# طرف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طرف

باب الطاء والراء ولفاء معهما
ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات
طرف:
الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف.
والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع.
والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال:
والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ
وقال:
فلا يَغُرُّك من فتاةٍ ضِحـكُـهـا		واعْمَدْ لأُخْرَى صامتٍ ما تَطْرِف
طرح الهاء من صامتٍ على لزوم الصّموت كالطّبيعة فيها، كما يقال:
تصلّي صلاةَ الصُّبْح والشَّمْس طالعٌ		وتَسْجُدُ للرَّحْمن والقـلـبُ كـاره
طرح الهاء من طالع لِلُزُوم الطّلوع لها طوعاً أو كرهاً.
ومُنْتَهى كلِّ شيء طَرَفُه. والأطراف: اسم الأصابع، لا يُفْرد إلا بالإضافة إلى الإصْبَع، يقال: أشار بطرف إصْبَعه، قال:
يُبدِينَ أَطرافاً لِطافاً عَنَمُهُ
وأطراف الأرض: نواحيها، الواحدُ: طَرَف.
والطَّرَفُ: الطّائفة من الشَّيء، تقول: أصبت طَرَفاً من الشّيء.
والطَّرَفُ:اسم يجمع الطَّرْفاء، قلّما يستعمل إلاّ في الشِّعر، الواحدة: طَرَفة، وجمع ذلك: الطَّرْفاء، ممدودٌ، وقياسُه: قَصَبةٌ وقَصَبٌ وقَصْباء، وشَجَرةٌ وشَجَرٌ شَجْراء.
والطِّرْفُ: الفَرَس، تقول: هو كريمُ الأطراف، يعني: الآباء والأُمّهات.
ويقال: هو المُسْتطرِف، ليس من نِتاج صاحبه، الأنثى: طِرْفة، قال:
وطِرْفةٍ شُدَّتْ دِخالاً مُدْمَجاً
وقد يُوصفُ بالطِّرْفة النَّجيب والنَّجيبة، قال حسّان:
نحثُّ الخَيْلَ والنُّجُبَ الطُّرُوفا
والطِّرْفُ من مال الرّجل، هو الطّارف والمستطرف الذي قد استفاده، ولم يكن أَصْليّا من مِيراثٍ ولا اعتقار قبل ذلك، والطّارف في الكلام أحسن. وفي الشِّعر الطّرف والطارف والطّريف سواء، قال:
بَذَلت له من كلّ طِرْفٍ وتالدِ
والشّيء الطّريف: المُستحدث المُسْتطرف، وهو الطّريف وما كان طريفاً،ولقد طَرُف يَطْرُفُ، والأسم: الطُّرْفة. وأطرفته شيئاً لم يملكْ مِثلَه فأعجبه.
وإِبِلٌ طَوارف: تَطْرَف مَرْعى بَعْد مَرْعى، إذا أَكْثَرتْ من ذا ثمّ تتناول من غيره، قال:
إذا طَرِفتْ في مَرْبع بَكَراتـهـا		أوِ استأخرتْ عنها الثِّقال القناعِسُ
وناقةٌ طَرِفة: لا تَثْبُتُ في مَرْعى واحدٍ، إنّما تتطرّف من النّواحي.
ورَجُلٌ طَرِف: لا يَثْبُتُ على امرأةٍ ولا على صاحبٍ.
وسباعٌ طَوارِفُ: تشلُّ الصَّيْد، قال:
تنفي الطوارف عنه دعصّا بَقَرٍ

والطِّراف: بَيْتٌ سماؤه من أدم، وله كسرانِ، وليس له كِفاء، وهو ضربٌ من الأبنية للأعراب، قال طرفة:
رأيتُ بني غَبْراءَ لا يُنكرونني		ولا أهل هذاكَ الطِّرافِ المدّد
والمِطْرَفُ: ثوبٌ كانت الرّجالُ والنِّساءُ يَلبَسونه، والجميعُ: مَطارِف، قال:
فلو أنّ طرفاً صاد طرفا بـطَـرْفـه		لصدّت بطرفي طرف ذاتِ المطارفِ
وأَطرَفْتُ شيئاً، أي: أَصبَتْه، ولم يكنْ لي.
وبَعيرٌ مُطَّرَفٌ، أي: أُصِيبَ من قومٍ آخرين،قال:
كأنّني من هَوَى خَرْقاءَ مُطَّرَفٌ		دامي الأظلّ بَعِيدُ الشأو مَهْيُومُ
ظفر:
الظَّفْرُ: وُثُوبٌ في ارتفاع، كما يَطفِرُ الإنسانُ حائظاً، أي: يَشِبُه إلى ما رواءَه.
وطَيْفور: طُوَيْئِرٌ صغير.
فطر:
الفُطرُ: ضربٌ من الكَمْأَة، وهو المروزيّ ونحوه، الواحدن بالهاء والفُطْرُ: شيءٌ قليل من اللّبن يُحْلَبُ ساعتئذٍ، تقول: ما احتلبناها إلاّ فُطْراً، قال المرّار:
عاقِرٌ لم يُحْتَلَبْ منها فُطُرْ
وفَطَرْتُ النّاقةَ أَفطِرُها فَطْراً، أي: حلبتُها بأَطْرافِ الأَصابِع، قال الفرزدق:
شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها		فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ
وفطر ناب البعير: طَلَع. وفَطَرْتُ العَجينَ والطِّينَ، أي: عَجَنْته واختبزته من ساعتِهِ، وإذا تركتَه ليَختمِرَ قلت: خَمَّرْته، وهو الفَطِير والخَمِير.
وفَطَر اللهُ الخَلْق، أي: خَلَقَهم، وابتدأَ صَنْعة الأشياء، وهو فاطرُ السّماواتِ والأرض.
والفِطرة: التي طُبِعَتْ عليها الخليقة من الدّين. فَطَرَهُمُ الله على معرفته برُبُوبيّته. ومنه حديث النبيّ صلّى الله عليه و على آله وسلّم: "كلّ مولودٍ يولد على الفِطْرة حتّى يكون أبواه يُهَوِّدانهِ ويُنَصِّرانه يُمَجِّسانِهِ".
وانفطر الثَّوْب وتفطَّر، أي: انشقّ. وتَفَطَّرتِ الجبالُ والأرض: انصدعت. تفطَّرت يده، أي: تَشَقَّقَت. وفَطَرْتُ إصبَعَهُ، أي: ضربتها وغمزتها فانفطرتْ دماً، قال خلف:
وأرنبةٍ لك مُحْمَرةٍ		نكاد نفطِّرُها باليد
وفَطَرْت وأَفْطرتُ الرّجلَ وفطّرته. كلٌّ يُقال من الفَطْر بعمنى تَرْك الصَّوْم. وفي الحديث "أَفطَر الحاجمُ والمَحْجُومُ".
فرط:
الفَرْطُ: الحِينُ من الزَّمانِ.
والفَرَطُ: ما سبق من عمل وأجر. وفُرِطَ له ولدٌ: مات صغيراً. وفي الدّعاء: "اللّهمّ اجعله لنا فَرَطاً" أي: أجراً يتقدّمُنا حتّى نردَ عليه.
والفارِطُ: الذي يسبِق القوم إلى الماء والفارطانِ: كوكبانِ مُتباينانِ أمامَ سرير بناتِ نَعْش، شُبِّها بالفارط الذي يبعثه القوم لحَفْر القَبر، قال أبو ذؤيب:
وقدج بعثوا فُرّاطَهُم فتأثّلوا		قليباً سَفاها كالإماءِ القَواعدِ
وأَفْرطُ الصّباح: أَوائلُ تَباشِيره، الواحدُ: فُرطٌ، قال:
باكَرْتُهُ قبل الغَطاط اللُّغَّطِ
وقَبلَ جَوْنِيِّ القَطا المُخَطَّط
وقَبْلَ أَفْراطِ الصَّباحِ الفُرَّطِ
وفَرَطَ إلينا من فُلانٍ خيرٌ أو شرٌّ، أي: عَجِلَ، ومنه قولُه جلّ وعزّ: "إنّا نَخافُ ان يَفْرُطَ علينا، أو أن يطغى"، أي: يَسْبق ويَعجَل وفرّط علينا، أي: عَجَّل علينا بمكروه.
والإفراطُ: إعجالُ الشّيء في الأَمْر قبل التَّثبُّت. وأَفْرَط فُلانٌ في أمرِهِ، أي: عَجِل فيه وجاوز القَدْر. والسَّحابةُ تُفرِطُ الماءَ في أوّل الوسمّي، إذا عجّلتْ فيه. قال كَعْب بن زُهَير:
تجلو الرِّياحُ القَذَى عنه وأَفْرَطَةُ		من صَوْبِ ساريةٍ بِيضٌ يَعاليلُ
والفَرَطُ: الأَمْر الذّي يُفَرِّط فيه صاحبُه، وتقول: كلّ أمرٍ من فلانٍ فَرَط.
وفرّط فلانٌ في جَنب الله، أي: ضَيَّع حظّه من عندِ الله في اتّباع دينه ورضوانه.
وفرّط اللهُ عنه ما يكرهُ، أي: نجّاه، يستعمل في الشِّعْر.
وكلّ شيءٍ جاوز قدره فهو مُفْرِطٌ. طُولٌ مُفْرطِ، وقِصَرٌ مُفرِط.
وتفارطته الهُمومُ، أي: لا تُصيِبهُ الهمومُ إلاّ في الفَرْط.
وفَرَسٌ فُرُطٌ: السّريع الذي يتقدّم الخيلَ ويَسبِقُها، قال لبيد:
ولقد حَمَيْتُ الحيَّ تَحْمِلُ شِكَّـتـي		فُرُطٌ، وِشاحي، وإذ غدوتُ، لجامُها

### Türkçe

باب **الطاء** ve**الراء** ve**لفاء** onlarla birlikte

**ط ر ف**، **ط ف ر**، **ف ط ر**، **ف ر ط** kullanımdadırlar
**طرف**:
**الطَّرْفُ**: bakışta göz kapaklarını oynatmak. Denir: Bakışı dikildi de artık **يَطرِف** etmez.
Ve **الطَّرْفُ**: görmenin toplu adı; ikilenmez ve çoğullanmaz.
Ve **الطَّرْفُ**: bir göze bir elbiseyle yahut başkasıyla isabet ettirmen; adı: **الطُّرفة**. Dersin: Gözü **طُرِفَتْ**; ve ona bir **طُرفة** isabet etti. Ve hüzün onu ağlamakla **طَرَفَ** etti. Dedi ki:
Ve göz, insanı boğulmuş olarak **مطروفةٌ**dur
Ve dedi ki:
Bir kızın gülüşü seni aldatmasın		ve susan bir başkasına yönel; **ما تَطْرِف**
**صامتٍ**’ten **الهاء**’yı atmak, onda suskunluğun tabiat gibi gerekli oluşundan dolayıdır; nitekim denir:
Sabah namazını kılar, güneş doğmuşken		ve Rahmân’a secde eder, kalp ise isteksiz
**طالع**’dan **الهاء**’yı atmak, doğuşun ona isteyerek yahut istemeyerek gerekli oluşundandır.
Ve her şeyin sonu onun **طَرَفُه**’dur. Ve **الأطراف**: parmakların adıdır; ancak **الإصْبَع**’a izafetle tekil yapılır; denir: Parmağının **طرف**’ıyla işaret etti. Dedi ki:
İnce uçlar gösterirler; onun **عَنَمُهُ**’u
Ve yerin **أطراف**’ı: onun yönleridir; teki: **طَرَف**.
Ve **الطَّرَفُ**: şeyden bir taife/bölük; dersin: Şeyden bir **طَرَفاً** isabet ettirdim.
Ve **الطَّرَفُ**: **الطَّرْفاء**’yı toplayan bir addır; şiir dışında pek az kullanılır; teki: **طَرَفة**; bunun çoğulu: **الطَّرْفاء**; uzatılmıştır; kıyası: **قَصَبةٌ** ve **قَصَبٌ** ve **قَصْباء**; ve **شَجَرةٌ** ve **شَجَرٌ** **شَجْراء**.
Ve **الطِّرْفُ**: attır; dersin: O, **كريمُ الأطراف**’tır; yani: babalar ve anneler.
Ve denir: O, **المُسْتطرِف**’tır; sahibinin ürünü değildir; dişisi: **طِرْفة**. Dedi ki:
Ve bir **طِرْفةٍ** ki, içeriye sokulmuş, derli toplu bir (şey) olarak bağlandı
Ve **الطِّرْفة** ile soylu erkek deve ve soylu dişi deve de vasfedilebilir. Hassân dedi ki:
Atları ve **النُّجُبَ**’ı, **الطُّرُوفا** olarak süreriz
Ve **الطِّرْفُ**, kişinin malından: o, **الطّارف** ve **المستطرف**tır; onu edinmiştir; daha önce mirastan ve edinilmiş kökten bir şey olarak aslî değildi; sözde **الطّارف** daha güzeldir. Şiirde **الطّرف** ve **الطارف** ve **الطّريف** birdir. Dedi ki:
Ona her **طِرْفٍ** ve **تالدِ**’den verdim
Ve **الطّريف** olan şey: yeni ortaya çıkan, **المُستحدث المُسْتطرف**; o, **الطّريف**tir ve **طريفاً** olan şeydir; ve gerçekten **طَرُف** eder, **يَطْرُفُ**; adı: **الطُّرْفة**. Ve ona, benzerine sahip olmadığı bir şeyi **أطرفته**; o da onu beğendi.
Ve **إِبِلٌ طَوارف**: bir otlaktan sonra bir otlağı **تَطْرَف** eder; yani bundan çokça yapar, sonra başkasından yer. Dedi ki:
Eğer **طَرِفتْ** olursa, onun genç dişi develeri bir bahar otlağında		ya da ağır, çökenler onlardan geri kalırsa
Ve **ناقةٌ طَرِفة**: tek bir otlakta durmaz; ancak yönlerden **تتطرّف** eder.
Ve **رَجُلٌ طَرِف**: ne bir kadın üzerinde ne de bir dost üzerinde durmaz.
Ve **سباعٌ طَوارِفُ**: avı felç eder. Dedi ki:
**الطوارف** ondan, sığırdan bir kum tepeciğini uzaklaştırır

Ve **الطِّراف**: göğü deriden olan bir evdir; onun iki kırığı vardır; onun **كِفاء**’ı yoktur; bedevîler için yapılardan bir türdür. Tarafa dedi ki:
**غَبْراءَ** oğullarını gördüm, beni yadırgamazlar		ne de şu uzatılmış **الطِّرافِ**’ın halkı
Ve **المِطْرَفُ**: erkeklerin ve kadınların giydiği bir elbisedir; çoğulu: **مَطارِف**. Dedi ki:
Eğer bir **طرف** kendi **بـطَـرْفـه**’iyle bir **طرفا** avlasaydı		**ذاتِ المطارفِ**’in **طرف**’ını benim **بطرفي**’mle geri çevirirdi
Ve bir şeyi **أَطرَفْتُ**, yani: ona isabet ettirdim; o benim değildi.
Ve **بَعيرٌ مُطَّرَفٌ**, yani: başka bir kavimden isabet edilmiş (elde edilmiş). Dedi ki:
Sanki ben, **خَرْقاءَ**’ya olan aşktan **مُطَّرَفٌ**’um		ayak altları kanlı, menzili uzak, tutkun

**ظفر**:
**الظَّفْرُ**: yükseğe doğru bir sıçrayıştır; nitekim insan, hayızlı iken **يَطفِرُ**; yani: arkasında olana doğru sıçrar.
Ve **وطَيْفور**: küçük bir kuşçuk.

**فطر**:
**الفُطرُ**: **الكَمْأَة**’den bir türdür; o, **المروزيّ** ve benzeridir; teki **الهاء** iledir. Ve **الفُطْرُ**: sütün az bir şeyidir; o vakit sağılır. Dersin: Onu ancak **فُطْراً** sağdık. **المرّار** dedi ki:
Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı
Ve deveyi **فَطَرْتُ**; onu **أَفطِرُها** **فَطْراً**; yani: parmak uçlarıyla sağdım. **الفرزدق** dedi ki:
Bir **شَغّارةٍ** ki, yavru deveyi ayağıyla iter		ilk doğuranların ön memelerine **فَطّارةٍ**
Ve devenin azı dişi **فطر** etti: çıktı. Ve hamuru ve çamuru **فَطَرْتُ**; yani: onu hemen yoğurdum ve pişirdim; onu mayalansın diye bırakırsan: **خَمَّرْته** dersin; o, **الفَطِير** ve **الخَمِير**’dir.
Ve Allah, yaratıkları **فَطَر** etti; yani: onları yarattı; ve şeylerin sanatını başlattı; O, göklerin ve yerin **فاطرُ**’ıdır.
Ve **الفِطرة**: yaratılışın din bakımından üzerine basıldığı şeydir. Allah onları rubûbiyetini bilmeye **فَطَرَهُم** etti. Ve ondan, Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisi: "**كلّ مولودٍ يولد على الفِطْرة حتّى يكون أبواه يُهَوِّدانهِ ويُنَصِّرانه يُمَجِّسانِهِ**".
Ve elbise **انفطر** etti ve **تفطَّر**; yani: yarıldı. Ve dağlar ve yer **تَفَطَّرت**: çatladı. Eli **تفطَّرت**; yani: çatladı. Ve parmağını **فَطَرْتُ**; yani: ona vurdum ve sıktım da kan olarak **انفطرتْ**. **خلف** dedi ki:
Ve senin için kızarmış bir burun ucu		neredeyse onu elle **نفطِّرُها**
Ve adamı **فَطَرْت** ve **أَفْطرتُ** ve onu **فطّرته**. Hepsi, orucu terk etme manasındaki **الفَطْر**’dan söylenir. Hadiste: "**أَفطَر الحاجمُ والمَحْجُومُ**".

**فرط**:
**الفَرْطُ**: zamandan bir vakittir.
Ve **الفَرَطُ**: amelden ve ecirden önce geçmiş olan şeydir. Ve bir çocuğu için **فُرِطَ**: küçükken öldü. Duada: "**اللّهمّ اجعله لنا فَرَطاً**" yani: bize, ona varıncaya dek bizi önceleyen bir ecir.
Ve **الفارِطُ**: kavmi suya önceleyen kimsedir. Ve **الفارطانِ**: **سرير بناتِ نَعْش**’ın önünde birbirinden ayrı iki yıldızdır; kabir kazmak için kavmin gönderdiği **الفارط**a benzetildiler. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Ve gerçekten **فُرّاطَهُم**’u gönderdiler de kök saldılar		otla savrulmuş bir kuyu; oturan cariyeler gibi
Ve **أَفْرطُ الصّباح**: onun ilk belirtileridir; teki: **فُرطٌ**. Dedi ki:
Onu, gürültülü örtüden önce erkenden yaptım
Ve çizgili **القَطا**’nın **جَوْنِيِّ**’sinden önce
Ve sabahın **أَفْراطِ**’ından önce, **الفُرَّطِ**
Ve falandan bize bir hayır yahut şer **فَرَطَ** etti; yani: acele etti. Ve ondan, O’nun (aziz ve celîl) sözü: "**إنّا نَخافُ ان يَفْرُطَ علينا، أو أن يطغى**"; yani: öne geçer ve acele eder. Ve bize karşı **فرّط** etti; yani: bize bir kötülüğü acele ettirdi.
Ve **الإفراطُ**: sağlamlaştırmadan önce işte şeyi aceleye getirmektir. Ve falan, işinde **أَفْرَط** etti; yani: onda acele etti ve ölçüyü aştı. Ve bulut, ilk **الوسمّي**’de suyu **تُفرِطُ** eder; onda acele ederse. **كَعْب بن زُهَير** dedi ki:
Rüzgârlar ondan çöpü giderir; ve **أَفْرَطَةُ**		**ساريةٍ**’nin sağanağından; beyaz, yüksek yağmurlar
Ve **الفَرَطُ**: sahibinin onda **يُفَرِّط** ettiği iştir. Ve dersin: Falandan her iş bir **فَرَط**tır.
Ve falan, Allah’ın yanında **فرّط** etti; yani: dinine ve rızasına uymada Allah katındaki payını zayi etti.
Ve Allah, ondan hoşlanmadığı şeyi **فرّط** etti; yani: onu kurtardı; şiirde kullanılır.
Ve her şey ki ölçüsünü aşarsa o **مُفْرِطٌ**tur. Aşırı bir uzunluk; aşırı bir kısalık.
Ve kederler onu **تفارطته**; yani: kederler ona ancak **الفَرْط**’ta isabet eder.
Ve **فَرَسٌ فُرُطٌ**: atların önüne geçen ve onları geçen hızlı attır. **لبيد** dedi ki:
Gerçekten ben, mahalleyi korudum; mızrağım taşırken		**فُرُطٌ**; kuşağım; ve sabahladığımda, onun gemi (vardı)
