onların sözü: Rüzgâr çakılı **تطرد**; ve **الآل** sahibi yer, bulutu **تطرد** olarak **طردا** **تطرد**. Ve **متطاريد** kum: bir kısmı bir kısmını kovar ve onu izler. Kesîr ‘Azze dedi ki:
  İbn Leylâ’yı ve cömertliği hatırladım, sonra                      aramızda **المور**’u, birbirini izleyen **النقا**’yı ve **المتطارد**’ı akıttı.

Ve **مطرد** bir dere: akışı hızlı; ve nehirler **تطرد**; yani akar. Ve İsrâ hadîsinde: “Ve iki nehir, **يطردان**” yani akarlar; ve ikisi de **يفتعلان**dır; **لاطرد**’dan. Ve Mücâhid hadîsinde: “Atların **اضطراد**ı sırasında ve kılıçların çekilmesi sırasında, kişinin namazının tekbir olması ona yeter.” **الاضطراد**: o, **الطراد**dır; ve o, atların **طراد**’ından **افتعال**dır; ve o, onların koşması ve peş peşe gelmesidir; sonra **الافتعال**’ın **تاء**’sı **هاء**’ya çevrildi, sonra aslî **الطاء** **ضادا**’ya çevrildi. Ve **طرائد** bir elbise, el-Lihyânî’den: yani eski. Ve **الأساس**’ta: **طريد** elbise: **شبارق**. Ve **الطرد**, harekeli: hurma fidanlarının yavruları; çoğulu: **طرود**; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve **الطريدة**: **العجب** ile **الكاهل** arasındaki çizgi. Ebû Harâş dedi ki:
  Ondan karna bitişik olanı düzeltti ve yana çekti                      **عجب** ile **كاهل** arasında bir sırtın **طريدة**’sını.

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **أطردنأ الغنم**; yani keçileri koyunların içine saldık.

Ve mecazdan: eş-Şâfi‘î dedi ki: Hâkime, şahitler bir adamın başka birine karşı (lehine) şahitlik ettiklerinde, hasmı hazır etmesi ve onların aleyhine şahitlik ettikleri şeyi ona okuması, onların adlarını ve neseblerini yazması ve onların cerhini ona **يطرده** gerekir; eğer onu getirmezse onun aleyhine hükmeder. Ebû Mansûr dedi ki: Onun sözü “**يطرده** onların cerhi”nin mânası: ona “Bu şahitler adildir; eğer onların cerhini getirirsen (getir), yoksa onların aleyhine şahitlik ettikleriyle senin aleyhine hükmederim” demesidir. Ve mecazdan: Kavmin izinde gözümü **طردت**; ve düzlükler serabı **تطرد**; yani onda, suyun aktığı gibi akar. Ve **مطرد** bir dere ve **مطرد** bir mızrak ve boruların ve topukların **مطرد**’ı. Ve **مطرد** bir hadis ve söz; ve bu, kıyasta **يطرد** olmaz. es-Sâgânî dedi ki: Fakihlerin ıstılahında **الطرد** ve **العكس**, şeyin **يطرد** olması ve **ينعكس** olmasıdır; onların ateşin haddi hakkında sözleri gibi: “Her ateş, aydınlatan yakıcı bir cevherdir; ve her aydınlatan yakıcı cevher ateştir.” Ve develerin **طوارد**’ını izledi: onların geride kalanları. Ve onların üzerinden **طرادة** yıllar geçti. Ve yürüyüşe doğru **اطردوا**: peş peşe geldiler. Ve **مطرود بن كعب**, câhiliye şairlerindendir. Ve adlandırdılar: **طرادا**; onlardan bir kitap gibi: **أبوالفوارس**; **نقيب النقباء**; **طراد بن محمد بن علي بن ثمام الزينبي**; meşhur; 491 yılında vefat etti. Ve onların çoğu onu **شداد** gibi ضبط eder; ve bu bir vehimdir. Ve adlandırdılar: **طريدا** ve **مطردا**; **زبير** ve **محدث** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَرَدَهُ
1 طَرَدَهُ ذ , aor. طَرُدَ , (S, A, Mgh, &c.,) inf. n. طَرْدٌ (S, A, L, Mgh, Msb, K) and طَرَدٌ, (S, A, L, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) He drove away him, or it; as also ↓ طرّدهُ and ↓ اِطَّرَدَهُ: (L:) he drove him away, expelled him, or banished him, (ISk, S, L, K,) and said to him, Depart thou, or go thou away, from us: (ISk, S, L:) he removed him, or it; put, or placed, him, or it, at a distance, away, or far away; (S, A, Mgh, L, K; *) with his hand, or arm, or with an instrument in his hand; as when one says طَرَدْتُ الذُّبَابَ عَنِ الشَّرَابِ [I drove away the flies from the wine, or beverage]. (Durrat el-Ghowwلs, in De Sacy's Anthol. Gramm. Ar., p. 60 of the Ar. text.) You say, طَرَدْتُهُ فَذَهَبَ [I drove him away, &c., and he went away], (Sb, S, Msb,) using ذهب in the place of the quasi-pass., (Msb,) not using [in this case] the measure اِنْفَعَلَ (S, A) nor اِفْتَعَلَ, (S,) [i. e.] you do not say ↓ انطرد nor ↓ اطّرد, (Sb, Msb,) except in a bad dialect. (S, A, Msb.) And you say, مَرَّ فُلَانٌ يَطْرُدُهُمْ Such a one went along driving them away and pursuing them. (S, L.) ― -b2- And طَرَدَ الاـِبِلَ, [aor. طَرُدَ ,] (S, L,) inf. n. طَرْدٌ and طَرَدٌ, He drove, or brought, or gathered, the camels together, from their several quarters. (S, L, K. *) ― -b3- [And طَرَدَ, aor. and inf. n. as above, (tropical:) He coursed, pursued, hunted, or strove to gain possession of or to catch, wild animals or the like]: the inf. n. طَرَدٌ is expl. as signifying مُزَاوَلَةُ الصَّيْدِ [and طَرْدٌ is very frequently used in this sense]. (S, K.) You say, خَرَجَ يَطْرُدُ حُمُرَ الوَحْشِ (tropical:) He went forth to course, pursue, hunt, snare, entrap, or catch, the wild asses. (A.) And طَرَدَتِ الكِلَابُ الصَّيْدَ (assumed tropical:) The dogs drove away, and pursued closely, the wild animals, or the like. (L.) And الصَّيْدَ ↓ طارد, inf. n. طِرَادٌ, (assumed tropical:) He circumvented, in order to snare, entrap, or catch, the wild animal, or wild animals, or the like; and in like manner, a serpent. (L.) ― -b4- And طَرَدْتُ القَوْمَ I came to the people, or party, or came upon them, or destroyed them, (أَتَيْتُهُمْ, K, or أَتَيعتُ عَلَيْهِمْ, T, S, L,) and passed through them. (T, S, L, K.) ― -b5- And الرِّيحُ تَطْرُدُ الحَصَى وَالصَّفَى (tropical:) The wind blows away with violence the pebbles and the dust. (A.) ― -b6- And القِيعَانُ تَطْرُدُ السَّرَابَ (tropical:) The plains have the mirage running along them like water. (A.) ― -b7- And طَرَدْتُ بَصَرِى فِى أَمْرِ القَوْمِ (tropical:) [I directed my observation to the affair, or case, of the people, or party]. (A.) ― -b8- And طَرَدْتُ الخِلَافَ فِى المَسْأَلَةِ (assumed tropical:) I put forward an opposition, or a contradiction, in the question: app. from المُطَارَدَةُ meaning “ the making to run in a race. ” (Msb.)

2 طَرَّدَ see 1, first sentence: and see also 4; the latter, in two places. ― -b2- One says also, طرّد صَوْتَهُ (tropical:) He prolonged his voice; syn. مَدَّهُ: (A, TA: *) or تَطْرِيدُ السَّوْطِ signifies مَدُّهُ [i. e. the extending, or stretching forth, the whip]. (K, TA.) [The latter I think a mistranscription.] ― -b3- طرّدهُ جَرْحَهُمْ, said of a judge, means (tropical:) He bade him, (i. e. a litigant) to invalidate their testimony, or evidence, if able to do so. (TA, from a saying of EshShلfi'ee.)

طارد قِرْنَهُ
3 طارد قِرْنَهُ ذ , (A,) inf. n. مُطَارَدَةٌ and طِرَادٌ, (S, A, K,) (tropical:) He charged upon, or assaulted, or attacked, his adversary, (S, A, K,) in war (S) &c., (TA,) the latter doing the same, (S, K,) and fought him, whether he drove him away or not. (A.) One says, هُمْ فُرْسَانُ الطِّرَادِ (tropical:) They are the horsemen who charge upon, assault, or attack, one another. (S, K, TA.) ― -b2- طارد, inf. n. مُطَارَدَةٌ, signifies [also] (assumed tropical:) He made [a horse] to run in a race. (Msb.) ― -b3- طارد الصَّيْدَ: see 1, latter half.

اطردهُ
4 اطردهُ ذ He made him, or caused him, (ISh, ISk, S, Mgh,) or he ordered him, (L, K,) to be driven away, expelled, banished, removed, or put or placed at a distance or away or far away, (ISh, ISk, S, Mgh, L, K,) so as not to be in a state of security; (ISh, Mgh, TA;) said of the Sultلn: (Mgh:) or he (the Sultلn, S, L) ordered that he should be expelled, or banished, (S, L, K,) from his, (S, L,) or from the, (K,) town, or country: (S, L, K:) or اطردهُ عَنِ البَلَدِ, and ↓ طرّدهُ with teshdeed, he (the Sultلn) expelled him, or banished him, from the town, or country. (Msb.) ― -b2- And اطرد الاـِبِلَ He ordered that the camels should be driven, or brought, or gathered, together, from their several quarters. (S, L.) ― -b3- And أَطْرَدْنَا الغَنَمَ We sent the he-goats among the herd. (IAar, TA.) ― -b4- And اطردهُ, (L, K,) inf. n. اـِطْرَدٌ, (A 'Obeyd, Mgh,) He (i. e. a person about to race with another, L) said to him, If thou outstrip me I will give thee such a thing, and if I outstrip thee thou shalt give me such a thing; (A 'Obeyd, Mgh, L, K;) as also ↓ طرّدهُ. (L.)

تطاردا
6 تطاردا ذ (tropical:) They two charged upon, assaulted, or attacked, and fought, each other, whether they drove each other away or not. (A.)

انطرد
7 انطرد ذ a word of a bad dialect. (S, A, Msb.) See 1.

اِطَّرَدَ
8 اِطَّرَدَ ذ , as trans.: see 1, first sentence. -A2- As quasi-pass.: see 1, second sentence. ― -b2- اِطَّرَدَ المَآءُ (tropical:) The water flowed in a regular, or a continuous, or an uninterrupted, course, one portion following another: (A, * L, Msb:) and اطّردت الأَنْهَارُ (assumed tropical:) The rivers so flowed: (Msb:) or [simply] the rivers ran, or flowed. (S.) And اِضْطَرَدَ الخَيْلُ (tropical:) The horses ran, following one another: occurring in a trad.: the verb is originally اِطْتَرَدَ; the augmentative ت being changed into ط, and then the radical ط is changed into ض: (L:) and for اِضْطِرَادٌ, some say اِلْطِرَادٌ, changing the ض into ل [as in اِلْطَجَعَ for اِضْطَجَعَ]. (Az, TA in art. ضجع.) And اطّردوا اـِلَى المَسِيرِ (tropical:) They followed one another to go on a journey. (A.) And اطّرد الشَّىْءُ, (S, A, L,) or الأَمْرُ, (Msb, K,) (tropical:) The thing, or the affair, followed a regular and con. tinuous course, one part, or stage, following another uninterruptedly: (S, A, L, Msb, K:) and اطّرد الأَمْرُ signifies also the affair followed a right, a direct, or an even, course. (S, L, K.) And اطّرد الكَلَامُ (assumed tropical:) The language, or speech, was consecutive, or uninterrupted, in its parts. (L.) And اطّردت قِرَآءَتُهُ (assumed tropical:) His recitation, or reading, continued uninterruptedly: from يَوْمٌ طَرَّادٌ meaning “ a long day. ” (Mgh.) And اطّرد الحَدُّ (assumed tropical:) The definition was of uniform, undeviating, or general, application; it uniformly, or commonly, or constantly, applied, or obtained; i. e. all the things to which it related followed one uniform, or undeviating, way, like the course of rivers. (Msb. [And in like manner one says of a rule.]) اطّرد said of a word, form or measure, construction, or government, means (tropical:) It was agreeable with the common, or constant, course of speech in respect of analogy, or rule; it was agreeable with common, or constant, analogy, or rule: and, said of the same, or of a rule, it was agreeable with the common, or constant, course of speech in respect of usage; it was agreeable with common, or constant, usage; it commonly, or constantly, obtained: [the verb is used absolutely to express each of these two meanings; the context in general showing clearly which meaning is intended:] the former meaning is also expressed by the phrase اطّرد فِى القِيَاسِ; and the latter, by the phrase اطّرد فِى الاِسْتِعْمَالِ. (Mz, 12th نوع. [See also the contr. شَذَّ: and see مُطَّرِدٌ, below.])

استطرد
10 استطرد ذ He desired, or sought, to drive away, expel, banish, remove, or put or place at a distance or away or far away. (KL.) ― -b2- استطرد لَهُ (S, L, Msb, in the K استطردهُ لَهُ,) denotes a kind of stratagem, (S, L,) or what is as though it were a kind of stratagem, (K,) meaning (assumed tropical:) He fled, or wheeled about widely, from him, i. e. from his adversary in fight, to turn again, by way of stratagem, and then returned upon him; as though he drew him from a position which he could not maintain to one which he could maintain. (Msb.) ― -b3- And hence, app., the phrase, وَقَعَ ذٰلِكَ عَلَى وَجْهِ الاِسْتِطْرَادِ (assumed tropical:) That occurred in the way of a digression, not being mentioned in its proper place. (Msb.)

طَرَدٌ
طَرَدٌ ذ i. q. فِرَاخُ النَّحْلِ [as though meaning The young ones of bees: but app. a mistranscription for فراخ النَّخْلِ (assumed tropical:) the suckers, or offsets, of palmtrees; as though pushed forth; of the measure فَعَلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like نَفَضٌ &c.]. (TA, from AHn.)

مَآءٌ طَرِدٌ
مَآءٌ طَرِدٌ ذ Water in which beasts have waded, and in which they have voided their urine and dung. (K.)

طِرْدَةٌ
طِرْدَةٌ ذ (assumed tropical:) A charge, or an assault, of two horsemen, each upon the other, at one time. (K.)

طُرْدِينٌ
طُرْدِينٌ ذ A certain food of the [people called] أَكْرَاد [pl. of كُرْدٌ]. (K.)

طِرَادٌ
طِرَادٌ ذ : see مِطْرَدٌ. ― -b2- فُلَانٌ يَمْشِى مَشْيًا طرادًا [app. طِرَادًا, from طِرَادٌ meaning “ a spear; ” or perhaps ↓ طَرَّادًا;] (assumed tropical:) Such a one walks in a straight, a direct, or an even, course. (L, TA.)

طَرِيدٌ
طَرِيدٌ ذ and ↓ مَطْرُودٌ (S, L, Msb) and ↓ مُطَرَّدٌ (A) [and ↓ مُطَّرَدٌ A man driven away, expelled, banished, or outcast; (L;) a man removed; put, or placed, at a distance, away, or far away: (S, L:) طَرِيدٌ is likewise applied to a female, as also طَرِيدَةٌ; and the pl. of both in this case is طَرَائِدُ. (M, L.) نَاقَةٌ طَرِيدٌ, without ة, means A she-camel driven away, and taken away: pl. طَرَائِدُ. (L.) ― -b2- And (tropical:) One who is born after another: (S, L, K:) the second is termed the طَرِيد of the first. (S, L.) Also (assumed tropical:) One who is born before another. (K.) And hence, الطَّرِيدَانِ (tropical:) The night and the day: (A, L, K:) each being the طَرِيد of the other. (A, L.) ― -b3- See also طَرَّادٌ. ― -b4- Also (tropical:) Old; applied to a garment, or piece of cloth; syn. شَارِفٌ. (A, TA.) And ثَوْبٌ طَرَائِدُ is mentioned by Lh as meaning (assumed tropical:) An old, worn-out, garment, or piece of cloth. (TA.) -A2- And The base, or lower part, of the raceme of a palm-tree; (S, L, K;) as also ↓ طَرِيدَةٌ. (L.)

طَرِيدَةٌ
طَرِيدَةٌ ذ [a subst. from طَرِيدٌ, rendered so by the the affix ة,] A wild animal, or the like, that is coursed, hunted, snared, entrapped, or caught: (S, L, K, TA:) pl. طَرَائِدُ. (TA.) The female that is the object of the chase of a male [wild] ass. (M * and K * and MF, all in art. الب.) ― -b2- And A number of camels driven away together, i. e., (S,) camels that are stolen: (S, K:) a number of camels attacked by a troop of horsemen and driven away. (A, L.) -A2- (assumed tropical:) A cane wherein is a notch (حُزَّة), which is put upon spindles and arrows, (S, L, K,) and upon a stick, (L,) and thus used for planing them: (S, L, K:) (tropical:) i. q. سَفَنٌ, (AHeyth, A, L,) i. e. a cane which is hollowed, and has some notches cut in it, (AHeyth, L,) through which an arrow is put (AHeyth, A, L) and repeatedly drawn [to smooth it]: (AHeyth, A:) or a small piece of wood, in the form of a water-spout, as though it were the half of a cane, of the size required by the bow or arrow [which are to be smoothed therewith]. (AHn, L.) -A3- (tropical:) An oblong piece (A, K) of a garment (A) or of silk: (K:) or a long strip (AA, IAar, TA) of rag (AA, TA) or of silk. (IAar, TA.) (assumed tropical:) A piece of rag, which is moistened, or wetted, and with which the [kind of oven called] تَنُّور is wiped; as also ↓ مِطْرَدَةٌ. (K.) ― -b2- And (tropical:) A narrow strip of herbage (A, * K, TA) and of land. (K, TA.) ― -b3- And (tropical:) The line, or streak, (خُطَّة,) between the rump-bone and withers. (L.) -A4- See also طَرِيدٌ, last sentence. -A5- الطَّرِيدَةُ is also the name of A certain game (K, TA) of the boys of the Arabs of the desert, (TA,) called by the vulgar المَسَّةُ, (K, TA,) and some say المَاسَّةُ, (TA,) and الضَّبْطَةُ: when the hand of the player falls upon the body or head or shoulder of another, it is [said to be] المَسَّةُ; and when it falls upon the leg, or foot, it is الأَسْنُ: (K, TA:) but this [app. meaning الأَسْنُ] is not of established authority: it was also played by girls. (TA.) -A6- See also what here follows.

طَرَّادٌ
طَرَّادٌ ذ A small and swift kind of ship or boat: (K, TA:) called by the vulgar ↓ تَطْرِيدَةٌ [perhaps a mistranscription for ↓ طَرِيدَةٌ, which is a postclassical term for a vessel used for the transport of horses; and of which طَرَائِدُ is the pl.: see Quatremère's Hist. des Sultans Mamlouks, i. 144]. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) One who prolongs a recitation, or reading, [of the Kur-لn] to people so that he drives them away: (K:) or one who drives away people by the length of his standing and the muchness of his recitation, or reading. (Mgh.) ― -b3- And (tropical:) Wide, spacious, or ample; (A, K;) applied to a plain, (A,) or place. (K.) And (tropical:) An even, wide, roof. (K, TA.) And بِلَادٌ طَرَّادَةٌ (tropical:) Wide, or spacious, regions or lands, (A, L,) in which the mirage [in appearance] flows. (L.) ― -b4- Also, (A, Mgh, L, K,) and ↓ طَرِيدٌ, and ↓ مُطَرَّدٌ, (L, K,) (tropical:) A long day: (L, Mgh, K, TA:) (tropical:) a whole, or complete, day, (A, L,) or month. (A.) And سِنُونَ طَرَّادَةٌ (tropical:) Whole, or complete, years. (A.) ― -b5- See also طِرَادٌ.

طَارِدٌ
طَارِدٌ ذ [act. part. n. of 1: fem. with ة, and pl. of the latter طَوَارِدُ]. ― -b2- [Hence] طَوَارِدُ الاـِبِلِ (tropical:) Those that remain behind, [as though driving away the others,] of the camels. (A.)

تَطْرِيدَةٌ
تَطْرِيدَةٌ ذ : see طَرَّادٌ.

مِطْرَدٌ
مِطْرَدٌ ذ A spear; so called because one hunts (يطرد) with it: (Msb:) or, (S, M, A, Mgh, L, K,) as also ↓ طِرَادٌ, (L, K, [in my copy of the Mgh, app., طَرَّاد, its pl. being there plainly written طَرّادات, though the sing. is doubtfully written, and it may be that Freytag, who mentions طَرَّادة as signifying a spear, was led to do so from his finding طِرَادَات, which I believe to be pl. of طِرَادٌ, written طرّادات,]) a short spear, (M, A, Mgh, L, K,) so called for the reason above mentioned, (Mgh,) [i. e.] with which one hunts (يطرد), or with which one hunts wild animals; (M, L;) [a short hunting-spear;] or a short spear with which one thrusts, or pierces, (S, L,) wild animals, (S,) or wild asses: (L:) pl. مَطَارِدُ. (A.) [And Freytag mentions مَطَارِدُ as a pl. without sing., occurring in the Deewلn of the Hudhalees, meaning Long arrows.]

مَطْرَدَةٌ
مَطْرَدَةٌ ذ A means of driving away, removing, &c.: so in the phrase مَطْرَدَةُ الدَّآءِ عَنِ الجَسَدِ (assumed tropical:) A means of driving away, or removing, disease from the body. (L, from a trad.) ― -b2- And (assumed tropical:) The beaten track; or main part, and middle; of a road; as also ↓ مِطْرَدَةٌ. (K.)

مِطْرَدَةٌ
مِطْرَدَةٌ ذ : see طَرِيدَةٌ, latter half: -A2- and مَطْرَدَةٌ.

مُطَرَّدٌ
مُطَرَّدٌ ذ : see طَرِيدٌ: ― -b2- and طَرَّادٌ.

مُطَرِّدٌ
[ مُطَرِّدٌ ذ , accord. to Freytag, occurs in the Deewلn of the Hudhalees, applied to a spear, as meaning Altogether straight, so that the whole trembles: for that which is crooked does not. But this, if not a mistranscription, is app. used by poetic license, for ↓ مُطَّرِدٌ.]

مَطْرُودٌ
مَطْرُودٌ ذ : see طَرِيدٌ.

مُطَّرَدٌ
مُطَّرَدٌ ذ : see طَرِيدٌ.

جَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ
جَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ ذ (assumed tropical:) A rivulet, or streamlet, [regular, or uninterrupted, and] swift in course. (L.) ― -b2- [In a copy of the A, among tropical phrases, I find جَدْوَلٌ مُطَّرِدُ الأَنَابِيبِ وَالكُعُوبِ; but it seems that there is an omission here, and that after جَدْوَلٌ we should read مُطَّرِدٌ; and then, وَرُمْحٌ الخ, i. e. (tropical:) A spear even and regular in the internodal portions and the knots.] See مُطَرِّدٌ. ― -b3- [Hoseyn Ibn-Homلm El-Murree applies مُطَّرِد, as an epithet in which the quality of a subst. predominates, to A coat of mail, app. meaning even and regular in texture: see Ham p. 189.] ― -b4- بَعِيرٌ مُطَّرِدٌ (assumed tropical:) A camel that continues his pace, or course, uninterruptedly, and does not become out of breath from running. (L.) ― -b5- مُطَّرِدُ النَّسِيمِ is used by a poet as a name for (assumed tropical:) The nose of a running horse [app. meaning uninterrupted in breathing]. (S, L.) ― -b6- مُطَّرِدٌ applied to a word, form or measure, construction, or government, means (tropical:) Agreeable with the common, or constant, course of speech in respect of analogy, or rule; agreeable with common, or constant, analogy, or rule: and, applied to the same, or to a rule, agreeable with the common, or constant, course of speech in respect of usage; agreeable with common, or constant, usage; commonly, or constantly, obtaining: (Mz, 12th نوع:) [but what is thus termed is not strictly speaking and in every case without exception; for, taking 24 to represent universality, 23 in comparison therewith is مُطَّرِد;] 20 in comparison with 23 is غَالِب; 15 is كَثِير; 3 is قَلِيل; and I is نَادِر. (Mz, 13th نوع. [See also the contr. شَاذٌّ: and see 8 in this art.])

رَمْلٌ مُتَطَارِدٌ
رَمْلٌ مُتَطَارِدٌ ذ (assumed tropical:) Sand of which one part drives away and follows another. (L.)

##### Türkçe

**طَرَدَهُ**
1 **طَرَدَهُ** ذ , muzâri‘ **طَرُدَ** , (S, A, Mgh, &c.,) mastar ismi **طَرْدٌ** (S, A, L, Mgh, Msb, K) ve **طَرَدٌ**, (S, A, L, K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (Msb,) O, onu (erkek) yahut onu (şey) kovdu; bunun gibi ↓ **طرّدهُ** ve ↓ **اِطَّرَدَهُ**: (L:) onu kovdu, çıkardı yahut sürgün etti, (ISk, S, L, K,) ve ona “bizden ayrıl” yahut “bizden uzaklaş” dedi: (ISk, S, L:) onu yahut onu (şeyi) uzaklaştırdı; onu yahut onu (şeyi) uzak bir yere, uzağa yahut çok uzağa koydu yahut yerleştirdi; (S, A, Mgh, L, K; *) eliyle yahut koluyla, yahut elindeki bir aletle; birinin **طَرَدْتُ الذُّبَابَ عَنِ الشَّرَابِ** [sinekleri şaraptan yahut içecekten kovdum] demesi gibi. (Durrat el-Ghowwلs, De Sacy’nin Anthol. Gramm. Ar.’ında, Ar. metnin s. 60’ı.) Şöyle dersin: **طَرَدْتُهُ فَذَهَبَ** [onu kovdum, vb., ve gitti], (Sb, S, Msb,) **ذهب**’i, şibh-meçhulün yerine kullanarak, (Msb,) [bu durumda] **اِنْفَعَلَ** (S, A) veznini de **اِفْتَعَلَ**’ı da kullanmayarak, (S,) yani ↓ **انطرد** demezsin, ne de ↓ **اطّرد**, (Sb, Msb,) kötü bir lehçe müstesna. (S, A, Msb.) Ve şöyle dersin: **مَرَّ فُلَانٌ يَطْرُدُهُمْ** Filân geçti; onları kovarak ve peşlerine düşerek. (S, L.) ― -b2- Ve **طَرَدَ الاـِبِلَ**, [muzâri‘ **طَرُدَ** ,] (S, L,) mastar ismi **طَرْدٌ** ve **طَرَدٌ**, Develeri, çeşitli taraflarından, bir araya sürdü yahut getirdi yahut topladı. (S, L, K. *) ― -b3- [Ve **طَرَدَ**, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz:) Yaban hayvanlarını yahut benzerlerini koşturdu, takip etti, avladı, yahut ele geçirmeye ya da yakalamaya çalıştı]: mastar ismi **طَرَدٌ**, **مُزَاوَلَةُ الصَّيْدِ** mânasında diye açıklanır [ve **طَرْدٌ** bu mânada çokça kullanılır]. (S, K.) Şöyle dersin: **خَرَجَ يَطْرُدُ حُمُرَ الوَحْشِ** (mecaz:) Yaban eşeklerini koşturmak, takip etmek, avlamak, tuzağa düşürmek, yakalamak için çıktı. (A.) Ve **طَرَدَتِ الكِلَابُ الصَّيْدَ** (farz edilen mecaz:) Köpekler avı yahut benzerini kovdu ve sıkı biçimde takip etti. (L.) Ve **الصَّيْدَ** ↓ **طارد**, mastar ismi **طِرَادٌ**, (farz edilen mecaz:) Yaban hayvanını yahut yaban hayvanlarını yahut benzerini tuzağa düşürmek, yakalamak için etrafını dolaştı; aynı şekilde, bir yılanı da. (L.) ― -b4- Ve **طَرَدْتُ القَوْمَ** Kavme yahut topluluğa geldim, yahut üzerlerine geldim, yahut onları helâk ettim, (**أَتَيْتُهُمْ**, K, yahut **أَتَيعتُ عَلَيْهِمْ**, T, S, L,) ve içlerinden geçtim. (T, S, L, K.) ― -b5- Ve **الرِّيحُ تَطْرُدُ الحَصَى وَالصَّفَى** (mecaz:) Rüzgâr çakılları ve tozu şiddetle savurur. (A.) ― -b6- Ve **القِيعَانُ تَطْرُدُ السَّرَابَ** (mecaz:) Düzlükler, serabın su gibi üzerlerinde akıp gitmesine sahiptir. (A.) ― -b7- Ve **طَرَدْتُ بَصَرِى فِى أَمْرِ القَوْمِ** (mecaz:) [Bakışımı kavmin yahut topluluğun işine yönelttim]. (A.) ― -b8- Ve **طَرَدْتُ الخِلَافَ فِى المَسْأَلَةِ** (farz edilen mecaz:) Meselede bir muhalefet yahut bir çelişki ileri sürdüm: görünüşe göre **المُطَارَدَةُ**’den, “yarışta koşturma” mânasından. (Msb.)

2 **طَرَّدَ** 1’in ilk cümlesine bak: ayrıca 4’e de bak; ikincisi, iki yerde. ― -b2- Şöyle de denir: **طرّد صَوْتَهُ** (mecaz:) Sesini uzattı; eş anlamlısı **مَدَّهُ**: (A, TA: *) yahut **تَطْرِيدُ السَّوْطِ** **مَدُّهُ**’nü ifade eder [yani kamçıyı uzatmak, germek]. (K, TA.) [İkincisinin yanlış yazım olduğunu sanıyorum.] ― -b3- **طرّدهُ جَرْحَهُمْ**, bir kadı hakkında söylenir; (mecaz:) Ona (yani bir davacıya) güç yetirebilirse onların şahitliğini yahut delillerini geçersiz kılmasını emretti demektir. (TA, EshShلfi'ee’nin bir sözünden.)

**طارد قِرْنَهُ**
3 **طارد قِرْنَهُ** ذ , (A,) mastar ismi **مُطَارَدَةٌ** ve **طِرَادٌ**, (S, A, K,) (mecaz:) Savaşta (S) vb. (TA) hasmına hücum etti, saldırdı, (S, A, K,) öteki de aynı şeyi yaparak, (S, K,) ve onu, kovmuş olsun yahut olmasın, onunla çarpıştı. (A.) Şöyle denir: **هُمْ فُرْسَانُ الطِّرَادِ** (mecaz:) Onlar birbirlerine hücum eden, saldıran süvarilerdir. (S, K, TA.) ― -b2- **طارد**, mastar ismi **مُطَارَدَةٌ**, [ayrıca] (farz edilen mecaz:) [bir atı] yarışta koşturdu demektir. (Msb.) ― -b3- **طارد الصَّيْدَ**: 1’in ikinci yarısına bak.

**اطردهُ**
4 **اطردهُ** ذ Onu (ISh, ISk, S, Mgh,) yahut ona (L, K,) kovulmasını, çıkarılmasını, sürgün edilmesini, uzaklaştırılmasını, yahut uzak bir yere, uzağa yahut çok uzağa konulmasını emretti; (ISh, ISk, S, Mgh, L, K,) güven hâlinde olmaması için; (ISh, Mgh, TA;) Sultan hakkında söylenir: (Mgh:) yahut o (Sultan, S, L) onun, (S, L,) yahut şehrinden yahut ülkesinden, (K,) çıkarılmasını yahut sürgün edilmesini emretti: (S, L, K:) yahut **اطردهُ عَنِ البَلَدِ**, ve ↓ **طرّدهُ** (teşdîd ile), o (Sultan) onu şehirden yahut ülkeden çıkardı yahut sürgün etti. (Msb.) ― -b2- Ve **اطرد الاـِبِلَ** Develerin çeşitli taraflarından bir araya sürülmesini yahut getirilmesini yahut toplanmasını emretti. (S, L.) ― -b3- Ve **أَطْرَدْنَا الغَنَمَ** Teke(leri) sürünün içine saldık. (IAar, TA.) ― -b4- Ve **اطردهُ**, (L, K,) mastar ismi **اـِطْرَدٌ**, (A 'Obeyd, Mgh,) O (yani bir başkasıyla yarışacak kimse, L) ona dedi ki: “Eğer beni geçersen sana şöyle bir şey vereceğim; eğer ben seni geçersem sen bana şöyle bir şey vereceksin”; (A 'Obeyd, Mgh, L, K;) bunun gibi ↓ **طرّدهُ**. (L.)

**تطاردا**
6 **تطاردا** ذ (mecaz:) İkisi birbirlerine hücum etti, saldırdı ve çarpıştı; birbirlerini kovmuş olsunlar yahut olmasınlar. (A.)

**انطرد**
7 **انطرد** ذ kötü bir lehçenin bir kelimesidir. (S, A, Msb.) 1’e bak.

**اِطَّرَدَ**
8 **اِطَّرَدَ** ذ , geçişli olarak: 1’in ilk cümlesine bak. -A2- Şibh-meçhul olarak: 1’in ikinci cümlesine bak. ― -b2- **اِطَّرَدَ المَآءُ** (mecaz:) Su, bir kısmı diğerini takip ederek, muntazam, yahut sürekli, yahut kesintisiz bir akışla aktı: (A, * L, Msb:) ve **اطّردت الأَنْهَارُ** (farz edilen mecaz:) Irmaklar böyle aktı: (Msb:) yahut [sadece] ırmaklar aktı. (S.) Ve **اِضْطَرَدَ الخَيْلُ** (mecaz:) Atlar, birbirlerini takip ederek koştu: bir rivayette vârid olmuştur: fiil aslında **اِطْتَرَدَ**’dır; artırma **ت**’si **ط**’ya çevrilmiş, sonra kök **ط** da **ض**’a çevrilmiştir: (L:) ve **اِضْطِرَادٌ** yerine bazıları **اِلْطِرَادٌ** der, **ض**’ı **ل**’ye çevirerek [**اِلْطَجَعَ**’da **اِضْطَجَعَ** yerine olduğu gibi]. (Az, TA, madde **ضجع**.) Ve **اطّردوا اـِلَى المَسِيرِ** (mecaz:) Yolculuğa çıkmak üzere birbirlerini takip ettiler. (A.) Ve **اطّرد الشَّىْءُ**, (S, A, L,) yahut **الأَمْرُ**, (Msb, K,) (mecaz:) Şey yahut iş, bir parçası yahut merhalesi diğerini kesintisiz takip ederek, muntazam ve sürekli bir seyir izledi: (S, A, L, Msb, K:) ve **اطّرد الأَمْرُ** ayrıca “iş doğru, dosdoğru yahut düzgün bir seyir izledi” mânasına gelir. (S, L, K.) Ve **اطّرد الكَلَامُ** (farz edilen mecaz:) Söz, parçalarında ardışık yahut kesintisiz oldu. (L.) Ve **اطّردت قِرَآءَتُهُ** (farz edilen mecaz:) Onun kıraati yahut okuması kesintisiz sürdü: “uzun gün” mânasındaki **يَوْمٌ طَرَّادٌ**’dan. (Mgh.) Ve **اطّرد الحَدُّ** (farz edilen mecaz:) Tanım, yeknesak, sapmayan yahut genel bir tatbik sahibi oldu; yeknesak biçimde yahut yaygınca yahut sürekli olarak uygulanır yahut geçerli olurdu; yani ilgili olduğu bütün şeyler, ırmakların akışı gibi, tek bir yeknesak yahut sapmayan yol izledi. (Msb. [Kural hakkında da aynı şekilde denir.]) **اطّرد** bir kelime, kalıp yahut vezin, terkîb yahut i‘râb hakkında söylendiğinde (mecaz:) Kıyas yahut kaide bakımından sözün yaygın yahut sürekli seyrine uygun oldu; yaygın yahut sürekli kıyasa yahut kaideye uygun oldu: ve aynı şey hakkında yahut bir kaide hakkında, kullanım bakımından sözün yaygın yahut sürekli seyrine uygun oldu; yaygın yahut sürekli kullanıma uygun oldu; yaygınca yahut sürekli olarak geçerli oldu: [fiil, bu iki mânanın her birini ifade etmek üzere mutlak kullanılır; bağlam genellikle hangi mânanın kastedildiğini açıkça gösterir:] birinci mânayı **اطّرد فِى القِيَاسِ** ibaresi de ifade eder; ikinciyi ise **اطّرد فِى الاِسْتِعْمَالِ** ibaresi. (Mz, 12. **نوع**. [Zıddı **شَذَّ**’e de bak; aşağıda **مُطَّرِدٌ**’e de bak.])

**استطرد**
10 **استطرد** ذ Kovmak, çıkarmak, sürgün etmek, uzaklaştırmak, yahut uzak bir yere, uzağa yahut çok uzağa koymak yahut yerleştirmek istedi yahut aradı. (KL.) ― -b2- **استطرد لَهُ** (S, L, Msb, K’da **استطردهُ لَهُ**,) bir çeşit hileyi ifade eder, (S, L,) yahut sanki bir çeşit hile olan şeyi, (K,) mânası (farz edilen mecaz:) Ondan, yani dövüşte hasmından, hile yoluyla tekrar dönmek için kaçtı yahut genişçe dönüp dolaştı, sonra ona geri döndü; sanki onu, tutunamayacağı bir mevkiden tutunabileceği bir mevkie çekmiş gibi. (Msb.) ― -b3- Ve buradan, görünüşe göre, şu ibare: **وَقَعَ ذٰلِكَ عَلَى وَجْهِ الاِسْتِطْرَادِ** (farz edilen mecaz:) Bu, asıl yerinde zikredilmeyip, istitrad yoluyla (arasöz/digresyon tarzında) vuku buldu. (Msb.)

**طَرَدٌ**
**طَرَدٌ** ذ **فِرَاخُ النَّحْلِ** ile aynı mânadadır [sanki “arıların yavruları” demek gibi: fakat görünüşe göre **فراخ النَّخْلِ** için yanlış yazımdır (farz edilen mecaz:) hurma ağaçlarının filizleri yahut sürgünleri; sanki dışarı itilmiş gibi; **فَعَلٌ** vezninde olup **مَفْعُولٌ** vezni mânasında, **نَفَضٌ** vb. gibi]. (TA, AHn’den.)

**مَآءٌ طَرِدٌ**
**مَآءٌ طَرِدٌ** ذ Hayvanların içine girip çiğnediği ve içine idrar ve dışkı bıraktığı su. (K.)

**طِرْدَةٌ**
**طِرْدَةٌ** ذ (farz edilen mecaz:) İki süvarinin, aynı anda, birbirlerine karşı bir hücumu yahut saldırısı. (K.)

**طُرْدِينٌ**
**طُرْدِينٌ** ذ **أَكْرَاد** [**كُرْدٌ**’ün çoğulu] denilen kavmin belirli bir yiyeceği. (K.)

**طِرَادٌ**
**طِرَادٌ** ذ : **مِطْرَدٌ**’e bak. ― -b2- **فُلَانٌ يَمْشِى مَشْيًا طرادًا** [görünüşe göre **طِرَادًا**, “mızrak” mânasındaki **طِرَادٌ**’dan; yahut belki ↓ **طَرَّادًا**;] (farz edilen mecaz:) Filân, doğru, dosdoğru yahut düzgün bir yürüyüşle yürür. (L, TA.)

**طَرِيدٌ**
**طَرِيدٌ** ذ ve ↓ **مَطْرُودٌ** (S, L, Msb) ve ↓ **مُطَرَّدٌ** (A) [ve ↓ **مُطَّرَدٌ** Kovulmuş, çıkarılmış, sürgün edilmiş yahut dışlanmış bir adam; (L;) uzaklaştırılmış bir adam; uzak bir yere, uzağa yahut çok uzağa konulmuş yahut yerleştirilmiş: (S, L:) **طَرِيدٌ** dişiye de uygulanır; ayrıca **طَرِيدَةٌ** da; ve bu durumda ikisinin de çoğulu **طَرَائِدُ**’dür. (M, L.) **نَاقَةٌ طَرِيدٌ**, ة’siz, “kovulmuş ve götürülmüş bir dişi deve” demektir: çoğulu **طَرَائِدُ**. (L.) ― -b2- Ve (mecaz:) Birinden sonra doğan kimse: (S, L, K:) ikincisine birincinin **طَرِيد**’i denir. (S, L.) Ayrıca (farz edilen mecaz:) Birinden önce doğan kimse. (K.) Ve buradan, **الطَّرِيدَانِ** (mecaz:) Gece ve gündüz: (A, L, K:) her biri diğerinin **طَرِيد**’idir. (A, L.) ― -b3- **طَرَّادٌ**’a da bak. ― -b4- Ayrıca (mecaz:) Eski; bir elbiseye yahut kumaş parçasına söylenir; eş anlamlısı **شَارِفٌ**. (A, TA.) Ve **ثَوْبٌ طَرَائِدُ**, Lh tarafından (farz edilen mecaz:) Eski, yıpranmış bir elbise yahut kumaş parçası mânasında zikredilmiştir. (TA.) -A2- Ve Hurma ağacının salkımının dip yahut alt kısmı; (S, L, K;) bunun gibi ↓ **طَرِيدَةٌ**. (L.)

**طَرِيدَةٌ**
**طَرِيدَةٌ** ذ [**طَرِيدٌ**’den bir isimdir; ek **ة** ile böyle kılınmıştır,] Koşturulan, avlanan, tuzağa düşürülen, yakalanan yaban hayvanı yahut benzeri: (S, L, K, TA:) çoğulu **طَرَائِدُ**. (TA.) Erkek [yaban] eşeğin peşine düştüğü dişi. (M * ve K * ve MF, hepsi madde **الب**’de.) ― -b2- Ve Birlikte kovulmuş bir deve topluluğu; yani, (S,) çalınmış develer: (S, K:) bir süvari birliği tarafından saldırıya uğrayıp sürülerek götürülen bir deve topluluğu. (A, L.) -A2- (farz edilen mecaz:) İçinde bir çentik (**حُزَّة**) bulunan bir kamış; iğlere ve oklara, (S, L, K,) ve bir çubuğa, (L,) konur; böylece onları rendelemek için kullanılır: (S, L, K:) (mecaz:) **سَفَنٌ** ile aynı mânada, (AHeyth, A, L,) yani içi oyulmuş ve içinde bazı çentikler açılmış bir kamış, (AHeyth, L,) içinden bir okun geçirildiği (AHeyth, A, L) ve tekrar tekrar çekildiği [onu düzeltmek için]: (AHeyth, A:) yahut su oluğu biçiminde küçük bir tahta parçası; sanki bir kamışın yarısı gibi; yay yahut okun [onunla düzeltilecek olanın] gerektirdiği ölçüde. (AHn, L.) -A3- (mecaz:) Bir elbisenin (A, K) yahut ipeğin (K) uzunlamasına parçası (A): yahut bez parçasının (AA, IAar, TA) yahut ipeğin uzun şeridi. (IAar, TA.) (farz edilen mecaz:) Islatılan yahut ıslanan bir bez parçası; bununla [**تَنُّور** denilen] tandır silinir; bunun gibi ↓ **مِطْرَدَةٌ**. (K.) ― -b2- Ve (mecaz:) Otun (A, * K, TA) ve arazinin dar bir şeridi. (K, TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) Sağrı kemiği ile cidago arasındaki çizgi yahut iz (**خُطَّة,**). (L.) -A4- **طَرِيدٌ**’e de bak, son cümle. -A5- **الطَّرِيدَةُ** ayrıca, Arapların çöl halkının çocuklarının belirli bir oyununun adıdır, (K, TA) avamın **المَسَّةُ** dediği, (K, TA,) bazılarının **المَاسَّةُ** dediği, (TA,) ve **الضَّبْطَةُ**: oyuncunun eli bir başkasının gövdesine yahut başına yahut omzuna düştüğünde, **المَسَّةُ** denir; ve bacağına yahut ayağına düştüğünde, **الأَسْنُ** denir: (K, TA:) fakat bu [görünüşe göre **الأَسْنُ** mânası] yerleşik otoriteye sahip değildir: kızlar da oynardı. (TA.) -A6- Burada ardından gelen şeye de bak.

**طَرَّادٌ**
**طَرَّادٌ** ذ Küçük ve hızlı bir gemi yahut kayık: (K, TA:) avamın ↓ **تَطْرِيدَةٌ** dediği [belki ↓ **طَرِيدَةٌ** için yanlış yazımdır; bu, at naklinde kullanılan bir gemi için post-klasik bir terimdir; bunun çoğulu **طَرَائِدُ**’dür: Quatremère’nin Hist. des Sultans Mamlouks, i. 144’üne bak]. (TA.) ― -b2- Ayrıca (farz edilen mecaz:) İnsanlara, onları kovacak derecede, bir kıraati yahut okumayı [Kur’ân’ın] uzatan kimse: (K:) yahut kıyamının uzunluğu ve kıraatinin yahut okumasının çokluğu ile insanları kovan kimse. (Mgh.) ― -b3- Ve (mecaz:) Geniş, ferah yahut vâsi‘; (A, K;) bir düzlüğe (A) yahut yere uygulanır. (K.) Ve (mecaz:) Düz, geniş bir çatı. (K, TA.) Ve **بِلَادٌ طَرَّادَةٌ** (mecaz:) Serabın [görünüşte] aktığı geniş yahut ferah bölgeler yahut diyarlar, (A, L,) (L.) ― -b4- Ayrıca, (A, Mgh, L, K,) ve ↓ **طَرِيدٌ**, ve ↓ **مُطَرَّدٌ**, (L, K,) (mecaz:) Uzun bir gün: (L, Mgh, K, TA:) (mecaz:) tam yahut bütün bir gün, (A, L,) yahut ay. (A.) Ve **سِنُونَ طَرَّادَةٌ** (mecaz:) Tam yahut bütün yıllar. (A.) ― -b5- **طِرَادٌ**’a da bak.

**طَارِدٌ**
**طَارِدٌ** ذ [1’in ism-i fâili: dişisi ة ile; onun çoğulu **طَوَارِدُ**]. ― -b2- [Buradan] **طَوَارِدُ الاـِبِلِ** (mecaz:) Develerden geride kalanlar; [sanki diğerlerini kovuyormuş gibi]. (A.)

**تَطْرِيدَةٌ**
**تَطْرِيدَةٌ** ذ : **طَرَّادٌ**’a bak.

**مِطْرَدٌ**
**مِطْرَدٌ** ذ Bir mızrak; onunla av yapıldığı (**يطرد**) için böyle adlandırılmıştır: (Msb:) yahut, (S, M, A, Mgh, L, K,) bunun gibi ↓ **طِرَادٌ**, (L, K, [Mgh nüshamda görünüşe göre **طَرَّاد**, çoğulu orada açıkça **طَرّادات** yazılmıştır; tekili şüpheli yazılmıştır; ve Freytag’ın “mızrak” mânasında **طَرَّادة** zikretmesi, **طِرَادٌ**’un çoğulu olduğuna inandığım **طِرَادَات**’ı, **طرّادات** yazılmış bulmasından dolayı olabilir,]) kısa bir mızrak, (M, A, Mgh, L, K,) yukarıda zikredilen sebepten dolayı böyle adlandırılmıştır, (Mgh,) [yani] onunla av yapıldığı (**يطرد**), yahut onunla yaban hayvanları avlandığı için; (M, L;) [kısa bir av mızrağı;] yahut yaban hayvanlarını, (S,) yahut yaban eşeklerini, (L:) dürtmek yahut delmek için kullanılan kısa bir mızrak: (S, L,) çoğulu **مَطَارِدُ**. (A.) [Ve Freytag, Hudhaleelilerin Dîvânı’nda geçen, tekilsiz bir çoğul olarak **مَطَارِدُ**’u zikreder; mânası uzun oklar.]

**مَطْرَدَةٌ**
**مَطْرَدَةٌ** ذ Kovmanın, uzaklaştırmanın vb. bir vasıtası: **مَطْرَدَةُ الدَّآءِ عَنِ الجَسَدِ** terkibinde böyledir (farz edilen mecaz:) Hastalığı bedenden kovmanın yahut uzaklaştırmanın bir vasıtası. (L, bir rivayetten.) ― -b2- Ve (farz edilen mecaz:) Yolun dövülmüş izi; yahut ana kısmı ve ortası; bunun gibi ↓ **مِطْرَدَةٌ**. (K.)

**مِطْرَدَةٌ**
**مِطْرَدَةٌ** ذ : **طَرِيدَةٌ**’nin ikinci yarısına bak: -A2- ve **مَطْرَدَةٌ**.

**مُطَرَّدٌ**
**مُطَرَّدٌ** ذ : **طَرِيدٌ**’e bak: ― -b2- ve **طَرَّادٌ**.

**مُطَرِّدٌ**
[ **مُطَرِّدٌ** ذ , Freytag’a göre, Hudhaleelilerin Dîvânı’nda bir mızrağa uygulanmış olarak geçer; mânası “tamamen dosdoğru, öyle ki bütünü titrer: çünkü eğri olan titremez.” Fakat bu, yanlış yazım değilse, görünüşe göre şiirî ruhsatla ↓ **مُطَّرِدٌ** yerine kullanılmıştır.]

**مَطْرُودٌ**
**مَطْرُودٌ** ذ : **طَرِيدٌ**’e bak.

**مُطَّرَدٌ**
**مُطَّرَدٌ** ذ : **طَرِيدٌ**’e bak.

**جَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ**
**جَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ** ذ (farz edilen mecaz:) Akışında [muntazam yahut kesintisiz olan ve] hızlı bir derecik yahut küçük akarsu. (L.) ― -b2- [A’nın bir nüshasında, mecazî ibareler arasında, **جَدْوَلٌ مُطَّرِدُ الأَنَابِيبِ وَالكُعُوبِ** buluyorum; fakat burada bir düşme var gibi görünür; ve **جَدْوَلٌ**’dan sonra **مُطَّرِدٌ** okunmalıdır; sonra da **وَرُمْحٌ** vb., yani (mecaz:) Boğum araları ve boğumları bakımından düzgün ve muntazam bir mızrak.] **مُطَرِّدٌ**’e bak. ― -b3- [Hoseyn Ibn-Homلm El-Murree, **مُطَّرِد**’i, bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak, bir zırha uygular; görünüşe göre dokusunda düzgün ve muntazam mânasında: Ham s. 189’a bak.] ― -b4- **بَعِيرٌ مُطَّرِدٌ** (farz edilen mecaz:) Koşudan nefesi kesilmeyip yürüyüşünü yahut seyrini kesintisiz sürdüren deve. (L.) ― -b5- **مُطَّرِدُ النَّسِيمِ**, bir şair tarafından (farz edilen mecaz:) Koşan bir atın burnu için bir ad olarak kullanılmıştır [görünüşe göre nefeste kesintisiz mânasında]. (S, L.) ― -b6- **مُطَّرِدٌ**, bir kelime, kalıp yahut vezin, terkîb yahut i‘râb hakkında söylendiğinde (mecaz:) Kıyas yahut kaide bakımından sözün yaygın yahut sürekli seyrine uygun; yaygın yahut sürekli kıyasa yahut kaideye uygun: ve aynı şey hakkında yahut bir kaide hakkında, kullanım bakımından sözün yaygın yahut sürekli seyrine uygun; yaygın yahut sürekli kullanıma uygun; yaygınca yahut sürekli olarak geçerli: (Mz, 12. **نوع**:) [fakat böyle adlandırılan şey, sıkı anlamda ve her durumda istisnasız değildir; zira 24’ü külliyeti temsil edecek şekilde alırsak, onunla kıyasla 23 **مُطَّرِد**’dir;] 23’e kıyasla 20 **غَالِب**’dir; 15 **كَثِير**’dir; 3 **قَلِيل**’dir; ve 1 **نَادِر**’dir. (Mz, 13. **نوع**. [Zıddı **شَاذٌّ**’e de bak; ve bu maddede 8’e de bak.])

**رَمْلٌ مُتَطَارِدٌ**
**رَمْلٌ مُتَطَارِدٌ** ذ (farz edilen mecaz:) Bir kısmı diğerini kovup takip eden kum. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرَدَ
طَرَدَ U ( n. ac. طَرْد 1 ),
a.  Drove away; expelled; banished, exiled.

b.  Drove together ( flock ).

c.  Hunted, pursued, tracked.

طَرَّدَ
طَرَّدَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Raised, extended, smacked ( whip ).

طَاْرَدَ
طَاْرَدَ III ,
a.  Attacked, charged.

b.  Circumvented, snared ( game ).

أَطْرَدَ
أَطْرَدَ IV ,
a.  Expelled, banished, exiled.

b.  Betted, wagered with.

تَطَاْرَدَ
تَطَاْرَدَ VI ,
a.  see III (a) .

اِنْطَرَدَ
اِنْطَرَدَ VII ,
a.  Pass. of  I ( a ).

اِطْتَرَدَ
اِطْتَرَدَ VIII ( T ),
a.  Flowed uninterruptedly; followed in order.

b.  see I (a) & VII.

اِسْتَطْرَدَ
اِسْتَطْرَدَ X ,
a.  Feighned flight.

b.  Digressed; swerved.

c.  see I (a) .

طَرْد
طَرْد 1 ,
a.  Expulsion; banishment.

b.  Pursuit; hunting, chase.

c.  ( pl. طُرُوْدَة 27t ) [ coll. ], Package, bale.

طِرْدَة
طِرْدَة 2t ,
a.  Charge, attack, assault.

مَطْرَدَة
مَطْرَدَة 17t ,
a.  High road.

مِطْرَد
مِطْرَد 20 , ( pl. مَطَاْرِدُ 44 ),
a.  Hunting-spear, javelin.

مِطْرَدَة
مِطْرَدَة 20t ,
a.  see 17t .

طِرَاْد
طِرَاْد 23 ,
a.  see 2t &  20 .

طَرِيْد
طَرِيْد 25 ,
a.  Driven away, expelled, banished; outcast, fugitive; exile.

b.  Long ( day ).

c.  One born before or after another.

طَرِيْدَة
طَرِيْدَة 25t , ( pl. طَرَاْئِدُ 46 ),
a.  Game; wild animal.

b.  Stolen animal ( camel &  c. ).

c.  Strip ( of cloth, of land ).

طَرَّاْد
طَرَّاْد 28 ,
a.  Chaser.

b.  Small boat or ship, barque, skiff.

c.  Tedious reciter.

d.  Wide, ample, long.

طَرڤدَ
N. P. طَرڤدَ I ,
a.  see 25 (a) .

طَرَّدَ
N. P. طَرَّدَ II ,
a.  see 25 (a) .

اِطْتَرَدَ
N. Ag. اِطْتَرَدَ VIII ( T ),
a.  General, without exception; agreeable with analogy ( rule ).

b.  Rivulet, streamlet.

اِطْتَرَدَ
N. Ac. اِطْتَرَدَ VIII ( T ),
a.  Banishment, exile.

b.  Regular, consecutive.

اِسْتَطْرَدَ
N. Ac. اِسْتَطْرَدَ X ,
a.  Digression, deviation.

مُطَارَدَة
مُطَارَدَة [ N. Ac. طَاْرَدَ III ( طِرْد 2 )],
a.  see 2t .

الطَّرِيْدَانِ
الطَّرِيْدَانِ
a.  Day & Night.

##### Türkçe

**طَرَدَ**
**طَرَدَ** U ( n. ac. **طَرْد** 1 ),
a.  Uzaklaştırdı; kovdu; sürgün etti, sürgüne gönderdi.

b.  Bir araya sürdü (sürü).

c.  Avladı, takip etti, iz sürdü.

**طَرَّدَ**
**طَرَّدَ** II ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Kaldırdı, uzattı, şaklattı (kamçı).

**طَاْرَدَ**
**طَاْرَدَ** III ,
a.  Saldırdı, hücum etti.

b.  Dolandı, tuzağa düşürdü (av).

**أَطْرَدَ**
**أَطْرَدَ** IV ,
a.  Kovdu, sürgün etti, sürgüne gönderdi.

b.  Bahse girdi, iddiaya girdi.

**تَطَاْرَدَ**
**تَطَاْرَدَ** VI ,
a.  III (a)’ya bak.

**اِنْطَرَدَ**
**اِنْطَرَدَ** VII ,
a.  I (a)’nın edilgeni.

**اِطْتَرَدَ**
**اِطْتَرَدَ** VIII ( T ),
a.  Kesintisiz aktı; sırayla birbirini izledi.

b.  I (a) ve VII’ye bak.

**اِسْتَطْرَدَ**
**اِسْتَطْرَدَ** X ,
a.  Kaçışı uydurdu.

b.  İstidrâd etti; yoldan saptı.

c.  I (a)’ya bak.

**طَرْد**
**طَرْد** 1 ,
a.  Kovma; sürgün.

b.  Takip; av, kovalamaca.

c.  ( pl. **طُرُوْدَة** 27t ) [ topluluk ], Paket, balya.

**طِرْدَة**
**طِرْدَة** 2t ,
a.  Hücum, saldırı, taarruz.

**مَطْرَدَة**
**مَطْرَدَة** 17t ,
a.  Ana yol.

**مِطْرَد**
**مِطْرَد** 20 , ( pl. **مَطَاْرِدُ** 44 ),
a.  Av mızrağı, cirit.

**مِطْرَدَة**
**مِطْرَدَة** 20t ,
a.  17t’ye bak.

**طِرَاْد**
**طِرَاْد** 23 ,
a.  2t ve 20’ye bak.

**طَرِيْد**
**طَرِيْد** 25 ,
a.  Kovulmuş, uzaklaştırılmış, sürgün edilmiş; dışlanmış, kaçak; sürgün.

b.  Uzun (gün).

c.  Birinden önce veya sonra doğan kimse.

**طَرِيْدَة**
**طَرِيْدَة** 25t , ( pl. **طَرَاْئِدُ** 46 ),
a.  Av; yaban hayvanı.

b.  Çalınmış hayvan (deve vb.).

c.  Şerit (kumaştan, araziden).

**طَرَّاْد**
**طَرَّاْد** 28 ,
a.  Kovalayan.

b.  Küçük tekne veya gemi, bark, kayık.

c.  Bıktırıcı okuyucu.

d.  Geniş, bol, uzun.

**طَرڤدَ**
N. P. **طَرڤدَ** I ,
a.  25 (a)’ya bak.

**طَرَّدَ**
N. P. **طَرَّدَ** II ,
a.  25 (a)’ya bak.

**اِطْتَرَدَ**
N. Ag. **اِطْتَرَدَ** VIII ( T ),
a.  Genel, istisnasız; kıyas (kural) ile uyumlu.

b.  Derecik, küçük akarsu.

**اِطْتَرَدَ**
N. Ac. **اِطْتَرَدَ** VIII ( T ),
a.  Sürgün, sürgüne gönderme.

b.  Düzenli, ardışık.

**اِسْتَطْرَدَ**
N. Ac. **اِسْتَطْرَدَ** X ,
a.  İstidrâd, sapma.

**مُطَارَدَة**
**مُطَارَدَة** [ N. Ac. **طَاْرَدَ** III ( **طِرْد** 2 )],
a.  2t’ye bak.

**الطَّرِيْدَانِ**
**الطَّرِيْدَانِ**
a.  Gündüz ve Gece.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طرد
طَرَدَ - يَطْرُدُ - طَارِد
طَرَدَ - يَطْرُدُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يدفعه عنه ويبعده بعيداً: يجعل كائناً ملاصقاً وملازماً له، يجعله ينفصل عنه ويذهب بعيداً عنه، ويستقل بمفرده ويفقد اتصاله ولصوقه به
طَارِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " طَرَدَ - يَطْرُدُ  "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ - يَدْحُرُ، ذَادَ - يَذُوْدُ، رَجَمَ - يَرْجُمُ، طَرَدَ - يَطْرُدُ، نَفَى - يَنْفِي، دَفَعَ - يَدْفَعُ
طرد
 	﴿ولا تطرد الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ما عليك من حسابهم من شيء وما من حسابك عليهم من شيءفتطردهم فتكون من الظالمين(52)﴾ الأنعام
 	﴿وياقوم من ينصرني من الله إن طردتهم أفلا تذكرون(30)﴾ هود
طارد
 ﴿وياقوم لا أسألكم عليه مالا إن أجري إلا على الله وما أنا بطارد الذين آمنوا إنهم ملاقو ربهم ولكني أراكم قوما تجهلون(29)﴾ هود ﴿وما أنا بطارد المؤمنين (114)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [طرد] ط ر د: طَرَدَهُ أبعده من باب نصر و طَرَداً أيضا بفتحتين ويقال طَرَدَهُ فذهب ولا يقال فيه انفعل ولا افتعل إلا في لغة رديئة وهو مَطْرودٌ و طَرِيدٌ و أطْرَدَهُ السلطان بالألف أمر بإخراجه من بلده قال بن السكيت أطْرَد الرجل غيره صيَّره طَرِيداً و طَرَدَهُ نفاه عنه وقال له اذهب عنا و اطَّرَدَ الشيء اطِّراداً تبع بعضه بعضا وجرى تقول اطَّرَد الأمر أي استقام والأنهار تَطَّرِدُ أي تجري
الراغب
طرد
- الطرد: هو الإزعاج والإبعاد على سبيل الاستخفاف، يقال: طردته، قال تعالى: }ويا قوم من ينصرني من الله إن طردتهم﴿[هود/30]،﴾ولا تطرد الذين﴿[الأنعام/52]،﴾وما أنا بطارد المؤمنين﴿[الشعراء/114]،﴾فتطردهم فتكون من الظالمين{ [الأنعام/52]، ويقال: أطرده السلطان، وطرده: إذا أخرجه عن بلده، وأمر أن يطرد من مكان حله. وسمي ما يثار من الصيد: طردا وطريدة. ومطاردة الأقران: مدافعة بعضهم بعضا، والمطرد: ما يطرد به، واطراد الشيء متابعة بعضه بعضا.
ملخص اللسان:
1.    الطَّرْدُ: الشَّلُّ؛ وناقة طَريدٌ: طُرِدَتْ  فَذُهِبَ بها ، طَرَدَه يَطْرُدُه
2.     والطَّرْدُ: الإِبْعَادُ،
3.     وطَرَدْتُ الإِبِلَ طَرْداً وطَرَداً أَي ضَمَمْتُها من نواحيها،
4.     وفلانٌ أَطْرَدَه السلطان إِذا أَمر بإِخْراجه عن بَلَده.
5.     وفي حديث قيام الليل: ومَطْرَدَةُ الداء عن الجَسَد أَي أَنها حالةٌ من شأْنها  إِبْعادُ الداء أَو مكانٌ يَخْتَصُّ به ويُعْرَفُ،
6.     وسَطْحُ طَرَّادٌ: مستو واسع؛ واطَّرَدَ الشيءُ: تَبِعَ بعضُه بعضاً وجرى.
7.     واطَّرَدَ الأَمرُ:  استقامَ.
8.     والطَّرِيدَةُ: شُقَّةٌ من الثَّوب شُقَّتْ طولاً.
9.     والطَّرِيدَة:  الوَسيقَة من الإِبل يُغِيرُ عليها قومٌ فَيَطْرُدُونها؛
10.                   والطَّرِيدَة: الخُطَّة بين العَجْبِ والكاهِلِ؛
لسان العرب
● - طرد: الطَّرْدُ: الشَّلُّ؛ طَرَدَه يَطْرُدُه طَرْداً وطَرَداً  وطَرَّده؛ قال:  فأُقْسِمُ لولا أَنَّ حُدْباً تَتابَعَتْ  عليَّ، ولم أَبْرَحْ بِدَيْنٍ مُطَرَّدا  حُدْباً: يعني دَواهِيَ، وكذلك اطَّرَدَه؛ قال طريح:  أَمْسَتْ تُصَفِّقُها الجَنُوب، وأَصْبَحَتْ  زَرْقاءَ تَطَّرِدُ القَذَى بِحِباب  والطَّرِيدُ: المَطْرُودُ من الناس، وفي المحكم المَطْرُود، والأُنثى  طَريدٌ وطَريدة؛ وجمعهما مَعاً طَرائِدُ. وناقة طَريدٌ، بغير هاء: طُرِدَتْ  فَذُهِبَ بها كذلك، وجمعها طَرائِدُ. ويقال: طَردْتُ فلاناً فَذَهَبَ،  ولا يقال فاطَّرَدَ. قال الجوهري: لا يُقالُ مِن هذا انْفَعَلَ ولا  افْتَعَلَ إِلا في لغة رديئة.  والطَّرْدُ: الإِبْعَادُ، وكذلك الطَّرَدُ، بالتحريك. والرجل مَطْرُودٌ  وطَريدٌ. ومرَّ فُلانٌ يَطْرُدُهم أَي يَشُلُّهم ويَكْسَو هُمْ.  وطَرَدْتُ الإِبِلَ طَرْداً وطَرَداً أَي ضَمَمْتُها من نواحيها، وأَطْرَدْتُها  أَي أَمرتُ بِطَرْدِها.  وفلانٌ أَطْرَدَه السلطان إِذا أَمر بإِخْراجه عن بَلَده. قال ابن  السكيت: أَطْرَدْتُه إِذا صَيَّرْتَه طريداً، وطَرَدْتُه إِذا نَفَيْتَه عنك  وقلتَ له: اذهب عنا. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَطْرَدْنا  المُعْتَرفِينَ. يقال: أَطْرَدَه السلطانُ وطَرَدَه أَخرجه عن بَلدِه، وحَقِيقَتُه  أَنه صيَّره طريداً. وطَرَدْتُ الرجل طَرْداً إِذا أَبْعَدته، وطَرَدْتُ  القومَ إِذا أَتَيْتَ عليهم وجُزْتَهُم. وفي حديث قيام الليل: هو قُرْبَةٌ  إِلى الله تعالى ومَطْرَدَةُ الداء عن الجَسَد أَي أَنها حالةٌ من شأْنها  إِبْعادُ الداء أَو مكانٌ يَخْتَصُّ به ويُعْرَفُ، وهي مَفْعَلة من  الطَّرْدِ. والطَّريدُ: الرجل يُولَدُ بعدَ أَخيه فالثاني طَريدُ الأَول؛  يقال: هو طريدُه. والليل والنهار طَريدان، كلُّ واحد منهما طريد صاحبه؛ قال  الشاعر:  يُعيدانِ لي ما أَمضيا، وهما معاً  طَريدانِ لاَ يَسْتَلْهِيان قَرارِي  وبَعِيرٌ مُطَّرِدٌ: وهو المتتابع في سيره ولا يَكْبو؛ قال أَبو النجم:  فَعُجْتُ مِنْ مُطَّرِدٍ مَهْديّ  وطَرَدْتُ الرجل إِذا نَحَّيْتَهُ. وأَطْرَدَ الرجلَ: جعله طَريداً  ونفاه. ابن شميل: أَطرَدْتُ الرجل جعلته طريداً لا يأْمن. وطَرَدْتُه:  نَحَّيْتُه ثم يَأْمَنُ. وطَرَدَتِ الكِلابُ الصَّيْدَ طَرْداً: نَحَّتْه  وأَرهَقَتْه. قال سيبويه: يقال طَرَدْتُه فذهب، لا مضارع له من لفظه.  والطريدة: ما طَرَدْتَ من صَيْدٍ وغيره. طَرَّادٌ: واسع يَطَّرِدُ فيه  السَّرابُ. ومكان طَرَّادٌ أَي واسعٌ. وسَطْحُ طَرَّادٌ: مستو واسع؛ ومنه  قول العجاج:  وكم قَطَعْنا من خِفافٍ حُمْسِ،  غُبْرِ الرِّعانِ ورِمالٍ دُهْسِ،  وصَحْصَحَانٍ قَذَفٍ كال??ُّرْسِ،  وعْرٍ، نُسامِيها بِسَيْرٍ وَهْسِ،  والوَعْسِ والطَّرَّادِ بَعْدَ الوَعْسِ  قوله نُسامِيها أَي نُغالبها. بسَيْرٍ وهْسٍ أَي ذي وَطْءٍ شديد. يقال:  وهسه أَي وَطِئَه وَطْأً شديداً يَهِسُه وكذلك وعَسَه؛ وخَرَج فلان  يَطْرُد حمر الوحش. والريح تَطْرُد الحصَى والجَوْلانَ على وجْه الأَرض، وهو  عَصْفُها وذَهابُها بِها. والأَرضُ ذاتُ الآلِ تَطْرُد السَّرابَ طَرْداً؛  قال ذو الرمة:  كأَنه، والرَّهاءُ المَرْتُ يَطْرُدُه،  أَغراسُ أَزْهَر تحتَ الريح مَنْتوج  واطَّرَدَ الشيءُ: تَبِعَ بعضُه بعضاً وجرى. واطَّرَدَ الأَمرُ:  استقامَ. واطَّرَدَتِ الأَشياءُ إِذا تَبِعَ بعضُها بعضاً. واطَّرَدَ الكلامُ  إِذا تتابَع. واطَّرَدَ الماءُ إِذا تتابَع سَيَلانُه؛ قال قيس بن  الخطيم:أَتَعْرِفُ رَسْماً كاطِّرادِ المَذاهِبِ  أَراد بالمَذاهب جلوداً مُذْهَبَةً بخطوط يرى بعضها في إِثر بعض فكأَنها  مُتَتابعَة؛ وقولُ الراعي يصف الإِبل واتِّباعَها مواضع القطر:  سيكفيكَ الإِلهُ ومُسْنَماتٌ،  كَجَنْدَلِ لُبْنَ، تَطّرِدُ الصِّلالا  أَي تَتَتابَعُ إِلى الارَضِين الممطورة لتشرب منها فهي تُسْرِعُ  وتَسْتَمرُّ إِليها، وحذَفَ فأَوْصَلَ الفعل وأَعْمَلَه.  والماءُ الطَّرِدُ: الذي تَخُوضه الدوابُّ لأَنها تَطَّرِدُ فيه وتدفعه  أَي تتتابع. وفي حديث قتادة في الرجل يَتَوَضَّأُ بالماءِ الرَّمَلِ  والماءِ الطَّرِدِ؛ هو الذي تَخُوضه الدوابُّ.  ورَمْلٌ مُتَطارِد: يَطْرُدُ بعضُه بعضاً ويتبعه؛ قال كثير عزة:  ذَكَرتُ ابنَ ليْلى والسَّماحَةَ، بعدَما  جَرَى بينَنا مُورُ النَّقَا المُتطَارِد  وجَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ: سريعُ الجَرْيَة. والأَنهارُ تطَّرِدُ أَي تَجْري.  وفي حديث الإِسراء: وإِذا نَهْران يَطَّرِدان أَي يَجْرِيان وهما  يَفْتَعِلان. وأَمرٌ مُطَّردٌ: مستقيم على جهته.  وفلان يَمْشي مَشْياً طِراداً أَي مستقيماً.  والمُطارَدَة في القتال: أَن يَطْرُدَ بعضُهم بعضاً. والفارس  يَسْتَطْرِدُ لِيَحْمِلَ عليه قِرْنُه ثم يَكُرُّ عليه، وذلك أَنه يَتَحَيَّزُ في  اسْتِطْرادِه إِلى فئته وهو يَنْتَهِزُ الفُرْصة لمطاردته، وقد  اسْتَطْرَدَ له وذلك ضَرْب من المَكِيدَة. وفي الحديث: كنت أُطارِدُ حيَّةً أَي  أَخْدَعُها لأَصِيدَها؛ ومنه طِرادُ الصَّيْد. ومُطارَدَة الأَقران  والفُرْسان وطِرادُهم: هو أَن يَحْمِلَ بعضهم على بعض في الحرب وغيرها. يقال: هم  فرسان الطِّرادِ.  والمِطْرَدُ: رُمْحٌ قصير تُطْعَنُ به حُمُر الوحش؛ وقال ابن سيده:  المِطْرَد، بالكسر، رمح قصير يُطْرَد به، وقيل: يُطْرَد به الوحش.  والطِّرادُ: الرمح القصير لأَن صاحبه يُطارِدُ به. ابن سيده: والمِطْرَدُ من الرمح  ما بين الجُبَّةِ والعالية.  والطَّرِيدَةُ: ما طَرَدْتَ من وحش ونحوه. وفي حديث مجاهد: إِذا كان عند  اطِّراد الخيل وعند سَلِّ السيوف أَجزأَ الرجلَ أَن تكون صلاتُهُ  تكبيراً. الاضْطِرادُ: هو الطِّرادُ، وهو افتِعالٌ، من طِرادِ الخَيْل، وهو  عَدْوُها وتتابعها، فقلبت تاء الافتعال طاء ثم قلبت الطاء الأَصلية ضاداً.  والطَّريدة: قَصَبَة فيها حُزَّة تُوضَع على المَغازِلِ والعُودِ والقِداح  فَتُنْحَتُ عليها وتُبْرَى بها؛ قال الشماخُ يصف قوساً:  أَقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْأَها،  كما قَوَّمَت ضِغْنَ الشَّمُوسِ المَهامِزُ  أَبو الهيثم: الطَّرِيدَةُ السَّفَن وهي قَصَبة تُجَوَّفُ ثم يُغْفَرُ  منها مواضع فَيُتَّبَعُ بها جَذْب السَّهْم. وقال أَبو حنيفة: الطَّرِيدَة  قِطْعَةُ عُودٍ صغيرة في هيئة المِيزابِ كأَنها نصف قَصَبة، سَعَتُها  بقدر ما يَلزمُ القَوْسَ أَو السَّهْمَ. والطَّرِيدَةُ: الخِرْقَة الطويلة  من الحرير. وفي حديث مُعاوية: أَنه صَعِدَ المنبر وبيده طَرِيدَةٌ؛  التفسير لابن الأَعرابي حكاه الهرويّ في الغريبين. أَبو عمرو: الجُبَّةُ  الخِرْقَة المُدَوَّرَة، وإِن كانت طويلة، فهي الطَّرِيدَة. ويقال للخِرْقَة  التي تُبَلُّ ويُمْسَحُ بها التَّنُّورُ: المِطْرَدَةُ والطَّرِيدَة.  وثَوْبٌ طَرائد، عن اللحياني، أَي خَلَقٌ. ويوم طَرَّادٌ ومُطَرَّدٌ: كاملٌ  مُتَمَّم؛ قال:  إِذا القَعُودُ كَرَّ فيها حَفَدَا  يَوْماً، جَديداً كُلَّه، مُطَرَّدا  ويقال: مَرَّ بنا يومٌ طَرِيدٌ وطَرَّادٌ أَي طويلٌ. ويومٌ مُطَرَّدٌ  أَي طَرَّادٌ؛ قال الجوهري: وقول الشاعر يصف الفرس:  وكأَنَّ مُطَّرِدَ النَّسِيم، إِذا جرى  بَعْدَ الكَلالِ، خَلِيَّتَا زُنْبُورِ  يعني به الأَنْفَ.  والطَّرَدُ: فِراخُ النحلِ، والجمع طُرُود؛ حكاه أَبو حنيفة.  والطَّرِيدَةُ: أَصلُ العِذْق. والطَّرِيدُ: العُرْجُون.  والطَّرِيدَةُ: بُحَيْرَةٌ من الأَرضِ قلِيلَة العَرْضِ إِنما هي  طَريقَة. والطَّرِيدَةُ: شُقَّةٌ من الثَّوب شُقَّتْ طولاً. والطَّرِيدَة:  الوَسيقَة من الإِبل يُغِيرُ عليها قومٌ فَيَطْرُدُونها؛ وفي الصحاح: وهو ما  يُسْرَقُ من الإِبل. والطَّرِيدَة: الخُطَّة بين العَجْبِ والكاهِلِ؛ قال  أَبو خراش:  فَهَذَّبَ عنها ما يَلي البَطْنَ، وانْتَحَى  طَرِيدَةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وكاهِلِ  والطَّريدَةُ: لُعْبَةُ الصِّبْيانِ، صِبْيانِ الأَعراب، يقال لها  المَاسَّةُ والمَسَّةُ، وليست بِثَبَت؛ وقال الطِّرِمَّاح يَصِفُ جَواري  أَدرَكْنَ فَتَرَفَّعْن عن لَعِب الصّغار والأَحداث:  قَضَتْ من عَيَافٍ والطَّريدَةِ حاجةً،  فهُنَّ إِلى لَهْوِ الحديث خُضُوعُ  وأَطْرَدَ المُسابِقُ صاحِبَه: قال له إِن سَبَقْتَني فلك عليّ كذا. وفي  الحديثِ: لا بأْسَ بالسِّباق ما لم تُطْرِدْه ويُطْرِدْك. قال  الإِطْرادُ أَن تقولَ: إِن سَبَقْتَني فلك عليّ كذا، وإِن سَبَقْتُكَ فلي عليك  كذا. قال ابن بُزُرج: يقال أَطْرِدْ أَخاك في سَبَقٍ أَو قِمارٍ أَو صِراعٍ  فإِن ظَفِرَ كان قد قضى ما عليه، وإِلا لَزِمَه الأَوَّلُ والآخِرُ.  ابن الأَعرابي: أَطْرَدْنا الغَنَم وأَطْرَدْتُمْ أَي أَرْسَلْنا  التُّيوس في الغنم. قال الشافعي: وينبغي للحاكم إِذا شَهِدَ الشهودُ لرجل على  آخر أَن يُحْضِرَ الخَصْم، ويَقْرأَ عليه ما شهدوا به عليه، ويُنْسِخَه  أَسماءَهم وأَنسابهم ويُطْرِدَه جَرْحَهم فإِن لم يأْتِ به حَكَمَ عليه؛  قال أَبو منصور: معنى قوله يُطْرِدَه جرحهم أَن يقول له: قد عُدِّلَ  هؤُلاءِ الشهودُ، فإِن جئتَ بجرحهم وإِلا حَكَمْتُ عليك بما شهدوا به عليك؛  قال: وأَصله من الإِطْرادِ في السِّباق وهو أَن يقول أَحد المتسابقين  لصاحبه: إِن سبقْتني فلك عليّ كذا، وإِن سَبَقْتُ فلي عليك كذا، كأَنَّ الحاكم  يقول له: إِن جئت بجرح الشُّهودِ وإِلا حكمت عليك بشهادتهم.  وبنو طُرُودٍ: بَطْن وقد سَمَّتْ طَرَّاداً ومُطَرِّداً.
مقاييس اللغة:
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])
ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])
واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد
القاموس المحيط:
الطَّرْدُ ويُحَرَّكُ الْإِبعادُ، وضَمُّ الْإِبِلِ من نَواحيها. وككَتِفٍ الماءُ الطَّرْقُ لما خاضَتْه الدَّوابُّ، وبالتحريكِ مُزاولَةُ الصَّيْدِ. وطَرَدْتُه نَفَيْتُه عَنِّي. والطَّريدُ العُرْجونُ، ومن الْأَيَّامِ الطويلُ، كالطَّرَّادِ والمُطَرَّدِ، والذي يُولَدُ بَعْدَكَ، وأنتَ أيضاً طريدُه. والطَّريدانِ اللَّيلُ والنهارُ. والطَّريدَةُ ما طَرَدْتَ من صَيْدٍ أو غيرِه، وما يُسْرَقُ من الْإِبِلِ، وقَصَبَةٌ فيها حُزَّةٌ تُوضَعُ على المَغازِلِ والقِداحِ، فَتُبْرَى بها، والطَّريقةُ القليلةُ العَرْضِ من الكَلأَ والأرضِ، وشُقَّةٌ مُسْتطيلةٌ من الحَريرِ، ولُعْبَةٌ تُسَمِّيها العامَّةُ المَسَّةَ والضَّبْطة، فإذا وقَعَتْ يَدُ اللاَّعِبِ من آخَرَ على بَدَنِهِ، رأسِه أو كَتِفِه، فهي المَسَّةُ، وإذا وقَعَتْ على الرِّجْلِ، فهي الْأَسْنُ، وخِرْقَةٌ تُبَلُّ ويُمْسَحُ بها التَنُّور، كالمِطْرَدَةِ. وككِتابٍ ومِنْبَرٍ رُمْحٌ قصيرٌ. وككَتَّانٍ سفينةٌ صغيرةٌ سريعةٌ، ومن المَكانِ الواسِعُ، ومن السُّطوحِ المُسْتَوِي المُتَّسِعُ، ومَنْ يُطَوِّلُ على الناسِ القِراءَةَ حتى يَطْرُدَهُم، واسْمُ جَماعةٍ. وكرُمَّانٍ ع. والطِّرْدَةُ، بالكسر مُطارَدَةُ الفارسين مَرَّةً واحِدةً. وبنو طَريدٍ، وبنو مَطْرودٍ بَطْنانِ. والطُّرْدينُ، بالضم طعامٌ لِلْأَكْرادِ. والمَطْرَدَةُ، ويُكْسَر مَحَجَّةُ الطريقِ. وطَرَدْتُهُمْ أتَيْتُهُم، وجُزْتُهُم. وتَطْريدُ السَّوْطِ مَدُّه. وأطْرَدَهُ أمَرَ بِطَرْدِه، أو بإِخْراجِه عن البَلَدِ، وقال له إن سَبَقْتَنِي فَلَكَ عَلَيَّ كذا، وإن سَبَقْتُكَ فلي عليكَ كذا. ومُطارَدَةُ الْأَقْرانِ حَمْلُ بعضِهم على بعضٍ، وهُمْ فُرْسانُ الطِّرادِ. واسْتَطْرَدَ له كأنَّه نوعٌ من المَكيدَةِ. والمَطارِدُ جبالٌ بِتِهامةَ. واطَّرَدَ الْأَمْرُ تَبعَ بعضُه بعضاً، وجَرَى، والْأَمْرُ اسْتَقامَ.
تاج العروس:
ط - ر - د
الطَّرَدُ بفتح فسكون ويُحَرَّكُ : الإِبعادُ والتَّنْحِيَةُ طَرَده يَطْرُدُه طَرْداً وطَرَداً والرجلُ طَريدٌ ومَطْرُودٌ فاطَّرَدَ . قال الجوهريُّ : لا يقال من هذا : انْفَعل ولا افْتَعَل إلا في لغةٍ رَديئةٍ . ومثله في المصباح . وقال سيبويه : طَرَدْتُه فذَهَب لا مضارعَ له من لفظه واقتَصَر في الأَساس على انفعَلَ . والطَّرْد والطَّرَد : ضَمُّ الإِبل من نواحيها طَرَدْتُ الإِبلَ طَرْداً أَي ضمَمْتُهَأ من نَوَاحيهَا وأَطْرَدتُها : أَمَرْتُ بطَرْدهَا أَي ضَمِّها . وفي حديث قَتَادةَ : في الرجل يَتَوَضَّأُ بالماءِ الرَّمِد والماءِ الطَّرْقُ بفتح فسكون لمَأ خاضَتْهُ الدَّوابُّ سُمِّيَ لأَنَّها تَطَّرِدُ فيه وتَدْفَعُه أَي تتتَابَع . والرَّمِدُ : الذي تَغَيَّر لَوْنُه حتى صار على لَوْن الرَّماد . والطَّرَد بالتحريك : مُزاوَلةُ الصَّيْد طَرَدَت الكِلابُ الصَّيْدَ طَرداً : نَحَّتْه وراهَقَتْه . وعن ابن السِّكِّيت : طَرَدْتُهُ : نَفَيْتُهُ عَ ِّي وقُلت له : اذهبْ فذَهَبَ ولا يُقال : فانْطَرَدَ كما سبق . والطَّرِيدُ : العُرْجُونُ وبالهاءِ : أَصلُ العِذْقِ . ومن المَجَاز : الطَّريدُ من الأَيام : الطَّويلُ التّامُّ كالطَّرّاد والمُطَرَّد كشَدَّادٍ ومُعظَّم كما في نُسْخَة أُخرى يقال : مَرَّ بنا يومٌ طَرِيدٌ وطَرَّادٌ أَي طَويلٌ ويوم مُطَرَّد أَي طَرَّادٌ كاملٌ مُتمَّمٌ قال :
إِذَا القَعُودُ كَرَّ فيها حَفَدَا ... يَوماً جَديداً كُلَّه مُطَرَّدَا ومن المجاز : الطَّريدُ : الذي يُولَدُ بَعْدَكَ وأنت أَيضاً طَرِيدُهُ فالثاني طَريدُ الأَول يقال : هو طَريدُه . ومن المجاز : الطَّرِيدانِ : اللَّيْلُ والنّهَارُ كلُّ واحدٍ منهما طَرِيدُ صاحِبه قال الشاعر :
يُعيدَان لِي ما أَمْضَيَا وهُمَا معاً ... طَرِيدان لا يَسْتَلْهِيانِ قَرَارِي
والطَّرِيدةُ : ما طَرَدْتَ مِن صَيْدٍ أَو غيرهِ والجمع الطّرائدُ وفي بعض الأمَّهَأت : ما طَرَدْتَ من وَحْش ونَحْوه . والطَّرِيدةُ : الوَسِيقَةُ من الإِبِلِ يُغِيرُ عليها قَومٌ فيطرُدُونَها . وفي الصحاح : هو ما يُسْرَقُ من الإِبلِ
ومن المجاز : الطّريدةُ : قَصَبَة فيها حُزَّةٌ بضم الحاء المهملة وتشديد الزاي توضع على المَغَازِلِ والعُودِ والقِدَاحِ فتُبْرَى بِها وتُنْحَتُ عليها قال الشَّمَّاخُ يصف قَوْساً :
أَقَامَ الثِّقَافُ والطَّرِيدةُ دَرْأَها ... كما قَوَّمَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المَهامِزُ وفي الأَساس : وبُرِيَ القَدَحُ بالطَّرِيدة وهي السَفَن . قال أَبو الهَيْثَم : الطَّرِيدةُ : السَّفَنُ وهي قَصَبَةٌ تُجَوَّفُ ثمَّ يُنْقَرُ منها مَواضِعُ فَيُتَتَبَّعُ فيها جَذْبُ السَّهْمِ . وقال أبو حنيفة : الطَّرِيدَةُ : قِطْعَةُ عُودٍ صَغِيرةٌ في هَيْئةِ المِيزَاب كأَنَّها نِصْفُ قَصَبَةٍ سَعَتُهَا بِقَدْرِ ما يَلْزَم القَوْسَ أَو السَّهْمَ
ومن المَجاز : في الأَرضِ طرائِدُ من كَلإِ الطَّريدة : بُحَيْرَةٌ من الأَرضِ القليلةُ العَرْضِ الطريدة : بُحيرةٌ من الأرضِ قليلة العرض إنما هي طَرِيقَة . ومن المجاز : عنْدي طَرِيدةٌ من ثَوبٍ وهي شُقَّةٌ مُسْتَطِيلةٌ أَي شُقَّتْ طُولاً من الحَريرِ . وفي حديث مُعاويةَ أنَّه صَعِدَ المِنْبَرَ وبيَدِهِ طَرِيدةٌ فسره ابن الأعرابيّ فقال : الخِرْقَةُ الطَّوِيلةُ من الحَرِيرِ . حكاه الهَرَوِيُّ في الغَرِيبَيْنِ . وعن أبي عَمْرٍو : الجُبَّةُ : الخِرْقَةُ المُدَوَّرَةُ وإِن كانت طَويلة فهي الطَّرِيدةُ . والطَّريدة لُعْبَةٌ لصبيانِ الأعراب تُسمِّيهَا العامَّة المَسَّةَ بفتح الميم وتشديد السِّين المهملة ويقال : الماسَةُ والضَّبْطَةَ فإذا وقَعَتْ يَدُ اللاَّعِب مِنْ آخَرَ على بَدَنِهِ إِما على رأْسِهِ أو كَتِفهِ فهي المَسَّةُ وإذا وَقَعَتْ على الرِّجْلِ فهي الأَسْنُ بفتح فسكون وليست بِثبت . وقال الطِّرمّاح يصف جَوارِيَ أَدْرَكْن فتَرَفَّعْنَ عن لَعِب الصِّغارِ والأَحداث :
قَضَتْ من عيان والطَّرِيدةِ حادجةً ... فهُنَّ إلى لَهْوِ الحديثِ خُضُوعُ وأَنشد ابن دُرَيْدٍ قول الشاعر :
قَضَتْ من عُدَادٍ والطَّرٍدةِ حاجَةً ... وهُنَّ إلى أُنْسِ الحَدِيثِ حَقِيقُ وفَسَّرَ الطَّرِيدةَ بالمَوْضع وهو تصحيفٌ وتَغْيِير نَبَّهَ عليه الصاغانيُّ وقال : الصوابُ أَنَّ الطَّرِيدَةَ لُعْبَةٌ معروفَةٌ فاعرِف ذلك . والطَّرِيدَة : خِرْقَةٌ تُبَلُّ ويُمْسَحُ بها التَّنُّورُ كالمِطْرَدَةِ بالكسر نقله الصاغاني
ومن المجاز : الطَّراد والمِطْرَد ككِتَاب ومِنْبَرٍ : رُمْحٌ قَصِيرٌ يُطْعَن به حُمُرُ الوَحْشِ . وقال ابن سيده : المِطْرَدُ بالكسر : رُمْحٌ قَصِيرٌ يُطْرَدُ به وقيل : يُطْرَدُ به الوَحْشُ والطِّرَادُ : الرُّمْحُ القَصِيرُ لأَنَّ صاحِبَهُ يُطَارِدُ بِهِ وجمع المِطْرَدِ : المَطَارِدُ . وطَرَّادٌ ككَتَّانٍ : سفينةٌ صغيرةٌ سَرِيعَةُ السَّيْرِ والجَرْيِ عن الصاغانيّ . والعامة تقول : تَطْرِيدَة . ومن المجاز : الطَّرَّاد من المكانِ : الواسِعُ يقال فَضَاءٌ طَرَّادٌ وبِلادٌ طَرَّادَةٌ : وَاسِعَةٌ يَطَّرِدُ فيها السَّرَابُ
ومن المجاز : الطَّرَّادُ من السُّطُوحِ : المُسْتَوِي المُتَّسِعُ ومنه قولُ العَجَّاج :
" وكَمْ قَطَعْنَا من خِفَافٍ حُمْسِ
" غُبْرِ الرِّعَانِ ورِمَالٍ دُهْسِ
" وصَحْصَحانِ قَذَفٍ كالتُّرْسِ
" وعْرٍ نُسامِيها بِسَيْرٍ وَهْسِ
" والوَعْسِ والطَّرَّادِ بَعْدَ الوَعْسِ
والطَّرَّادُ : مَن يُطَوِّلُ على النَّاس القِرَاءةَ حتى يَطْرُدَهُمْ ومنه الحديثُ : " من الأَئِمَّةِ طَرَّادُون " أَي يَطْرُدون الناسَ بطُول قِيامِهِم وكَثْرةِ قِراءَتِهم . وقد فَسَّر أَبو داوودَ في سُنَنِه بما قاله المصنِّف وقال : لا أَعْلَم إِلاَّ ذلك . وطَرَّادٌ : اسمُ جماعة من المحدِّثِينَ وهو في الأعلام واسِعٌ . وطُرَّادٌ كَرُمَّانٍ : ع وضَبَطَه الصاغانِيُّ : كشَدَّادٍ . والطِّرْدَةُ بالكسر : مُطَارَدَةُ الفَارِسَيْنِ مرَّةً واحدةً والمُطارَدَةُ : حَمْلُ أَحدِهما على الآخَرِ كما سيأْتي . وبنو طَريدٍ وبنو مَطْرُودٍ : بَطْنَانِ . وكذلك بنو طُرُودٍ بالضّمّ أَما مَطْرُودٌ فمن بني سُلَيمٍ وهو مَطْرُودُ بنُ مالكِ بنِ عَوٌف بن امرِئِ القَيْسِ بن بُهْثَةَ بنِ سُلَيْمٍ منهم عبد الله بن سِيدانَ . والطُّرْدِينُ بالضّمّ فالسُّكُون وكسْر الدّال : طعامٌ للأَكْرادِ نقله الصاغانيُّ . والمَطْرَدَةُ بالفتح ويُكسر : مَحَجَّةُ الطَّرِيقِ لأنه يُطْرَدُ فيها وطَرَدْتُهُمْ : أَتَيْتُهُمْ أَي أَتيتُ عليهم كما في التهذيب وجُزْتُهُم . وتَطْرِيدُ السَّوْطِ وفي الأَساس : الصوت : مَدُّهُ : يقال : طَرِّدْ سَوْطَكَ أَي مُدَّه . نقله الصاغانيُّ . ويقال : أَطْرَدَهُ إذا أَمَرَ بِطَرْدِهِ وإِبْعَادِه أَو أَطْرَدَه السُّلطانُ إذا أَمَر بإِخراجِهِ عن وفي بعض النسخ من البَلَدِ وقال ابن السِّكِّيتِ : أَطْرَدْته إذا صَيَّرتهُ طَرِيداً . وعن ابن شُمَيْلٍ : أَطرَدْتُ الرَّجُلَ : جعَلْتُه طَرِيداً لا يَأْمَنُ وطَرَدْتُه : نَحَّيْتُه ثمّ يأْمَنُ . وأَطْرَدَ المُسَابِقُ صاحبَهُ : قال له : إِنْ سَبَقْتَنِي فلَكَ علَيَّ كذا وإن سَبَقْتُكَ فلي عليك كذا وفي الحديث : " لا بَأْسَ بالسِّباقِ ما لَم تُطْرِدْهُ ويُطْرِدْكَ "
ومن المجاز : مُطارَدةُ الأَقرانِ والفُرْسانِ وطِرادُهم : حَمْلُ بَعْضِهم على بَعْضٍ في الحَرْبِ وغيرِهَا أَي ولو لم يكن هناك طَرْدٌ كما قِيلَ للمحارَبةِ : جِلادٌ ومُجالَدةٌ وإن لم يكن ثَمَّ مُسايَفَةٌ . ويقال : هم فُرْسَانُ الطِّرادِ وطَاردَ قِرْنَهُ وتَطارَدَا واسْتَطْرَدَ له أَي لِلقِرْنِ لِيَحْمِلَ عليه ثم يَكُرَّ عَلَيْه وذلك أَنَّه يَتَحَيَّزُ في استطرادِهِ إلى فِئَتِهِ وهو يَنْتَهِزُ الفُرْصَةَ لمُطارَدَتِه . وقد استَطْرَدَ له كَأَنَّه نَوْعٌ من المَكِيدة . وفي الحديث كنتُ أُطارِدُ حَيَّةً أَي أَخْدَعُها لأَصِيدَهَا ومنه طِرَادُ الصَّيْدِ . واطَّرَدَ الأَمْرُ وفي بعض الأمهات : الشيء بدل الأَمر : تَبِعَ بعضُه بعضاً وجَرَى . واطَّرَدَ الأَمْرُ : استقامَ وأَمرٌ مُطَّرِدٌ : مُستقيمٌ على جِهَتِه وفُلانٌ يَمْشِي مَشْياً طِرَاداً أَي مُسْتَقِيماً واطَّرَدَ الكلامُ : تتابَعَ والماءُ : تتابَعَ سَيَلاَنُه قال قيسُ بن الخَطِيمِ :
" أَتَعْرِفُ رَسْماً كالطِّرادِ المَذَاهِبِ أَراد بالمَذَاهِبِ جُلوداً مُذْهَبَةً بخُطوطٍ يُرَى بَعْضُها في إِثْرِ بَعْضٍ فكأَنَّها مُتَتَابِعَةٌ
ومما يستدرك عليه : مَرَّ فُلانٌ يَطْرُدُهمْ أَي يَشُلُّهُم وَيَكْسَؤُهُم طَرَده وطَرَّده قال :
فأُقْسِمُ لولا أَنَّ حُدْباً تَتَابَعَتْ ... عَلَيَّ ولم أَبْرَحْ بِدَيْنٍ مُطَرَّدَا حُدْباً : يَعْنِي دَواهِيَ . وكذلك اطَّرَدَه قال طُرَيح :
أَمْسَتْ تُصَفِّقُها الجَنُوبُ وأَصبَحَتْ ... زَرْقَاءَ تَطَّرِدُ القَذَى بِحِبابِ والطَّرِيد : المَطْرُودُ والأُنثَى : طَرِيدٌ وطَرِيدَةٌ جمعهما : طَرَائِدُ . كذا في المُحْكَم . وناقَةٌ طَرِيدٌ بغير هاءِ طُرِدَتْ فَذُهِبَ بِها وجَمْعها : طَرَائدُ . وفي حديثِ قِيَامِ اللَّيل : " هو قُرْبَةٌ إلى اللهِ ومَطْرَدَةُ الدَّاءِ عن الجَسَدِ " . أَي أنها حالةٌ من شأنِها إِبعادُ الداءِ . وبَعِيرٌ مُطَّرِدٌ : وهو المُتَتابِعُ في سَيْرِه ولا يَكْبُو قال أَبو النَّجْم :
" فَعُجْتُ مِن مُطَّرِدٍ مَهْدِيِّ
ومن المجاز : خَرَجَ فُلانٌ يَطْرُدُ حُمُرَ الوَحْشِ أَي يَصِيدُها . وكذلك قولُهم : الرِّيحُ تَطْرُدُ الحَصَى والأَرضُ ذاتُ الآلِ تَطْرُدُ السَّحَأبَ طَرْداً . ورَمْلٌ مُتَطارِيدٌ : يَطْرٌدُ بعضُه بعْضاً ويَتَتَّبعُه قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
ذَكَرْتُ ابنَ لَيْلَى والسَّمَاحَةَ بَعْدَما ... جَرَى بينَنا مُورُ النَّقَا المُتَطارِدُ وجَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ : سَرِيعُ الجَرْيةِ والأَنهارُ تَطَّرِدُ أَي تَجْرِي . وفي حديث الإِسراءِ : " وإِذا نَهران يَطَّرِدانِ " أي يَجْرِيَانِ وهما يَفْتَعِلانِ . من لاطرد وفي حديث مُجاهدٍ : " إِذا كان عِنْدَ اضْطِراد الخَيْلِ وعِنْدَ سَلِّ السُّيوفِ أَجْزَأَ الرَّجلَ أَن تكونَ صَلاتُه تَكْبيراً " الاضطراد : هو الطِّرادُ وهو افْتِعَالٌ من طِرادِ الخَيْلِ وهو عَدْوُهَا وتَتَابُعُها فُقِلبَتْ تاءُ الافْتِعالِ هاءُ ثم قُلِبت الطاءُ الأَصليةُ ضاداً . وثَوْبٌ طَرَائِدُ عن اللِّحْيَانِيّ أَي خَلَقٌ . وفي الأَساس : ثَوْبٌ طَرِيدٌ : شُبَارِق والطَّرَدُ محرّكَةً : فِراخُ النَّخْلِ والجمْع : طُرُودٌ حكاه أَبو حنيفةَ . والطَّرِيدةُ : الخُطَّةُ بينَ العَجْب والكاهِلِ قال أبو خِراش :
فهَذَّبَ عنها ما يَلِي البَطْنَ وانْتَحَآ ... طَرِيدَةَ مَتْنٍ بينَ عَجْبٍ وكاهِلِ وعن ابن الأَعرابيّ : أَطْرَدْنَأ الغَنَمَ أَي أَرْسَلْنا التُّيُوسَ في الغَنَمِ
ومن المجاز : قال الشافعِيُّ : ويَنْبَغِي للحاكِمِ إذا شَهِدَ الشُّهُودُ لِرَجُلٍ على آخَرَ أَن يُحْضِرَ الخَصْمَ ويَقْرَأَ عليه ما شَهدُا عَلَيه ويُنْسِخَه أَسماءهُم وأَنْسَابَهُم ويُطْرِدَه جَرْحَهُم فإِن لم يَأْتِ بهِ حَكَمَ عليه . قال أبو منصور : معنى قوله : يُطْرِده جَرْحَهُمْ أن يقول له : قد عُدِّلَ هؤلاءِ الشُّهُودُ فإِنْ جِئتَ بِجَرْحِهِم وإِلاَّ حَكَمْتُ عليك بما شَهِدُوا بِهِ عَلَيْك . ومن المجاز : طَرَدْتُ بَصَرِي في أَثَرِ القَوْمِ والقِيعَانُ تَطْرُدُ السَّرابَ أَي يَطَّرِدُ فيها كما يَطَّرِدُ الماءُ . وجَدْوَلٌ مُطَّرِدٌ ورُمْحٌ مُطَّرِدٌ ومُطَّرِدُ الأَنابِيبِ والكُعُوبِ . وحَدِيثُ وكَلامٌ مُطَّرِدٌ وذا لا يَطَّرِدُ في القِياس . قال الصاغانيُّ : والطَّرْدُ والعَكْسُ في اصطلاح الفقهاءِ أَن يَطَّرِدَ الشّيءُ وَينْعَكِسَ كقولِهم في حَدِّ النارِ : كلُّ نارٍ فهو جَوْهَرٌ مُضِئٌ مُحْرِقٌ وكلُّ جَوْهَرٍ مُضِيءٍ مُحْرِقٍ فهو نارٌ . واتَّبِعْ طَوَارِدَ الإِبِلِ : مُتَخَلِّفاتِها . ومرَّت عليهم سِنُونَ طَرَّادةٌ . واطَّرَدُوا إلى المَسيرِ : تَتَابَعُوا . ومَطْرُودُ بنُ كَعْبٍ من شُعَراءِ الجاهِليَّةِ . وقد سَمَّوْا : طِرَاداً ككِتَاب منهم أَبوالفوارِسِ نقيبُ النُّقَبَاءِ طِرَادُ بنُ محمد بن علي بن ثُمَامٍ الزَّيْنَبِيّ مشهورٌ توفي سنة 491 . وكثيرٌ منهم يضبِطه كشّدَّادِ وهو وَهَمٌ وقد سَمَّوْا طُرَيْداً ومُطَرِّداً كَزُبَيْرٍ ومُحَدِّث

_Türkçe çeviri henüz yok_
