# طرف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: طرف

الطَّرْفُ: طرْفُ العين. والطرْفُ: إطْباقُ الجَفْنِ على الجفْن. ابن سيده: طَرَفَ يَطْرِفُ طَرْفاً: لَحَظَ، وقيل: حَرَّكَ شُفْره ونَظَرَ. والطرْفُ: تحريك الجُفُون في النظر. يقال: شَخَصَ بصرُه فما يَطْرِفُ. وطرفَ البصرُ نفسُه يَطْرِفُ وطَرَفَه يَطرِفُه وطَرَّفه كلاهما إذا أَصاب طرْفَه، والاسم الطُّرْفةُ. وعين طَريفٌ: مَطْروفة. التهذيب وغيره: الطَّرْفُ اسم جامع للبصر، لا يثنى ولا يُجمع لأَنه في الأَصل مصدر فيكون واحداً ويكون جماعة. وقال تعالى: لا يَرْتدّ إليهم طَرْفُهُم. والطرْفُ: إصابَتُك عَيناً بثوب أَو غيره. يقال: طُرِفَتْ عينُه وأَصابَتْها طُرْفةٌ وطَرَفَها الحزنُ بالبكاء. وقال الأَصمعي: طُرِفَتْ عينُه فهي تُطْرَفُ طَرْفاً إذا حُرِّكَتْ جُفونُها بالنظر. ويقال: هو بمكان لا تراه الطَّوارِفُ، يعني العيون. وطَرَف بصَره يَطْرِفُ طرْفاً إذا أطْبَقَ أَحدَ جَفْنيهِ على الآخر، الواحدة من ذلك طَرْفَةٌ. يقال: أَسْرَعُ من طرْفةِ عين. وفي حديث أُم سَلَمة: قالت لعائشة، رضي اللّه عنهما: حُمادَياتُ النساء غَضُّ الأَطْرافِ؛ أَرادتْ بغَضِّ الأَطْرافِ قَبْضَ اليدِ والرِّجْلِ عن الحَركةِ والسيْر، تعني تسكين الأَطْرافِ وهي الأَعْضاء؛ وقال القُتيبي: هي جمع طرْف العين، أَرادت غضّ البصر. وقال الزمخشري: الطرف لا يثنى ولا يجمع لأَنه مصدر، ولو جمع لم يسمع في جمعه أَطْرافٌ، قال: ولا أَكاد أَشُكُّ في أَنه تصحيف، والصواب غَضُّ الإطْراق أَي يَغْضُضْن من أَبْصارِهن مُطْرِقاتٍ رامِياتٍ بأَبصارهن إلى الأَرض.
وجاء من المال بطارِفةِ عين كما يقال بعائرةِ عين. الجوهري: وقولهم جاء فلان بطارفة عين أَي جاء بمال كثير.
والطِّرْف، بالكسر، من الخيل: الكريمُ العَتِيقُ، وقيل: هو الطويل القوائم والعُنُق الـمُطَرَّفُ الأُذنينِ، وقيل: هو الذي ليس من نِتاجكو والجمع أَطرافٌ وطُرُوفٌ، والأَُنثى بالهاء. يقال: فرس طِرْفٌ من خيل طُرُوفٍ، قال أَبو زيد: وهو نعت للذكور خاصّة. وقال الكسائي: فرس طِرْفةٌ، بالهاء للأُنثى، وصارمةٌ وهي الشديدة. وقال الليث: الطِّرْفُ الفَرَسُ الكريمُ الأَطرافِ يعني الآباء والأُمّهات. ويقال: هو المُسْتَطْرِفُ ليس من نتاج صاحِبه، والأَنثى طِرْفةٌ؛ وأَنشد:
وطِرفة شَدَّتْ دِخالاً مُدْمَجا
والطِّرْفُ والطَّرْفُ: الخِرْقُ الكريم من الفِتْيان والرّجال، وجمعهما أَطْراف؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لابن أَحمر:
عليهنَّ أَطرافٌ من القوْمِ لم يكن
طَعامُهُمُ حَبّاً، بِزُغْمَةَ، أَسْمَرا
يعني العَدَس لأَن لونه السُّمْرَةُ. وزُغْمَةُ: موضع وهو مذكور في موضعه؛ وقال الشاعر:
أَبْيَض من غَسّانَ في الأَطْرافِ
الأَزهري: جعل أَبو ذؤيب الطِّرْفَ الكريم من الناس فقال: وإنَّ غلاماً نِيلَ في عَهْدِ كاهلٍ
لَطِرْفٌ، كنَصْلِ السَّمهَرِيِّ صريحُ
(* قوله «صريح» هو بالصاد المهملة هنا، وأَنشده في مادة قرح بالقاف، وفسره هناك، والقريح والصريح واحد.)
وأَطْرَفَ الرجلَ: أَعْطاه ما لم يُعْطِه أَحداً قبله. وأَطْرفت فلاناً شيئاً أَي أَعطيته شيئاً لم يَمْلِك مثله فأَعجبه، والاسم الطُّرفةُ؛ قال بعض اللُّصوص بعد أَن تابَ:
قُلْ للُّصُوص بَني اللَّخْناء يَحْتَسِبُوا
بُرَّ العِراق، ويَنْسَوْا طُرْفةَ اليَمنِ
وشيء طَريفٌ: طَيِّب غريب يكون؛ عن ابن الأَعرابي، قال: وقال خالد بن صفوان خيرُ الكلامِ ما طَرُفَتْ معانيه، وشَرُفَت مَبانِيه، والتَذّه آذانُ سامعِيه. وأَطْرَفَ فلان إذا جاء بطُرْفةٍ.
واسْتَطرَف الشيءَ أَي عَدَّه طَريفاً. واسْتَطْرَفْت الشيءَ: استحدثته. وقولهم: فعلت ذلك في مُسْتطرَفِ الأَيام أَي في مُسْتَأْنَف الأَيام. واسْتَطْرَفَ الشيءَ وتَطَرَّفه واطَّرَفَه: اسْتفادَه.
والطَّرِيفُ والطارِفُ من المال: المُسْتَحْدثُ، وهو خِلافُ التَّالِد والتَّلِيدِ، والاسم الطُّرْفةُ، وقد طَرُفَ، بالضم، وفي المحكم: والطِّرْفُ والطَّرِيفُ والطارفُ المال المُسْتَفاد؛ وقول الطرماح: فِدًى لِفَوارِسِ الحَيَّيْنِ غَوْثٍ
وزِمَّانَ التِّلادُ مع الطِّرافِ
يجوز أَن يكون جمع طَريف كظَريفٍ وظِرافٍ، أَو جمع طارِفٍ كصاحِبٍ وصِحابٍ، ويجوز أَن يكون لغة في الطَّريف، وهو أَقيس لاقترانه بالتلاد، والعرب تقول: ما له طارِفٌ ولا تالدٌ ولا طرِيفٌ ولا تليدٌ؛ فالطارفُ والطريفُ: ما اسْتَحْدَثْت من المالِ واسْتَطْرفته، والتِّلادُ والتلِيدُ ما ورِئْتَه عن الآباء قديماً. وقد طَرُفَ طَرافةً وأَطْرَفَه: أَفاده ذلك؛ أَنشد ابن الأعرابي:
تَئِطُّ وتَأْدُوها الإفال مُرِبَّةً
بأَوْطانِها من مُطرَفاتِ الحَمائِل
(* قوله «تئط» هو في الأصل هنا بهمز ثانيه مضارع أط، وسيأتي تفسيره في أدي.)
مُطْرَفاتٌ: أَطْرِفُوها غنيمةً من غيرهم.
ورجل طِرْفٌ ومُتَطَرِّفٌ ومُسْتَطْرِفٌ: لا يثبت على أَمْرٍ. وامرأَة مَطْرُوفةٌ بالرجال إذا كانت لا خير فيها، تَطْمَحُ عَيْنُها إلى الرجال وتَصْرف بَصَرَها عن بعلها إلى سواه. وفي حديث زياد في خُطبته: إنَّ الدنيا قد طَرَفَتْ أَعْيُنكم أَي طَمَحتْ بأَبصاركم إليها وإلى زُخْرُفِها وزينتها. وامرأَة مَطْروفَةٌ: تَطْرِفُ الرجالَ أَي لا تَثْبُت على واحد، وُضِع المفعول فيه موضع الفاعل؛ قال الحُطيئة:
وما كنتُ مِثْلَ الهالِكِيِّ وعِرْسِه،
بَغَى الودَّ من مَطْرُوفةِ العينِ طامِح
وفي الصحاح: من مطروفة الودّ طامح؛ قال أَبو منصور: وهذا التفسير مخالف لأَصل الكلمة. والمطروفة من النساء: التي قد طَرفها حبُّ الرِّجال أَي أَصاب طَرْفَها، فهي تَطْمَحُ وتُشْرِفُ لكل من أَشْرَفَ لها ولا تَغُضُّ طَرْفَها، كأَنما أَصابَ طرْفَها طُرفةٌ أَو عُود، ولذلك سميت مطروفة؛ الجوهري: ورجل طَرْفٌ
(* قوله «ورجل طرف» أورده في القاموس فيما هو بالكسر،
وفي الأصل ونسخ الصحاح ككتف، قال في شرح القاموس: وهو القياس.) لا يَثبتُ على امرأَة ولا صاحب؛ وأَنشد الأَصمعي:
ومَطْروفةِ العَيْنَينِ خَفَّاقةِ الحَشَى،
مُنَعَّمةٍ كالرِّيمِ طابتْ فَطُلَّتِ
وقال طَرَفة يذكر جارية مُغَنِّية:
إذا نحنُ قلنا: أَسْمِعِينا، انْبَرَتْ لنا
على رِسْلِها مَطْروفةً لم تَشَدَّدِ
(* قوله «مطروفة» تقدم انشاده في مادة شدد: مطروقة بالقاف تبعاً للاصل.) قال ابن الأَعرابي: المَطروفةُ التي أَصابتها طُرفة، فهي مطروفة، فأَراد كأَنَّ في عينيها قَذًى من اسْتِرْخائها. وقال ابن الأعرابي: مَطْروفة منكسرة العين كأَنها طُرِفَتْ عن كل شيء تنظر إليه.
وطَرَفْتُ عينه إذا أَصَبْتها بشيء فَدَمِعَتْ، وقد طُرِفَتْ عينه، فهي مطروفة. والطَّرْفةُ أَيضاً: نقطة حمراء من الدم تحدُث في العين من ضربة وغيرها. وفي حديث فُضَيْلٍ: كان محمد بن عبد الرحمن أَصْلع فَطُرِفَ له طرْفة؛ أَصل الطَّرْفِ: الضرب على طرَف العين ثم نقل إلى الضرب على الرأْس. ابن السكيت: يقال طَرَفْتُ فلاناً أَطرِفه إذا صَرَفْتَه عن شيء، وطَرفه عنه أَي صَرفه وردّه؛ وأَنشد لعمر ابن أَبي ربيعة: إنك، واللّهِ، لَذُو مَلَّةٍ،
يَطْرِفُك الأَدنى عن الأَبْعَدِ
أَي يَصْرِفك؛ الجوهري: يقول يَصْرِفُ بصرَك عنه أَي تَسْتَطرِفُ الجَديد وتَنْسى القديم؛ قال ابن بري: وصواب إنشاده:
يَطْرِفك الأَدنى عن الأَقْدَمِ
قال: وبعده:
قلتُ لها: بل أَنت مُعْتَلّةٌ
في الوَصْلِ، يا هِند، لكي تَصْرِمي
وفي حديث نظر الفجأَة: وقال اطْرِفْ بصرك أَي اصْرِفْه عما وقع عليه وامْتَدَّ إليه، ويروى بالقاف، وسيأْتي ذكره. ورجل طَرِفٌ وامرأَة طَرِفةٌ إذا كانا لا يثبتان على عهد، وكلُّ واحد منهما يُحِبُّ أَن يَسْتَطْرِفَ آخر غير صاحبه ويَطَّرِفَ غير ما في يده أَي يَسْتَحْدِثَ. واطَّرَفْت الشيء أَي اشتريته حديثاً، وهو افْتَعَلْت. وبعير مُطَّرَفٌ: قد اشترى حديثاً؛ قال ذو الرّمّة:
كأَنَّني من هَوى خَرْقاء مُطَّرَفٌ،
دامي الأَظلِّ بعِيدُ السَّأْوِ مَهْيُومُ
أَراد أَنه من هَواها كالبعير الذي اشتُري حديثاً فلا يزال يَحِنُّ إلى أُلاَّفِه. قال ابن بري: المُطَّرف الذي اشتري من بلد آخر فهو يَنْزِعُ إلى وطنه، والسَّأْوُ: الهِمّة، ومَهْيُومٌ: به هُيامٌ. ويقال: هائم القلب. وطَرَفه عنا شُغل: حبسه وصَرَفه. ورجل مَطْروف: لا يثبت على واحدة كالمَطْروفةِ من النساء؛ حكاه ابن الأعرابي:
وفي الحَيِّ مَطْروفٌ يُلاحظُ ظِلّه،
خَبُوطٌ لأَيْدي اللاَّمِساتِ، رَكُوضُ
والطِّرْفُ من الرجال: الرَّغِيبُ العين الذي لا يرى شيئاً إلا أَحَبَّ أَن يكون له. أَبو عمرو: فلان مَطْروف العين بفلان إذا كان لا ينظر إلا إليه. واسْتَطْرَفَتِ الإبلُ المَرْتَع: اختارتْه، وقيل: اسْتأْنَفَتْه. وناقة طَرِفةٌ ومِطْرافٌ: لا تَكاد تَرْعى حتى تَسْتَطْرِفَ. الأَصمعي: المِطْرافُ التي لا تَرْعى مَرْعًى حتى تَسْتَطْرِفَ غيرَه. الأَصمعي: ناقة طَرِفةٌ إذا كانت تُطْرِفُ الرِّياضَ رَوْضةً بعد رَوْضةٍ؛ وأَنشد: إذا طَرِفَتْ في مَرْتَعٍ بَكَراتُها،
أَو اسْتَأْخَرَتْ عنها الثِّقالُ القَناعِسُ
ويروى: إذا أَطْرَفَتْ. والطرَفُ: مصدر قولك طَرِفَتِ الناقة، بالكسر، إذا تَطَرَّفت أَي رَعَتْ أَطرافَ المرعى ولم تَخْتَلِطْ بالنوق. وناقة طَرِفة: لا تثبت على مرعى واحد. وسِباعٌ طوارِفُ: سوالِبُ. والطريفُ في النسب: الكثير الآباء إلى الجدّ الأَكبر. ابن سيده: رجل طَرِفٌ وطَريف كثير الآباء إلى الجدّ الأَكبر ليس بذي قُعْدُدٍ، وفي الصحاح: نَقِيضُ القُعدد، وقيل: هو الكثير الآباء في الشرف، والجمع طُرُفٌ وطُرَفٌ وطُرّافٌ؛ الأَخيران شاذان؛ وأَنشد ابن الأعرابي في الكثير الآباء في الشرَف للأَعشى:أَمِرُونَ ولاَّدُونَ كلَّ مُبارَكٍ،
طَرِفُونَ لا يَرِثُونَ سَهْمَ القُعْدُدِ
وقد طَرُفَ، بالضم، طَرافةً. قال الجوهري: وقد يُمْدَحُ به. والإطْرافُ: كثرة الآباء. وقال اللحياني: هو أَطْرَفُهم أَي أَبْعَدُهم من الجد الأَكبر. قال ابن بري: والطُّرْفى في النسب مأْخوذ من الطرف، وهو البُعْدُ، والقُعْدى أَقرب نسباً إلى الجد من الطُّرفى، قال: وصحَّفه ابن ولاَّد فقال: الطُّرْقى، بالقاف. والطرَفُ، بالتحريك: الناحية من النواحي والطائفة من الشي، والجمع أَطراف. وفي حديث عذاب القبر: كان لا يَتَطَرَّفُ من البَوْلِ أَي لا يَتباعَدُ؛ من الطرَف: الناحية. وقوله عز وجل: أَقِمِ الصلاةَ طَرَفي النهارِ وزُلَفاً من الليل؛ يعني الصلوات الخمس فأَحدُ طَرَفي النهار صلاة الصبح والطرَفُ الآخر فيه صلاتا العَشِيِّ، وهما الظهر والعصر، وقوله وزُلَفاً من الليل يعني صلاة المغرب والعشاء. وقوله عز وجل: ومن الليل فسَبِّحْ وأَطْراف النهارِ؛ أَراد وسبح أَطراف النهار؛ قال الزجاج: أَطْرافُ النهار الظهر والعصر، وقال ابن الكلبي: أَطراف النهار ساعاته. وقال أَبو العباس: أَراد طرفيه فجمع.
ويقال: طَرَّفَ الرجل حول العسكر وحول القوم، يقال: طرَّف فلان إذا قاتل حول العسكر لأنه يحمل على طَرَف منهم فيردُّهم إلى الجُمْهور. ابن سيده: وطرَّف حول القوم قاتَل على أَقصاهم وناحيتهم، وبه سمي الرجل مُطَرِّفاً. وتطرَّفَ عليهم: أَغار، وقيل: المُطَرِّف الذي يأْتي أَوائل الخيل فيردُّها على آخرها، ويقال: هو الذي يُقاتِل أَطراف الناس؛ وقال ساعِدةُ الهذلي:
مُطَرِّف وَسْطَ أُولى الخَيْلِ مُعْتَكِر،
كالفَحْلِ قَرْقَرَ وَسْطَ الهَجْمةِ القَطِم
وقال المفضَّل: التطريفُ أَن يردّ الرجل عن أُخْريات أَصحابه. ويقال: طرَّفَ عنا هذا الفارسُ؛ وقال متمم:
وقد عَلِمَتْ أُولى المغِيرة أَنَّنا
نُطَرِّفُ خَلْفَ المُوقصاتِ السَّوابقا
وقال شمر: أَعْرِفُ طَرَفَه إذا طَرَدَه. ابن سيده: وطَرَفُ كل شي مُنتهاه، والجمع كالجمع، والطائفة منه طَرَفٌ أَيضاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: عليكم بالتَّلْبِينةِ، وكان إذا اشْتكى أَحدُهم لم تُنْزَلِ البُرمة حتى يأْتي على أَحد طَرَفَيْه أَي حتى يُفِيق من عِلَّتِه أَو يموت، وإنما جَعَل هذين طرفيه لأَنهما منتهى أَمر العليل في علته فهما طرَفاه أَي جانباه. وفي حديث أَسماء بنت أَبي بكر: قالت لابنها عبداللّه: ما بي عَجَلة إلى الموت حتى آخُذَ على أحد طَرَفَيْكَ: إما أَن تُسْتَخْلَفَ فتَقَرَّ عيني، وإمَّا أَن تُقْتَل فأَحْتَسِبَك. وتَطَرَّف الشيءُ: صار طرَفاً.
وشاةٌ مُطرَّفةٌ: بيضاء أَطرافِ الأُذنين وسائرها أَسود، أَو سَوْداؤها وسائرها أَبيض. وفرس مُطرَّف: خالَفَ لونُ رأْسِه وذنبه سائر لَونه. وقال أَبو عبيدة: من الخيل أَبْلَقُ مُطرَّف، وهو الذي رأْسه أَبيض، وكذلك إن كان ذنبه ورأْسه أَبيضين، فهو أَبلق مطرَّف، وقيل: تَطْريفُ الأُذنين تأْلِيلُهما، وهي دِقّة أَطْرافهما. الجوهري: الـمُطَرَّف من الخيل، بفتح الراء، هو الأَبيض الرأْس والذنب وسائره يخالف ذلك، قال: وكذلك إذا كان أَسود الرأْس والذنب، قال ويقال للشاة إذا اسْوَدَّ طرفُ ذَنبها وسائرها أَبيض مُطرَّفة. والطَّرَفُ: الشَّواةُ، والجمع أَطْراف. والأَطْرافُ: الأَصابع، وفي التهذيب: اسم الأَصابع، وكلاهما من ذلك، قال: ولا تفرد الأَطْرافُ إلا بالإضافة كقولك أَشارت بَطرَفِ إصبَعِها ؛ وأَنشد الفراء:يُبْدِينَ أَطْرافاً لِطافاً عَنَمَهْ
قال الأزهري: جعل الأَطراف بمعنى الطرَف الواحد ولذلك قال عَنَمَه. ويقال: طَرَّفَت الجارية بَنانَها إذا خضَبت أَطْراف أَصابعها بالحِنَّاء، وهي مُطَرَّفة، وفي الحديث: أَنَّ إبراهيم الخليل، عليه السلام، جُعل في سَرَبٍ وهو طِفْل وجُعِل رِزْقه في أَطْرافه أَي كان يَمَصُّ أَصابعه فيجد فيها ما يُغَذِّيه. وأَطرافُ العَذارَى: عِنب أَسود طوال كأَنه البَلُّوط يشبَّه بأَصابع العذارى المُخَضَّبة لطوله، وعُنقودُه نحو الذراع، وقيل: هو ضرب من عنب الطائف أَبيض طوال دقاق. وطَرَّفَ الشيءَ وتَطَرَّفه: اخْتاره؛ قال سويد بن كراع العُكلِيُّ:
أُطَرِّفُ أَبكاراً كأَنَّ وُجوهَها
وجُوهُ عَذارى، حُسِّرَتْ أَن تُقَنَّعا
وطرَفُ القومِ: رئيسهم، والجمعُ كالجمع. وقوله عز وجل: أَوَلم يَرَوْا أَنَّا نأْتي الأَرضَ نَنْقُصها من أَطرافها؛ قال: معناه موتُ علمائها، وقيل: موت أَهلها ونقصُ ثمارها، وقيل: معناه أَوَلم يروا أَنَّا فتحنا على المسلمين من الأَرض ما قد تبيَّن لهم، كما قال: أَوَلم يروا أَنَّا نأْتي الأَرض ننقصها من أَطرافها أَفَهُم الغالبون؛ الأَزهري: أَطرافُ الأَرض نواحِيها، الواحد طَرَف وننقصها من أَطرافها أَي من نواحِيها ناحيةً ناحيةً، وعلى هذا من فسّر نقْصَها من أَطرافها فُتوح الأَرضين، وأَما من جعل نقصها من أَطرافها موت علمائها، فهو من غير هذا، قال: والتفسير على القول الأَوَّل. وأَطراف الرجال: أَشرافُهم، وإلى هذا ذهب بالتفسير الآخر؛ قال ابن أَحمر:
عليهنَّ أَطرافٌ من القومِ لم يكنْ
طَعامهُمُ حَبّاً، بِزغْبةَ أَغْبَرَا
وقال الفرزدق:
واسْأَلْ بنا وبكم، إذا ورَدَتْ مِنًى،
أَطرافَ كلِّ قَبِيلةٍ مَنْ يُمْنَعُ
يريد أَشْراف كل قبيلة. قال الأَزهري: الأَطراف بمعنى الأَشراف جمع الطرَفِ أَيضاً؛ ومنه قول الأَعشى:
هم الطُّرُفُ البادُو العدوِّ، وأَنتُمُ
بقُصْوَى ثلاثٍ تأْكلون الرَّقائِصا
قال ابن الأَعرابي: الطُّرُفُ في هذا البيت بيت الأَعشى جمع طَرِيفٍ، وهو المُنْحَدِر في النسب، قال: وهو عندهم أَشرف من القُعْدُد. وقال الأَصمعي: يقال فلان طَريفُ النسب والطَّرافة فيه بَيِّنة وذلك إذا كان كثير الآباء إلى الجدّ الأَكبر، وفي الحديث: فمال طَرَفٌ من المشركين على رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَي قِطعة منهم وجانب؛ ومنه قوله تعالى: ليقطع طَرَفاً من الذين كفروا. وكلُّ مختار طَرَف، والجمع أَطراف؛ قال: ولمَّا قَضَيْنا مِنْ مِنًى كلَّ حاجةٍ،
ومَسَّحَ بالأَرْكانِ منْ هو ماسِحُ
أَخَذْنا بأَطْرافِ الأَحاديثِ بَينَنا،
وسالتْ بأَعْناقِ المَطِيِّ الأباطِحُ
قال ابن سيده: عنَى بأَطراف الأَحاديث مُختارها، وهو ما يتعاطاه المحبون ويتَفاوَضُه ذوو الصبابة المُتَيَّمون من التعريض والتَّلْوِيحِ والإيماء دون التصريح، وذلك أَحْلى وأَخفُّ وأَغْزَل وأَنسبُ من أَن يكونَ مشافَهة وكشْفاً ومُصارَحة وجهراً. وطَرائفُ الحديث: مُختاره أَيضاً كأَطرافه؛ قال:
أَذْكُرُ مِن جارَتي ومَجْلِسِها
طَرائفاً من حديثها الحَسَنِ
ومن حديثٍ يَزِيدُني مِقَةً،
ما لِحَدِيثِ المَوْموقِ من ثَمَنِ
أَراد يَزِيدُني مِقة لها. والطَّرَفُ: اللحمُ. والطرَفُ: الطائفةُ من الناس. تقول: أَصَبْتُ طَرَفاً من الشيء؛ ومنه قوله تعالى: ليَقْطَعَ طرَفاً من الذين كفروا؛ أي طائفة. وأَطرافُ الرجلِ: أَخوالُه وأَعمامه وكلُّ قَرِيبٍ له مَحْرَمٍ. والعرب تقول: لا يُدْرَى أَيُّ طَرَفَيْه أَطولُ، ومعناه لا يُدْرى أَيُّ والدَيْه أَشرف؛ قال: هكذا قاله الفراء. ويقال: لا يُدرى أَنَسَبُ أَبيه أَفضل أَم نسَبُ أُمّه. وقال أَبو الهيثم: يقال للرجل ما يَدرِي فلان أَيُّ طَرَفَيْه أَطولُ أَي أَيُّ نصفَيه أَطول، أَلطَّرَفُ الأَسفل من الطَّرَف الأَعلى، فالنصف الأَسفلُ طَرَف، والأَعْلى طرَف، والخَصْرُ ما بين مُنْقَطع الضُّلُوع إلى أَطراف الوَرِكَيْنِ وذلك نصف البدن، والسّوْءةُ بينهما، كأَنه جاهل لا يَدْرِي أَيُّ طَرَفَيْ نفسِه أَطولُ. ابن سيده: ما يَدْرِي أَي طرفيه أَطول يعني بذلك نسَبه من قِبَل أَبيه وأُمه، وقيل: طرَفاه لِسانُه وفَرجُه، وقيل: اسْتُه وفمُه لا يَدرِي أَيُّهما أَعفُّ؛ ويُقَوِّيه قول الراجز:
لو لم يُهَوْذِلْ طَرَفاهُ لَنَجَمْ،
في صَدْرِه، مَثْلُ قَفا الكَبْشُ الأَجَمّ
يقول: لولا أَنه سَلَحَ وقاء لقامَ في صَدْرِه من الطعام الذي أَكل ما هو أَغْلظُ وأَضْخَمُ من قَفا الكَبْشِ الأَجَمِّ . وفي حديث طاووسٍ: أَنَّ رجلاً واقَعَ الشرابَ الشدِيد فَسُقِي فَضَريَ فلقد رأْيتُه في النِّطَع وما أَدْرِي أَيُّ طَرَفَيْه أَسْرَعُ؛ أَراد حَلْقَه ودُبرَه أَي أَصابه القَيْء والإسْهال فلم أَدرِ أَيهما أَسرع خروجاً من كثرته. وفي حديث قَبِيصةَ ابن جابر: ما رأَيتُ أَقْطَعَ طرَفاً من عمرو بن العاص؛ يريد أَمْضَى لساناً منه. وطرَفا الإنسان: لسانه وذَكرُه؛ ومنه قولهم: لا يُدرى أَيُّ طرفيه أَطول. وفلان كريم الطرَفين إذا كان كريم الأَبوَيْن، يراد به نسَبُ أَبيه ونسب أُّمه؛ وأَنشد أَبو زيد لعَوْن ابن عبداللّه بن عُتْبة بن مسعود:
فكيفَ بأَطرافي، إذا ما شَتَمْتَني،
وما بعدَ شَتْمِ الوالِدِينَ صُلُوحُ
(* قوله «فكيف بأطرافي إلخ» تقدم في صلح كتابته باطراقي بالقاف والصواب ما هنا.)
جمعهما أَطرافاً لأَنه أَراد أَبويه ومن اتصل بهما من ذويهما، وقال أَبو زيد في قوله بأَطرافي قال: أَطْرافُه أَبواه وإخوته وأَعمامه وكل قريب له محرم؛ الأَزهري: ويقال في غير هذا فلان فاسد الطرَفين إذا كان خَبيثَ اللسان والفرج، وقد يكون طرَفا الدابة مُقدّمَها ومؤخّرها؛ قال حُمَيد بن ثور يصف ذئباً وسُرعته:
تَرى طَرَفَيْه يَعْسِلانِ كِلاهُما،
كما اهْتَزَّ عُودُ الساسَمِ المتتايِعُ
أَبو عبيد: ويقال فلان لا يَملِك طرَفيه، يعنون اسْته وفمه، إذا شَرِب دواءً أَو خمراً فقاء وسَكِر وسَلَحَ. والأَسودُ ذو الطَّرَفين: حَيّة له إبرتان إحداهما في أَنفه والأُخرى في ذنبه، يقال إنه يضرب بهما فلا يُطْني الأَرض.
ابن سيده: والطرَفانِ في المَديد حذف أَلف فاعلاتن ونونِها؛ هذا قول الخليل وإنما حكمه أَن يقول: التَّطْريفُ حذف أَلف فاعلاتن ونونها، أَو يقول الطرَفانِ الأَلف والنون المحذوفتان من فاعلاتن.
وتَطَرَّفَتِ الشمسُ: دَنَت للغروب؛ قال:
دَنا وقَرْنُ الشمس قد تَطَرَّفا
والطِّرافُ: بَيْت من أَدَم ليس له كِفاء وهو من بيوت الأَعراب؛ ومنه الحديث: كان عَمرو لمعاوية كالطِّراف المَمدود.
والطوارفُ من الخِباء: ما رَفَعْت من نواحيه لتنظر إلى خارج، وقيل: هي حِلَقٌ مركبة في الرُّفوف وفيها حِبال تُشدُّ بها إلى الأَوتاد. والمِطْرَفُ والمُطْرَفُ: واحد المَطارِفِ وهي أَرْدِية من خز مُرَبَّعة لها أَعْلام، وقيل: ثوب مربع من خزّ له أَعلام. الفراء: المِطْرَفُ من الثياب ما جعل في طَرَفَيْه عَلمانِ، والأَصل مُطرَف، بالضم، فكسروا الميم ليكون أَخف كما قالوا مِغْزَل وأَصله مُغْزَل من أُغْزِلَ أَي أُدير، وكذلك المِصْحَفُ والمِجْسَد؛ وقال الفراء: أَصله الضم لأَنه في المعنى مأْخوذ من أُطرِفَ أَي جُعل في طرَفه العَلَمان، ولكنهم اسْتَثْقَلوا الضمة فكسروه. وفي الحديث: رأَيت على أبي هريرة، رضي اللّه عنه، مِطْرَفَ خزٍّ؛ هو بكسر الميم وفتحها وضمها، الثوب الذي في طرفيه علمان، والميم زائدة. الأَزهري: سمعت أَعرابيّاً يقول لآخر قَدِمَ من سفَر: هل وراءك طَريفةُ خَبَرٍ تُطْرِفُناه؟ يعني خبراً جديداً، ومُغَرِبَّةُ خبَرٍ مثله. والطُّرْفةُ: كل شيء استحدَثْته فأَعجبك وهو الطريفُ وما كان طَريفاً، ولقد طَرُفَ يَطْرُفُ. والطَّريفةُ: ضَرب من الكلإِ، وقيل: هو النَّصِيُّ إذا يَبِسَ وابْيَضَّ، وقيل: الطَّريفةُ الصِّلِّيانُ وجميع أَنواعهما إذا اعْتَمَّا وتَمَّا، وقيل: الطريفة من النبات أَوَّل شيء يَسْتَطرِفه المالُ فيرعاه، كائناً ما كان، وسميت طريفة لأَن المالَ يَطَّرِفُه إذا لم يجد بقلاً. وقيل: سميت بذلك لكرمها وطَرافَتِها واسْتطراف المال إياها. وأُطْرِفَتِ الأَرضُ: كثرت طريفتها. وأَرض مطروفة: كثيرة الطريفة. وإبل طَرِفَةٌ: تَحاتَّتْ مَقادِمُ أَفواهِها من الكِبَر، ورجل طريفٌ بَيِّنُ الطَّرافة: ماضٍ هَشٌّ. والطَّرَفُ: اسم يُجْمع الطَّرْفاء وقلما يستعمل في الكلام إلا في الشعر، والواحدة طَرَفةٌ، وقياسه قَصَبة وقصَب وقَصْباء وشجرة وشجر وشَجْراء.
ابن سيده: والطرَفةُ شجرة وهي الطَّرَفُ، والطرفاء جماعةُ الطرَفةِ شجرٌ، وبها سمي طَرَفَةُ بن العَبْد، وقال سيبويه: الطرْفاء واحد وجمع، والطرفاء اسم للجمع، وقيل: واحدتها طرفاءة. وقال ابن جني: من قال طرفاء فالهمزة عنده للتأنيث، ومن قال طرفاءة فالتاء عنده للتأْنيث، وأَما الهمزة على قوله فزائدة لغير التأْنيث قال: وأَقوى القولين فيها أَن تكون همزة مُرْتَجَلَةً غير منقلبة، لأنها إذا كانت منقلبة في هذا المثال فإنها تنقلب عن أَلف التأْنيث لا غير نحو صَحْراء وصَلْفاء وخَبْراء والخِرْشاء، وقد يجوز أَن تكون عن حرف علة لغير الإلحاق فتكون في الألف لا في الإلحاق كأَلف عِلباء وحِرْباء، قال: وهذا مما يؤكِّد عندك حالَ الهاء، أَلا ترى أَنها إذا أَلحَقت اعتَقَدت فيما قبلها حُكماً ما فإذا لم تُلْحِقْ جاز الحكم إلى غيره؟ والطَّرْفاء أَيضاً: مَنْبِتُها، وقال أَبو حنيفة: الطرْفاء من العضاه وهُدْبُه مثل هدب الأَثْلِ، وليس له خشب وإنما يُخرج عِصِيّاً سَمْحة في السماء، وقد تتحمض بها الإبل إذا لم تجد حَمْضاً غيره؛ قال: وقال أَبو عمرو الطرفاء من الحَمْض، قال وبها سمي الرجل طَرَفة. والطَّرْفُ من مَنازِل القمر: كوكبان يَقْدُمانِ الجَبهةَ وهما عَينا الأَسد ينزلهما القمر.
وبنو طَرَفٍ: قوم من اليمن. وطارِفٌ وطَريفٌ وطُرَيْفٌ وطَرَفةُ ومُطَرِّفٌ: أَسماء. وطُرَيْف: موضع، وكذلك الطُّرَيْفاتُ؛ قال: رَعَتْ سُميراء إلى إرْمامِها،
إلى الطُّرَيْفات، إلى أَهْضامِها
وكان يقال لبني عَدِيّ بن حاتم الطَّرَفاتُ قُتِلوا بِصِفِّينَ، أَسماؤهم: طَريفٌ وطَرَفةُ ومُطَرِّفٌ.

### Türkçe

**الطَّرْفُ**: gözün **طرْفُ العين**’i. Ve **الطرْفُ**: **الجَفْنِ**’in **الجفْن** üzerine kapanması.

İbn Sîde: **طَرَفَ يَطْرِفُ طَرْفاً**: baktı; ve denildi ki: kirpiğini oynattı ve baktı. Ve **الطرْفُ**: bakışta **الجُفُون**’un hareket ettirilmesidir. Denilir: bakışı dikildi de artık **يَطْرِفُ** etmez. Ve bakışın kendisi **طرفَ** eder, **يَطْرِفُ**; ve onu **طَرَفَه** eder, **يَطرِفُه**; ve **وطَرَّفه**: ikisi de, onun **طرْف**’una isabet ettiğinde; ad **الطُّرْفةُ**’dir. Ve **عين طَريفٌ**: **مَطْروفة**.

**التهذيب** ve başkası: **الطَّرْفُ** görme için toplayıcı bir addır; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü aslında bir mastardır; böylece tek olur ve cemaat olur. Ve Yüce Allah dedi: **لا يَرْتدّ إليهم طَرْفُهُم**. Ve **الطرْفُ**: senin bir göze bir elbise ile yahut başka bir şeyle isabet ettirmendir. Denilir: **طُرِفَتْ عينُه** ve ona bir **طُرْفةٌ** isabet etti; ve üzüntü onu ağlama ile **طَرَفَها** etti. Ve el-Asmaî dedi: **طُرِفَتْ عينُه**; o hâlde o, bakışla kapakları hareket ettirildiğinde **تُطْرَفُ طَرْفاً** olur. Ve denilir: o, öyle bir yerdedir ki onu **الطَّوارِفُ** görmez; yani gözler. Ve bakışını **طَرَف** eder, **يَطْرِفُ طَرْفاً**: iki **جَفْن**’inden birini ötekinin üzerine kapadığında; bunun bir tanesi **طَرْفَةٌ**’dir. Denilir: **أَسْرَعُ من طرْفةِ عين**.

Ve Ümmü Seleme hadîsinde: Âişe’ye, Allah ikisinden de razı olsun, dedi ki: kadınların **حُمادَياتُ**’ı **غَضُّ الأَطْرافِ**’tır; **غَضِّ الأَطْرافِ** ile elin ve ayağın hareketten ve yürüyüşten tutulmasını kastetti; yani **الأَطْرافِ**’ın, o da **الأَعْضاء**’dır, sakinleştirilmesini. Ve el-Kuteybî dedi: o, gözün **طرْف**’unun cem’idir; bakışı kısmayı kastetti. Ve ez-Zemahşerî dedi: **الطرف** ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü o bir mastardır; eğer çoğul yapılsaydı onun çoğulunda **أَطْرافٌ** işitilmezdi. Dedi ki: ve ben neredeyse şüphe etmiyorum ki o bir tashîftir; doğrusu **غَضُّ الإطْراق**’tır; yani bakışlarından kısarlar; **مُطْرِقاتٍ** olarak, bakışlarını yere atanlar olarak.

Ve maldan **بطارِفةِ عين** ile geldi; nitekim **بعائرةِ عين** ile denildiği gibi. el-Cevherî: onların “falanca **بطارفة عين** ile geldi” sözleri: yani çok mal ile geldi.

Ve **الطِّرْف** (kesre ile), atlardan: soylu, asil olandır; ve denildi ki: o, uzun bacaklı ve boyunlu, kulakları **مُطَرَّفُ** olandır; ve denildi ki: o, senin **نِتاج**’ından olmayan olandır; çoğulu **أَطرافٌ** ve **طُرُوفٌ**’tur; dişisi **الهاء** ile. Denilir: **فرس طِرْفٌ**; **خيل طُرُوفٍ**’tan. Ebû Zeyd dedi: o, yalnız erkeklere mahsus bir sıfattır. Ve el-Kisâî dedi: dişi için **فرس طِرْفةٌ** (هاء ile); ve **صارمةٌ**; o da şiddetli olandır. Ve el-Leys dedi: **الطِّرْفُ**; **الأَطرافِ**’ı soylu olan attır; yani babalar ve analar. Ve denilir: o, **المُسْتَطْرِفُ**’tur; sahibinin **نتاج**’ından değildir; dişisi **طِرْفةٌ**’dir; ve şu beyit okundu:
وطِرفة شَدَّتْ دِخالاً مُدْمَجا

Ve **الطِّرْفُ** ve **الطَّرْفُ**: delikanlılardan ve erkeklerden soylu, seçkin olan **الخِرْقُ**’tur; ikisinin çoğulu **أَطْراف**’tır. Ve İbnü’l-A‘râbî, İbn Ahmer’e ait olarak şu beyiti okudu:
عليهنَّ أَطرافٌ من القوْمِ لم يكن
طَعامُهُمُ حَبّاً، بِزُغْمَةَ، أَسْمَرا
Yani mercimek; çünkü rengi esmerliktir. Ve **زُغْمَةُ**: bir yerdir; kendi yerinde zikredilmiştir. Ve şair dedi:
أَبْيَض من غَسّانَ في الأَطْرافِ

el-Ezherî: Ebû Züeyb, insanlardan soylu olanı **الطِّرْفَ** yaptı; şöyle dedi:
وإنَّ غلاماً نِيلَ في عَهْدِ كاهلٍ
لَطِرْفٌ، كنَصْلِ السَّمهَرِيِّ صريحُ
(* “صريح” sözü burada noktasız **الصاد** iledir; **القاف** ile **قرح** maddesinde de okuttu ve orada açıkladı; **القريح** ile **الصريح** birdir.)

Ve **أَطْرَفَ** adamı: ondan önce kimseye vermediği şeyi ona verdi. Ve **أَطْرفت** falancaya bir şey: yani ona benzerini sahip olmadığı bir şeyi verdim de hoşuna gitti; ad **الطُّرفةُ**’dir. Bazı hırsızlar, tevbe ettikten sonra, dedi ki:
قُلْ للُّصُوص بَني اللَّخْناء يَحْتَسِبُوا
بُرَّ العِراق، ويَنْسَوْا طُرْفةَ اليَمنِ

Ve **شيء طَريفٌ**: hoş, garip olan bir şey olur; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: Hâlid b. Safvân dedi: sözün hayırlısı, mânaları **طَرُفَتْ** olan, binaları şerefli olan ve dinleyenlerin kulaklarının ondan lezzet aldığıdır. Ve falanca **أَطْرَفَ** etti: bir **طُرْفةٍ** ile geldiğinde.

Ve **اسْتَطرَف** şeyi: onu **طَريفاً** saydı. Ve **اسْتَطْرَفْت** şeyi: onu yeni edindim. Ve onların “bunu **في مُسْتطرَفِ الأَيام**’da yaptım” sözleri: yani günlerin başlangıcında.

Ve **اسْتَطْرَفَ** şeyi, ve **تَطَرَّفه** etti, ve **اطَّرَفَه** etti: onu kazandı.

Ve maldan **الطَّرِيفُ** ve **الطارِفُ**: yeni edinilmiş olandır; o, **التَّالِد** ve **التَّلِيد**’in zıddıdır; ad **الطُّرْفةُ**’dir; ve (fiil) **طَرُفَ** (damme ile) olmuştur. Ve **المحكم**’de: **الطِّرْفُ** ve **الطَّرِيفُ** ve **الطارفُ**: kazanılmış maldır. Ve et-Tırmâh’ın sözü:
فِدًى لِفَوارِسِ الحَيَّيْنِ غَوْثٍ
وزِمَّانَ التِّلادُ مع الطِّرافِ
**طِّراف**’ın, **ظَريفٍ**–**ظِرافٍ** gibi **طَريف**’in çoğulu olması caizdir; yahut **صاحِبٍ**–**صِحابٍ** gibi **طارِفٍ**’in çoğulu olması caizdir; ve **الطَّريف**’te bir dil olması da caizdir; o daha kıyasîdir; çünkü **التلاد** ile birlikte gelmiştir. Ve Araplar der: onun ne **طارِفٌ**’i vardır ne **تالدٌ**’i; ne **طرِيفٌ**’i vardır ne **تليدٌ**’i. Şu hâlde **الطارفُ** ve **الطريفُ**: maldan senin yeni edindiğin ve onu **اسْتَطْرفته** ettiğin şeydir; **التِّلادُ** ve **التلِيدُ** ise babalardan eskiden miras aldığındır. Ve **طَرُفَ طَرافةً** olmuştur; ve onu **أَطْرَفَه** etti: ona bunu fayda kıldı. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
تَئِطُّ وتَأْدُوها الإفال مُرِبَّةً
بأَوْطانِها من مُطرَفاتِ الحَمائِل
(* “تئط” sözü, aslında burada ikincisi hemzeli, **أط**’un muzârîsi iledir; açıklaması **أدي**’de gelecektir.)
**مُطْرَفاتٌ**: onları, başkalarından ganimet olarak elde edilmiş, **أَطْرِفُوها** edinilmiş (şeyler)dir.

Ve **رجل طِرْفٌ** ve **مُتَطَرِّفٌ** ve **مُسْتَطْرِفٌ**: bir iş üzerinde durmaz. Ve erkeklerle **مَطْرُوفةٌ** bir kadın: onda hayır yoksa; gözü erkeklere uzanır ve bakışını kocasından başkasına çevirir. Ve Ziyâd’ın hutbesindeki hadîste: “Dünya, gözlerinizi **طَرَفَتْ** etti”; yani bakışlarınızı ona ve onun süsüne ve ziynetine uzattı. Ve **امرأَة مَطْروفَةٌ**: erkekleri **تَطْرِفُ** eder; yani bir tek üzerinde durmaz; mef‘ûl, fâil yerine konmuştur. el-Hutay’e dedi ki:
وما كنتُ مِثْلَ الهالِكِيِّ وعِرْسِه،
بَغَى الودَّ من مَطْرُوفةِ العينِ طامِح
Ve **الصحاح**’ta: **من مطروفة الودّ طامح**. Ebû Mansûr dedi: bu tefsir kelimenin aslina aykırıdır. Ve kadınlardan **المطروفة**: erkek sevgisi onu **طَرفها** etmiş olan; yani onun **طَرْف**’una isabet etmiştir; bu yüzden o, uzanır ve kendisine uzanan herkese göz diker ve **طَرْف**’unu kısmayıp durur; sanki onun **طَرْف**’una bir **طُرفةٌ** yahut bir çubuk isabet etmiştir; bu yüzden **مطروفة** diye adlandırılmıştır. el-Cevherî: ve **رجل طَرْفٌ**
(* “ورجل طرف” sözü, **القاموس**’ta kesre ile olan yerde zikredilmiştir; aslında ve **الصحاح** nüshalarında **ككتف** gibidir; **شرح القاموس**’ta dedi ki: bu kıyastır.)
bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de durmaz. Ve el-Asmaî şu beyiti okudu:
ومَطْروفةِ العَيْنَينِ خَفَّاقةِ الحَشَى،
مُنَعَّمةٍ كالرِّيمِ طابتْ فَطُلَّتِ
Ve Tarafe, şarkıcı bir cariyeyi anarak dedi:
إذا نحنُ قلنا: أَسْمِعِينا، انْبَرَتْ لنا
على رِسْلِها مَطْروفةً لم تَشَدَّدِ
(* “مطروفة” sözü, **شدد** maddesinde daha önce, asla uyarak **مطروقة** (قاف ile) olarak okunmuştur.)
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَطروفةُ**; ona bir **طُرفة** isabet etmiş olandır; o hâlde o **مطروفة**’dur; böylece, gevşekliğinden dolayı gözlerinde sanki bir çapak varmış gibi olmasını kastetti. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **مَطْروفة**; gözü kırık olan; sanki baktığı her şeyden **طُرِفَتْ** edilmiş gibidir.

Ve gözünü **طَرَفْتُ** ettim: onu bir şeyle vurdum da yaşardı; ve onun gözü **طُرِفَتْ** olmuştur; o hâlde o **مطروفة**’dur. Ve **الطَّرْفةُ** ayrıca: bir darbe ve benzerinden gözde meydana gelen kandan kırmızı bir noktadır. Ve **فُضَيْلٍ** hadîsinde: Muhammed b. Abdurrahman kel idi; bu yüzden ona **فَطُرِفَ له**…

**طرْفة**; **الطَّرْفِ**’ün aslı: gözün kenarı üzerine vurmadır; sonra baş üzerine vurmaya nakledildi. İbnü’s-Sikkît: “**طَرَفْتُ** falancayı **أَطرِفه**” denir; bir şeyden onu çevirdiğim zaman; ve “**طَرفه عنه**” yani onu ondan çevirdi ve geri çevirdi; ve Ömer b. Ebî Rebîa’dan inşad etti:

Şüphesiz sen, Allah’a yemin olsun, bir **مَلَّةٍ** sahibisin,
**يَطْرِفُك** yakını seni uzaktan çevirir

Yani seni çevirir; el-Cevherî: “Gözünü ondan çevirir” der; yani sen yeniyi **تَسْتَطرِفُ** edersin ve eskiyi unutursun; İbn Berrî dedi: Onun inşadının doğrusu:

**يَطْرِفك** yakını seni daha eski olandan çevirir

Dedi: Ve ondan sonra:

Ona dedim: Bilakis sen **مُعْتَلّةٌ**’sin
**الوَصْلِ**’de, ey Hind, ki **تَصْرِمي** edesin

Ve ani bakış hadîsinde: “**اطْرِفْ** bakışını” dedi; yani üzerine düştüğü ve ona uzandığı şeyden onu çevir; ve **بالقاف** ile rivayet olunur; ve onun zikri gelecektir. Ve bir erkek **طَرِفٌ** ve bir kadın **طَرِفةٌ**; ikisi de bir ahit üzere sabit olmadıkları zaman; ve ikisinden her biri, sahibinden başka bir başkasını **يَسْتَطْرِفَ** etmeyi ve elinde olandan başka bir şeyi **يَطَّرِفَ** etmeyi sever; yani **يَسْتَحْدِثَ** etmeyi.

Ve “**اطَّرَفْت** şeyi” yani onu yeni olarak satın aldım; ve o **افْتَعَلْت**’tir. Ve bir deve **مُطَّرَفٌ**: yeni satın almıştır; Zü’r-Rumme dedi:

Sanki ben, Harkâ’nın hevasından **مُطَّرَفٌ**’um,
Gölgesi kanlı, **السَّأْوِ**’u uzak, **مَهْيُومُ**

İstedi ki: onun hevasından, yeni satın alınmış deve gibi olsun; artık **أُلاَّفِه**’ine inlemeyi bırakmaz. İbn Berrî dedi: **المُطَّرف** başka bir beldeden satın alınmış olandır; o da vatanına meyleder; ve **السَّأْوُ**: himmettir; ve **مَهْيُومٌ**: onda **هُيامٌ** vardır. Ve denir: **هائم القلب**. Ve “**طَرَفه عنا شُغل**”: onu hapsetti ve çevirdi. Ve bir erkek **مَطْروف**: bir tek üzerinde sabit olmaz; kadınlardan **المَطْروفةِ** gibi; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti:

Ve mahallede bir **مَطْروفٌ** vardır, gölgesini gözetir,
Dokunan eller için **خَبُوطٌ**, koşucu

Ve erkeklerden **الطِّرْفُ**: gözü arzulayan, hiçbir şey görmez ki onun kendisinin olmasını sevmeye. Ebû Amr: “Falanca, falanca ile **مَطْروف العين**” (gözü ona tutulmuş)tur; yalnız ona baktığı zaman. Ve develer **اسْتَطْرَفَتِ** otlağı: onu seçti; ve denildi: onu **اسْتأْنَفَتْ** etti. Ve bir dişi deve **طَرِفةٌ** ve **مِطْرافٌ**: neredeyse otlamaz ki **تَسْتَطْرِفَ** etsin. el-Asma‘î: **المِطْرافُ** olandır ki bir otlakta otlamaz, ta ki başkasını **تَسْتَطْرِفَ** edinceye kadar. el-Asma‘î: bir dişi deve **طَرِفةٌ**; **الرِّياضَ**’ı bir **رَوْضةً**’dan sonra bir **رَوْضةٍ** **تُطْرِفُ** ettiği zaman; ve inşad etti:

Eğer onun genç dişileri bir otlakta **طَرِفَتْ** ederse,
Veya onlardan ağır **القَناعِسُ** geri kalırsa

Ve “**إذا أَطْرَفَتْ**” diye rivayet olunur. Ve **الطرَفُ**: “**طَرِفَتِ** dişi deve” sözünün masdarıdır, kesre ile; **تَطَرَّفت** ettiği zaman; yani otlağın kenarlarını otladı ve dişi develerle karışmadı. Ve bir dişi deve **طَرِفة**: bir tek otlak üzerinde sabit olmaz. Ve yırtıcılar **طوارِفُ**: **سوالِبُ** (yağmacılar). Ve nesepte **الطريفُ**: en büyük dedeye kadar babaları çok olan. İbn Sîde: bir erkek **طَرِفٌ** ve **طَريف**; en büyük dedeye kadar babaları çoktur; **قُعْدُدٍ** sahibi değildir; ve **الصحاح**’ta: **القُعدد**’ın nakîzidir; ve denildi: şerefte babaları çok olandır; cem‘i **طُرُفٌ** ve **طُرَفٌ** ve **طُرّافٌ**; son ikisi şâzdır; ve İbnü’l-A‘râbî, şerefte babaları çok olan hakkında A‘şâ’dan inşad etti:

**أَمِرُونَ** **ولاَّدُونَ** her mübareği,
**طَرِفُونَ**; **سَهْمَ القُعْدُدِ**’ü miras almazlar

Ve **طَرُفَ**, damme ile, **طَرافةً**. el-Cevherî dedi: Ve onunla övülebilir. Ve **الإطْرافُ**: babaların çokluğudur. Ve el-Lihyânî dedi: O onların **أَطْرَفُهم**’udur; yani en büyük dededen en uzak olanlarıdır. İbn Berrî dedi: Nesepte **الطُّرْفى** **الطرف**’tan alınmıştır; o da uzaklıktır; ve **القُعْدى** nesepçe dedeye **الطُّرفى**’dan daha yakındır; dedi: Ve İbn Vellâd onu tashîf etti de “**الطُّرْقى**” dedi, **بالقاف** ile. Ve **الطرَفُ**, hareke ile: yönlerden bir yön ve şeyden bir taife; cem‘i **أَطراف**. Kabir azabı hadîsinde: “**لا يَتَطَرَّفُ** **من البَوْلِ**” idi; yani uzaklaşmazdı; **الطرَف**’tan: yön. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**أَقِمِ الصلاةَ طَرَفي النهارِ وزُلَفاً من الليل**”; beş vakit namazı kasteder; gündüzün iki **طَرَفي**’nden biri sabah namazıdır; diğer **الطرَفُ**’ta ise **العَشِيِّ**’nin iki namazı vardır; onlar öğle ve ikindidir; ve “**وزُلَفاً من الليل**” sözü akşam ve yatsı namazını kasteder. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**ومن الليل فسَبِّحْ وأَطْراف النهارِ**”; istedi: “ve gündüzün **أَطْراف**’ını tesbih et”; ez-Zeccâc dedi: **أَطْرافُ النهار** öğle ve ikindidir; ve İbnü’l-Kelbî dedi: **أَطراف النهار** onun saatleridir. Ve Ebû’l-Abbâs dedi: İki **طرف**’unu istedi de cem‘ yaptı.

Ve denir: erkek, ordu çevresinde ve kavim çevresinde **طَرَّفَ** etti; “falanca **طرَّف** etti” denir; ordu çevresinde savaştığı zaman; çünkü onlardan bir **طَرَف** üzerine hücum eder de onları **الجُمْهور**’a geri çevirir. İbn Sîde: ve kavim çevresinde **طرَّف** etti: onların en uzağında ve yönünde savaştı; ve bununla erkek **مُطَرِّفاً** diye adlandırıldı. Ve onların üzerine **تطرَّفَ** etti: baskın yaptı; ve denildi: **المُطَرِّف** olandır ki atlıların önlerini getirir de onları arkalarına geri çevirir; ve denir: o, insanların **أَطراف**’ıyla savaşandır; ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:

**مُطَرِّف**; ilk atlıların ortasında **مُعْتَكِر**;
Sanki aygır; **الهَجْمةِ** **القَطِم**’in ortasında **قَرْقَرَ** etti

Ve el-Mufaddal dedi: **التطريفُ** erkeğin, arkadaşlarının sonlarından geri çevirmesidir. Ve denir: “Bu süvari bizden **طرَّفَ** etti”; ve Mütemmim dedi:

Ve ilk baskın bilmiştir ki biz
**المُوقصاتِ السَّوابقا**’nın arkasında **نُطَرِّفُ** ederiz

Ve Şemmer dedi: Onu kovduğu zaman onun **طَرَفَه**’ini bilirim. İbn Sîde: ve her şeyin **طَرَفُ** onun sonudur; cem‘i cem‘ gibidir; ve ondan taife de **طَرَفٌ**’tur. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Size **بالتَّلْبِينةِ** (telbîne) gerekir”; ve onlardan biri hastalandığı zaman, **البُرمة** indirilmezdi; ta ki onun iki **طَرَفَيْه**’inden birine gelinceye kadar; yani hastalığından ayılıncaya veya ölünceye kadar; ancak bu ikisini onun iki **طرف**’u kıldı; çünkü onlar, hastanın hastalığındaki işinin sonudur; ikisi onun iki **طرَف**’udur; yani iki yanı. Ve Ebû Bekir’in kızı Esmâ hadîsinde: oğlu Abdullah’a dedi: “Bende ölüme bir acele yoktur; ta ki senin iki **طَرَفَيْكَ**’inden biri üzerine alayım: ya **تُسْتَخْلَفَ** edilirsin de gözüm kararır; yahut **تُقْتَل** edilirsin de seni **أَحْتَسِبَ** ederim.”

Ve şey **تَطَرَّف** etti: bir **طرَف** oldu.

Ve bir koyun **مُطرَّفةٌ**: kulakların uçları beyaz, geri kalanı siyah; yahut onun siyahlığı ve geri kalanı beyaz. Ve bir at **مُطرَّف**: başının ve kuyruğunun rengi, geri kalan rengini muhalefet etti. Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **أَبْلَقُ مُطرَّف** vardır; o, başı beyaz olandır; ve aynı şekilde kuyruğu ve başı beyaz ise, o **أَبلق مطرَّف**’tır; ve denildi: kulakların **تَطْريفُ**’i onların **تأْلِيلُهما**’sıdır; o da uçlarının inceliğidir. el-Cevherî: Atlardan **الـمُطَرَّف** (râ’nın fethiyle) başı ve kuyruğu beyaz olup geri kalanı buna muhalif olandır; dedi: ve aynı şekilde başı ve kuyruğu siyah ise; dedi: ve koyuna, kuyruğunun ucu kararıp geri kalanı beyaz olduğunda **مُطرَّفة** denir. Ve **الطَّرَفُ**: **الشَّواةُ**; cem‘i **أَطْراف**. Ve **الأَطْرافُ**: parmaklardır; ve **التهذيب**’de: parmakların adıdır; ve ikisi de bundandır; dedi: **الأَطْرافُ** izafet olmaksızın tekil yapılmaz; “**بَطرَفِ إصبَعِها** ile işaret etti” sözün gibi; ve el-Ferrâ inşad etti:

**يُبْدِينَ أَطْرافاً**; ince **عَنَمَهْ**’sini açığa çıkarırlar

el-Ezherî dedi: **الأَطراف**’ı tek **الطرَف** manasında kıldı; bu yüzden **عَنَمَه** dedi. Ve denir: cariye, parmaklarının uçlarını kınayla boyadığı zaman **طَرَّفَت**; o **مُطَرَّفة**’dir. Ve hadîste: Halîl İbrahim, aleyhisselâm, çocuk iken bir **سَرَبٍ** içine konuldu ve rızkı onun **أَطْراف**’ında kılındı; yani parmaklarını emerdi de bulurdu…

İçinde onu besleyen şey vardır. **أَطرافُ العَذارَى**: siyah, uzun üzümdür; sanki **البَلُّوط** gibidir; uzunluğundan dolayı, kınalı bakirelerin parmaklarına benzetilir; salkımı yaklaşık bir arşın kadardır. Ve denildi ki: o, Tâif üzümünden beyaz, uzun, ince bir türdür. **وطَرَّفَ** şeyi ve **تَطَرَّفه**: onu seçti; Süveyd b. Kirâ‘ el-‘Ukelî dedi ki:

أُطَرِّفُ أَبكاراً كأَنَّ وُجوهَها
وجُوهُ عَذارى، حُسِّرَتْ أَن تُقَنَّعا

**وطرَفُ القومِ**: onların reisi; çoğulu, çoğul gibidir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Görmediler mi ki biz yere geliyoruz, onu **أَطرافها**’sından eksiltiyoruz”; dedi ki: manası, âlimlerinin ölmesidir. Ve denildi ki: halkının ölmesi ve meyvelerinin eksilmesidir. Ve denildi ki: manası, “Görmediler mi ki biz Müslümanlara yerden, kendilerine apaçık belli olanı açtık”; nitekim dedi: “Görmediler mi ki biz yere geliyoruz, onu **أَطرافها**’sından eksiltiyoruz; öyleyse onlar mı galip olanlardır?”; Ezherî: **أَطرافُ الأَرض** onun taraflarıdır; tekili **طَرَف**tur; “onu **أَطرافها**’sından eksiltiriz” yani “taraflarından, taraf taraf”; buna göre, “onu **أَطرافها**’sından eksiltmeyi” yerlerin fetihleri diye tefsir eden (böyledir). Ama onu **أَطرافها**’sından eksiltmeyi âlimlerinin ölümü yapan, bu (yol)dan değildir; dedi ki: tefsir birinci görüş üzerinedir. **وأَطراف الرجال**: onların eşraflarıdır; diğer tefsirle de buna gidilmiştir; İbn Ahmer dedi ki:

عليهنَّ أَطرافٌ من القومِ لم يكنْ
طَعامهُمُ حَبّاً، بِزغْبةَ أَغْبَرَا

Ferazdak dedi ki:

واسْأَلْ بنا وبكم، إذا ورَدَتْ مِنًى،
أَطرافَ كلِّ قَبِيلةٍ مَنْ يُمْنَعُ

Her kabilenin eşraflarını kasteder. Ezherî dedi ki: **الأَطراف** “eşraf” manasında, **الطرَف**in de cem‘idir; A‘şâ’nın sözü de bundandır:

هم الطُّرُفُ البادُو العدوِّ، وأَنتُمُ
بقُصْوَى ثلاثٍ تأْكلون الرَّقائِصا

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: A‘şâ’nın bu beytindeki **الطُّرُف** **طَرِيف**in cem‘idir; o da nesepte aşağı inendir; dedi ki: o, onların yanında **القُعْدُد**’dan daha şereflidir. Asma‘î dedi ki: “Falan **طَريفُ النسب**tir ve onda **الطَّرافة** açıktır” denir; bu, büyük dedeye kadar babaları çok olduğu zaman (söylenir). Hadiste: “Müşriklerden bir **طَرَف** Allah’ın Resulüne, sallallahu aleyhi ve sellem, meyletti” yani onlardan bir parça ve bir yan; bundan, Yüce Allah’ın sözü: “Kâfir olanlardan bir **طَرَفاً** kessin diye.” Her seçilmiş **طَرَف**tır; çoğulu **أَطراف**tır; dedi ki:

ولمَّا قَضَيْنا مِنْ مِنًى كلَّ حاجةٍ،
ومَسَّحَ بالأَرْكانِ منْ هو ماسِحُ
أَخَذْنا بأَطْرافِ الأَحاديثِ بَينَنا،
وسالتْ بأَعْناقِ المَطِيِّ الأباطِحُ

İbn Sîde dedi ki: **أَطراف الأَحاديث** ile onun seçilmişini kastetti; o, sevenlerin birbirine aldığı ve tutkunluk sahiplerinin, açıkça söyleme olmaksızın, üstü kapalı söyleme, ima ve işaret yoluyla aralarında müzakere ettikleri şeydir; bu, yüz yüze, açığa vurma, açıkça söyleme ve alenen olmaktan daha tatlı, daha hafif, daha gazelli ve daha uygundur. **وطَرائفُ الحديث**: onun seçilmişi de, **أَطرافه** gibi; dedi ki:

أَذْكُرُ مِن جارَتي ومَجْلِسِها
طَرائفاً من حديثها الحَسَنِ
ومن حديثٍ يَزِيدُني مِقَةً،
ما لِحَدِيثِ المَوْموقِ من ثَمَنِ

Onun için sevgiyi artırır demek istedi. **والطَّرَفُ**: ettir. **والطرَفُ**: insanlardan bir taife. “Şeyden bir **طَرَفاً** elde ettim” dersin; bundan, Yüce Allah’ın sözü: “Kâfir olanlardan bir **طرَفاً** kessin diye”; yani bir taife. **وأَطرافُ الرجلِ**: dayıları, amcaları ve kendisine mahrem olan her yakını. Araplar der ki: “Bilinmez, iki **طَرَف**inden hangisi daha uzundur”; manası: iki ebeveyninden hangisi daha şereflidir bilinmez; dedi ki: Ferrâ böyle söylemiştir. Ve denir: babasının nesebi mi daha faziletli yoksa annesinin nesebi mi. Ebû’l-Heysem dedi ki: adam için “Falan, iki **طَرَف**inden hangisi daha uzundur bilmez” denir; yani iki yarısından hangisi daha uzundur; alt **طَرَف** mı üst **طَرَف**tan (daha uzundur); alt yarı **طَرَف**tır, üst (yarı) **طرَف**tır; **الخَصْرُ** kaburgaların bittiği yer ile iki kalçanın **أَطراف**ı arasındadır; bu, bedenin yarısıdır; **السّوْءةُ** ikisinin arasındadır; sanki cahildir, kendi nefsinin iki **طَرَف**inden hangisi daha uzundur bilmez. İbn Sîde: “İki **طَرَف**inden hangisi daha uzundur bilmez” ile, babası ve annesi tarafından nesebini kasteder; ve denildi ki: iki **طَرَف**i dili ve ferci(dir); ve denildi ki: kıçı ve ağzı(dır); hangisi daha iffetlidir bilmez; bunu, recezin sözü kuvvetlendirir:

لو لم يُهَوْذِلْ طَرَفاهُ لَنَجَمْ،
في صَدْرِه، مَثْلُ قَفا الكَبْشُ الأَجَمّ

Der ki: eğer o, dışkılamasaydı ve kusmasaydı, yediği yemekten göğsünde, boynuzsuz koçun ensesinden daha kalın ve daha iri olan şey yükselirdi. Tâvûs’un hadîsinde: “Bir adam şiddetli içkiyi içti de sulandı, sonra kudurdu; onu **النِّطَع** içinde gördüm ve iki **طَرَف**inden hangisi daha hızlıdır bilmiyorum”; boğazını ve makatını kastetti; yani ona kusma ve ishal isabet etti de, çokluğundan hangisinin daha hızlı çıktığını bilemedim. Kabîsa b. Câbir’in hadîsinde: “Amr b. el-Âs’tan daha **طرَفاً** kesen görmedim”; ondan daha keskin dilli (kimseyi) kasteder. İnsanın iki **طرَف**i: dili ve zekeridir; bundan, onların sözü: “Bilinmez, iki **طرف**inden hangisi daha uzundur.” Falan **كريم الطرَفين**dir; iki ebeveyni kerim olduğu zaman; bununla babasının nesebi ve annesinin nesebi kastedilir. Ebû Zeyd, Avn b. Abdillâh b. Utbe b. Mes‘ûd’dan şu beyti rivayet etti:

فكيفَ بأَطرافي، إذا ما شَتَمْتَني،
وما بعدَ شَتْمِ الوالِدِينَ صُلُوحُ

(* “فكيف بأطرافي إلخ” sözü, “باطراقي” şeklinde **القاف** ile yazılmasıyla “صلح”ta geçti; doğrusu buradaki gibidir.)

Onları **أَطرافاً** diye cem‘ etti; çünkü ebeveynini ve onlara bağlı olan yakınlarını kastetti. Ebû Zeyd, “بأَطرافي” sözünde dedi ki: onun **أَطْرافُه**u, ebeveyni, kardeşleri, amcaları ve kendisine mahrem olan her yakındır. Ezherî: bunun dışında da “Falan **فاسد الطرَفين**dir” denir; dili ve ferci kötü olduğu zaman. Ve binek hayvanının iki **طرَف**i, önü ve arkası olabilir; Humeyd b. Sevr, bir kurdu ve süratini vasfederek dedi ki:

تَرى طَرَفَيْه يَعْسِلانِ كِلاهُما،
كما اهْتَزَّ عُودُ الساسَمِ المتتايِعُ

Ebû Ubeyd: “Falan iki **طرَف**ine malik değildir” denir; bununla kıçı ve ağzı kastedilir; bir ilaç yahut şarap içtiğinde kusup sarhoş olup dışkıladığı zaman. **والأَسودُ ذو الطَّرَفين**: burnunda biri, kuyruğunda diğeri olmak üzere iki iğnesi olan bir yılandır; denir ki: ikisiyle vurur da yere (yakın) olmaz.

İbn Sîde: **والطرَفانِ** “**المَديد**”de, **فاعلاتن**’in elifinin ve nûnunun hazfidir; bu, Halîl’in sözüdür; hâlbuki hükmü, “**التَّطْريفُ** **فاعلاتن**’in elifini ve nûnunu hazfetmektir” demesidir; yahut “**الطرَفانِ** **فاعلاتن**’den hazfedilmiş elif ve nûndur” demesidir.

**وتَطَرَّفَتِ الشمسُ**: batmaya yaklaştı; dedi ki:

دَنا وقَرْنُ الشمس قد تَطَرَّفا

**والطِّرافُ**: **أَدَم**’den bir evdir; onun **كِفاء**ı yoktur; o, bedevîlerin evlerindendir; bundan hadîs: “Amr, Muâviye için gerilmiş **الطِّراف** gibiydi.”

**والطوارفُ من الخِباء**: dışarıyı görmek için onun yanlarından kaldırdığın şeydir; ve denildi ki: onlar, raflarda yerleştirilmiş halkalardır; onlarda, kazıklara bağlanan ipler vardır.

**والمِطْرَفُ والمُطْرَفُ**: **المَطارِف**in tekilidir; o da, üzerinde alametler bulunan, kareli **خز** ridâlarıdır; ve denildi ki: üzerinde alametler bulunan kareli **خزّ** elbisedir. Ferrâ: elbiselerden **المِطْرَفُ**, iki **طَرَف**inde iki alamet yapılan şeydir; aslı **مُطرَف**tır, damme ile; mîmi, daha hafif olsun diye kesrelediler; nitekim **مِغْزَل** dediler; aslı **مُغْزَل**dir, “**أُغْزِلَ**”den, yani “döndürüldü”; aynı şekilde **المِصْحَفُ** ve **المِجْسَد**; Ferrâ dedi ki: aslı dammedir; çünkü manada…

**مأْخوذ** **من** **أُطرِفَ** yani **أُطرِفَ**’ten alınmıştır; yani iki ucuna alâmetler konuldu; fakat onlar ötreyi ağır buldular da onu esrelediler. Ve hadiste: “Ebû Hureyre’nin üzerinde, Allah ondan razı olsun, **مِطْرَفَ** **خزٍّ** gördüm”; o, mîm’in kesresiyle, fethasıyla ve ötre­siyle (okunur); iki ucunda alâmetler bulunan elbisedir; mîm ise ziyadedir.

**الأَزهري**: Bir bedevîyi, seferden gelmiş bir başkasına şöyle derken işittim: “Senin ardında bize **طَريفةُ** **خَبَرٍ** **تُطْرِفُناه** var mı?”; yani yeni bir haber; **ومُغَرِبَّةُ** **خبَرٍ** de bunun gibidir.

Ve **الطُّرْفةُ**: Senin onu yeni edindiğin ve onun seni hoşuna gittiği her şeydir; o da **الطريفُ**’tir ve **طَريفاً** olan şeydir; ve gerçekten **طَرُفَ** **يَطْرُفُ**.

Ve **الطَّريفةُ**: otlaktan bir türdür; ve denildi ki: o, kuruyup beyazladığı zaman **النَّصِيُّ**’dur; ve denildi ki: **الطَّريفةُ** **الصِّلِّيانُ** ve ikisinin bütün türleridir; ikisi koyulaşıp tamamlandığı zaman; ve denildi ki: bitkiden **الطريفة**; malın onu ilk defa **يَسْتَطرِفه** edip otladığı ilk şeydir; ne olursa olsun; ve ona **طريفة** adı verildi; çünkü mal, sebze bulmadığı zaman onu **يَطَّرِفُ** eder. Ve denildi ki: onun kereminden, **طَرافَتِها**’sından ve malın onu **اسْتطراف** etmesinden dolayı böyle adlandırıldı.

Ve **أُطْرِفَتِ** **الأَرضُ**: onun **طريفتها**’sı çoğaldı. Ve **أَرض** **مطروفة**: **الطريفة**’si çok olan. Ve **إبل** **طَرِفَةٌ**: yaşlılıktan ağızlarının ön kısımları dökülmüştür; ve **رجل** **طريفٌ** **بَيِّنُ** **الطَّرافة**: geçip giden, gevşek (kimse).

Ve **الطَّرَفُ**: **الطَّرْفاء**’yı toplayan bir isimdir; ve konuşmada pek az kullanılır; ancak şiirde (kullanılır); ve onun teki **طَرَفةٌ**’dir; ve kıyası: **قَصَبة** ve **قصَب** ve **قَصْباء**; ve **شجرة** ve **شجر** ve **شَجْراء**.

**ابن سيده**: Ve **الطرَفةُ** bir ağaçtır; o da **الطَّرَفُ**’tur; ve **الطرفاء** **الطرَفةِ**’nin cemaatidir; (yani) ağaçlardır; ve onunla **طَرَفَةُ** **بن** **العَبْد** adlandırıldı. Ve **سيبويه** dedi ki: **الطرْفاء** tekil ve çoğuldur; ve **الطرفاء** cem‘ için bir isimdir; ve denildi ki: onun teki **طرفاءة**’dir. Ve **ابن جني** dedi ki: Kim **طرفاء** derse, hemze onun yanında müenneslik içindir; kim **طرفاءة** derse, tâ onun yanında müenneslik içindir; hemzeye gelince, onun sözüne göre, müenneslik için olmayan bir ziyadedir. Dedi ki: Onun hakkında iki sözün en kuvvetlisi, onun **همزة** **مُرْتَجَلَةً** olup dönüştürülmüş olmamasıdır; çünkü o, bu misalde dönüştürülmüş olsaydı, ancak müenneslik elifi’nden dönüşürdü; **صَحْراء** ve **صَلْفاء** ve **خَبْراء** ve **الخِرْشاء** gibi. Ve caiz olur ki, ilhâk için olmayan bir illet harfinden (dönüşmüş) olsun; böylece ilhâkta değil, elifte olur; **عِلباء** ve **حِرْباء**’nın elifi gibi. Dedi ki: Bu, senin yanında hâ’nın hâlini pekiştiren şeylerdendir; görmüyor musun ki, o ilhâk ettiği zaman, ondan önceki hakkında bir hüküm tasavvur edersin; ilhâk etmediği zaman ise hüküm başkasına caiz olur?

Ve **الطَّرْفاء** ayrıca: onun yetiştiği yer (menbit)tir. Ve **أَبو حنيفة** dedi ki: **الطرْفاء** **العضاه**’dandır; ve onun püskülü, **الأَثْلِ**’in püskülü gibidir; ve onun odunu yoktur; ancak göğe doğru yumuşak değnekler çıkarır; ve develer, ondan başka **حَمْضاً** bulmadıkları zaman onunla ekşileşirler. Dedi ki: Ve **أَبو عمرو** dedi: **الطرفاء** **الحَمْض**’dandır; dedi: ve onunla adam **طَرَفة** diye adlandırıldı.

Ve **الطَّرْفُ** ayın menzillerindendir: **الجَبهةَ**’nin önüne geçen iki yıldızdır; ve onlar aslanın iki gözüdür; ay onları menzil edinir.

Ve **بنو** **طَرَفٍ**: Yemen’den bir kavimdir. Ve **طارِفٌ** ve **طَريفٌ** ve **طُرَيْفٌ** ve **طَرَفةُ** ve **مُطَرِّفٌ**: isimlerdir. Ve **طُرَيْف**: bir yerdir; ve كذلك **الطُّرَيْفاتُ**; dedi ki:

رَعَتْ سُميراء إلى إرْمامِها،
إلى الطُّرَيْفات، إلى أَهْضامِها

Ve **بني** **عَدِيّ** **بن** **حاتم**’e **الطَّرَفاتُ** denirdi; **بِصِفِّينَ**’de öldürüldüler; isimleri: **طَريفٌ** ve **طَرَفةُ** ve **مُطَرِّفٌ**.
