# طرس (ط-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والطاء والراء معهما
ط ر س، س ط ر، س ر ط مستعملات
طرس:
الطِّرْس: الكتاب يُمحَى ثمّ يُعاد فيه، وفِعلُه التَّطريس.
سطر:
السَّطْرُ سَطْرٌ من كُتُبٍ، وسَطْر من شَجَرٍ مَغُروس ونحوه، قال:
إنيّ، وأَسطارٌ سُطِرْن سَطرا،		لَقائلٌ يا نَصْرُ نَصْراً نصَـرا
يستغيث به: يا نَصْرُ انصُرْني.
ويقال: سَطَّرَ فلانٌ علينا تسطيراً اذا جاء بأحاديثَ تُشبهِ الباطِلَ.
والواحد من الأساطير إِسطارةٌ وأُسطورةُ، وهي أحاديثُ لا نظام لها بشيء.
ويَسْطرُ معناه يُؤَلِّف ولا أصل له، وسَطرَ يَسطُرُ اذا كتَبَ.
وقال اللهُ- جَلَّ وعَزَّ-: "ن والقَلَمِ وما يسطُرونَ"، أي وما يكتبُ الملائكة.
والسَّيْطَرةُ مصدر المُسَيْطِر، وهو كالرَّقيب الحافظ المُتَعَهِّد للشيء، والمُصَيْطرُ لغة، وتقول: قد تَسَيْطَرَ علينا فلانٌ وتقول: سُوطِر يُسيطِر في مجهول فعله، وانما صارت سُوطِرَ ولم تقل: سُيْطِر لأنَّ الياء لا تثبت بعد ضَمّةٍ، كما أنك تقول من آيَسْتُ: أويس يُؤيس.
ومن اليقين أُوقِنَ يُوقَنُ فاذا جاءت ياءٌ ساكنة بعد ضمة لم تثبت، ولكنها يَجترُّها ما قبلها فَيُصَيِّرُها واواً في حال، مثل قولك: أعيَشُ بيِّنُ العِيشةِ، وأبيض وجمعُه بِيضٌ، وهي فُعلَه وفُعل، فاجترَّت الياء ما قبلها فكَسَرته وقالوا: أكيَسُ كُوسَى وأطيَبُ طُوبَى، وانّما تَوَخَّوا في ذلك أوضَحَه وأحسَنَه، وأيّاً ما فَعَلوا فهو القياس، ولذلك يقول بعضهم في قِسمةٍ ضِيزى انّما هي فُعْلَى، ولو قيل: بُنيَت على فِعْلَى لم يكن خطأً، ألا تَرَى أنّ بعضهم يهمزها على كسرتها، فاستَقبَحوا أن يقولوا: سِيطِرَ لكثرة الكَسَرات، فلما تراوحَتِ، الضمةُ والكسرة كانت الواو أحسنَ. وأما يُسَيطَر فلما ذهبت منه مَدَّة السين رَجَعت الياءُ.
سرط:

السَّرْط منه الاستِراط وهو سُرعة الابتلاع من غير مَضغ.
والسِّرِطراط والسَّرَطْراطُ: الفالوذَجُ.
والسَّرَطانُ من خَلْقِ الماء. ويقال له بالفارسية خرخبق.
والسَّرَطانُ: بُرْجٌ في السَّماء منه أنف الأسد.
والسَّرَطانُ: داءٌ يظهر بقائمة الدابَّة.
والسَّرَاط: القطّاع.

##### Türkçe

باب **السين** ve**الطاء** ve**الراء** onlarla birlikte
**ط ر س**، **س ط ر**، **س ر ط** kullanımdadırlar
**طرس**:
**الطِّرْس**: silinip sonra içinde yeniden (yazı) iade edilen kitaptır; fiili **التَّطريس**’tir.
**سطر**:
**السَّطْرُ**: kitaplardan bir satırdır; ve dikilmiş ağaçtan bir satır ve benzeri; dedi ki:
Ben, ve satırlar, satır satır satırlandılar,		diyecek olanım: ey **نَصْرُ** yardım et, yardım et, yardım et
Onunla imdat ister: ey **نَصْرُ** bana yardım et.
Ve denir: falan bize karşı **تسطيراً** yaptı; bâtıla benzeyen hadisler getirdiği zaman.
Ve **الأساطير**’den bir tekil **إِسطارةٌ** ve **أُسطورةُ**’dur; ve o, hiçbir şeyle düzeni olmayan hadislerdir.
Ve **يَسْطرُ**’un manası: telif eder; ve onun aslı yoktur; ve **سَطرَ يَسطُرُ**: yazdığı zaman.
Ve Allah -yüce ve aziz- dedi: "**ن** ve kalem ve onların **يسطُرونَ** (şey)", yani meleklerin yazdığı şey.
Ve **السَّيْطَرةُ**: **المُسَيْطِر**’in masdarıdır; ve o, şey için gözeten, koruyan, üstlenen **الرَّقيب** gibidir; ve **المُصَيْطرُ** bir lugattır; ve dersin: falan bize karşı **تَسَيْطَرَ** etti; ve dersin: fiilinin meçhulünde **سُوطِر** **يُسيطِر**; ancak **سُوطِرَ** oldu da **سُيْطِر** demedin; çünkü **الياء** bir **ضَمّةٍ**’den sonra sabit kalmaz; nitekim sen **آيَسْتُ**’tan: **أويس** **يُؤيس** dersin.
Ve yakînden: **أُوقِنَ** **يُوقَنُ**; artık bir sâkin **ياءٌ** bir **ضمة**’den sonra geldiği zaman sabit kalmaz; fakat ondan önce olan onu çeker de onu bir hâlde **واواً** yapar; senin sözün gibi: **أعيَشُ** **بيِّنُ العِيشةِ**; ve **أبيض** ve onun cemi **بِيضٌ**; ve o **فُعلَه** ve **فُعل**’dür; böylece **الياء** ondan öncekini çekti de onu esreledi; ve dediler: **أكيَسُ** **كُوسَى** ve **أطيَبُ** **طُوبَى**; ve ancak bunda daha açık ve daha güzel olanı gözettiler; ve her ne yaparlarsa o kıyastır; ve bunun için onların bazısı **قِسمةٍ** **ضِيزى** hakkında der ki: ancak o **فُعْلَى**’dır; ve eğer “**فِعْلَى** üzerine bina edildi” denilse hata olmazdı; görmüyor musun ki onların bazısı onu kesresi üzerine hemzeler; böylece çok kesrelerden dolayı “**سِيطِرَ**” demeyi çirkin gördüler; artık **الضمةُ** ile **الكسرة** gidip geldiği zaman **الواو** daha güzel oldu. Ama **يُسَيطَر** ise, ondan **السين**’in meddi gidince **الياءُ** geri döndü.
**سرط**:

**السَّرْط**: ondan **الاستِراط**’tır; çiğneme olmaksızın yutmanın süratidir.
**والسِّرِطراط** ve **السَّرَطْراطُ**: **الفالوذَجُ**’dir.
**والسَّرَطانُ**: su yaratılışındandır. Ve ona Farsça **خرخبق** denir.
**والسَّرَطانُ**: gökte bir burçtur; ondan aslanın burnu (çıkar).
**والسَّرَطانُ**: binek hayvanının ayağında görünen bir hastalıktır.
**والسَّرَاط**: yol kesenlerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

انطِرْسُ: الصحيفةُ، ويقال هي التي مُحِيَتْ ثم كُتِبَتْ. وكذلك الطِلْسُ. والجمع أطْراسٌ.

##### Türkçe

**انطِرْسُ**: sahîfe; ve denilir ki o, silinmiş sonra yazılmış olandır. Ve bunun gibi **الطِلْسُ**. Çoğulu **أطْراسٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ط ر
سطر ، سرط ، طرس ، وسط ، رطس .
أمّا رَسَط ورَطَس : فإن ابن المظفَّر أهمَلهما .
رسط : وأهلُ الشام يسمُّون الخمرَ : الرَّساطون ، وسائرُ العرب لا يعرفونه . وأراها روميّة دخلتْ في كلام مَن جاوَرَهم من أهلِ الشام . ومنهم من يقلب السين شيئاً ، فيقول : الرشاطون .
رطس : قال ابن دُرَيد : الرَّطَسُ : الضَّرْبُ بَبَطْن الكفّ ، يقال : رطسَه رَطْساً ، قلت : ولا أحفظ الرّطس لغيره .
طرس : قال شمر فيما قرأتُ بخطّه : يقال للصَّحيفة إذا مُحيتْ : طِلْسٌ وطِرْس .
وقال الليث : الطِّرْسُ : الكتابُ الممحُو الّذي يستطاع أنْ تُعاد عليه الكتابة ؛ وفِعلُك به التَّطْريس .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي : المتطَرِّس والمُتَنَطِّس : المتنوِّقُ المختار .
وقال المَرّار الفَقْعَسيّ يصف جاريةً :
بيضاءُ مُطعَمةُ المَلاحةِ مِثلُها
لَهْوُ الجَلِيس وَنيقَةُ المتطرِّسِ
سطر : الحّراني عن ابن السكّيت : يقال : سَطْر وسَطَر ؛ فمن قال سَطْر فجمعه القليل أَسطُر ، والكثير سُطُور . ومن قال : سَطَر جمَعَه أسطاراً . قال جرير :
من شاءَ بايَعْتُه مالِي وخُلْعَتَه
ما تكمُل التِّيم في ديوانهمْ سَطَرَا
وقال اللّيث : يقال : سَطَرٌ من كُتُب ، وسَطْرٌ من شجر مغروس ونحو ذلك ، وأنشد :
إِنِّي وأَسطارٍ سُطِرنَ سَطْرا
لقَائلٌ يا نَصْرُ نَصْراً نَصْرَا
وقال الزّجّاج في قوله تعالى : ( وَقَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ ) ( الفرقان : 5 ) ، خَبَرٌ لابتداءٍ محذوفٌ ، المعنى : وقالوا الّذي جاء به أساطيرُ الأوّلين ، معناه : ما سَطَّره
الأوّلون . قال : وواحدُ الأَساطير أُسْطُورة ، كما قالوا أُحْدُوثَة وأحَادِيث .
وقال اللّحياني : واحد الأساطير أسطُور وأسْطُورة ، وأسْطِير .
قال : ويقال : سَطْر ويُجمع إلى العَشَرة أَسْطاراً ، ثم أساطيرُ جمعُ الجَمْع .
وقال الليث : يقال : سَطَّر فلانٌ علينا تَسْطيراً : إذا جاء بأحاديث تُشبِه الباطلَ ، يقال : هو يسطِّر ما لا أصْلَ له ، أي : يؤلِّف . وسَطَر يَسْطُر : إذا كَتَب ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعِينٍ ( ) ن ( صلى الله عليه وسلم )
1764 وَالْقَلَمِ وَمَا ) ( القلم : 1 ) ، أي : وما يَكْتُب الملائكة .
وقال أبو سَعِيد الضَّرير : سمعتُ أعرابياً فصيحاً يقول : أسَطَرَ فلانٌ اسمِي ، أي : تجاوَزَ السَّطر الّذي فيه اسمي ، فإذا كَتَبه قيل : سَطَره . ويقال : سَطَر فلانٌ فلاناً بالسَّيف سَطَراً : إذا قَطَعَهُ به ، كأنّه سَطْرٌ مَسْطور . ومنه قيل لسيف القَصّاب ساطُور .
سَلَمة عن الفراء : يقال للقصّاب ساطِرٌ وسَطّار ، وشصّاب ومُشَقِّص ولَحّام وجَزّار وقُدار .
وقال ابن بُزُرْج : يقولون للرّجل إذا أَخطأَ فكنَوْا عن خطئه : أسطَرَ فلانٌ اليومَ ، وهو الإسْطار بمعنَى الإخطاء .
وقال ابن دُرَيد : السَّطْرُ : العَتُودُ من الغَنَم .
قال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( يُوقِنُونَ أَمْ عِندَهُمْ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ ) ( الطور : 37 ) ، قال : المصَيْطرون كتابتها بالصاد ، وقراءتُها بالسّين وبالصاد . ومثلُه قوله : ( مُذَكِّرٌ لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُسَيْطِرٍ ) ( الغاشية : 22 ) ، ومثلُه : ( بَسْطَةً ) ( البقرة : 247 ) و ( بَصْطة ) كُتب بعضها بالصاد وبعضها بالسين ، والقراءة بالسِّين .
وقال الزّجّاج : المسيطِرون : الأرباب المسلطون ؛ يقال : قد تَسيطَر علينا وتصيطر بالسين والصاد ، والأصل السّين ، وكلّ سين بعدَها طاءٌ يجوز أن تُقلبَ صاداً ، نقول : سَطْر وصَطَر ، وسَطَا عليه ، وصَطَا .
وقال اللّيث : السَّيطَرة مَصْدَرُ المُسيطِر ، وهو كالرّقيب الحافظِ المتعهّدِ للشيء ، تقول : قد سَيْطَر علينا ، قال : وتقول : سُوطِر يُسيْطِر في مجهول فعلِه ، وإنما صارت سُوطِرَ ولم تقل سُيْطِر لأن الياءَ ساكنة لا تثبت بعد ضَمّة ، كما أنك تقول : من آيَسْتُ : أويس يُؤيْس .
ومن اليقين : أوقِنَ يوقَن ، فإذا جاءت ياء ساكنة بعد ضمّة لم تثبت ، ولكنّها يَجْترّها ما قَبلَها فيصيِّرها واواً في حالٍ ؛ مثل قولك : أعْيَشُ بيّنُ العِيشَة ، وأبيَض وجمعُه بِيض ، وهي فُعْلَة وفُعْل ، فاجترّت الياءُ ما قبلَها فكسَرتْه . وقالوا : أكيَسُ كُوسَى وأَطيَبُ طُوبى ، وإنّما توخُوْا في ذلك
أوْضَحَه وأحْسَنه ، وأيَّاً ما فعلوا فهو القياس ، ولذلك يقول بعضهم في ) إِذاً قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 ) ، إنما هي فُعلَى ولو قيل : بُنِيتْ على فِعلَى لم يكن خطأ . ألا ترى أنّ بعضهم يهمزها على كسرتها . فاستَقْبَحوا أن يقولوا : سِيطِرَ لكثرة الكَسَرات . فلما تراوحَتِ الضمّة والكسرة كانت الواو أحسن .
وأمّا يُسَيطَر فلمّا ذهبت منه مَدّة السِّين رجعت الياءُ .
قلتُ : سَيْطَرَ : يُسَيْطِر . جاء على فَيْعل فهو مُسَيْطر ، ولم يُستعمَل مجهولُ فِعلِه . ويُنتهَى في كلام العرب إلى ما انتهَوْا إليه .
وقول اللّيث : لو قيل : بُنِيْت ) قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 ) على فِعْلى لم يكن خطأ وهو عند النحويِّين خطأ أن فِعلى جاءت اسماً . ولم تجيء صِفةً . و ( ضيزى ) هي عندهم فُعلَى . وكُسِرت الضّاد من أَجل الياء الساكنة . وهي من ضِزْته حقَّه أَضِيزُه : إذا نقصْته . وقد مرّ تفسيرُه في كتاب الضاد .
وأمّا قول أبي دُوَاد الإياديّ :
وأَرَى الموتَ قد تَدَلَّى من الحَضْر على رَبِّ أهلِهِ السّاطِرُونِ
فإن السّاطرون اسمُ مَلِك من مُلوك العَجَم كان يَسكُن الحَضر . وهي مدينةٌ بين دِجْلة والفُرات . غَزاهُ سابُورُ ذو الأكتاف وأَخَذَه وقتلَه وقولَ عديّ بن زيد :
كأنّ رِيقَه شُؤبوبُ غادِيةٍ
لما تقفّى رقيبَ النَّفْع مُسْطارا
قال أبو نصر : المُسْطار : هو الغبار المرتفِع في السّماء . وقيل : كان في الأصل مُستطاراً فحذفت التاء . كما قالوا : اسْطَاع في موضع استطاع . وقال عديُّ بنُ الرْقاع :
مُسطَارةٌ ذهبتْ في الرّأس سَوْرتُها
كأنّ شَارِبها مِمّا به لَمَمُ
وقال أيضاً :
نَقْرِي الضيوف إذا ما أزمة أزْمَت
مُسطارَ ماشيةٍ لم يَعْد أن عُصِرا
جعل اللَّبنَ بمنزلة الخَمْر . يقول : إذا أجدَبَ الناس سقَيناهم الصَّرِيف وهذا يدلّ على أن المستطار الحديثةُ . وأن من قال هي الحامضة لَم يُجد .
سرط : أبو عُبَيد عن الكسائيّ : سَرِطتُ الطّعام وزَرَدْتُه : إذا ابْتَلَعْتَه ، أَسْرِطه سَرْطاً ، ولا يجوز سَرَطتُ . ومن أمثال العَرَب : الأخْذُ سَرَطان ، والقضاءُ لَيّان . وبعضهم يقول : الأخْذُ سُرّيْطى والقَضَاءُ ضُرّيْطى . وبعضٌ يقول : الأخْذُ سُرَّيْطٌ ، والقَضاءُ ضُرّيْط .
وسمعت أعرابيّاً يقول : الأخْذُ سِرِّيَطى والقضاءُ ضِرِّيَطِى ؛ وهي كلُّها لُغَاتٌ صحيحة قد تكلّمتْ العرب بها ، والمعنى فيها كلّها : أنت تُحِبُّ الأخْذ ، وتَكره الإعْطاء .
ويقال : استَرَط الطعامَ : إذا ابْتَلَعَه . وقولُ الله جلّ وعزّ : ( اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ) ( الفاتحة : 6 ) ، كُتِبَتْ بالصاد ، والأصل السِّين ، ومعناه : ثَبِّتْنَا على المنهاج الواضح .
وقال جرير :
أميرُ المؤمنين على صِراطٍ
إذا اعْوَجَّ الموارِدُ مُسْتَقِيم
وقال الفرّاء : المَوارد : الطُّرُق إلى الماء ، واحِدَتُها مَوْرِدة .
وقال الفرّاء : إذا كان بعد السّين طاءٌ أو قافٌ أو غينٌ أو خاءٌ فإن تلك السِّين تُقْلَب صاداً . قال : ونفر من بَلْعَنْبَرِ يصيّرون السين إذا كانت مقدَّمة ثم جاءت بعدها طاءٌ أو قافٌ أو غَين أو خاء صاداً . وذلك أن الطاء حرف تضَع فيه لسانك في حَنَككِ فينْطَبِق به الصوت ، فقُلِبَتْ السين صاداً صُورتها صورةُ الطاء ، واستخَفُّوها ليَكون المَخْرَج واحداً ، كما اسْتَخَفُّوا الإدْغامَ ؛ فمن ذلك قولُهم : السِّراطُ والصِّراط ، قال : وهي بالصاد لغة قُريش الأوَّلين التي جاء بها الكِتَابُ ؛ قال : وعامّة العَرَب تَجْعَلُها سِيناً . وقال غيره : إنما قيل للطريق الواضح : سِراط لأنّه كان يَسْتَرِط المارّة لكثرة سُلوكِهم لاحِبَه .
وقال الليث : السِّرِطْراطُ والسَّرَطْراط بفتح السّين والراء : وهو الفالُوذَج .
قلت : أما بالكسر فهي لغة جيِّدَة لها نظائر ، مِثل جِلِبْلاَب وسِجِلاَّط . وأما سَرَطْرَاط فلا أعرف له نظيراً . وقيل للفالوذ : سِرِطْرَاطٍ ؛ فكررت فيه الطاء والراء تبليغاً في وصفِه واستلذاذ آكِلِه إيّاه ، إذا سَرَطَه وأَساغَه في حَلْقِه .
ويقال للرجل إذا كان سريعَ الأكْل : مِسْرَط وسُرَط وسَرَّاط .
وقال اللّيث : السَّرطان : من خَلْق الماء ، تسمِّيه الفُرْس : ( عُخْ ) . قال : والسَّرَطان : بُرْجٌ من بُرُوج السماء ، والسَّرَطان : داءٌ يَظْهَرُ بِقَوائم الدَّوَابّ .
وقال غيرُ الخليل : السَّرَطان : داءٌ يَعْرِض للإنسان في حَلْقِهِ دَمَوِيٌّ يشبه الدُّبَيْلَة .

##### Türkçe

س ط ر
**سطر** , **سرط** , **طرس** , **وسط** , **رطس** .
Ama **رَسَط** ve **رَطَس**’a gelince: İbnü’l-Muzaffar ikisini de ihmal etmiştir.

**رسط** : Şam ehli şaraba: **الرَّساطون** der; Arapların geri kalanı onu bilmez. Onun, Şam ehlinden onlara komşu olanların sözlerine girmiş bir Rumca olduğunu görüyorum. Onlardan kimi **السين**’i bir şeye çevirir de şöyle der: **الرشاطون** .

**رطس** : İbn Düreyd dedi: **الرَّطَسُ**: avuç içinin karnıyla vurmadır; “onu **رطس** etti, **رَطْساً**” denir. Dedim: **الرّطس**’u ondan başkası için ezberimde tutmuyorum.

**طرس** : Şemmer, kendi hattıyla okuduğumda dedi: Sahifeye, silinince: **طِلْسٌ** ve **طِرْس** denir.
Leys dedi: **الطِّرْسُ**: üzerine yeniden yazı yazılabilen silinmiş kitaptır; onunla yaptığın iş **التَّطْريس**’tir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المتطَرِّس** ve **المُتَنَطِّس**: seçip beğenen, ince zevkli kimsedir.
Merrâr el-Fak‘asî bir cariyeyi vasfederek dedi:
Beyazdır, güzellik katılmıştır; onun gibisi
Oturup konuşanın eğlencesi ve **المتطرِّس**’in seçkini (güzeli)dir

**سطر** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir ki: **سَطْر** ve **سَطَر**; kim **سَطْر** derse onun az çoğulu **أَسطُر** , çok çoğulu **سُطُور**’dur. Kim de **سَطَر** derse onu **أسطاراً** diye çoğul yapar. Cerîr dedi:
Dileyeni, malımı ve hil‘atını ona satmışımdır
Onların divanında **سَطَرَا** olarak Teym tamam olmaz
Leys dedi: Denir ki: kitaplardan bir **سَطَرٌ**; dikilmiş ağaçtan ve bunun benzerinden bir **سَطْرٌ**; ve şu beyit okundu:
Şüphesiz ben ve **أَسطارٍ** ki **سُطِرنَ سَطْرا**
“Ey Nasr!” diyen için, Nasr’ı (yardımı) Nasr’dır, Nasr’dır
Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ( **أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ** ) (el-Furkân: 5): (Bu,) hazfedilmiş bir başlangıcın haberidir; mana: “Ve dediler ki: onun getirdiği, evvelkilerin **أساطيرُ**’idir”; manası: evvelkilerin **سَطَّره** (satır satır yazdığı) şeydir. Dedi: **الأَساطير**’in teki **أُسْطُورة**’dur; tıpkı **أُحْدُوثَة** ve **أحَادِيث** dedikleri gibi.
Lihyânî dedi: **الأساطير**’in teki **أسطُور** ve **أسْطُورة** ve **أسْطِير**’dir.
Dedi: **سَطْر** denir ve ona ona kadar **أَسْطاراً** diye çoğul yapılır; sonra **أساطيرُ** çoğulun çoğuludur.
Leys dedi: “Falan bize **تَسْطيراً** **سَطَّر** etti” denir: bâtıla benzeyen hadisler getirdiği zaman; “aslı olmayanı **يسطِّر**” denir; yani: telif eder. Ve **سَطَر يَسْطُر**: yazdığı zaman; Yüce ve Aziz Allah dedi: ( **ن وَالْقَلَمِ وَمَا** ) (el-Kalem: 1); yani: meleklerin yazdığı şey.
Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: Fasih bir bedevîyi işittim, şöyle diyordu: “Falan benim adımı **أسَطَرَ** etti”; yani: adımın bulunduğu satırı geçti; onu yazdığında “onu **سَطَره** etti” denir. Ve “falan falanı kılıçla **سَطَراً** **سَطَر** etti” denir: onunla onu kestiği zaman; sanki o, satır satır yazılmış bir satırdır. Bundan dolayı kasabın kılıcına **ساطُور** denmiştir.
Seleme, Ferrâ’dan: Kasaba **ساطِرٌ** ve **سَطّار** denir; ve **شصّاب** ve **مُشَقِّص** ve **لَحّام** ve **جَزّار** ve **قُدار**.
İbn Büzurc dedi: Adam hata ettiğinde, hatasını kinaye ederek ona derler ki: “Falan bugün **أسطَرَ** etti”; ve bu, hata etmek manasında **الإسْطار**’dır.
İbn Düreyd dedi: **السَّطْرُ**: koyundan genç teke (atûd)dur.
Ferrâ, Yüce ve Aziz Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ( **أَمْ عِندَهُمْ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ** ) (et-Tûr: 37): **المصَيْطرون** yazımı **الصاد** iledir; okunuşu **السّين** ile ve **الصاد** iledir. Bunun benzeri O’nun sözü: ( **لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُسَيْطِرٍ** ) (el-Gâşiye: 22); ve bunun benzeri: ( **بَسْطَةً** ) (el-Bakara: 247) ve ( **بَصْطة** ); bazısı **الصاد** ile, bazısı **السين** ile yazıldı; okunuş **السِّين** iledir.
Zeccâc dedi: **المسيطِرون**: musallat kılınmış rablerdir; denir ki: “bize **تَسيطَر** etti” ve **السين** ve **الصاد** ile “**تَصيطر**”; asıl olan **السّين**’dir. Ve kendisinden sonra **طاء** bulunan her **سين**’in **صاد**’a çevrilmesi caizdir; deriz ki: **سَطْر** ve **صَطَر**; ve “ona **سَطَا** etti” ve “**صَطَا**”.
Leys dedi: **السَّيطَرة** , **المُسيطِر**’in mastarıdır; o, şeyin gözetleyicisi, koruyucusu, üstlenen kimse gibidir. “Bize **سَيْطَر** etti” dersin. Dedi: Meçhul fiilinde “**سُوطِر يُسيْطِر**” de dersin; ancak “**سُوطِرَ**” oldu da “**سُيْطِر**” demedin; çünkü **الياء** sâkindir, dammeden sonra sabit olmaz; tıpkı “**آيَسْتُ**”tan “**أويس يُؤيْس**” dediğin gibi.
Ve yakînden: “**أوقِنَ يوقَن**”; dammeden sonra sâkin bir **ياء** gelince sabit olmaz; fakat kendinden öncekini kendine çeker de bir hâlde onu **واو** yapar; senin “**أعْيَشُ** (yaşayışı açık)” demen gibi; ve “**أبيَض**” ve onun çoğulu **بِيض**; bu **فُعْلَة** ve **فُعْل**’dür; böylece **الياء** kendinden öncekini çekti de onu esreledi. Ve dediler: “**أكيَسُ كُوسَى**” ve “**أَطيَبُ طُوبى**”; bunda ancak daha açık ve daha güzel olanı gözettiler; her ne yaparlarsa yapsınlar o kıyastır. Bu yüzden bazısı ( **إِذاً قِسْمَةٌ** ) (en-Necm: 22) hakkında der ki: o ancak **فُعلَى**’dır; “**فِعلَى** üzerine bina edildi” dense hata olmazdı. Görmez misin ki bazısı onu kesresi üzerine hemzeler. “**سِيطِرَ**” demeyi, kesrelerin çokluğundan çirkin gördüler. Damme ile kesre gidip gelince **واو** daha güzel oldu.
Ama “**يُسَيطَر**”a gelince, ondan **السِّين**’in uzatması gidince **الياء** geri döndü.
Dedim: **سَيْطَرَ : يُسَيْطِر**. **فَيْعل** vezni üzere geldi; o halde o **مُسَيْطر**’dır. Fiilinin meçhulu kullanılmamıştır. Arapların sözünde, onların vardığı yere varılır.
Leys’in sözü: “( **قِسْمَةٌ** ) (en-Necm: 22) **فِعْلى** üzerine bina edilse hata olmazdı”; bu, nahivciler katında hatadır; çünkü **فِعلى** isim olarak gelmiştir, sıfat olarak gelmemiştir. Ve **ضيزى** onlara göre **فُعلَى**’dır. **الضّاد** , sâkin **الياء** sebebiyle esrelendi. O, “hakkını **ضِزْته**; onu **أَضِيزُه**”dendir: onu eksilttiğin zaman. Onun tefsiri **الضاد** kitabında geçmiştir.
Ebû Duvâd el-İyâdî’nin şu sözüne gelince:
Ve ölümü görüyorum ki, **الحَضْر**’dan, ehlinin rabbi olan **السّاطِرُونِ**’a doğru sarkmıştır
Şüphesiz **السّاطرون** , **العَجَم** meliklerinden bir melikin adıdır; **الحَضر**’da otururdu. O, **دِجْلة** ile **الفُرات** arasında bir şehirdir. **سابُورُ ذو الأكتاف** ona gazâ etti, onu aldı ve öldürdü. Ve ‘Adî b. Zeyd’in sözü:
Sanki tükürüğü, sabahleyin bir sağanağın döküntüsüdür
Faydanın gözetleyicisini takip edince, **مُسْطارا**
Ebû Nasr dedi: **المُسْطار**: gökte yükselen tozdur. Ve denildi ki: aslı **مُستطاراً** idi; sonra **التاء** hazfedildi; tıpkı **استطاع** yerinde **اسْطَاع** dedikleri gibi. ‘Adî b. er-Rikâ‘ dedi:
**مُسطَارةٌ**; onun çevresi başta gitmiştir
Sanki bıyığı, onda bir dağınıklık bulunan şeydendir
Ve yine dedi:
Misafirleri ağrıları ağrıttığında doyururuz
**مُسطارَ ماشيةٍ**; ancak sıkılınca (çıkarılınca) geri kalmadı
Sütü, şarap menzilesine koydu. Diyor ki: İnsanlar kıtlığa düşünce onlara **الصَّرِيف** içirdik; bu, **المستطار**’ın taze (yeni) olduğuna delalet eder. Ve “o ekşidir” diyen isabet etmemiştir.

**سرط** : Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: “Yemeği **سَرِطتُ** ve **زَرَدْتُه**” denir: onu yuttuğun zaman; onu **أَسْرِطه سَرْطاً** (yutarım). **سَرَطتُ** caiz değildir. Arapların mesellerindendir: “Almak **سَرَطان**’dır, ödemek **لَيّان**’dır.” Bazıları der ki: “Almak **سُرّيْطى** , ödemek **ضُرّيْطى**.” Bazısı der ki: “Almak **سُرَّيْطٌ** , ödemek **ضُرّيْط**.”
Fasih bir bedevîyi işittim, diyordu: “Almak **سِرِّيَطى** ve ödemek **ضِرِّيَطِى**”; bunların hepsi, Arapların konuştuğu sahih lügatlerdir; hepsindeki mana: sen almayı seversin, vermekten hoşlanmazsın.
Ve “yemeği **استَرَط** etti” denir: onu yuttuğu zaman. Yüce ve Aziz Allah’ın sözü: ( **اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ** ) (el-Fâtiha: 6); **الصاد** ile yazıldı; aslı **السِّين**’dir; manası: bizi apaçık yol üzere sabit kıl.
Cerîr dedi:
Müminlerin emiri bir **صِراطٍ** üzerindedir
Su yolları eğrilince (bile) dosdoğru
Ferrâ dedi: **المَوارد**: suya giden yollardır; onun teki **مَوْرِدة**’dir.
Ferrâ dedi: **السّين**’den sonra **طاء** veya **قاف** veya **غين** veya **خاء** olursa, o **السِّين** **صاد**’a çevrilir. Dedi: **بَلْعَنْبَر**’den bir topluluk, **السّين** önde olup sonra **طاء** veya **قاف** veya **غَين** veya **خاء** gelince onu **صاد** yapar. Bu, **الطاء**’ın, dilini damağına koyduğun bir harf olması ve sesin onunla kapanması sebebiyledir; böylece **السّين** **صاد**’a çevrildi; sureti, **الطاء**’ın sureti oldu. Çıkış yeri bir olsun diye onu hafif gördüler; tıpkı idğamı hafif gördükleri gibi. Bundan dolayı onların sözü: **السِّراطُ** ve **الصِّراط**. Dedi: **الصاد** ile olanı, kitabın geldiği Kureyş’in evvellerinin lügatidir. Dedi: Arapların çoğu onu **سِيناً** yapar. Başkası dedi: Apaçık yola ancak **سِراط** denmiştir; çünkü o, çokça gidip gelmeleri sebebiyle geçenleri **يَسْتَرِط** ederdi (yutar gibi içine alırdı).
Leys dedi: **السِّرِطْراطُ** ve **السَّرَطْراط**; **السّين** ve **الراء**’ın fethiyle; o, **الفالُوذَج**’dir.
Dedim: Kesre ile olan ise, benzerleri bulunan iyi bir lügattir; **جِلِبْلاَب** ve **سِجِلاَّط** gibi. **سَرَطْرَاط**’a gelince, onun bir benzerini bilmiyorum. **الفالوذ**’a **سِرِطْرَاطٍ** denmiştir; onda **الطاء** ve **الراء** tekrar edilmiştir; onu **سَرَطَه** edip boğazında **أَساغَه** ettiği zaman, onu yiyenin onu vasfetmesinde ve onu lezzetli bulmasında mübalağa için.
Ve adam hızlı yiyen olunca ona **مِسْرَط** ve **سُرَط** ve **سَرَّاط** denir.
Leys dedi: **السَّرطان**: su yaratıklarındandır; Farslar ona: ( **عُخْ** ) der. Dedi: **السَّرَطان**: göğün burçlarından bir burçtur. Ve **السَّرَطان**: binek hayvanlarının ayaklarında beliren bir hastalıktır.
Halîl’den başkası dedi: **السَّرَطان**: insanın boğazında arız olan, **الدُّبَيْلَة**’ye benzeyen kanlı bir hastalıktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(طاء, **الطاء**; راء, **الراء** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**طرز**) **الطاء** ve **الراء** ve **الزاء** bir kelimedir; onun Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilir; ve o, **حَسَّان**’ın şiirindedir:
Beyaz yüzlüler; soyları kerîmdir *** burunları yüksek; ilk **الطِّرَاز**’dandır([1])
Ve derler ki: **طِرْزُه**, yani onun heyeti.

(**طرس**) **الطاء** ve **الراء** ve **السين**’de bir söz vardır; belki sahih olabilir. Derler ki **الطِّرْس**: silinmiş kitaptır. Ve denilir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler ki: **التَّطرُّس**: insanın yememesi ve içmemesi, ancak temiz olanı (yemesi ve içmesi)dir.

(**طرش**) **الطاء** ve **الراء** ve **الشين** bilinen bir kelimedir; o da **الطَّرَش**’tır, bilinen([2]). **أبو عمرو** dedi: **تطرَّش**([3]) dişi deve hastalıktan; yani kalktığı zaman oturur (çöker).

(**طرط**) **الطاء** ve **الراء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki **الأطرط**: kaşları ince olan; ve **طرِطَ**.

(**طرف**) **الطاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır([4]): birincisi şeyin sınırına ve kenarına delalet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delalet eder.

Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**’udur. Ve denilir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.

Ve onların sözü: **عينٌ مطروفة**; bu (asıl)dan. Bu da şudur: ona bir şeyin ucu, bir elbise ucu veya başkası isabet eder de gözyaşıyla dolup taşar. Ve bu, ödünç alınır; hatta denilir: **طَرَفَها الحُزْن**.

Ama onların sözü: o, **كريم الطَّرَفين**’dir; bir kavim dedi ki: bununla([5]) baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve hangi iki **الطَّرَف**’in daha uzun olduğu bilinmez; bu, bundan (mıdır). **الطَّرَف**’in çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Ve beni sövdüğün zaman uçlarımla nasıl (olur) *** ana-babaya sövmeden sonra bir düzelme yoktur([6])
Ve denilir ki **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir([7]).

Babdan: çadırdan **الطَّوَارِف**; o, yanlarından bakmak için kaldırdığın şeydir. Ama onların sözü: falan kimse **بطارفةِ عينٍ** ile geldi; bu, bizim “**طُرِفت العين**” sözümüzde zikrettiğimizdendir: göze bir şeyin ucu isabet eder de yaşla dolup taşar. Böyle olunca neredeyse göremez. İşte onların sözü **بِطارِفةِ عينٍ** de böyledir; yani gözün çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şey ile.

Babdan: yeni ortaya çıkan şeye **طريف** demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır. Manası: şimdi, geçmiş bir zamanın ucunda elde edilmiş bir şeydir. Ondan derler ki: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**; yani onu yeni edindim; **أطَّرِفه**; **اطِّرَافاً**.

Babdan: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen kimsedir. Bu kıyastır; çünkü uçları, sonra yine uçları talep eder. Ve **المرأة المطروفة**: derler ki o, tek bir erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eden (kadın)dır. Bu, **الحُطيئة**’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ**([8]) *

Babdan: **الطِّرف**: soylu attır; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **للمطَّّرَف**’in **التَّليد** üzerine bir fazileti vardır.

Ama diğer asıl: **الطَّرْف**; o, bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Bu asıldır; sonra mecaz olarak göze **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة**([9]) denilir; sanki benim zannımca o, aslanın **طرْفُ**’udur. **جرير** dedi:
Şüphesiz gözler ki **طَرْفِهَا**’nda bir hastalık vardır *** bizi öldürdüler, sonra öldürdüklerimizi diriltmediler([10])
Ama **الطِّرَاف**: deriden bir evdir; zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.

(**طرق**) **الطاء** ve **الراء** ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek([11]); ikincisi vurmak; üçüncüsü şeyin bir tür gevşekliği; dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.

Birincisi **الطُّرُوق**’tur. Denilir ki o, eve geceleyin gelmektir. Dediler ki: **ورجلٌ طُرَقَةٌ**; yani gece yürür de ailesine geceleyin gelir. * Ve zikredildi ki bunun gündüz de söylendiği (vardır); asıl gece (dir). Aslın gece olduğuna delil, onların yıldıza **طارقاً** adını vermeleridir; çünkü o gece doğar. Dediler ki: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. O (kadın) dedi:
* Biz **طارق**’ın kızlarıyız([12]) *
Bu, bir kadının sözüdür. Şunu ister: babamız şeref ve yücelikte bir yıldızdır([13]).

Babdan, Allah daha iyi bilir: **الطَّريق**; çünkü ona varılır. Ve caizdir ki başka bir asıldan olsun; o da bizim “bir şeyi bir şeyin üstüne yamamak”tan zikrettiğimizdir.

Birinci babdan onların sözü: ona **طَرْقَتين** geldim; yani iki kere([14]). Ondan: erkeğin **طارِقةُ**’sı; o, onun (mensup olduğu) uyluğudur; **طارقة** diye adlandırıldı; çünkü o ona gelir, o da ona gelir. Dedi ki:
Ona **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve **طارِقَتِي** yolların kenarlarındadır([15])
İkinci asıl: vurmak; denilir: **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً**. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ondan **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; bu, hadiste ondan nehiy gelendir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **الجِبت**’tendir([16]).” Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl ile bilmez *** ne de kuşları ürkütenler; Allah ne yapacaktır([17])
Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقةٌ**’dır. Ve kâhin bunu yapabilir; böylece **يطرُق** eder; yani kehanette bulunduğu zaman pamuğu yünle karıştırır. Ve bunu bir mesel yaparlar; derler ki: “**طَرَقَ وماشَ**.” Dedi ki:
Kınayıcı, sen **بالتّرْقيشِ**’e tutulmuşsun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي ومِيشِي**([18])
Ve denilir: **طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً**; yani onu vurdu. Ve erkeğin **طَروقةَ**’sı: onun dişisidir. Ve falan, falanı erkeğini **استطرقَ** etti; yani onu, develerinde vursun diye ondan istedi; o da onu ona **أطْرَقَه** etti. Ve denilir: bu oklar **طَرْقَةُ** bir adamdır; yani bir adamın yapımıdır([19]).

Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Ondan **الطَّرَق**: kuş tüyünde bir yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................([20])
Ve ondan: falan bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olandır. Dedi ki:
Onun ölümü, iki eliyle **سَبَنْتَى**’nın; mavi gözlü **مُطْرِق**’in (eliyle) olmasından korkmazdım([21])
Ve **الإطراق** hakkında dedi:
Cesurun **إطراق**’ı gibi **فأطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki köpekdişine bir geçit; cesur elbette azmederdi([22])
Babdan **الطِّرِّيقة**: o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler ki: “Şüphesiz onun **طِرِّيقَته**’sinin altında elbette bir **لَعِنْدَأْوَةً** vardır.” Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Ve bir kavim dedi: **الطّرَق**: dizlerde bir zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve bizim zikrettiğimiz yumuşaklık ve gevşekliğin geri kalanına daha benzer.

Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denilir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**; eğer ona iki taban giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**; eğer ölçüsünce bir deri ile yamalanmışsa. Ve bu babdandır **الطِّرْق**: yağ ve kuvvet; buna bu ad verildi; çünkü o, sanki onunla yamalanmış bir şeydir. Derler ki: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. **أبو محمد عبد الله بن مسلم** dedi: **الطِّرْق**’ın aslı yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan([23])] olur. Ve bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak buna bu ad verildi; bir şeyin bir kısmının bir kısmı üzerine binmesine benzetilerek. Su da, birikme devam edince üst üste biner. **رؤبة** dedi:
* **للعِدِّ**’e; **ماءُ الطَّرَقْ** onu geciktirdiğinde([24]) *
Ve babdandır; onu önce zikrettik; ve uzak değildir ki bu kıyastan olsun: **الطَّريق**; çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla **طُورِقَتْ** ve onunla yamalanmıştır. Ve derler ki: **تطارَقَت الإِبلُ**; yani birbirini takip ederek geldiler. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**: tek bir sıra üzerindeki hurma ağaçlarıdır; bu bir benzetmedir; sanki onun ard arda gelişi ve yerin üstüne yükselişi bakımından **الطَّرِيق**’e benzetilmiştir. **الأعشى** dedi:
Ve her **أحوَى**; **جِذْعِ الطَّريقِ** gibi *** avluyu süsler, ne zaman ki ayakta durdu([25])
Ve ondan [**ريشٌ**([26])] **طِراق**; eğer bir kısmı bir kısmının üstüne binmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı; eğer yürüyerek geldilerse, binekleri yoksa; sanki onların her biri, ayak izleriyle önden geçenin izini yamıyor. Ve denilir: develer tek bir **طَرْقَة** üzere ve tek bir **خُفّ** üzere geldi; bu, bizim zikrettiğimizdir: onların izleriyle başkasının izlerini *yamaması. Ve kadın iki **طَرْقَتينِ** kınalandı; eğer kınayı iade ettiyse; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler; derler ki: kadın doğumda **طَرَّقت** etti; sanki doğacak olana bir yol yaptı. Ve denilir — o birincisidir — **طَرَّقت** denilmez; ancak çocuğun yarısı çıktıktan sonra bir miktar tutulup sonra çıktığında. Sen([27]) dersin: **طرّقت** etti, sonra kurtuldu.

Buna benzeyen şeylerdendir onların sözü: **طَرَّقت القطاة**; eğer yumurtası ona zor geldi de göğsüyle yeri eşelediyse.

(**طرم**) **الطاء** ve **الراء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin yığılmasına delalet eder. Derler ki: **الطُّرَامة**([28]): dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler ki: **الطِّرْم**([29]): bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.

(**طري**) **الطاء** ve **الراء** ve illetli harf sahih bir asıldır; tazelik ve yeniliğe delalet eder. **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondan: **أَطْرَيْتُ** falanı; bu, onda bulunanın en güzeliyle onu övdüğün zamandır.

Eğer hemzelenirse denilir: **طرَأَ** falan; yani ortaya çıktı. Bunu, ibdal babından sayarım; asıl ancak **دَرَأ**’dır; zikredilmiştir.

(**طرب**) **الطاء** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asıldır. Derler ki: **الطّرَب**; şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden bir hafifliktir. Ve okurlar:
“Dediler: **طرِبْتَ**; dedim: hayır *** katı olan, **الطَّرَبِ**’den ağlar mı?”
Ve **نابغة بني جعدة** dedi:
Ve beni, onların ardından **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın olanın **طرَب**’ı gibi yahut deli gibi([30])
Dediler ki: sesinde **طرَّب** etti; yani onu uzattı. Bu, birincidendir. Ve cömert **طَروبٌ**’dur. Bu babdan şâz olan şeylerdendir **المَطَارِب**; o, dar, dağınık yollardır. Onu([31]) ibdal babından görüyorum; sanki o, **مدارب**’dır; **الدَّرْب**’ten türemiştir.

Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözü: onun gevşek meme olduğu; ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağanın sesi; bunların hepsi ve benzerleri söz (kabilin)dir.

(**طرث**) **الطاء** ve **الراء** ve **الثاء** sahih bir kelimedir; o da **الطَُّـَرثُوث**([32])’tur; o bir bitkidir.

(**طرح**) **الطاء** ve **الراء** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir şeyi atmaya ve bırakmaya delalet eder. Denilir: **طَرَحَ الشَّيْءَ**; onu **يطرحُه**; **طرحا**. Ondan **الطَّرَح**: uzak yerdir([33]). Ve **طَرَحتِ النَّوَى** falanı her **مَطرَحٍ**’a; yani onu uzaklaştırdı ve onu attı. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **النَّوى** bizi bir **مَطْرَحاً**’a atmadan önce *** yahut onu gideren bir ayrılıktan önce
Ve denilir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzaktır. Babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkım sapları uzun olan. Ve **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. Ve **قوسٌ طَروح**: oka şiddetle itişi olan. Kıyas hepsinde birdir.

(**طرد**) **الطاء** ve **الراء** ve **الدال** tek bir sahih asıldır; uzaklaştırmaya delalet eder. Denilir: onu **طردْتهُ**; **طرداً**. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** etti ve **طَرَّدَه**; yani onu beldesinden çıkardı. Ve **الطَّرْد**: avı alma işiyle uğraşmaktır. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve akranların **مُطارَدَة**’si: bazılarının bazısına yüklenmesidir; bunun, şu (kimse) ötekini **يَطْرُد** ettiği için söylendiği de denilmiştir. Ve **المِطْرَد**: küçük mızraktır. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة**([34]) denilir. Ve denilir: şey **اطَّرد** etti; **اطراداً**; yani bir kısmı bir kısmını takip etti; bu, ancak benzetme olarak söylenmiştir; sanki birincisi ikincisini kovuyor. Ondan onun sözü:
Bilir misin bir izi; mezheplerin **كاطِّراد**’ı gibi *** **عمرة**’ye; bir binicinin durduğu yerden başka, ıssız([35])
Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burundur. Bize **علي بن إبراهيم القَطَّان** okuttu; **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**; aktığı zaman *** sonra [yorgunluğun, iki **خليَّتَا زُنبورِ**([36])
Ve **واطرَدَ**] iş: doğruldu. Uzayan her şeyin kıyası budur. Denilir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**; uzat onu. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريدُ**’idir. Bu bir benzetmedir; sanki onu kovdu ve onu takip etti([37]); ve **طريدٌ** “**طارِد**” manasındadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ر س
كتب في الطرس وفي الطروس وهو الصحيفة‏.‏
وطرس الكتاب تطريساً‏:‏ أنعم محوه‏.‏

##### Türkçe

ط ر س
**الطرس**’ta ve **الطروس**’ta yazdı; o, sahifedir.
**طرس** **الكتاب**’ı **تطريساً**: silmesini inceltti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطِّرْسُ: الصحيفة، ويقال هي التي مُحِيت ثم كتبت، وكذلك الطِّلْسُ. ابن سيده: الطِّرْسُ الكتاب الذي محي ثم كتب، والجمع أَطْراس وطُروس، والصاد لغة. الليث: الطِّرْس الكتاب المَمْحُوُّ الذي يستطاع أَن تعاد عليه الكتابة، وفِعْلُك به التَّطْريسُ. وطَرَّسَه: أَفسده. وفي الحديث: كان النَخَعِيُّ يأْتي عبيدة في المسائل فيقول عبيدةُ: طَرِّسْها يا أَبا إِبراهيم أَي امْحُها، يعني الصحيفة. يُقال: طَرَّسْتُ الصحيفة إِذا أَنعمت محوها. وطَرَسَ الكتابَ: سَوَّده. ابن الأَعرابي: المُتَطَرِّسُ والمُتَنَطِّسُ المُتَنَوِّقُ المختار؛ قال المَرَّارُ الفَقْعَسي يصف جارية:بيضاءُ مُطْعَمَةُ المَلاحةِ، مِثْلُها
لَهْوُ الجَليسِ ونِيقةُ المُتَطَرِّسِ
وطَرَسُوسُ
(* قوله «وطرسوس» كحلزون، واختار الأَصمعي فيه ضم الطاء
كعصفور اهـ. شارح القاموس.): بلد بالشام، ولا يخفف إِلا في الشعر لأَن فَعْلُولاً ليس من أَبنيتهم، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**الطِّرْسُ**: sahife; ve denilir ki o, silinmiş sonra yazılmış olandır; ve yine böyledir
**الطِّلْسُ**. İbn Sîde: **الطِّرْسُ** silinmiş sonra yazılmış kitaptır; çoğulu **أَطْراس** ve **طُروس**tur;
ve **الصاد** bir lehçedir. el-Leys: **الطِّرْسُ** üzerine yazının yeniden döndürülebilmesinin mümkün olduğu silinmiş kitaptır; ve onunla yaptığın fiil **التَّطْريسُ**tir. Ve **طَرَّسَه**: onu bozdu. Hadiste:
en-Nehaʿî meselelerde ʿUbeyde’ye gelirdi de ʿUbeyde derdi ki: “**طَرِّسْها** ey Ebû
İbrâhîm”, yani “onu sil”, sahifeyi kastediyor. Denilir ki: “**طَرَّسْتُ الصحيفة**”,
sahifeyi silmesini iyice yaptığım zaman. Ve **طَرَسَ الكتابَ**: onu karaladı. İbnü’l-Aʿrâbî: **المُتَطَرِّسُ**
ve **المُتَنَطِّسُ**; seçici, seçilmiş olan **المُتَنَوِّقُ**tur; el-Merrâr el-Faḳʿasî bir cariyeyi vasfederek dedi:

beyaz, güzelliği tattırılmış; onun gibisi
meclis arkadaşının eğlencesi ve **المُتَطَرِّسِ**in seçkini

Ve **طَرَسُوسُ**
(* “Ve **طَرَسُوسُ**” sözü: “**حلزون**” gibi; el-Asmaʿî onda **الطاء**ın zammesini seçti,
“**عصفور**” gibi, s. Şârihu’l-Ḳâmûs.): Şam’da bir beldedir; şiirde ancak hafifletilir; çünkü
**فَعْلُولاً** onların kalıplarından değildir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ر س * * الطِّرْسُ * بالكسر الصحيفة ويقال هي التي محيت ثم كُتبت وكذا الطلس والجمع * أطْرَاسٌ * و * طَرَسُوسُ * بفتحتين بلد ولا يُخفف إلا في الشعر لأن فعولا ليس من أبنيتهم

##### Türkçe

* ط ر س * * **الطِّرْسُ** * kesre ile: sahife; ve denilir ki o, silinmiş sonra yazılmış olandır; ve yine bunun gibi **الطلس**; çoğulu * **أطْرَاسٌ** *; ve * **طَرَسُوسُ** * iki fetha ile: bir belde; ve ancak şiirde hafifletilir; çünkü فعولا onların binalarından değildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطرس، بالكسر: الصحيفة، إذا كتبت، كالطلس، قاله شمر، أو هي التي محيت ثم كتبت، وقال الليث: الطرس: الكتاب الممحو الذي يستطاع أن يعاد عليه الكتابة، ج أطراس، وطروس، والصاد لغة. وطرسه، كضربه: محاه وأفسده. وضبطه الأموي بالتشديد. والتطريس: إعادة الكتابة على المكتوب الممحو، قاله الليث. والتطرس: ألا تطعم ولا تشرب إلا طيبا، وهو التنطس، قاله ابن فارس. قال المرار الفقعسي يصف جارية:
  بيضاء مطعمة الملاحة مثلها                      لهو الجليس ونيقة المتطرس

  والتطرس عن الشيء: التكرم عنه، عن ابن عباد، والتجنب، يقال: تطرس عن كذا، إذا تكرم عنه ورفع نفسه عن الإلمام به، نقله الصاغاني. وعن ابن الأعرابي: المتطرس والمتنطس: المتانق المختار، وفي نسخه التهذيب: المتنوق المختار، وهذا بعينه معنى التطرس الذي سبق ذكره، فإعادته تكرار لا يخفى. وقال ابن فارس: الطاء والراء والسين فيه كلام لعله يكون صحيحا وذكر الطرس والتطرس. وطرسوس، كحلزون، قال شيخنا: واختار الأصمعي فيه الضم، كعصفور، وقال الجوهري: ولا يخفف إلا في الشعر، لأن فعلولا ليس من أبنيتهم: د، إسلامي بساحل بحر الشام مخصب، كان للأرمن ثم أعيد للإسلام في عصرنا، ولم يزل إلى الآن كذلك. ومنه الحسين بن محمد بن الحسين الخواص المصري الطرسوسي، روى عن يونس بن عبد الأعلى. ومما يستدرك عليه: طرس الرجل، كفرح؛ إذا خلق جسمه وادرهم، نقله الصاغاني. وطرس الكتاب طرسا: كتبه، كسطره.

##### Türkçe

**الطرس**، kesre ile: yazıldığı vakit sahife; **كالطلس**; bunu Şemmer söyledi; yahut o, silinip sonra yazılan şeydir. Leys dedi: **الطرس**: üzerine yazının yeniden iade edilmesi mümkün olan silinmiş kitap; çoğulu **أطراس** ve **طروس**; **والصاد** bir lugattır. Ve onu **طرسه**، **كضربه**: onu sildi ve bozdu. Ümeyyî onu teşdîd ile ضبط etti. Ve **التطريس**: silinmiş yazılı olanın üzerine yazıyı iade etmek; bunu Leys söyledi. Ve **التطرس**: ancak temiz olanı yememen ve içmemen; o **التنطس**’tir; bunu İbn Fâris söyledi. Merâr el-Fuka‘sî bir câriyeyi vasfederek dedi:
  Beyaz; tuzla beslenmiş; onun gibisi                      meclis arkadaşı eğlencesi ve **المتطرس**’in seçkini

Ve bir şeyden **التطرس**: ondan keremli davranmak; İbn Abbâd’dan; ve sakınmak; denir ki: **تطرس** عن كذا, ondan keremli davrandığı ve ona ilişmekten nefsini yükselttiği vakit; bunu Sâgânî nakletti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **المتطرس** ve **المتنطس**: seçen, seçilmiş olan; ve **التهذيب** nüshasında: **المتنوق** seçilmiş olan; ve bu, bizzat, daha önce zikri geçen **التطرس**’in mânâsıdır; öyleyse onun iadesi, gizli olmayan bir tekrardır. İbn Fâris dedi: **الطاء** ve **الراء** ve **السين** hakkında bir söz vardır; umulur ki sahih olur; ve **الطرس** ve **التطرس**’i zikretti. Ve **طرسوس**، **كحلزون**; şeyhimiz dedi: ve Asma‘î onda zammı seçti; **كعصفور**; Cevherî dedi: ve şiirde ancak tahfîf edilir; çünkü **فعلولا** onların binalarından değildir: **د**; Şâm denizinin sahilinde verimli bir İslâmî (şehir); Ermenilerin idi, sonra bizim asrımızda İslâm’a iade edildi; ve şimdiye kadar da öyle olmaktan geri kalmadı. Ondan: Mısırlı Tarsûsî el-Hüseyn b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Havvâs; Yûnus b. Abdü’l-A‘lâ’dan rivayet etti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **طرس** الرجل، **كفرح**; cismi eskidiği ve dirhemleştiği vakit; bunu Sâgânî nakletti. Ve **طرس** الكتاب **طرسا**: onu yazdı; **كسطره**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَرَسَهُ
1 طَرَسَهُ ذ , inf. n. طَرْسٌ, He wrote it; namely, a writing or book; as also سَطَرَهُ. (TA.) ― -b2- See also 2. -A2- طَرِسَ, a verb like فَرِحَ, He (a man) became worn out in body, and aged. (Sgh, TA.)

طرّسهُ
2 طرّسهُ ذ , (M, A,) so written by El-Urmawee, (TA,) inf. n. تَطْرِيسٌ; (A;) or ↓ طَرَسَهُ, aor. طَرِسَ ; (K;) He obliterated it, or effaced it; (K, TA; [compare دَرَسَهُ;]) and (TA) he marred, or spoiled, it: (M, TA:) or he obliterated it, or effaced it, well. (A.) -A2- Also, the former, (M,) inf. n. as above, (K,) He blackened it; namely, a door. (M, K.) -A3- And طرّس, (TK,) inf. n. as above, (Lth, K,) He restored the writing upon a thing whereon the writing had been obliterated, or effaced. (Lth, K. *)

تطّرس
5 تطّرس ذ He ate not, nor drank, aught save what was good; (K, TA;) like تنطّس: so says IF. (TA.) ― -b2- تطرّس عَنْهُ He shunned it; kept aloof, or preserved himself, from it; (Sgh, K, TA;) and held himself above the commission of it. (Sgh, TA.)

طِرْسٌ
طِرْسٌ ذ A written paper or the like; syn. صَحِيفَةٌ, (S, A, Msb, K;) or صَحِيفَةٌ اـِذَا كُتِبَتْ; as also طِلْسٌ: (Sh, TA:) or one of which the writing has been obliterated, or effaced, and which has then been written upon [again]; (S, A, Msb, K;) [a palimpsest;] as also طِلْسٌ: (S:) or one of which the writing has been obliterated, or effaced, well: (Az, in TA, art. طلس:) or a writing that has been obliterated, or effaced, and then written [again]; as also طِرْصٌ: (M:) or an obliterated, or effaced, writing upon which one is able to renew the writing: (Lth, TA:) pl. [of pauc.] أَطْرَاسٌ (S, M, Msb, K) and [of mult.] طُرُوسٌ. (M, A, Msb, K.)

مُتَطَرِّسٌ
مُتَطَرِّسٌ ذ One who seeks, pursues, or desires, the most pleasing of things; who picks, or chooses. (T, K, TA.)

##### Türkçe

**طَرَسَهُ**
1 **طَرَسَهُ** ذ , mastar ismi **طَرْسٌ**, Onu yazdı; yani, bir yazı yahut kitap; **سَطَرَهُ** gibi. (TA.) ― -b2- 2’ye de bak. -A2- **طَرِسَ**, **فَرِحَ** gibi bir fiil, O (bir adam) bedence yıprandı ve yaşlandı. (Sgh, TA.)

**طرّسهُ**
2 **طرّسهُ** ذ , (M, A,) El-Urmawee tarafından böyle yazılmıştır, (TA,) mastar ismi **تَطْرِيسٌ**; (A;) yahut ↓ **طَرَسَهُ**, muzârîsi **طَرِسَ** ; (K;) Onu sildi, yahut izini giderdi; (K, TA; [**دَرَسَهُ** ile karşılaştır;]) ve (TA) onu bozdu, yahut berbat etti: (M, TA:) yahut onu iyice sildi, yahut izini giderdi. (A.) -A2- Yine, birincisi, (M,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) Onu karaladı; yani, bir kapıyı. (M, K.) -A3- Ve **طرّس**, (TK,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Lth, K,) Yazısı silinmiş yahut izi giderilmiş olan bir şey üzerindeki yazıyı iade etti. (Lth, K. *)

**تطّرس**
5 **تطّرس** ذ İyiden başka bir şey yemez, içmezdi; (K, TA;) **تنطّس** gibi: IF böyle der. (TA.) ― -b2- **تطرّس عَنْهُ** Ondan sakındı; ondan uzak durdu, yahut kendini ondan korudu; (Sgh, K, TA;) ve onu işlemeye karşı kendini yüce tuttu. (Sgh, TA.)

**طِرْسٌ**
**طِرْسٌ** ذ Yazılı kâğıt yahut benzeri; eş anlamlısı **صَحِيفَةٌ**, (S, A, Msb, K;) yahut **صَحِيفَةٌ اـِذَا كُتِبَتْ**; **طِلْسٌ** da böyledir: (Sh, TA:) yahut yazısı silinmiş, yahut izi giderilmiş olan ve sonra üzerine [yeniden] yazılmış olan; (S, A, Msb, K;) **طِلْسٌ** da böyledir: (S:) yahut yazısı iyice silinmiş, yahut izi giderilmiş olan: (Az, TA’da, madde **طلس**:) yahut silinmiş, yahut izi giderilmiş, sonra [yeniden] yazılmış bir yazı; **طِرْصٌ** da böyledir: (M:) yahut üzerinde yazıyı yenilemeye güç yetirilen silinmiş, yahut izi giderilmiş bir yazı: (Lth, TA:) cem‘ [azlık] **أَطْرَاسٌ** (S, M, Msb, K) ve [çokluk] **طُرُوسٌ**. (M, A, Msb, K.)

**مُتَطَرِّسٌ**
**مُتَطَرِّسٌ** ذ Şeylerin en hoş olanını arayan, takip eden yahut isteyen; seçip ayıran, yahut seçen kimse. (T, K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرَسَ
طَرَسَ I ( n. ac. طَرْس 1 ),
a.  Effaced, obliterated.

طَرَّسَ
طَرَّسَ II ,
a.  Restored; collated ( manuscripts ).

b.  Painted black ( door ).

تَطَرَّسَ
تَطَرَّسَ V ,
a.  Was dainty, fastidious.

b.  [ 'An ], Shunned.

طِرْس
طِرْس 2 , ( pl. طُرُوْس 27 ,  أَطْرَاْس 38 ),
a.  Sheet, leaf of paper.

##### Türkçe

طَرَسَ
**طَرَسَ** I (mastar n. ac. **طَرْس** 1),
a. Silinmiş, yok edilmiş.

طَرَّسَ
**طَرَّسَ** II,
a. Yeniden düzenledi; karşılaştırdı (yazmaları).

b. Siyaha boyadı (kapıyı).

تَطَرَّسَ
**تَطَرَّسَ** V,
a. Nazik oldu, titiz oldu.

b. [‘An], Sakındı.

طِرْس
**طِرْس** 2, (çoğ. **طُرُوْس** 27, **أَطْرَاْس** 38),
a. Kâğıt tabakası, kâğıt yaprağı.
