# طرز (ط-ر-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ر - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والطاء والراء معهما
ط ز ر، ط ر ز مستعملان
طزر:
الطَّزَرُ: بيت إلى الطول. والطَّرَزُ: هو النّبت الصّيفيّ فارسيّة معرّبة.
طرز:
الطِّراز: الثّوبُ الحَسَنُ المعلّم، ومنه: رجل طرّاز مُطَرِّز، لتعليمه الثِّياب، ويقال للرّجل القديم: إنّه لمن الطِّراز الأوّل والطِّراز: العلَم نفسه.
والطِّراز: الموضع الذي تُنْسَجُ فيه الثّياب الجياد.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الطاء** ve **الراء**’ın ikisiyle birlikte olanı

**ط ز ر**، **ط ر ز**: ikisi de kullanımdadır.

**طزر**:
**الطَّزَرُ**: uzunlamasına bir ev. Ve **الطَّرَزُ**: yazlık bitkidir; Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır.

**طرز**:
**الطِّراز**: güzel, işaretli elbise; ondan: **رجل طرّاز مُطَرِّز**, elbiseleri işaretlemesinden dolayı. Ve eski adama denir: “Şüphesiz o, **الطِّراز الأوّل**’dendir.” Ve **الطِّراز**: bizzat alâmetin kendisidir.
Ve **الطِّراز**: iyi elbiselerin dokunduğu yerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطِرازُ: عَلَمُ الثَوب، فارسيٌّ معرب. وقد طُرِّزَ الثوبُ فهو مُطَرَّزٌ. والطِرازُ: الهيئة. قال حسان بن ثابت:
بيض الوجوهِ كريمةٌ أحسابهمشمُّ الأنوفِ من الطِراز الأوَّلِ
أي من النمط الأول.

##### Türkçe

**الطِرازُ**: elbisenin alâmeti; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Ve elbise **طُرِّزَ**; o hâlde o **مُطَرَّزٌ**dur. Ve **الطِرازُ**: heyet (biçim). Hassân b. Sâbit dedi ki:
Yüzleri beyaz, soyları kerîme;
burunları yüksek, **الطِراز**ın birincisinden.
Yani birinci **النمط**tan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ط ر
طرز ، رطز ، زرط ، طزر : ( مستعملات ) .
طرز : قال الليث : الطِّراز معروف ، وهو الموضعُ الذي تُنسج فيه الثياب الجياد .
وقال غيرُه : الطِّرَاز مُعَرَّب ، وأصلُه التقدير المستوِي بالفارسية ، جُعلت التّاء طاءً ، وقد جاءَ في الشِّعر العربيّ ، قال حسّان يَمدَح قوماً :
بِيضُ الوجوهِ من الطِّرازِ الأوّلِ
وروَى ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّرْز : الشَّكل ، يقال : هذا طِرْزُ هذا ، أي : شَكله .
قال : ويقال للرّجل إذا تكلّم بشيءٍ هذا من طرازه ، أي من استنباطِه .
طزر : قال الليث : الطَّزَرُ : هو النَّبْتُ الصَّيْفي .
قلتُ : هذا معرّب وأصله تَزَر .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنّه قال : الطَّزْرُ الدَّفع باللَّكْز .
يقال : طزَره طَزْراً : إذا دفعه .
رطز : أهملَه الليث .
وقال أبو عمرو في كتاب ( الياقوتة ) : الرَّطْزُ : الضعيف .
قال : وشَعْرٌ رَطَزٌ ، أي : ضعيف .
زرط : يقال : سَرَطَ الماء وزَرَطه وزرَدَه ، وهو الزَّرّاط والسَّرَّاط .
وروَى أبو حاتم عن الأصمعي عن أبي عمرو أنه قرأ : الزِّرَاطَ بالزّاي خالصة ، ونحو ذلك روَى عُبيد بن عقيل عن أبي عمرو .
وروى الكسائي عن حمزةَ : الزِّرَاط بالزاي ، خالصةً وكذلك روى بن أبي مُجالد عن عاصم ، وسائر الرُّواة رووْا عن أبي عمرو الصِّرَاط بالصاد .
قال ابن مجاهد : قرأ ابن كثير : ( الصراط ) بالصاد ، واختلف عنه . وقرأ بالصاد نافع وأبو عمرٍ و وابن عامر وعاصم والكسائي .
قال غيره : وقرأ يعقوب الحضرمي : ( السراط ) بالسين .

##### Türkçe

ز ط ر
**طرز** ، **رطز** ، **زرط** ، **طزر** : (kullanılanlar).

**طرز** : Leys dedi: **الطِّراز** bilinir; o, iyi elbiselerin dokunduğu yerdir.
Ve başkası dedi: **الطِّرَاز** Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada düzgün ölçüdür; **التّاء** **طاء** yapılmıştır; Arap şiirinde de gelmiştir. Hassân bir kavmi överken dedi:
بِيضُ الوجوهِ من **الطِّرازِ** الأوّلِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الطَّرْز**: şekildir; “bu, bunun **طِرْزُ**dur” denir; yani: onun şeklidir.
Dedi: Bir adam bir şeyle konuştuğunda ona “bu, onun **طرازه**ndandır” denir; yani onun istinbatındandır.

**طزر** : Leys dedi: **الطَّزَرُ**: yazlık bitkidir.
Dedim: Bu Arapçalaştırılmıştır; aslı **تَزَر**’dir.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الطَّزْرُ** tekme ile itmedir.
“Onu **طزَره طَزْراً**” denir: onu ittiği zaman.

**رطز** : Leys onu ihmal etti.
Ebû ‘Amr, ( **الْيَاقُوتَة** ) kitabında dedi: **الرَّطْزُ**: zayıftır.
Dedi: **وشَعْرٌ رَطَزٌ**; yani: zayıf.

**زرط** : “Suyu **سَرَطَ** etti ve onu **زَرَطه** etti ve onu **زرَدَه** etti” denir; o, **الزَّرّاط** ve **السَّرَّاط**tır.
Ebû Hâtim, Asma‘î’den, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: **الزِّرَاطَ**’ı, sırf **الزّاي** ile okudu; bunun benzerini ‘Ubeyd b. ‘Akîl de Ebû ‘Amr’dan rivayet etti.
Kisâî, Hamza’dan rivayet etti: **الزِّرَاط** **الزاي** ile, sırf; aynı şekilde İbn Ebî Mücâlid de ‘Âsım’dan rivayet etti; diğer râviler Ebû ‘Amr’dan **الصِّرَاط**’ı **الصاد** ile rivayet ettiler.
İbn Mücâhid dedi: İbn Kesîr, ( **الصراط** )ı **الصاد** ile okudu; ondan ihtilaf edildi. Nâfi‘, Ebû ‘Amr, İbn ‘Âmir, ‘Âsım ve Kisâî de **الصاد** ile okudu.
Başkası dedi: Ya‘kûb el-Hadramî, ( **السراط** )ı **السين** ile okudu.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şey)

(**طرز**) **الطاء** ve **الراء** ve **الزاء** bir kelimedir; onun Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilir; ve o, Hassân’ın şiirindedir:
Beyaz yüzlüler; soyları kerîmdir *** yüksek burunlular; ilk **الطِّرَاز**’dandır([1])
Ve derler ki: **طِرْزُه**, yani onun heyeti.

(**طرس**) **الطاء** ve **الراء** ve **السين**’de bir söz vardır; belki sahih olabilir. Derler ki **الطِّرْس**: silinmiş kitap. Ve denilir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler ki: **التَّطرُّس**: insanın yememesi ve içmemesi, ancak temiz olandan.

(**طرش**) **الطاء** ve **الراء** ve **الشين** bilinen bir kelimedir; o da **الطَّرَش**’tır; bilinen([2]). Ebû Amr dedi: **تطرَّش**([3]) dişi deve hastalıktan; kalktığı zaman oturursa.

(**طرط**) **الطاء** ve **الراء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki **الأطرط**: kaşları ince olan; ve **طرِطَ**.

(**طرف**) **الطاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır([4]): birincisi şeyin sınırına ve kenarına delâlet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delâlet eder.

Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**’udur. Ve denilir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.

Ve onların sözü: **عينٌ مطروفة**; bu(ndan)dır; o da şudur: ona bir şeyin ucu—bir elbise ucu veya başkası—isabet eder de gözyaşıyla dolup taşar. Ve bu, ödünç alınır; ta ki denilir: hüzn onu **طَرَفَها**.

Ama onların sözü: o, **كريم الطَّرَفين**’dir; bir kavim dedi ki: bununla([5]) baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve hangi iki **الطَّرَفين**’in daha uzun olduğu bilinmez; bu, bu(ndan)dır. **الطَّرَف**’ın çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Ve beni sövdüğün zaman uçlarımla nasıl olur *** ve ana-babaya sövmeden sonra ıslah yoktur([6])
Ve denilir ki **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir([7]).

Babdan: çadırdan **الطَّوَارِف**; o, yanlarından bakmak için kaldırdığın şeydir. Ama onların sözü: falan kimse **بطارفةِ عينٍ** ile geldi; bu, bizim “göz **طُرِفت**” sözümüzde zikrettiğimizdendir: ona bir şeyin ucu isabet eder de dolup taşarsa. Ve böyle olunca neredeyse göremez. İşte onların sözü **بِطارِفةِ عينٍ** de böyledir; yani gözün çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şey ile.

Babdan: yeni ortaya çıkan şeye **طريف** demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır; manası, geçmiş bir zamanın ucunda şimdi elde edilmiş bir şey olmasıdır. Ondan derler ki: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**; onu yeni edindim demektir; **أطَّرِفه**; **اطِّرَافاً**.

Babdan: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen kimsedir. Ve bu kıyastır; çünkü o, uçları ister de uçları. Ve **المرأة المطروفة**: derler ki o, bir tek erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eden kadındır. Bu, Hutay’e’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ**([8]) *

Babdan: **الطِّرف**: soylu at; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **المطَّّرَف** için **التَّليد** üzerine bir fazilet vardır.

Ama diğer asıl: **الطَّرْف**; o, bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Bu asıldır; sonra göze mecazen **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة**([9]) denilir; sanki—zannımca—o, aslanın **طرْفُ**’udur. Cerîr dedi:
Şüphesiz **طَرْفِهَا**’sında hastalık olan gözler *** bizi öldürdüler; sonra öldürdüklerimizi diriltmediler([10])
Ama **الطِّرَاف** ise, deriden bir evdir; zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.

(**طرق**) **الطاء** ve **الراء** ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek([11]); ikincisi vurmak; üçüncüsü şeyin bir tür gevşekliği; dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.

Birincisi **الطُّرُوق**’tur. Ve denilir ki o, geceleyin eve gelmektir. Dediler: **رجلٌ طُرَقَةٌ**; gece yürür de ailesine geceleyin **يطرُقَ** ederse. * Ve zikredildi ki bunun gündüz de söylendiği; asıl gece(dir). Aslın gece olduğuna delil, yıldızı **طارقاً** diye adlandırmalarıdır; çünkü o gece doğar. Dediler: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. Dedi ki:
* Biz **طارق**’ın kızlarıyız([12]) *
Bu, bir kadının sözüdür. Şunu ister: babamız şeref ve yücelikte bir yıldızdır([13]).

Babdan—Allah daha iyi bilir—**الطَّريق**; çünkü ona varılır. Ve başka bir asıldan olması caizdir; o da bizim bir şeyi bir şeyin üstüne yamaktan zikrettiğimizdir.

Birinci babdan onların sözü: ona **طَرْقَتين** geldim; yani iki kere([14]). Ondan: erkeğin **طارِقةُ**’sı; o, onun mensup olduğu uyluğudur; ve **طارقة** diye adlandırıldı; çünkü o ona **تطرُقه** eder ve o da ona **يطرُقها** eder. Dedi ki:
Ona **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve **طارِقَتِي** yol kenarlarında([15])
İkinci asıl: vurmak; **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً** denilir. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ondan **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; bu, hadiste ondan nehiy gelen şeydir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **الجِبت**’tendir([16]).” Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl ile bilmez *** ne de kuşları ürkütenler; Allah ne yapacak([17])
Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقة**’dır. Ve kâhin bunu yapabilir; böylece **يطرُق** eder; yani kehanette bulunduğu zaman pamuğu yünle karıştırır. Ve bunu mesel yaparlar; derler ki: “**طَرَقَ وماشَ**.” Dedi ki:
Kınayan; sen **بالتّرْقيشِ**’e tutulmuşsun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي** ve **مِيشِي**([18])
Ve denilir: **طرَقَ** aygır dişi deveyi **طَرقاً**; ona vurduysa. Ve **طَروقةَ الفَحل**: onun dişisi. Ve falan, falandan aygırını **استطرقَ** etti; yani onu, develerine vurması için ondan istedi; o da onu ona **أطْرَقَه** etti. Ve denilir: bu oklar **طَرْقَةُ** bir adamdır; yani bir adamın biçimidir([19]).

Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Bundan **الطَّرَق**: kuş tüyünde yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................([20])
Ve ondan: falan bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olan. Dedi ki:
Onun ölümü(nün) olmasından korkmazdım *** iki eliyle **سَبَنْتَى**; mavi gözlü **مُطْرِق**([21])
Ve **الإطراق** hakkında dedi:
Derken yiğidin **إطراق**’ı gibi **فأطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki azı dişine bir geçit; yiğit elbette azmederdi([22])
Babdan **الطِّرِّيقة**; o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler ki: “Şüphesiz onun **طِرِّيقَته**’sinin altında elbette bir **لَعِنْدَأْوَةً** vardır.” Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Ve bir kavim dedi: **الطّرَق**: dizlerde zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve bizim yumuşaklık ve gevşeklikten zikrettiğimiz diğer şeylere daha benzer.

Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denilir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**; eğer ona iki nal giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**; eğer ölçüsünce bir deriyle **طورِق** edilmişse. Ve bu babdandır **الطِّرْق**; o, yağ ve kuvvettir; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki onunla yamanmış bir şeydir. Derler ki: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim dedi: **الطِّرْق**’ın aslı yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan([23])] olur. Ve bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak bununla adlandırıldı; bir şeyin bazısının bazısı üzerine binmesine benzetilerek. Su da, üst üste binme devam edince böyledir. Ru’be dedi:
* **للعِدِّ** için; **ماءُ الطَّرَقْ** onu geri bıraktığında([24]) *
Babdan—onu önce zikrettik—ve bu kıyastan olması uzak değildir: **الطَّريق**; çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla **طُورِقَتْ** ve onunla yamanmıştır. Ve derler ki: develer **تطارَقَت**; eğer biri birini takip ederek geldilerse. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**: tek bir sıra üzerindeki hurmalık; bu bir benzetmedir; sanki onun ardışıklığında ve yerden yüksekliğinde **الطَّرِيق**’e benzetilmiştir. A’şâ dedi:
Ve her **أحوَى**; **كجِذْعِ الطَّريقِ** gibi *** avluyu süsler; ne zaman ki durursa([25])
Ve ondan [**ريشٌ**([26])] **طِراق**; eğer bazısı bazısının üstüne **تطارق** etmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı; eğer binekleri olmaksızın yaya geldilerse; sanki onların her biri, kendinden öncekinin izini ayak izleriyle yamıyor. Ve denilir: develer tek bir **طَرْقَة** üzere geldi ve tek bir **خُفّ** üzere; bu, bizim zikrettiğimizdir: onların, izleriyle başkasının izlerini *yaması. Ve kadın iki **طَرْقَتينِ** kınalandı; eğer kınayı iade ettiyse; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler; derler ki: kadın doğum esnasında **طَرَّقت**; sanki doğana bir yol yaptı. Ve denilir—o birincisidir—**طَرَّقت** denilmez; ancak çocuğun yarısı çıktıktan sonra bir miktar tutulup sonra çıkarsa. Sen([27]) dersin: **طرّقت** sonra **خلَصت**.

Buna benzeyen şeylerdendir onların sözü: **طَرَّقت القطاة**; eğer yumurtası ona zor geldi de göğsünün önüyle yeri eşelediyse.

(**طرم**) **الطاء** ve **الراء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin yığılmasına delâlet eder. Derler ki: **الطُّرَامة**([28]): dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler ki: **الطِّرْم**([29]): bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.

(**طري**) **الطاء** ve **الراء** ve illetli harf sahih bir asıldır; tazelik ve yeniliğe delâlet eder. **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondan: **أَطْرَيْتُ** falanı; bu, onda bulunanın en güzeliyle onu övdüğün zamandır.

Eğer hemzelenirse denilir: falan **طرَأَ**; eğer ortaya çıktıysa. Bunu, ibdâl babından sayarım; asıl ancak **دَرَأ**’dır; ve zikredilmiştir.

(**طرب**) **الطاء** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asıldır. Derler ki: **الطّرَب**; şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden hafifliktir. Ve inşad ederler:
Ve dediler: **طرِبْتَ**; dedim ki: hayır *** ve soğukkanlı, **الطَّرَبِ**’den ağlar mı
Ve Nâbiga Benî Cü’de dedi:
Ve beni, onların ardından **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın gibi **طرَبَ** veya deli gibi([30])
Dediler: sesinde **طرَّب** etti; eğer onu uzattıysa. Ve o, birincidendir. Ve kerîm **طَروبٌ**’dur. Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir **المَطَارِب**; o, dar, dağınık yollardır. Onu([31]) ibdâl babından görüyorum; sanki **مدارب**’dir; **الدَّرْب**’ten türemiş.

Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözü: onun gevşek meme olduğu; ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağan kimsenin sesi; bunların hepsi ve benzerleri söz(dür).

(**طرث**) **الطاء** ve **الراء** ve **الثاء** sahih bir kelimedir; o da **الطَُّـَرثُوث**([32])’tur; o, bir bitkidir.

(**طرح**) **الطاء** ve **الراء** ve **الحاء** sahih bir asıldır; şeyi atmaya ve bırakmaya delâlet eder. Denilir: **طَرَحَ** şeyi; onu **يطرحُه**; **طرحا**. Bundan: **الطَّرَح**; o, uzak yerdir([33]). Ve **طَرَحتِ النَّوَى** falanı her **مَطرَحٍ**’a; eğer onu uzaklaştırdı ve onu attıysa. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **تطرَحَ النَّوى**’dan önce *** bizi bir **مَطْرَحاً**’a (atmadan) veya onu giderecek bir ayrılıktan önce
Ve denilir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzak olan. Babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkım sapları uzun olan. **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. **قوسٌ طَروح**: oka şiddetle itişi olan. Kıyas hepsinde birdir.

(**طرد**) **الطاء** ve **الراء** ve **الدال** tek bir sahih asıldır; uzaklaştırmaya delâlet eder. Denilir: onu **طردْتهُ**; **طرداً**. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّدَه**; eğer onu beldesinden çıkardıysa. Ve **الطَّرْد**: avı alma işiyle uğraşmaktır. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve **مُطارَدَة الأقرانِ**: bazılarının bazısına yüklenmesi; ve bunun, şu bunun ötekini **يَطْرُد** etmesinden dolayı söylendiği denildi. Ve **المِطْرَد**: küçük mızrak. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة**([34]) denilir. Ve denilir: şey **اطَّرد**; **اطراداً**; eğer bazısı bazısını takip ettiyse; ancak bu, benzetme olarak söylendi: sanki birincisi ikincisini **يطرُدُ** eder. Ondan onun sözü:
Menzillerin **كاطِّراد**’ı gibi bir iz tanır mısın *** Amra’ya; bir binicinin durduğu yerden başka, ıssız([35])
Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burun. Ali b. İbrahim el-Kattân bize inşad etti; Sa’leb’den; İbnü’l-A’râbî’den:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**; aktığı zaman *** sonra [**الكلالِ** iki **خليَّتَا زُنبورِ**([36]) **واطرَدَ**]
Ve iş **واطرَدَ** etti: doğruldu. Ve her uzayan şey; bu onun kıyasıdır. Denilir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**: onu uzat. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريدُ**’idir. Bu bir benzetmedir; sanki onu **طرَدَه** etti ve onu takip etti([37]); ve **طريدٌ** “**طارِد**” manasındadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ر ز
عمل هذا الثوب في طراز فلان وهو الموضع الذي تنسج فيه الثياب الجياد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قولهم للوجه المليح‏:‏ هو مما عمل في طراز الله تعالى وهذا الكلام الحسن من طراز فلان وهو من الطراز الأول‏.‏
وما أحسن طرز فلان وطرزه طرز حسن وهو طريقته في عمله ونيقته‏.‏
قال‏:‏ وهو يتطرز في اللباس ويتطرس في المطعم أي يتنوق فلا يلبس إلا فاخراً ولا يأكل إلا طيباً‏.‏
وطرز ثوبه‏:‏ علمه‏.‏

##### Türkçe

ط ر ز
Bu elbise, falanın **طراز**’ında yapılmıştır; o, iyi elbiselerin dokunduğu yerdir.‏
Mecazdan: Yüzü güzel olana onların “O, Allah Teâlâ’nın **طراز**’ında yapılmıştandır” demeleri; ve bu güzel söz falanın **طراز**’ındandır; ve o, birinci **الطراز**’dandır.‏
Falanın **طرز**’ü ne güzeldir; ve onun **طرز**’ü güzel bir **طرز**’dür; ve o, onun işindeki yöntemi ve inceliğidir.‏
Dedi: “Ve o, giyimde **يتطرز** olur ve yemekte **يتطرس** olur”; yani özenir; artık ancak pahalı giyer ve ancak temiz olanı yer.‏
Ve onun elbisesini **طرز** etti: onu işaretledi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطِّرْزُ: البَزُّ والهيئة. والطِّرْز: بيت إِلى الطول، فارسي، وقيل: هو البيت الصَّيْفِيُّ. قال الأَزهري: أُراه معرباً وأَصله تِرْزٌ. والطِّراز: ما ينسج من الثياب للسلطان، فارسي أَيضاً. والطِّرْز والطِّراز: الجيّد من كل شيء. الليث: الطِّراز معروف هو الموضع الذي تنسج فيه الثياب الجِيادُ، وقيل: هو معرب وأَصله التقدير المستوي بالفارسية، جعلت التاء طاء، وقد جاء في الشعر العربي؛ قال حسان بن ثابت الأَنصاري يمدح قوماً:بيضُ الوُجُوه كَرِيمَةٌ أَحْسابُهم،
شُمُّ الأُنُوف من الطِّرازِ الأَوَّلِ
والطِّراز: عَلَمُ الثوب، فارسيّ معرّب. وقد طَرَّزَ الثوبَ، فهو مُطرَّز. ابن الأَعرابي: الطَّرْز والطِّرز الشَّكْل، يقال: هذا طِرْزُ هذا أَي شكله، ويقال للرجل إِذا تكلم بشيء جيد استنباطاً وقَرِيحَةً: هذا من طِرازِه. وروي عن صَفِيَّةَ، رضي الله عنها، أَنها قالت لزوجات النبي، صلى الله عليه وسلم: مَنْ فيكُنَّ مِثْلي؟ أَبي نبيّ وعمّي نبي وزوجي نبي، وكان، صلى الله عليه وسلم، علمها لِتَقُولَ ذلك، فقالت لها عائشة، رضي الله عنها: ليس هذا من طِرازك أَي من نَفْسِك وقَرِيحَتِك.
ابن الأَعرابي: الطَّرز الدفع باللَّكْز، يقال: طَرَزَه طَرْزاً إِذا دفعه.

##### Türkçe

**الطِّرْزُ**: bez (kumaş) ve heyet (görünüş). Ve **الطِّرْز**: uzunlamasına bir ev; Farsçadır. Ve denildi ki: o, yazlık evdir. **الأَزهري** dedi: onu muarreb görüyorum ve aslı **تِرْزٌ**’dür.

Ve **الطِّراز**: sultan için elbiselerden dokunan şey; o da Farsçadır. Ve **الطِّرْز** ile **الطِّراز**: her şeyin iyisi (kalitelisi). **الليث**: **الطِّراز** mâlûmdur; o, iyi elbiselerin dokunduğu yerdir. Ve denildi ki: o muarrebtir ve aslı Farsçada düzgün ölçü (müstakim takdir)dir; **التاء**’yı **طاء** kıldı. Ve Arap şiirinde gelmiştir; **حسان بن ثابت الأَنصاري** bir kavmi överek dedi:

Beyaz yüzlüdürler; soyludur soyları,
Yüksek burunludurlar; **الطِّرازِ الأَوَّلِ**’dendirler.

Ve **الطِّراز**: elbisenin alâmeti (nişanı); Farsça muarreb. Ve elbiseyi **طَرَّزَ** etti; o hâlde o **مُطرَّز**’dır. **ابن الأَعرابي**: **الطَّرْز** ve **الطِّرز** şekildir; “bu, bunun **طِرْزُ**’udur” denir, yani şeklidir. Ve bir kimse iyi bir şeyle, istinbat ve tabiat (yaratılıştan gelen yeti) ile konuştuğunda ona denir: “bu, onun **طِرازِه**’indendir.” Ve **صَفِيَّةَ**’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu: Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, eşlerine dedi ki: “Sizde kim benim gibidir? Babam peygamber, amcam peygamber ve kocam peygamber.” Ve o, صلى الله عليه وسلم, ona bunu söylemeyi öğretmişti. Bunun üzerine **عائشة**’ye, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Bu, senin **طِرازك**’ından değildir,” yani nefsinden ve tabiatından değildir.

**ابن الأَعرابي**: **الطَّرز** dürtme ile itmedir; “onu **طَرَزَه طَرْزاً**” denir, onu ittiği zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ر ز * * الطِّرَازُ * علم الثوب فارسي معرب وقد * طَرَّزَ * الثوب * تَطْرِيزا * و * الطِّرْزُ * و * الطِّرازُ * الهيئة قال حسان بن ثابت بيض الوجوه كريمة أحسابهم شُمُّ الأنوف من الطراز الأول أي من النمط الأول قلت قال الأزهري * الطِّرْزُ * الشكل يقال هذا طِرز هذا أي شكله

##### Türkçe

* ط ر ز * * **الطِّرَازُ** * elbisenin alâmeti; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Ve elbiseyi **طَرَّزَ**; **تَطْرِيزا** (olarak) işledi. Ve **الطِّرْزُ** ve **الطِّرازُ**: hey’et (biçim). Hassân b. Sâbit dedi ki:

Beyaz yüzlüler; soyları kerîme;
Yüksek burunlular; birinci **الطراز**’dan,

yani birinci نمط’tan. Dedim ki: Ezherî dedi: **الطِّرْزُ** şekildir; “bu, bunun طِرز’ıdır” denir; yani onun şeklidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطرز، بالكسر: البز والهيئة. وقال ابن الأعرابي: الطرز: الشكل. يقال: هذا طرز هذا، أي شكله. والطراز، بالكسر: علم الثوب، فارسي معرب. قيل: أصله تراز، وهو التقدير المستوي بالفارسية، جعلت التاء طاء. قد طرزه تطريزا: أعلمه، فتطرز، وهو مطرز. قال الليث: الطراز: الموضع الذي تنسج فيه الثياب الجيدة، وهو معرب، وهكذا ذكره الأزهري، وأنشد حسان عليه شعره الآتي ذكره. الطراز أيضا: النمط، وبه فسر الجوهري قول حسان الآتي. الطراز أيضا: ثوب نسج للسلطان، وهو معرب أيضا ويقال: ثوب طرازي. طراز: محلة بمرو. ومحلة بأصفهان، ذكرهما الصاغاني. طراز: د، قرب اسبيجاب في ديار الترك شديد البرد، وتفتح في البلد. وفي محلة مرو فلم يسمع فيها إلا الكسر، والعامة تقول لهذا البلد: طلاز، باللام. قلت: وإليه نسب سيدي أبو الوفاء محمد بن محمود بن مسعود الأسدي الطرازي نزيل بخارى، عن محيي السنة البغوي، وعنه شمح بن ثابت بن عنان العرضي خطيب داريا، وأبو سعد محمود بن مسعود بن محمد بن علي الطرازي، سمع منه أبو رشيد الغزال ووالده أبو محمود مسعود أجاز لابن السمعاني، وأبو زيد أحمد بن وهب الواسطي نزيل طراز، شيخ الإسماعيلي، وأبو المطهر محمد بن أحمد المنصوري الطرازي، وولده بدر الدين عبد الله سمع ببخارى من فخر الدين أبي بكر بن محمد النسفي وأبو طاهر محمد بن أبي نصر الطرازي من شيوخ ابن السمعاني. والطرازدان، بالكسر: غلاف الميزان، معرب، ذكره الصاغاني، قلت: وهو في الفارسية ترازودان. وطرز، كفرح: تشكل بعد ثخن، هكذا نقله الصاغاني، وهو مأخوذ من قول ابن الأعرابي: الطراز: الشكل، يقال أيضا: طرز الرجل، إذا حسن خلقه بعد إساءة. وهو مجاز. طرز الرجل في الملبس: تأنق، وكذا في المطعم، فلم يلبس إلا فاخرا ولم يأكل إلا طيبا، كتطرس، فيهما، وهو مجاز، ذكره الزمخشري والصاغاني. ومما يستدرك عليه: الطرز: بيت إلى الطول، فارسي معرب. وقيل: هو البيت الصيفي. قال الأزهري: أراه معربا وأصله ترز. والطرز والطراز: الجيد من كل شيء. ويقال للوجه المليح: هو مما عمل في طراز الله، وهذا الكلام الحسن من طراز فلان. وهو من الطراز الأول، وكل ذلك مجاز. وقد جاء الأخير في الشعر العربي. قال حسان بن ثابت رضي الله عنه:

  بيض الوجوه كريمة أحسابهم                      شم الأنوف من الطراز الأول ويقال: ما أحسن طرز فلان. وطرزه طرز حسن، وهو طريقته في عمله. وهو مجاز. ويقال للرجل إذا تكلم بشيء جيد استنباطا وقريحة: هذا من طرازه، نقله الصاغاني. قلت: ومنه ما روي عن صفية أنها قالت لزوجات النبي صلى الله عليه وسلم: من فيكن مثلي? أبي نبي وعمي نبي، وزوجي نبي. وكان صلى الله عليه وسلم علمها لتقول ذلك. فقالت لها عائشة: ليس هذا من طرازك. أي من نفسك وقريحتك. وقال ابن الأعرابي: الطرز: الدفع باللكز وقد طرزه طرزا والمطرز والطرازي: الرقام، والذي يعمل الطراز. وأبو بكر محمد بن محمد بن أحمد بن عثمان البغدادي الرقام الطرازي، عن البغوي. قال الخطيب: ذاهب الحديث. وابنه أبو الحسن علي ممن روى عن الأصم. وأبو علي المطرز، من شيوخ الحافظ ابن حجر. والمطرزي صاحب المغرب من أئمة اللغة.

##### Türkçe

**الطرز**، kesre ile: bez ve heyet. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطرز**: şekil. Denir: bu, bunun **طرز**’ıdır; yani onun şeklidir.

**الطراز**، kesre ile: elbisenin alâmeti; Farsça muarreb. Denildi: aslı **تراز**’dır; o, Farsçada düzgün ölçüdür; **التاء**’yı **طاء** yaptılar. Onu **طرزه تطريزا**: ona alâmet koydu; böylece **تطرز**; ve o **مطرز**’dır.

Leys dedi: **الطراز**: iyi elbiselerin dokunduğu yer; o muarrebdir. Ezherî onu böyle zikretti; ve Hassân’ın aşağıda zikri gelecek şiirini okudu.

**الطراز** ayrıca: نمط; Cevherî, Hassân’ın aşağıdaki sözünü bununla tefsir etti.

**الطراز** ayrıca: sultan için dokunmuş elbise; o da muarrebdir; ve denir: **ثوب طرازي**.

**طراز**: Merv’de bir mahalle. Ve İsfahan’da bir mahalle; ikisini Sâğânî zikretti.

**طراز**: **د**; Türk diyarında İsbîcâb yakınında, şiddetli soğuk; ve beldede fetha ile okunur. Merv mahallesinde ise kesreden başkası işitilmedi; avam bu belde için **طلاز** der, **اللام** ile.

Dedim: ve ona nisbetle, Buhara’da mukim efendim Ebü’l-Vefâ Muhammed b. Mahmûd b. Mes‘ûd el-Esedî **الطرازي**; Muhyî’s-sünne el-Beğavî’den; ondan da Dâriyâ hatibi Şemh b. Sâbit b. ‘Anân el-‘Aradî; ve Ebû Sa‘d Mahmûd b. Mes‘ûd b. Muhammed b. ‘Alî **الطرازي**; ondan Ebû Reşîd el-Gazzâl ve babası Ebû Mahmûd Mes‘ûd işitti; İbnü’s-Sem‘ânî’ye icazet verdi; ve **طراز**’da mukim Ebû Zeyd Ahmed b. Vehb el-Vâsıtî, İsmâ‘îlî’nin şeyhi; ve Ebü’l-Mutahhar Muhammed b. Ahmed el-Mansûrî **الطرازي**; ve oğlu Bedrüddîn ‘Abdullâh, Buhara’da Fahrüddîn Ebû Bekr b. Muhammed en-Nesefî’den işitti; ve Ebû Tâhir Muhammed b. Ebî Nasr **الطرازي** İbnü’s-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir.

**الطرازدان**، kesre ile: terazinin kılıfı; muarreb; Sâğânî onu zikretti. Dedim: ve o Farsçada **ترازودان**’dır.

Ve **طرز**، **كفرح**: kalınlaştıktan sonra şekillendi; Sâğânî onu böyle nakletti; ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözü olan “**الطراز**: şekil”den alınmıştır. Ayrıca denir: **طرز الرجل**; kötüden sonra huyu güzelleşince. Ve o mecazdır.

Adam giyimde **طرز** etti: özenip süslendi; yemekte de böyledir; artık ancak pahalı giydi ve ancak iyi yedi; ikisinde de **كتطرس**; o mecazdır; Zemahşerî ve Sâğânî onu zikretti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الطرز**: uzunlamasına bir ev; Farsça muarreb. Ve denildi: o yazlık evdir. Ezherî dedi: onu muarreb görüyorum; aslı **ترز**’dir.

Ve **الطرز** ve **الطراز**: her şeyin iyisi. Ve güzel yüze denir: o, Allah’ın **طراز**’ında yapılmıştandır; ve bu güzel söz, falanın **طراز**’ındandır. Ve o, birinci **الطراز**’dandır; bunların hepsi mecazdır. Sonuncusu Arap şiirinde gelmiştir. Hassân b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) dedi:

بيض الوجوه كريمة أحسابهم                      شم الأنوف من الطراز الأول

Ve denir: falanın **طرز**’u ne güzeldir. Ve onun **طرز**’u güzel bir **طرز**’dur; o, işindeki yoludur. Ve o mecazdır.

Ve denir: bir adam iyi bir şeyi istinbat ve tabiatla konuştuğunda: bu, onun **طراز**’ındandır; Sâğânî onu nakletti.

Dedim: ve ondandır ki Safiyye’den rivayet olundu: o, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) eşlerine dedi ki: “Hanginiz benim gibidir? Babam peygamber, amcam peygamber, kocam peygamber.” Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) ona bunu söylemesi için öğretmişti. Bunun üzerine Âişe ona dedi: bu, senin **طراز**’ından değildir; yani nefsinden ve tabiatından değildir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطرز**: tekme ile itmedir; ve onu **طرزه طرزا**.

Ve **المطرز** ve **الطرازي**: **الرقام**; ve **الطراز**’ı yapan kimse.

Ve Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Osman el-Bağdâdî **الرقام الطرازي**; Beğavî’den. Hatîb dedi: hadiste gidicidir. Ve oğlu Ebü’l-Hasen Ali, el-Esamm’dan rivayet edenlerdendir.

Ve Ebû Ali **المطرز**; hâfız İbn Hacer’in şeyhlerindendir.

Ve **المطرزي** صاحب **المغرب** dil imamlarındandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَرِزَ
1 طَرِزَ ذ , aor. طَرَزَ , (K,) inf. n. طَرَزٌ, (TK,) He became goodly in shape, form, or aspect, after having been thick. (Sgh, * K, * TK.) ― -b2- (tropical:) He became good in disposition, after having been evil. (K.) ― -b3- طَرِزَ فِى الْمَلْبَسِ, (K,) and فِى الْمَطْعَمِ, (TA,) (tropical:) He was nice, or dainty (تَأَنَّقَ, K, or تَنَوَّقَ, A) in apparel, (K, * TA,) and in diet; (TA;) not wearing, (K, TA,) and not eating, (TA,) aught but what was good: (K, TA:) as also فِيهِمَا ↓ تطرّز. (TA.) -A2- Accord. to IAar, الطَّّرْزُ signifies الرفع باللكز; [thus in the L and TA; but, I think, incorrectly, for الدَّفْعُ بِاللَّكْزِ;] and one says, طَرَزَهُ, inf. n. طَرْزٌ [app. meaning He repelled him by striking with his fist]. (L, TA.)

طرّز الثَّوْبَ
2 طرّز الثَّوْبَ ذ , (S, K, &c.,) inf. n. تَطْرِيزٌ, (Msb, K,) He embroidered, or variegated, ا or figured, the garment, or piece of cloth. (S, A, Msb, K.) [See طِرَازٌ.]

تطرّز
5 تطرّز ذ It (a garment, or a piece of cloth,) was embroidered, or variegated, or figured. (K.) -A2- See also 1.

طُرْزٌ
طُرْزٌ ذ , (Msb, and so in two copies of the K, and in the TK,) like فَلْسٌ [in measure], (Msb,) or ↓ طِرْزٌ, (so in the K accord. to the TA, and so in a copy of the A,) Form; shape; outward appearance; or garb; syn. شَكْلٌ; (IAar, Msb, TA;) and هَيْئَةٌ; (K;) and بِزَّةٌ: (TA:) as also ↓ طِرَازٌ; syn. هَيْئَةٌ. (S.) You say, هٰذَا طَرْزُ هٰذَا This is of the form, or shape, of this. (Msb.) ― -b2- (tropical:) A way, or manner, of acting; (A, TA;) as also ↓ طِرَازٌ; syn. of the latter نَمَطٌ, (S, Msb, K,) and أُسْلُوبٌ. (TK.) You say, مَا أَحْسَنَ فُلَانٍ ↓ طِرْزَ (tropical:) How good is the way of acting of such a one ! and طِرْزٌ حَسَنٌ ↓ طِرْزُهُ (tropical:) His way of acting is a good way of acting. (A, TA.) And الأَوَّلِ ↓ مِنَ الطِّرَازِ, (S, Msb,) occurring in a verse of Hassلn Ibn-Thلbit, (S,) signifies Of [the people of] the first [and best] way of acting; i. e., مِنَ النَّمَطِ الأَوَّلِ. (S, Msb.) [But see a different explanation of this phrase below, voce طِرَازٌ.] ― -b3- Anything good, goodly, or excellent; as also ↓ طِرَازٌ. (TA.)

طِرْزٌ
طِرْزٌ ذ : see طَرْزٌ, in three places. -A2- Also A house, or chamber, (بَيْت,) somewhat long; [said to be] a Pers. word arabicized: or a summerhouse, or summer-chamber. (TA.)

طِرَازٌ
طِرَازٌ ذ The embroidery, or variegated or figured work, (عَلَم,) of a garment, or piece of cloth: (S, A, Mgh, Msb, K:) a Pers. word, (S, A, TA,) arabicized: (S, A, Msb, K:) said to be originally تِرْزْ, meaning, in Pers., “ even measurement: ” (TA:) [or originally طِرَازْ, which has the same meaning in Pers. as the arabicized form has in Arabic:] pl. طُرُزٌ. (Msb.) ― -b2- And A garment, or piece of cloth, woven for the Sultلn: (K:) also arabicized [from the Pers. طِرَازْ, meaning, a royal robe, or rich embroidered garment]: and one also says, ↓ ثَوْبٌ طِرَازِىٌّ: (TA:) or this last is so called from a place named طِرَاز. (Mgh.) ― -b3- And A place in which goodly garments or cloths are woven: (Lth, Az, A, K:) and this also is arabicized [from the Pers. طِرَازْ, which has the same meaning]. (TA.) You say, عُمِلَ هٰذَا الثَّوْبُ فِى طِرَازِ فُلَانٍ This garment, or piece of cloth, was made in such a one's place for weaving goodly garments or cloths. (A.) And هُوَ مَا عُمِلَ فِى طِرَازِ اللّٰهِ (tropical:) [It is what has been made in God's place of creation of goodly things]: said of a beautiful face. (A, TA.) And هٰذَا الكَلَامُ الحَسَنُ مِنْ طِرَازِ فُلَانٍ (tropical:) [This beautiful language is of the elegant composition of such a one]. (A, TA.) And هُوَ مِنَ الطِّرَازِ الأَوَّلِ (tropical:) [app. He is of the first noble extraction]. (A, TA. [See also طَرْزٌ.]) And one says of a man, when he utters a good thing of his own excogitation, هٰذَا مِنْ طِرَازِهِ (assumed tropical:) [This is of his clever excogitation]. (Sgh, TA.) And in like manner is expl. the phrase, in a trad., لَيْسَ هٰذَا مِنْ طِرَازِكِ (assumed tropical:) This is not of thine own authorship and excogitation. (TA.) ― -b4- See also طَرْزٌ, in four places.

طِرَازِىٌّ
طِرَازِىٌّ ذ An embroiderer; one who does figured work upon garments or cloths; as also ↓ مُطَرِّزٌ (TA) [and ↓ طَرَّازٌ]. ― -b2- ثَوْبٌ طِرَازِىٌّ: see طِرَازٌ.

طِرَازَدَانٌ
طِرَازَدَانٌ ذ , or طِرَازْدَان, or طِرْزَدَان, (accord. to different copies of the Mgh and K,) The case (غِلَاف) of the balance (المِيزَان); an arabicized word; (Mgh, K;) mentioned by Sgh; in Pers. تَرَازُودَانْ [but this is expl. in Pers. dictionaries as meaning the scale of a balance]. (TA.)

طَرَّازٌ
طَرَّازٌ ذ : see the paragraph next but one above.

مُطَرِّزٌ
مُطَرِّزٌ ذ A garment, or piece of cloth, embroidered, or variegated, or figured. (S, Msb.)

مُطَرِّزٌ
مُطَرِّزٌ ذ : see طِرَازِىٌّ.

##### Türkçe

**طَرِزَ**
1 **طَرِزَ** ذ, muzâri‘ **طَرَزَ**, (K,) mastar ismi **طَرَزٌ**, (TK,) Kalın olduktan sonra şekil, sûret veya görünüş bakımından güzel oldu. (Sgh, K, TK.) ― -b2- (mecazen:) Kötü olduktan sonra huy bakımından iyi oldu. (K.) ― -b3- **طَرِزَ فِى الْمَلْبَسِ**, (K,) ve **فِى الْمَطْعَمِ**, (TA,) (mecazen:) Giyimde (K, TA) ve yiyecekte (TA) zarif, yahut ince zevkli oldu (**تَأَنَّقَ**, K, yahut **تَنَوَّقَ**, A); (TA;) iyi olandan başka bir şey giymeyerek (K, TA) ve iyi olandan başka bir şey yemeyerek; (K, TA:) bunun gibi **فِيهِمَا** ↓ **تطرّز**. (TA.) -A2- IAar’a göre, **الطَّّرْزُ** **الرفع باللكز** anlamına gelir; [böylece L ve TA’da; fakat bence yanlış olarak, çünkü **الدَّفْعُ بِاللَّكْزِ** (olmalıdır);] ve şöyle denir: **طَرَزَهُ**, mastar ismi **طَرْزٌ** [görünüşe göre “onu yumrukla vurarak geri püskürttü” anlamındadır]. (L, TA.)

**طرّز الثَّوْبَ**
2 **طرّز الثَّوْبَ** ذ, (S, K, vb.,) mastar ismi **تَطْرِيزٌ**, (Msb, K,) Elbiseyi yahut kumaş parçasını işledi; yahut alacalı yaptı; yahut nakışladı. (S, A, Msb, K.) [Bkz. **طِرَازٌ**.]

**تطرّز**
5 **تطرّز** ذ O (bir elbise yahut bir kumaş parçası) işlendi; yahut alacalı yapıldı; yahut nakışlandı. (K.) -A2- Ayrıca 1’e bak.

**طُرْزٌ**
**طُرْزٌ** ذ, (Msb, ve K’nın iki nüshasında böyle, ve TK’da,) ölçüce **فَلْسٌ** gibi, (Msb,) yahut ↓ **طِرْزٌ**, (TA’ya göre K’da böyle, ve A’nın bir nüshasında böyle,) Şekil; sûret; dış görünüş; yahut kılık; eş anlamlısı **شَكْلٌ**; (IAar, Msb, TA;) ve **هَيْئَةٌ**; (K;) ve **بِزَّةٌ**: (TA:) bunun gibi ↓ **طِرَازٌ**; eş anlamlısı **هَيْئَةٌ**. (S.) Şöyle dersin: هٰذَا طَرْزُ هٰذَا “Bu, bunun şekli/sûreti üzeredir.” (Msb.) ― -b2- (mecazen:) Bir iş görme yolu yahut tarzı; (A, TA;) bunun gibi ↓ **طِرَازٌ**; bunun (yani sonuncunun) eş anlamlısı **نَمَطٌ**, (S, Msb, K,) ve **أُسْلُوبٌ**. (TK.) Şöyle dersin: مَا أَحْسَنَ فُلَانٍ ↓ **طِرْزَ** (mecazen:) “Falancanın iş görme tarzı ne güzeldir!” ve **طِرْزٌ حَسَنٌ** ↓ **طِرْزُهُ** (mecazen:) “Onun iş görme tarzı güzel bir tarzdır.” (A, TA.) Ve **الأَوَّلِ** ↓ **مِنَ الطِّرَازِ**, (S, Msb,) Hassân İbn-Sâbit’in bir beytinde vârid olup, (S,) “[insanların] birinci [ve en iyi] iş görme tarzından olan” demektir; yani **مِنَ النَّمَطِ الأَوَّلِ**. (S, Msb.) [Fakat aşağıda, **طِرَازٌ** maddesinde, bu ibarenin farklı bir açıklamasına bak.] ― -b3- Herhangi bir iyi, güzel, yahut mükemmel şey; bunun gibi ↓ **طِرَازٌ**. (TA.)

**طِرْزٌ**
**طِرْزٌ** ذ: üç yerde **طَرْزٌ**’e bak. -A2- Ayrıca biraz uzun bir ev yahut oda (**بَيْت**); [denilir ki] Farsça bir kelime olup Arapçalaştırılmıştır: yahut bir yazlık, yahut yaz odası. (TA.)

**طِرَازٌ**
**طِرَازٌ** ذ Bir elbisenin yahut kumaş parçasının nakşı, yahut alacalı yahut nakışlı işi (**عَلَم**): (S, A, Mgh, Msb, K:) Farsça bir kelime olup, (S, A, TA,) Arapçalaştırılmıştır: (S, A, Msb, K:) aslının **تِرْزْ** olduğu, Farsçada “eşit ölçü” anlamına geldiği söylenir: (TA:) [yahut aslının **طِرَازْ** olduğu; bu da Farsçada, Arapçalaştırılmış şeklin Arapçada taşıdığı anlamın aynısını taşır:] çoğulu **طُرُزٌ**. (Msb.) ― -b2- Ve Sultân için dokunmuş bir elbise yahut kumaş parçası: (K:) bu da Arapçalaştırılmıştır [Farsça **طِرَازْ**’dan; “hükümdar kaftanı” yahut “zengin işlemeli elbise” anlamında]: ve ayrıca ↓ **ثَوْبٌ طِرَازِىٌّ** da denir: (TA:) yahut bu sonuncu, **طِرَاز** adlı bir yerden dolayı böyle adlandırılmıştır. (Mgh.) ― -b3- Ve güzel elbiselerin yahut kumaşların dokunduğu bir yer: (Lth, Az, A, K:) ve bu da Arapçalaştırılmıştır [Farsça **طِرَازْ**’dan; aynı anlamdadır]. (TA.) Şöyle dersin: عُمِلَ هٰذَا الثَّوْبُ فِى طِرَازِ فُلَانٍ “Bu elbise yahut kumaş parçası, falancanın güzel elbise yahut kumaş dokuma yerinde yapıldı.” (A.) Ve **هُوَ مَا عُمِلَ فِى طِرَازِ اللّٰهِ** (mecazen:) “[O, Allah’ın güzel şeyleri yaratma yerinde yapılmış olandır]”: güzel bir yüz hakkında söylenir. (A, TA.) Ve **هٰذَا الكَلَامُ الحَسَنُ مِنْ طِرَازِ فُلَانٍ** (mecazen:) “[Bu güzel söz, falancanın zarif tertibindendir].” (A, TA.) Ve **هُوَ مِنَ الطِّرَازِ الأَوَّلِ** (mecazen:) [görünüşe göre: “O, birinci soylu asıldandır”]. (A, TA. [Ayrıca **طَرْزٌ**’e bak.]) Ve bir adam hakkında, kendi zihnî icadıyla iyi bir şey söylediğinde, şöyle denir: **هٰذَا مِنْ طِرَازِهِ** (varsayılan mecaz:) “[Bu, onun zekice icadındandır].” (Sgh, TA.) Ve aynı şekilde, bir hadisteki şu ibare açıklanır: **لَيْسَ هٰذَا مِنْ طِرَازِكِ** (varsayılan mecaz:) “Bu, senin kendi telifin ve icadın değildir.” (TA.) ― -b4- Ayrıca dört yerde **طَرْزٌ**’e bak.

**طِرَازِىٌّ**
**طِرَازِىٌّ** ذ Nakışçı; elbiseler yahut kumaşlar üzerine nakış işi yapan kimse; bunun gibi ↓ **مُطَرِّزٌ** (TA) [ve ↓ **طَرَّازٌ**]. ― -b2- **ثَوْبٌ طِرَازِىٌّ**: **طِرَازٌ**’a bak.

**طِرَازَدَانٌ**
**طِرَازَدَانٌ** ذ, yahut **طِرَازْدَان**, yahut **طِرْزَدَان**, (Mgh ve K’nın farklı nüshalarına göre,) Terazinin (**المِيزَان**) kılıfı (**غِلَاف**); Arapçalaştırılmış bir kelime; (Mgh, K;) Sgh tarafından zikredilmiştir; Farsçada **تَرَازُودَانْ** [fakat bu, Farsça sözlüklerde terazinin kefesi anlamında açıklanır]. (TA.)

**طَرَّازٌ**
**طَرَّازٌ** ذ: yukarıdaki sondan bir önceki paragrafı gör.

**مُطَرِّزٌ**
**مُطَرِّزٌ** ذ İşlenmiş, yahut alacalı yapılmış, yahut nakışlanmış elbise yahut kumaş parçası. (S, Msb.)

**مُطَرِّزٌ**
**مُطَرِّزٌ** ذ: **طِرَازِىٌّ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرَزَ
طَرَزَ U ( n. ac. طَرْز 1 ),
a.  Repelled; knocked backwards.

طَرِزَ
طَرِزَ A ( n. ac. طَرَز 4 ),
a.  Became goodly, comely.

b.  Became good, reformed himself.

c.  [ Fī ], Was dainty, nice in ( apparel &  c. ).

طَرَّزَ
طَرَّزَ II ,
a.  Embroidered, worked.

تَطَرَّزَ
تَطَرَّزَ V ,
a.  Was embroidered, worked.

طَرْز
طَرْز 1 ,
a.  Form, shape, figure.

طِرْز
طِرْز 2 ,
a.  see 1 .

طِرَاْز
طِرَاْز 23 ,  P. , ( pl. طُرُز 10 ),
a.  Embroidery; embroidered garment.

b.  Manner, fashion, mode.

c.  see 1 .

طِرَاْزِيّ
طِرَاْزِيّ 23yi ,
a.  Embroiderer.

طَرَّاْز
طَرَّاْز 28 ,
a.  see 23yi .

طَرَّزَ
N. Ag. طَرَّزَ II ,
a.  see 23yi .

##### Türkçe

**طَرَزَ**
**طَرَزَ** U ( mastar adı: **طَرْز** 1 ),
a. Geri püskürttü; geriye doğru çarptı.

**طَرِزَ**
**طَرِزَ** A ( mastar adı: **طَرَز** 4 ),
a. Güzel, yakışıklı oldu.

b. İyi oldu, kendini ıslah etti.

c. [ Fī ], (giyim vb. içinde) zarif, hoş oldu.

**طَرَّزَ**
**طَرَّزَ** II ,
a. Nakışladı, işledi.

**تَطَرَّزَ**
**تَطَرَّزَ** V ,
a. Nakışlandı, işlendi.

**طَرْز**
**طَرْز** 1 ,
a. Biçim, şekil, suret.

**طِرْز**
**طِرْز** 2 ,
a. 1’e bak.

**طِرَاْز**
**طِرَاْز** 23 , P. , (çoğulu **طُرُز** 10 ),
a. Nakış; nakışlı giysi.

b. Tarz, moda, üslup.

c. 1’e bak.

**طِرَاْزِيّ**
**طِرَاْزِيّ** 23yi ,
a. Nakışçı.

**طَرَّاْز**
**طَرَّاْز** 28 ,
a. 23yi’ye bak.

**طَرَّزَ**
İsm-i fâil: **طَرَّزَ** II ,
a. 23yi’ye bak.
