# طري (ط-ر-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Taze

- Harfler: ط - ر - ي
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: طرى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طَرِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِلًّا | Taze | 2 | 2 | [16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/ayet/16:14.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 36 · Suyu yaranlar
2. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Hilye takı demektir
3. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Et
4. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
5. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
6. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Bahr deniz demektir
7. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Sütle dolu memedir
8. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Buğa boğa demektir
9. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
10. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Ekel pas demektir
11. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
12. [ملح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tuzlu
13. [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ücac acı veya tuzlu su veya benzeri anlamındadır
14. [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
15. [فرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Fırat Çoşkulu akan nehre fırat, durgun akan suya nil denir
16. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
17. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İçecek
18. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahr kayalık sahadır
19. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
20. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md), [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md), [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Öz suyunu, yumuşaklığını ve canlılığını henüz yitirmemiş olma, tazelik ve körpelik |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimetin bozulmamış, saf, besleyici ve anlık tüketime hazır taze hali |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın yıpratıcı etkisine maruz kalmamış ilk yaratılış diriliğinin ve potansiyelinin korunması |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece lezzet veya damak tadına indirgenerek, ilahi ekosistemin bozulmadan sunduğu biyolojik ve varoluşsal tazelik boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طر | Bir şeyin sınırından çıkması, belirmesi, fırlaması, yenilenmesi ve yüzeye vurması. Bu çekirdek [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) kökünde öne fırlatıp atmayı, [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) kökünde sürüp çıkarmayı, [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) kökünde en uç sınırı ve yeniliği, [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) kökünde ise kapıyı veya yolu vurup açmayı ifade eder. | ي | İllet harfi olan ي, çekirdekteki dışa vurma ve fırlama hareketine yumuşaklık, akışkanlık, nem ve esneklik kazandırarak anlamı kurumamış, öz suyunu kaybetmemiş taze ve körpe dokuya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Özün, nemin ve suyun içte tutulması, dış tesirlerden korunarak hapsedilmesi. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın ilk hali, başlangıç evresi, en üstün ve diri durumu. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Canlılığın, hareketin, temasın ve hissedilebilir yumuşaklığın dışa yansıması. |
| طري | İçinde öz suyunu toplayıp koruyan yapının, ilk anındaki esneklik ve canlılığı dışa yansıtması | Bir varlığın başlangıç evresindeki nemini, yumuşaklığını ve zindeliğini koruyarak diri kalması, kurumaya ve bozulmaya karşı ilk günkü esnekliğini muhafaza etmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Henüz kurumamış, nemini ve yumuşaklığını kaybetmemiş et veya yaş hurma gibi gıdalar; çamurun henüz sertleşmemiş taze haliyle binaya sıvanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında denizden veya avdan yeni çıkarılmış, güneşte kurutulmamış et ve dalından yeni koparılmış yaş meyve için kullanılır; şiir rivayetlerinde etin kurumuşuna karşı taze olanını nitelemek üzere yer alır. |
| Erken Arapça kullanım | Esasü'l-Belaga'da Mekkelilerin binaları taze çamurla sıvaması anlamında طريت البناء deyimi ve bir kimseyi sahip olduğu en güzel ve taze vasıflarla övmek anlamında أطريت فلانا kullanımı zikredilir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça طري kökü, Sami dil ailesinde kök harfleri düzeyinde genellikle nem, tazelik, fırlama ve yumuşak doku ile ilişkili fonetik kümelerle temsil edilir. İbranicede טָרִי (ṭārī) kelimesi doğrudan taze, henüz kurumamış, çiğ ve yeni anlamına gelir (örneğin bozulmamış taze çene kemiği veya taze yara bağlamında). Kökün temel semantik çekirdeği, bünyesinde yaşamsal nemi barındıran, güneş veya rüzgar etkisiyle katılaşmamış organik yapıdır. Süryanicede kök harfleri düzeyindeki kimi karşılıklar fırlama veya ani gelişme çağrışımı taşırken, Arapçada lamel-fiilin illetli hale gelmesiyle birlikte kavram tamamen biyolojik tazelik, yumuşaklık ve öz suyunun korunması alanında sabitleşmiştir. Kökün türevleri olan övgüde aşırıya kaçma (itrab/itkâf) manaları da bir şeyi en parlak ve taze vasıflarıyla takdim etme zemininden türemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طر çekirdeğinden nakıs türeme | Dışa vurma ve filizlenme hareketinin narin, sulu ve yumuşak bir doku kazanması ile körpelik ve tazelik anlamı yerleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice טָרִי (ṭārī) | İbranicede kurumamış taze et, yara veya kemik dokusu için kullanılan biçim ile Arapçadaki kullanım birebir örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış halka ilişkisi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طري | Anlamlı | Tazelik, körpelik, yumuşaklık | Öz suyunu kaybetmemiş, henüz kurumamış ve bozulmamış organik varlık hali. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Havada süzülmek, uçmak, süratle geçmek | Yer çekiminden kurtulup göğe doğru hareket etme ve bu hareketten kehanet çıkarma. | Kur'an'da geçer; hafiflik bağı kurulabilir. |
| [رطي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D9%8A.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [ريط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%B7.md) | Anlamlı | İnce ve yumuşak kumaş | Tek parçadan dokunmuş, pürüzsüz ve dikişsiz ince örtü veya çarşaf. | Kur'an'da geçmez; yumuşaklık bağı muhtemeldir. |
| يطر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik yapı gereği mühmeldir. |
| يرط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik yapı gereği mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طري | Merkez | Tazelik ve yumuşaklık | Zamanın ve havanın kurutucu etkisine uğramamış, ilk anındaki nemli ve yumuşak doku. | Biyolojik olarak öz suyunu ve saf yapısını koruyan organik yapı. |
| [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) | Komşu | Körpelik ve kırılganlık | Henüz yeni yetme, kırılmaya müsait, olgunlaşmamış körpe hal; ayrıca gözü kısmak. | طري olgun ama tazedir; [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) ise henüz gelişim evresindeki narinliği öne çıkarır. |
| [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) | Komşu | Islaklık ve nemlilik | Bünyesinde su barındıran, kurumamış olan; yaş hurma. | [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) sadece ıslaklık ve rutubeti bildirirken, طري hem diriliği hem bozulmamış lezzeti içerir. |
| [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Yenilik ve sonralık | Eskinin zıddı olarak zaman bakımından yeni ortaya çıkmış olma hali. | [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) soyut ve zamansal bir yeniliktir; طري ise doğrudan fiziksel doku ve nemle ilgilidir. |
| [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Kuruluk ve sertlik | Suyunu tamamen kaybederek katılaşma, çoraklaşma ve esnekliğini yitirme hali. | طري kökünün tam zıddı olup canlılık sıvısının tükenmesini ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طري | غض، جديد، رطب لم يتغير | Öz suyunu, yumuşaklığını ve besin değerini kaybetmemiş organik doku. | Kesin |
| Latince | Recens, tener | Taze, yeni, körpe, yumuşak | Recens zamansal yeniliği, tener ise yumuşak ve narin dokuyu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Fresh, tender, succulent | Taze, körpe, sulu ve yumuşak | Fresh kelimesi genel tazeliği, tender ve succulent ise et ve dokudaki yumuşak ve sulu hali tam verir. | Kesin |
| Almanca | Frisch, zart | Taze, yumuşak, gevrek | Frisch bozulmamışlığı, zart ise lifleri sertleşmemiş körpe eti ve dokuyu niteler. | Kesin |
| Fransızca | Frais, tendre | Taze, bozulmamış, körpe | Frais besin tazeliğini, tendre ise çiğnenmesi kolay yumuşak yapıyı ifade eder. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طَرِيًّا | Taze, sulu, yumuşak ve lezzetli deniz ürünü eti | İnsanın istifadesine sunulan deniz nimetlerinin çürümeden, tuzun içinde kokuşmadan, ilk canlılığındaki saflığıyla sunuluşu (Nahl [16:14](https://lisan.digital/tr/ayet/16:14.md), Fâtır [35:12](https://lisan.digital/tr/ayet/35:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve in'âm delili | Acı ve tuzlu deniz suyunun içinden kokuşmamış, çürümemiş ve tertemiz taze etin çıkarılması; yaratılıştaki hikmet ve lütuf. | İmkânsız gibi görünen bir ortamda hayatın ve tazeliğin korunması kudreti. |
| Fıkıh | Deniz avı ve gıda helalliği | Denizden çıkan canlıların avlanması, boğazlama şartı aranmaksızın taze olarak tüketilmesinin meşruiyeti. | Kendiliğinden ölen karasal leşin zıddına, deniz ürününün tazeliğini koruyan temiz gıda vasfı. |
| Tefsir | Nimetlerin tasviri | İki farklı su kütlesinin (tatlı ve tuzlu) ortak biyolojik zenginliği ve insanın rızıklanma kolaylığı. | Kurutulmuş veya tuzlanmış ete kıyasla daha kıymetli, zahmetsiz ve besleyici rızık. |
| Hadis | Aşırı övgü yasağı (itkâf/itrâ) | Bir kimseyi vasıflarını abartarak, onda olmayan tazelik ve üstünlükler vehmederek övmenin (itrâ) yasaklanması. | Kökün mecazi türevi olan itra kavramı üzerinden övgüde sınır aşmama uyarısı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ayetleri ve şükür | İlahi ikramın tazeliği | Kulun doğrudan ve saf rızıkla bağ kurmasını sağlama | İnsana sunulan nimetin bekletilmemiş, safiyetini koruyan hali şükrü doğrudan tetikler. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve gıda kimyası | Hücresel hidrasyon ve protein tazeliği | Bozulma ve oksidasyon süreçlerinin henüz başlamamış olması | Organik maddenin enzim ve su dengesini yitirmeden besin değerini en üst düzeyde koruması. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu kaynaklarının yönetimi | Su kaynakları ve kıyı hukuku | Halkın temel besin kaynağına aracısız ve engelsiz erişim hakkı | Deniz ve nehirlerin stratejik rızık sahası olarak korunması ve toplumun istifadesine sunulması. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve tüketim zinciri | Bozulabilir taze gıda arzı | Soğuk zincir veya anlık tüketim ekonomisinin temel dinamiği | Değerini saklanmasından değil hemen tüketilmesinden alan dinamik rızık dolaşımı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük entropi durumu ($S \to S_{\min}$) ve hidrasyon dengesi | Bir biyolojik sistemin henüz termodinamik bozunmaya, oksidasyona ve sıvı kaybına uğramadığı, düzenlilik ve enerji yoğunluğunun korunduğu ilk zaman aralığı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zihinsel ve kurumsal zindelik | Toplumsal normların veya bireysel motivasyonların henüz bürokratikleşip katılaşmadığı, esnek ve üretken başlangıç evresi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece balık eti veya lüks bir tüketim lezzeti olarak görülmesi; suyun kimyasal yapısıyla besin arasındaki derin ekolojik dengenin gözden kaçırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem tatlı hem tuzlu suyun insanlığa sunduğu müşterek, saf, doğrudan ve biyolojik olarak kusursuz rızkı temsil eder; tuzun yakıcılığı içinde bozulmayan hayatı simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki hayret verici mucizenin ıskalanması; acı ve tuzlu suyun bağrında en yumuşak ve tatlı etin nasıl bozulmadan var edildiği hakikatinin sıradan bir balık avına indirgenmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi yaratılışın, en elverişsiz görünen ortamlarda (örneğin acı ve tuzlu denizler) dahi hayatı, yumuşaklığı ve saf besini nasıl koruduğunu gösteren bir kavramdır. Nimetin bekletilmemiş, yapay müdahalelerle korunmaya muhtaç olmayan ilk safiyetini ifade eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiat, denizler, su döngüsü ve insana bahşedilen nimetlerin sayıldığı kozmolojik bağlamlarda (özellikle Nahl ve Fâtır surelerindeki deniz ayetlerinde) anahtar roldedir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çevresel şartların varlığı bütünüyle belirlediği yönündeki mekanik anlayışı yıkar; tuzlu suyun etrafını kuşattığı bir canlının içinin çürümeden, tuzla katılaşmadan taze ve leziz kalabilmesinin ilahi bir koruma ve takdir olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlının veya besinin öz suyunu, yumuşaklığını ve lifsel esnekliğini kaybetmemiş, kurumaya ve çürümeye maruz kalmamış en saf ve diri hali.
- Soyut anlam: Zamanın, çevresel yıpratıcı etkenlerin ve katılaştırıcı güçlerin bozamadığı başlangıç safiyeti, dinçlik ve canlılık potansiyeli.
- Sistematik karşılık: Çevresel entropi baskısına rağmen içsel canlılık ve nem dengesini koruyarak çürüme ve taşlaşmaya direnç gösteren organik düzen.
- LaTeX modeli: $$T(t) = T_0 \cdot e^{-\lambda t} \cdot \delta(t - t_0) \quad \text{burada} \quad t \to t_0 \implies T \to T_{\max}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $T(t)$ tazelik ve dirilik fonksiyonunu, $T_0$ başlangıç anındaki tam canlılık ve nem potansiyelini, $\lambda$ çevresel kuruma, oksidasyon ve bozulma katsayısını, $t$ zamanı, $t_0$ ise varlığın ilk ortaya çıktığı anı temsil eder. Dirac delta benzeri durum ($\delta$) zamanın başlangıç anına ($t \to t_0$) yakınlığı nispetinde tazeliğin ($T$) maksimum seviyede var olduğunu, zaman geçtikçe ve dış etkenler devreye girdikçe bu halin yerini kuruluk ve bozulmaya bıraktığını matematiksel olarak modeller. Kök, sistemin bu ilk ve saf $t_0$ evresini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/ayet/16:14.md) — طَرِيًّا

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Taze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

### [Fatır 35:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/ayet/35:12.md) — طَرِيًّا

وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): İki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

## Sözlükler (8)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

##### Türkçe

ط ر ( **وايء** )
**طرا** ، **طري** ، **طرو** ، **طرأ** ، **طير** ، **رطى** ، **ريط** ، **ورط** ، **وطر** ، **أطر** ، **أرط** ، **وطر** ، **طور** .
**طرا** **طرأ** : el-Ḥarrânî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve gerçekten **طَرُوَ يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile) olur.
Ve el-Leys dedi: **طَرِي يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة** (ile); ve pek az kullanılır; çünkü yeni meydana gelmiş (bir şey) değildir.
Dedi: ve **المطرَّاةُ** güzel kokudan bir türdür; dedim: **لِلألُوَّة** için, güzel koku ile, yahut amber veya başkasıyla **طُرِّيتْ** edildiği zaman **مُطَراةٌ** denir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Ve bazısı dedi: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve sözlerden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olan toprak, çakıl ve benzeri olmayan her şey; işte o **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً**; eğer onlara, bilmedikleri halde geldiysen.
Ve el-Leys dedi: **طَرَأ** falan bize; eğer uzak bir yerden, ansızın üzerine çıktıysa; dedi: ve ondan **الطُرْآني** türetildi.
Ve bazısı dedi: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; ona nispetle **الحمام الطُّرآني** nispet edilir.
Ve Ebû Hâtim dedi: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ**’dan, yani belirdi ve onu tanımadık; dedi: ve avam **حمام طُورانيٌّ** der; o hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; eğer ondan olsaydı **طَرْئيَّون** derdi; hemze **الراء**’dan sonra (olurdu). Ona denildi ki: öyleyse manası nedir? Dedi: onların **الطَّور** beldelerinden olduğunu kastetti; yani Şam. Bu yüzden “(**طوريون**)” dedi; tıpkı el-ʿAccâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini kastetti. Denir: **أَطْرَى فلانٌ فلاناً**; eğer onu, onda olmayan şeyle övdüyse.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أطرى فلانٌ فلاناً**; eğer onu, onda olmayan şeyle övdüyse. Ve ondan, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “(**لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله**)”; bu, onu onda olmayan şeyle övdükleri içindir; “o, üçün üçüncüsüdür ve o Allah’ın oğludur” ve onların şirk ve küfründen buna benzer şeyler dediler.
ʿAmr, babasından: **أطْرَى**; eğer övgüde artırdıysa. Ve falan, kendi nefsinden **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الطِرِيّان**; üzerinde yenilen (şey) içindir; onu, **الياء**’nın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; ve **الطَّرِيُّ** gariptir. Ve **وَطَرى**; eğer geldiyse. Ve **طَرَى**; eğer geçtiyse. Ve **طَرَى**; eğer yenilendiyse. Ve **أَطْرَى**; eğer övgüde artırdıysa.
Ve başka bir yerde dedi: **طَرِيَ يَطْرى**; eğer yöneldiyse. Ve **طَرِيَ يَطرَى**; eğer geçtiyse.
ʿAmr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani garip.
Ve denir: her şey için **أُطْرُوَانِيَّةٌ**; yani gençlik.
Ebû ʿUbeyd, el-Aḥmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Ve Şemir dedi: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Ve el-Leys dedi: ona **الأُطْرِيةُ** denir; Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: bazısı **الألف**’i kesreler de “**إطرية**” der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim: doğru olan, kesre ile **إِطرية**’dir; fetha ile açmak, onlara göre lahn’dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً**; ve onu bağladım ve koyulaştırdım; ikisi birdir.
**أطر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: İsrailoğulları’nın içine düştüğü zulümleri ve günahları zikretti; sonra dedi: “(لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً)”.
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr ve başkaları dedi: onun sözü **تَأْطِروه**; “onu ona doğru eğdirirsiniz” der. Ve her
şey ki onu bir şeye eğdirdin; gerçekten onu **أَطَرْتَه**; onu **تأطِرُه أَطْراً**.
Ṭarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti.
Ve el-Muġîra b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğer büküldüyse.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهم أَطْراً**; eğer **الفُوق**’un birleşim yerine bir bağ sardıysan. Ve o bağın adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً**. Ve Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Ve şu beyiti okudu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ve Ebû Zeyd dedi: kadın **تَأَطَّرتِ**; **تَأَطُّراً**; eğer evinde ayağa kalktıysa. Ve şu beyiti okudu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
Ve ʿUmar b. ʿAbdilʿAzîz’e, bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi: onu, **الإطار** görünene kadar kısaltmandır.
Ebû ʿUbeyd dedi: **الإطار**; bıyığın kesim yeri ile ağzı kuşatan dudak arasındaki, belirgin çıkıntılı kenardır. Ve aynı şekilde, bir şey bir şeyi kuşattıysa o, onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Ḥâzim dedi:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatanlarız.
Ve el-Leys dedi: **الإطار**; def çerçevesi ve eleğin çerçevesi, dudak çerçevesi ve evin çerçevesidir; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve şey **انأَطَرَ**; **انْئِطاراً**; yani onu eğdirdin; böylece eğildi; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün; değnek gibi.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâʾ’dan: dedi: **الأطِيرُ** kuyruktur. Ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**; yani başkasının günahıyla.
Ve Miskîn ed-Dârimî dedi:
أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
Ve el-Aṣmaʿî dedi: aralarında, aynı manada **أَوَاصِرَ رَحم** ve **أَوَاطِرَ رحم** ve **عَوَاطِفَ رحم** vardır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ʿUbeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir püsküldür; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağdır.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التّأْطيرُ**; cariyenin, evlenmeksizin, anne-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.
**وطر** : el-Leys dedi: **الوَطَر**; sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Ve onun için, “şöyle şöyle işten **وطَري** yani ihtiyacımı giderdim” sözlerinden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور** : Allah azze ve celle dedi: “(**وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ**)” (el-Mü’minûn: 20). Arapların sözünde **الطُّورُ** dağdır. Ve denildi: **سيناء** taşlardır. Ve denildi: o, yerin adıdır. Ve Araplar der: evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne de **دُورِيٌّ**.
El-Leys dedi: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de (yoktur). Ve dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve “**طُورِيُّون**” dedi: yani vahşîlerdir; vebadan ve helakten sakınarak köylerden uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nispet edilmişlerdir; o, Şam’da bir dağdır.
Ve Ebû ʿAmr dedi: **رجلٌ طُورِيٌ**; yani garip. Ve **حمام طُورِيٌّ**; eğer uzak bir beldeden geldiyse.
Ve el-Ferrâʾ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: “(**وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً**)” (Nûḥ: 14) dedi: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ve başkası dedi: azze ve celle, görünüşlerin ve ahlâkın farklılığını kastetti.
Ve el-Leys dedi: **الطّوْرُ**; defadır; der ki: **طَوْراً بعد طَوْرٍ**; yani defa defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani çeşitli hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyiti okudu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**; yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aştı; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (defa)sıdır.
Ve el-Leys dedi: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve onun karşısında olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzerinedir; yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı ile bir ip gördüm; yani onun boyu ile. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan, **أَطورَيْه**’ine ve **أطوَرِيه**’ine ulaştı; **الراء**’ın kesresiyle; yani onun en uç noktasına.
**طير** : el-Leys dedi: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; müennes, cemî bir isimdir; tekili **طائر**’dir. Ve pek az “dişi için **طائرةٌ**” derler. Ve Aḥmed b. Yaḥyâ dedi: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ʿUbeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp, tekil için **طَيْر** denmesini caiz gördü; ve onu **طُيور** üzerine cem etti; ve dedi: o güvenilirdir.
Ve el-Ferrâʾ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: “(**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**)” (el-İsrâ: 13) dedi: onun boynundaki **طائِره**; onun amelidir; eğer hayırsa hayır, eğer şerse şer.
Ve Ebû Zeyd dedi: onun bedbahtlığıdır. El-Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den aktardı; dedi: **طائِره** ve **طَيْرَه** diye okunmuştur; ikisindeki mana: denildi: onun ameli, hayrı ve şerri. Ve denildi: onun bedbahtlığı ve saadetidir.
Dedim: bunun hepsindeki asıl şudur: Allah tebareke ve teâlâ, Âdem’i yaratınca, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; onlardan itaat edeni âsilerden, kendine zulmedeni kendine bakan (kimse)den bildi; onlardan bildiğini hepsini yazdı; itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, âsi bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti; böylece, yaratılışı sırasında, bildiği her kimse için, varacağı şey oldu. İşte bu, onun sözü: “(**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**)”; yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu sırasındaki şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, yaptıkları şeyle onlara bağlanır; bu, Allah’ın onları var olmadan önce bildiğine aykırı değildir. Ve Araplar der: yani ona oldu ve onun yanında oku çıktı: **أَطرتُ المالَ** ve onu kavim arasında **طَيَّرته**; böylece her biri için payı uçup çıktı. Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbed’in mirasını varisleri arasında anıp, her pay sahibinin payını almasını zikrettiği sözü. Dedi ki:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: hisselerdir; ikisinden biri **شِرْكٌ**’tır. Ve onun sözü **شفْعاً وَوِتْراً**: yani onlara taksim edildi; erkeğe, iki dişinin payı kadar (verildi). Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere mahsus kaldı.
Ve Allah azze ve celle, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk saymalarında dedi: “(**تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ**)” (en-Neml: 47). Ve onların sözü **اطَّيّرنا**’nın manası: uğursuz saydık. Ve aslı **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece onlara cevap verdi; Allah azze ve celle dedi: “(**أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ**)” (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o da onların küfrüdür. Ve uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة** denildi; çünkü Arapların âdeti, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütmek, sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzluk saymak, onları kaldırdıklarında sola yöneleni almak idi; böylece onunla ve fiilleriyle uğursuzluk saymaları sebebiyle uğursuzluğu **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Allah celle senâuhu, Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle, onların bununla **طِيرَتَ**’lerinin bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber aleyhi’s-salât ve’s-selâm, iyimserlik ederdi ve uğursuzluk saymazdı. Ve iyimserliğin aslı, hastanın işittiği güzel sözdür; ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Ve aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ya **واجِدُ**” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة**; falın zıddıdır; bu haberde geldiği üzere. Ve Arapların fal ve **الطِّيَرة**’de mezhebi birdi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) falı sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Ve el-Leys dedi: denir: kuş **طارَ**; **يَطير**; **طيرَاناً**. Dedi: ve **التَّطايُرُ**; ayrılıp gitmektir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin misli **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: **استطارَ الغُبَارُ**; eğer havada yayıldıysa. Ve **استطار الفَجْرُ**; eğer ufukta ışığı yayıldıysa; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, açık seçik doğru sabahtır; oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılar; onunla sabah namazı helâl olur. Ve o, Allah teâlânın kitabında zikrettiği beyaz iptir. Ama **الفجر المستطيل** (lâm ile) ise, ince olan, sanki kurdun kuyruğuna benzetilen (şey)dir; o, siyah iptir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; Araplara göre o, yalancı sabahtır.
Ve el-Leys dedi: develerden erkek için **هائجٌ** denir; ve köpek için **مُسْتَطير**.
Ve başkası dedi: dişi köpek **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**; eğer erkeği istedi ise. Bunu bana el-Münzirî, el-Ḥarrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Ṣâʿid el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını **استطار**; eğer onu kınından süratle çektiyse.
Ve Rüʾbe’nin, zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve duvarda çatlak **استطار**; eğer onda yayıldıysa. Ve şimşek **استطار**; eğer göğün ufkunda yayıldıysa. Ve denir: falan **استُطِيرَ**; **يُستطارُ**; **استطارةً**; o, **مُسْتَطارٌ**’dır; eğer korkutulduysa.
Ve ʿAntere dedi:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin ve durgun olduklarında denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Aslı şudur: kuş, ancak ölü (şey)den sakin olana konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine mesel vuruldu. Ve adamın öfkesi kabardığında denir: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره**. Ve **أرضٌ مَطارة**; çok **الطَّيْر**’li (yerdir).
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **طائِر الله لا طائِرك** denir; **طَيْر الله** denmez.
Ve Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: şu söz hakkında dedi:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi: **المنْدَلِيُّ**; Hint **العُود**’udur. Ve **المُطَيَّرُ**; **المُطَرَّى**’dır; ters çevirdi. Ve başkası dedi: **المطيَّرُ**; yarılmış, kırılmış olandır.
Ve İbn Şümeyl dedi: falandan **أطْوَرَيهْ**’ine ulaştım; yani onun işinde güç ve nihayete.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: ondan **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; mana bakımından birdir.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْه**’ini bindi; yani iki ucunu.
**ورط** : el-Münzirî bana, el-Mufaḍḍal b. Seleme’den haber verdi: Arapların “falan **في وَرْطةٍ**’ya düştü” sözünde.
Ebû ʿAmr dedi: o, helâktir.
Ve şu beyiti okudu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi: ve başkası dedi: **الورْطةُ** çamurdur; ve **الرَّدَعَةُ**; koyunların içine düştüğü, ondan kurtulamadığı (yerdir). Denir: koyun **تَورَّطَت**; eğer **في ورْطة**’ya düştüyse. Sonra insanın içine düştüğü her şiddet için mesel oldu.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, içine düşene zor gelen, aşağı doğru eğimli bir çukurdur.
Ve Ṭufeyl, develeri vasfederek dedi:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Ve Şemir dedi: denir: falan işte **تَوَرَّط**; ve onda **استَوْرَط**; eğer onda bocaladı da ondan çıkış ona kolay olmadıysa. Ve Vâʾil b. Ḥucr hadîsinde ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ona yazısında: “(**لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ**)”. Ebû ʿUbeyd dedi: **الوِراطُ** aldatma ve hiledir. Dedi: ve denir: manası, “ayrı olan bir araya getirilmez ve bir arada olan ayrılmaz” sözü gibidir. Ve Şemir dedi: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi: ve İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynundaki ipin (**الجَرِير**) **إيراط**’ından alınmıştır; eğer onun ucunu halkasına koyar, sonra onu çekerek deveyi boğacak olursan. Ve bazı Araplardan şu beyiti okudu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemir dedi: ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِراط**; onu gizlemesi ve onu dağıtmasıdır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.
**ريط** : el-Leys ve başkası dedi: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**’tır. Dedim: **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط** : ve **ورطى**. İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: **الأرِيطُ**; erkeklerden kısır olandır. Ve şu beyiti okudu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
El-Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ʿUbeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**; eğer **الأرْطَى** ile tabaklandıysa. Dedim: **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı, kalın, bükümlü (bir şey)dir. Çoğulu **الأراطَى**’dır. Bitme yeri kumlardır. Onun kızıl kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece sütün tadı onda güzel olur. Ve el-Muberrad dedi: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzerinedir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki **الألف** dişilik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi: ve ilk **الألف** aslîdir.
Ve Ebû ʿUbeyd, el-İyâdî’nin bana Şemir’den okuttuğu şeyde: yer **أَرْطَت**; eğer **الأَرْطَى** çıkardıysa. Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أرْطَتْ** lahn’dır; ancak o **آرَطَتْ**’tir; iki **ألف** ile; çünkü **الأرطى**’nın **ألف**’ı aslîdir.
Dedim: doğru, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
( **طرا** ) **اطرورى** : (Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: adamın karnı şiştiğinde **اطْرَوْرَى اطْرِيراءً** denir. El-Aṣmaʿî dedi: ve **وحُبِطَ**; onun benzeri, aynıdır. Ve el-İyâdî bana Şemir’den haber verdi; dedi: **أطرورَى**; **الطاء** ile; onun ne olduğunu bilmiyorum. Dedi: ve o, bence **الظاء** iledir. Dedim: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى**; eğer yumuşaklıktan kendini tutamazsa. Dedim: doğru olan, Şemir’in dediği gibi **اظْرَوْرَى**; **الظَّاء** iledir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والراء وما يثلثهما)
(طرز) الطاء والراء والزاء كلمةٌ يظنُّ أنَّها فارسيّةٌ معرّبةٌ، وهي في شعر حَسَّان:
بَيضُ الوُجوهِ كريمةٌ أحسابُهُمْ *** شمُّ الأنوفِ من الطِّرَازِ الأوّلِ([1])ويقولون: طِرْزُه، أي هيئَتُه.
(طرس) الطاء والراء والسين فيه كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. يقولون الطِّرْس: الكتاب الممحُوّ. ويقال: كلُّ صحيفةٍ طِرس. ويقولون:  التَّطرُّس: أن لا يَطعَمُ الإنسانُ ولا يشربَ إلاَّ طيّباً.
(طرش) الطاء والراء والشين كلمةٌ معروفةٌ، وهي الطَّرَش، معروف([2]). وقال أبو عمرو: تطرَّش([3]) النَّاقِهُ من المرض، إذا قام وقعَد.
(طرط) الطاء والراء والطاء كلمةٌ. يقولون الأطرط: الدَّقيق الحاجبين؛ وقد طرِطَ.
(طرف) الطاء والراء والفاء أصلان([4]): فالأوَّل يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرفهِ، والثاني يدلُّ على حركةٍ في بعض الأعضاء.
فالأوَّل طَرَفُ الشيء والثوب والحائط. ويقال ناقةٌ طَرِفَة: ترعى أطرافَ المرعَى ولا تختلطُ بالنُّوق.
وقولهم: عينٌ مطروفة، من هذا؛ وذلك أن يصيبَها طَرَف شيءٍ ثوبٍ أو غيره فتَغْرَوْرِقَ دمعاً. ويُستعار ذلك حتى يقال: طَرَفَها الحُزْن.
فأمَّا قولُهم: هو كريم الطَّرَفين، فقال قومٌ: يُراد به([5]) نَسَب الأب والأمّ.  ولا يُدْرَى أيُّ الطَّرَفين أطول، هو من هذا. وجمع الطَّرَف أطراف. قال:
وكيف بأطرافي إذا ما شَتَمْتَنِي *** وما بعدَ شَتْمِ الوالدينِ صُلُوح([6])ويقال إنَّ الطِّرَاف: ما يُؤخَذ من أطراف الزَّرع([7]).
ومن الباب: الطَّوَارِف من الخِباء، وهي ما رفعتَ من جوانبه لتنظُر، فأمَّا قولهم: جاء فلانٌ بطارفةِ عينٍ فهو من الذي ذكرناه في قولهم: طُرِفت العين، إذا أصابَها طَرَف شيءٍ فاغرورَقَتْ. وإذا كان كذا لم تكد تُبْصِر. فكذلك قولهم: بِطارِفةِ عينٍ، أي بشيءٍ  تَتَحيَّر له العينُ من كَثْرتهِ.
ومن الباب قولُهم للشيء المستحدَث: طريف؛ وهو خلافُ التَّليد، ومعناه أنَّهُ شيءٌ أُفِيدَ الآنَ في طَرَف زمانٍ قد مضى. يقولون منه اطَّرَفْتُ الشيءَ، إذا استحدثتَه، أطَّرِفه، اطِّرَافاً.
ومن الباب: الرَّجُل الطَّرِف: الذي لا يثبُت على امرأةٍ ولا صاحب. وذلك القياسُ؛ لأنَّه يطلُب الأطراف فالأطراف. والمرأة المطروفة، يقولون إنَّها التي لا تثبُت على رجلٍ واحدٍ، بل تَطّرِف الرِّجال. وهو قولُ الحُطيئة:
* بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ([8]) *
ومن الباب الطِّرف: الفرس الكريم، كأنَّ صاحبَه قد اطّرَفه. وللمطَّّرَف فضلٌ على التَّليد.
وأمَّا الأصل الآخر فالطَّرْف، وهو تَحريك الجفون في النَّظَر. هذا هو الأصل ثم يسمُّون العينَ الطَّرْف مجازاً. ولذلك يسمَّى نجمٌ من النُّجُوم الطَّرْفة([9])، كأنَّه فيما أحسب طرْفُ الأسَد. قال جرير:
إنَّ العيونَ التي في طَرْفِهَا مرضٌ *** قَتَلْنَنَا ثم لم يُحْيِينَ قتلانا([10])فأما الطِّرَاف فإنه بيتٌ من أَدَم، وهو شاذٌّ عن الأصلين اللذين ذكرناهما.
(طرق) الطاء والراء والقاف أربعة أصول: أحدها الإتيان مَسَاءً([11])، والثاني الضَّرْب، والثالث جنسٌ من استرخاء الشيء، والرابع خَصْف شيء على شيء.
فالأوَّلُ الطُّرُوق. ويقال إنَّه إتيان المنزلِ ليلاً. قالوا: ورجلٌ طُرَقَةٌ، إذا كان يَسْرِي حتى يطرُقَ أهلَهُ ليلاً. * وذُكِرَ أنَّ ذلك يقال بالنَّهار أيضاً، والأصل اللَّيل. والدَّليل على أنَّ الأصلَ اللَّيل تسميتُهم النَّجم طارقاً؛ لأنَّه يَطلُعُ ليلاً. قالوا: وكلُّ  من أتى ليلاً فقد طَرَق. قالت:
* نحنُ بناتُ طارق([12]) *
وهو قول امرأةٍ. تريد: إنَّ أبانا نجمٌ في شرفه وعلوّه([13]).
ومن الباب، والله أعلم: الطَّريق، لأنه يُتَوَرَّدُ. ويجوزُ أن يكون من أصلٍ آخَر، وهو الذي ذكرناه من خَصْف الشيء فوق الشيء.
ومن الباب الأوَّل قولهم: أتيتُه طَرْقَتين، أي مَرَّتين([14]). ومنه طارِقةُ الرَّجُل، وهو فَخِذه التي هو منها؛ وسمِّيت طارقة لأنها تطرُقه ويطرُقها. قال:
شكوت  ذَهابَ طارقتي إليه *** وطارِقَتِي بأكناف الدُّرُوبِ([15])والأصل الثَّاني: الضَّرْب، يقال طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً. والشيء مِطْرَق ومِطْرَقة. ومنه الطَّرْق، وهو الضَّرْب بالحصى تكهُّناً، وهو الذي جاء في الحديث النَّهْيُ عنه، وقيل: "الطَّرْق والعيافة والزَّجر من الجِبت([16])". وامرأةٌ طارقةٌ: تفعل ذلك؛ والجمع الطَّوارق. قال:
لعمرك ما تَدْرِي الطَّوَارِقُ بالحصى *** ولا زاجراتُ الطيرِ ما الله صانعُ([17])والطرْق: ضرب الصُّوف بالقضيب، وذلك القضيبُ مِطرَقةٌ. وقد يفعلُ الكاهن ذلك فيطرُق، أي يخلط القُطْنَ بالصُّوفِ إذا تكهَّنَ. ويجعلون هذا مثلاً فيقولون: "طَرَقَ وماشَ". قال:
عاذلَ قد أولِعتِ بالتّرْقيشِ *** إليَّ سِرّاً فاطرُقي ومِيشِي([18])ويقال: طرَقَ الفحلُ الناقةَ طَرقاً، إذا ضربها. وطَروقةَ الفَحل: أنثاه. واستطرقَ فلانٌ فلاناً فَحَلَه، إذا طَلَبَه منه ليضربَ في إبله، فأطْرَقَه إِيّاه، ويقال: هذا النَّبْل طَرْقَةُ رجلٍ واحد، أي صِيغة رجلٍ واحد([19]).
والأصل الثالث: استرِخاء الشيء. من ذلك الطَّرَق، وهو لِينٌ في ريش الطائر. قال الشاعر:
..................... *** ..................([20])ومنه أطْرَق فلانٌ في نَظَره. والمُطْرِق: المسترخِي العَين. قال:
وما كنتُ أخشَى أن تكون وفاتُه *** بكفَّيْ سَبَنْتَى أزرقِ العَينِ مُطْرِقِ([21])وقال في الإطراق:
فأطرَقَ إطراقَ الشُّجاعِ ولو يَرَى  *** مَساغاً لِناباه الشجَاعُ لصَمَّما([22])ومن الباب الطِّرِّيقة، وهو اللِّين والانقياد. يقولون في المثل: "إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً". أي إنّ في لِينه بعضَ العُسر أحياناً. فأمَّا الطَّرَق فقال قوم: هذا اعوجاجٌ في الساق من غير فَحَج. وقال قوم: الطّرَق: ضَعف في الرُّكبتين. وهذا القول أَقْيَسُ وأشبه لسائر ما ذكرناهُ من اللِّينِ والاسترخاء.
والأصل الرابع: خَصْفُ شيء على شيء. يقال: نعلٌ مُطارَقة، أي مخصوفة. وخُفّ مُطارَق، إذا كان قد ظُوهِر لـه نعلان. وكلُّ خَصْفةٍ طِراق. وتُرسٌ مُطرَّق، إذا طورِق بجلدٍ على قَدْره. ومن هذا الباب الطِّرْق، وهو الشحم والقُوّة، وسمِّي بذلك لأنّه شيءٌ كأنّه خُصِف به. يقولون: ما به طِرْق، أي ما به قُوّة. قال أبو محمد عبد الله بن مسلم: أصل الطِّرْق الشّحم؛ لأنّ القوّة أكثر ما تكون [عنه([23])]. ومن هذا الباب الطَّرَق: مَناقع المياه؛ وإِنَّما سمِّيت  بذلك تشبيهاً بالشيء يتراكبُ بعضهُ على بعض. كذلك الماء إذا دام تراكب. قال رؤبة:
* للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ([24]) *
ومن الباب، وقد ذكرناه أوَّلاً وليس ببعيد أن يكون من هذا القياس: الطَّريق؛ وذلك أنَّه شيءٌ يعلو الأرضَ، فكأنَّها قد طُورِقَتْ به وخُصِفت به. ويقولون: تطارَقَت الإِبلُ، إذا جاءت يتبع بعضُها بعضاً. وكذلك الطَّرِيق، وهو النَّخْل الذي على صفٍّ واحد، وهذا تشبيهٌ، كأنَّه شُبِّه بالطَّرِيق في تتابُعه وعلوّه الأرض. قال الأعشى:
ومِنْ كلِّ أحوَى كجِذْعِ الطَّريقِ *** يزينُ الفِناءَ إذا ما صَفَنْ([25])ومنه [ريشٌ([26])] طِراق، إذا كان تطارق بعضه فوقَ بعض، وخرج القومُ مَطارِيقَ، إذا جاؤوا مُشاةً لا دوابَّ لهم، فكأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يَخْصِف بأثر قدَميه أثَر الذي تقدَّم. ويقال: جاءت الإِبلُ على طَرْقَة واحدة، وعلى خُفٍّ واحد؛ وهو الذي ذكرناه من أنَّها *تَخصف بآثارها آثارَ غيرها. واختضَبت المرأةُ طَرْقَتينِ، إذا أعادت الخِضاب، كأنَّها تَخصِف بالثَّاني الأوَّل. ثم يشتقُّ من الطَّريق فيقولون: طَرَّقت المرأةُ عند الوِلادة، كأنَّها جَعلتْ للمولودِ طريقاً. ويقال ـ وهو ذلك الأوَّل ـ لا يقال طَرَّقت إلاَّ إذا خرج من الولد نصفُه ثمَّ احتبَس بعضَ الاحتباسِ ثمَّ خرج. تقول([27]): طرّقت ثم خلَصت.
وممّا يُشْبِه هذا قولُهم طَرَّقت القطاة، إذا عَسُر عليها بيضُها ففحصت الأرضَ بجُؤجُئِها.
(طرم) الطاء والراء والميم أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على تراكُمِ شيءٍ. يقولون: الطُّرَامة([28]): الخُضْرَة على الأسنان. ويقولون: الطِّرْم([29]): العَسَل. والطِّرْيَم: السَّحاب الغليظ.
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
(طرب) الطاء والراء والباء أُصَيْلٌ صحيحٌ. يقولون: إنَّ الطّرَب خِفّة تُصيب الرَّجُلَ من شدةِ سرور أو غيره. ويُنشدون:
وقالوا قد طرِبْتَ فقلتُ كلاَّ *** وهل يبكي من الطَّرَبِ الجليدُ
وقال نابغة بني جعدة:
وأُراني طَرِبَاً في إِثْرِهمْ *** طرَبَ الوالهِ أو كالمُخْتَبَلْ([30])قالوا: وطرَّب في صوته، إذا مدَّه. وهو من الأوَّل. والكريم طَروبٌ. ومما شذَّ عن هذا الباب المَطَارِب؛ وهي طرقٌ ضيِّقة متفرِّقةٌ. وأراها([31]) من باب الإبدال، كأنها مدارب، مشتقة من الدَّرْب.
وأمَّا قولهم في الطُّرْطُبّ، إنَّه الثَّدي المسترخِي، وكذلك الطَّرْطَبَة: صوت الحالب بالمِعزى، فكلُّه وما أشبهه كلام.
(طرث) الطاء والراء والثاء كلمةٌ صحيحةٌ، وهي الطَُّـَرثُوث([32])، وهي نبْت.
(طرح) الطاء والراء والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نَبْذ الشَّيءِ وإِلقائِهِ. يقال طَرَحَ الشَّيْءَ يطرحُه طرحا. ومن ذلك الطَّرَح، وهو المكان البعيد([33]). وطَرَحتِ النَّوَى بفلانٍ كلَّ مَطرَحٍ، إذا نأتْ به ورمت به. قال:
أَلِمَّا بميٍّ قبل أن تطرَحَ النَّوى  *** بنا مَطْرَحاً أو قبل بينٍ يُزِيلُها
ويقال فحل مِطْرَحٌ؛ بعيدُ موقع الماءِ في الرَّحِم. ومن الباب: نخلةٌ طروحٌ: طويلة العَراجين. وسَنامٌ إطريحٌ: طويلٌ. وقوسٌ طَروح: شديدة الحفْزِ للسَّهم. والقياس في كلِّه واحد.
(طرد) الطاء والراء والدال أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على إبعاد. يقال طردْتهُ طرداً. وأَطْرَدَه السُّلطانُ وطَرَّدَه، إذا أخرجه عن بلده. والطَّرْد: معالجة أخْذ الصّيد. والطرِيدة: الصَّيْد. ومُطارَدَة الأقرانِ: حملُ بعضِهم على بعض؛ وقيل ذلك لأنَّ هذا يَطْرُد ذاك. والمِطْرَد: رمح صغير. ويقال لمحَجّة الطَّريق مَطْرَدَة([34]). ويقال: اطَّرد الشَّيء اطراداً، إذا تابَعَ بعضُه بعضاً، وإِنما قيل ذلك تشبيهاً، كأنَّ الأوَّل يطرُدُ الثَّاني. ومنه قولُه:
أتعرِف رسماً كاطِّراد المذاهبِ  *** لعمرةَ وحشَّا غيرَ موقفِ راكبِ([35])ومُطَّرَدُ النَّسيم: الأنْف. أنشدَنا علي بن إبراهيم القَطَّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ:
وكأنَّ مُطّرَدَ النَّسيم إذا جَرَى  *** بعد [الكلالِ خليَّتَا زُنبورِ([36])واطرَدَ] الأمر: استقام. وكلُّ شيءٍ امتدَّ فهذا قياسُهُ. يقال طرِّدْ سَوْطَكَ: مدِّدْه. والطَّرِيد: الذي يُولَد بعد أخيه، فالثَّاني طريدُ الأوَّل. وهذا تشبيه، كأنَّه طرَدَه وتَبِعه([37])، وطريدٌ بمعنى طارِد.
--------------ـــــ
([1]) ديوان حسان  310 واللسان  (طرز).
([2]) الطرش: الصمم، وقيل أهونه . وقيل هو مولد. يقال في الوصف منه أطرش وأطروش، بضم الهمزة والراء فيهما، كما في اللسان.
([3]) هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) في الأصل: "أصول". وليس كذلك.
([5]) في الأصل:"فقال قومٌ أراد قوم أراد به".
([6]) البيت لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (طرف). وأنشده في (صلح). بدون نسبة، وكذا في إصلاح المنطق 124. وقد سبق في (صلح)
([7]) هذا المعنى لم يذكر في اللسان، وذكر في القاموس. وفي المجمل: "مأخوذ" بدل "يؤخذ".
([8]) وكذا إنشاده في المجمل والصحاح. وفي الديوان 63 واللسان (طمح، طرف): "مطروفة العين". وصدره:
* وما كنت مثل الكاهلي وعرسه *.
([9])وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان (طرف)، والأزمنة والأمكنة: (1: 191، 318): "الطرف" بدون هاء. قال المرزوقي: "وأما الطرف فكوكبان يبتدان الجبهة بين يديها، يقولون: هما عين الأسد".
([10]) ديوان جرير 595، والعمدة (1: 135). ويروى: "في طرفها حورٌ"، كما في زهر الآداب (4: 215). والأغاني (7: 37). والبيت من المائة المختارة في الأغاني (7: 35).
([11]) في الأصل: "مكاناً".
([12]) الرجز لهند بنت بياضة بن رباح بن طارق الإيادي كما في اللسان (طرق). وبعده:
لا ننثني لوامق *** نمشي على النمارق
المسك  في المفارق *** والدر في المخانق
إن تقبلوا نعانق *** أو تدبروا نفارق
 	فراق غير وامق

([13]) وقد يكون أيضاً أنها تعتز بأبيها طارق الإيادي.
([14]) في القاموس: "وأتيته طرقين وطرقتين، ويضمان".
([15]) لابن أحمر، كما في اللسان (طرق) وكذا جاءت رواية البيت في المجمل، وفي اللسان: "إليها" موضع "إليه".
([16]) في اللسان: "روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنَّه قال: الطرق والعيافة من الجبت".
([17]) البيت للبيد في ملحقات ديوانه 55 طبع 1881 واللسان  (طرق) وبعده في الديوان:
سلوهن إن كذبتموني متى الفتى  *** يذوقُ المنايا أو متى الغيث واقعُ
 ([18]) لرؤبة بن العجاج، في ديوانه 77 واللسان (رقش، طرق، ميش). وسبق في (رقش).
([19]) يقال سهام صيغة، أي صنعة رجل واحد. في المجمل: "صنعة رجل واحد"، وفي القاموس: "وهذا طرقة رجل، أي صنعته".
([20]) بياض في الأصل: وشاهده في اللسان:
سكاء مخطومة وريشها طرق *** سود قوادمها صهب خوافيها
    وانظر الحيوان (5: 579) والأغاني (7: 151).
([21]) لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، يرثي عمر بن الخطاب، كما في اللسان (طرق، سبت). وجعله أبو تمام في الحماسة (1: 454) في مقطوعة للشماخ، وليست في ديوانه. على أنَّه روي من شعر منسوب للجن. زهر الآداب (4: 107). وقال أبو محمد الأعرابي إنه لجزء أخي الشماخ، وهو الصحيح. حواشي اللسان (سبت). وقد سبق البيت في ص 162، من هذا الجزء.
([22]) البيت للمتلمس في ديوانه 2 مخطوطة الشنقيطي والحيوان (4: 263)، وحماسة البحتري  15 ولباب الآداب 393 وأمثال الميداني (1: 395). وبالبيت يستشهد النحويون على إلزام المثنى الألف في أحوال الإعراب الثلاث عند بعض القبائل. انظر الخزانة (3: 337). وقد أخذه عمرو بن شأس فقال: (انظر معجم المرزباني 213):
فأطرق إطراق الشجاع ولو يرى  *** مساغاً لنابيه الشجاع لقد أزم
 ([23]) التكملة من اللسان (طرق 92).
([24]) وكذا إنشاده في المجمل واللسان. والوجه: "إذ أخلفها"، كما في الديوان، 104. وقبله:
* قواربا من واحف بعد العبق *.
([25])ديوان الأعشى 17 ورواية البيت وسابقه في الديوان:
هو الواهب المائة المصطفا *** ة كالنخل زينها بالرجن
وكل كميت كجذع الخضاب *** يزين الغناء إذا ما صَقن
 ([26]) التكملة من اللسان (طرق 88).
([27]) في الأصل: "يقول".
([28]) في الأصل: "الطّرامية"، صوابه في المجمل واللسان.
([29]) يقال بكسر الطاء وفتحها، ويقال طويم أيضاً كدرهم. وفي الأصل: "الطّرام"، صوابه في المجمل واللسان.
([30]) أنشده في اللسان (خبل) بدون نسبة. وقبله في (طرب):
سألتني أمتي عن جارتي *** وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
سألتني عن أناس هلكوا *** شرب الدهر عليهم وأكل
 ([31]) في الأصل: "وأرى".
([32]) شاهده ما أنشده في إصلاح المنطق 45 واللسان (طرث):
أرض عن الخير والسلطان نائية *** والأطيبان بها الطرثوث والصرب
 ([33]) شاهده قول الأعشى في ديوانه 161 واللسان (طرح):
يبتني المجد ويحتاز النهى  *** وترى ناره من ناء طرح
وفي اللسان:
تبتني الحمد وتسمو للعلا *** ونرى نارك من ناء طرح
 ([34]) ذكرت في القاموس، بفتح الميم وكسرها، ولم تذكر في اللسان. وقد ضبطت في المجمل بفتح الميم كما أثبت.
([35]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 10 واللسان (طرب) . وقصيدة البيت في جمهرة أشعار العرب 123 ـ 125 في القصائد المذهبات.
([36]) التكملة إلى هنا من المجمل واللسان (طرد). وبقية التكملة من اللسان (طرد 257). وقد ضبط  "مطرد" في اللسان بكسر الراء، وهو خطأ، وإنما هو مكان اطراد النسيم، وهو الأنف. والضمير في "جرى" للفرس.
([37]) في الأصل: "كأنه طرده ربيعه".

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** والراء وما يثلثهما)
(**طرز**) **الطاء** ve الراء ve **الزاء** bir kelimedir; onun Farsça olup Arapçalaştırılmış olduğu zannedilir; ve o, Hassân’ın şiirindedir:
Beyaz yüzlüler; soyları kerîmdir *** yüksek burunlular; ilk **الطِّرَازِ**’dandır
Ve derler ki: **طِرْزُه**, yani onun heyeti.

(**طرس**) **الطاء** ve الراء ve **السين**’de bir söz vardır; belki sahih olur. Derler: **الطِّرْس**: silinmiş kitaptır. Ve denilir: her sahife **طِرس**’tir. Ve derler: **التَّطرُّس**: insanın yememesi ve içmemesi; ancak temiz olanı (yemesi ve içmesi).

(**طرش**) **الطاء** ve الراء ve **الشين** bilinen bir kelimedir; o da **الطَّرَش**’tır, bilinen. Ebû Amr dedi: **تطرَّش** deve-hayvanı hastalıktan; kalktığı zaman oturursa.

(**طرط**) **الطاء** ve الراء ve **الطاء** bir kelimedir. Derler: **الأطرط**: iki kaşı ince olan; ve **طرِطَ**.

(**طرف**) **الطاء** ve الراء ve **الفاء** iki asıldır: birincisi şeyin sınırına ve kenarına delalet eder; ikincisi bazı uzuvlarda bir harekete delalet eder.
Birincisi: şeyin, elbisenin ve duvarın **طَرَفُ**’udur. Ve denilir: **ناقةٌ طَرِفَة**: otlağın uçlarını otlar ve develere karışmaz.
Ve onların sözü: **عينٌ مطروفة**; bu(ndan)dır; o da şudur: ona bir şeyin ucu, bir elbise veya başkası isabet eder de gözyaşıyla dolar. Ve bu, ödünç alınır; ta ki denilir: **طَرَفَها الحُزْن**.
Ama onların sözü: o, **كريم الطَّرَفين**’dir; bir kavim dedi: bununla baba ve annenin nesebi kastedilir. Ve bilinmez: iki **الطَّرَف**’ten hangisi daha uzundur; bu, bu(ndan)dır. **الطَّرَف**’in çoğulu **أطراف**’tır. Dedi ki:
Ve beni sövdüğün zaman uçlarımla nasıl (olur) *** ve ana-babaya sövmeden sonra ıslah yoktur
Ve denilir: **الطِّرَاف**: ekinin uçlarından alınan şeydir.
Ve babdandır: çadırdan **الطَّوَارِف**; o, yanlarından kaldırdığın şeydir ki bakasın. Ama onların sözü: falan, gözün **بطارفةِ عينٍ**’iyle geldi; bu, bizim zikrettiğimizdendir: onların sözü **طُرِفت العين**; yani ona bir şeyin ucu isabet eder de gözyaşıyla dolar. Ve böyle olunca neredeyse göremez. İşte böyle onların sözü: **بِطارِفةِ عينٍ**; yani gözün çokluğundan dolayı şaşıracağı bir şeyle.
Ve babdandır: yeni ortaya çıkan şeye **طريف** demeleri; o, **التَّليد**’in zıddıdır; manası: o, geçmiş olan bir zamanın ucunda şimdi faydalanılmış bir şeydir. Ondan derler: **اطَّرَفْتُ الشيءَ**; onu yeni edindimse; **أطَّرِفه**; **اطِّرَافاً**.
Ve babdandır: **الرَّجُل الطَّرِف**: bir kadın üzerinde de bir dost üzerinde de sebat etmeyen; ve bu kıyastır; çünkü o, uçları uçları talep eder. Ve **المرأة المطروفة**; derler ki: o, tek bir erkek üzerinde sebat etmeyen; bilakis erkekleri **تَطّرِف** eder. Bu, Hutay’e’nin sözüdür:
* **بَغَى الودَّ من مطروفة الوُدِّ طامِحِ** *
Ve babdandır **الطِّرف**: soylu at; sanki sahibi onu **اطّرَفه** etmiştir. Ve **المطَّّرَف** için **التَّليد** üzerine bir fazilet vardır.
Ama diğer asıl: **الطَّرْف**; o, bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Bu asıldır; sonra göze mecazen **الطَّرْف** derler. Bu yüzden yıldızlardan bir yıldıza **الطَّرْفة** denilir; sanki benim zannımca o, aslanın **طرْفُ**’udur. Cerîr dedi:
Şüphesiz gözler ki **طَرْفِهَا**’nda hastalık vardır *** bizi öldürdüler; sonra öldürdüklerimizi diriltmediler
Ama **الطِّرَاف**: deriden bir evdir; ve o, zikrettiğimiz iki asıldan şâzdır.

(**طرق**) **الطاء** ve الراء ve **القاف** dört asıldır: birincisi akşamleyin gelmek, ikincisi vurmak, üçüncüsü şeyin gevşekliğinden bir cins, dördüncüsü bir şeyi bir şey üzerine yamamak.
Birincisi: **الطُّرُوق**. Ve denilir: o, eve geceleyin gelmektir. Dediler: **رجلٌ طُرَقَةٌ**; gece yürür de ailesine geceleyin gelirse. *Ve zikredildi ki bu, gündüz de söylenir; asıl gece(dir). Aslın gece olduğuna delil: onların yıldıza **طارقاً** ad vermeleridir; çünkü o, gece doğar. Dediler: geceleyin gelen herkes **طَرَق** etmiştir. O (kadın) dedi:
* **نحنُ بناتُ طارق** *
Ve bu, bir kadının sözüdür. İster: babamız şeref ve yücelikte bir yıldızdır.
Ve babdandır, Allah daha iyi bilir: **الطَّريق**; çünkü ona varılır. Ve caizdir ki başka bir asıldan olsun; o da bizim zikrettiğimiz: bir şeyi bir şeyin üstüne yamamak.
Ve birinci babdandır onların sözü: ona **طَرْقَتين** geldim; yani iki kere. Ve ondan: erkeğin **طارِقةُ**’sı; o, ondan olduğu uyluğudur; ve **طارقة** diye adlandırıldı; çünkü o ona gelir ve o ona gelir. Dedi ki:
Ona **طارقتي**’min gidişini şikâyet ettim *** ve **طارِقَتِي** yol kenarlarında
İkinci asıl: vurmak; denilir: **طَرَقَ يَطْرُقُ طَرْقاً**. Ve şey **مِطْرَق** ve **مِطْرَقة**’dır. Ve ondan **الطَّرْق**: çakıl taşlarıyla vurarak kehanette bulunmaktır; ve o, hadiste ondan nehiy gelendir; ve denildi: “**الطَّرْق** ve **العيافة** ve **الزَّجر** **الجِبت**’tendir.” Ve **امرأةٌ طارقةٌ**: bunu yapar; çoğulu **الطَّوارق**. Dedi ki:
Ömrüne yemin olsun, **الطَّوَارِقُ** çakıl taşlarıyla bilmez *** ne de kuşları ürkütenler; Allah ne yapıcıdır
Ve **الطرْق**: yünü değnekle dövmektir; o değnek **مِطرَقة**’dır. Ve kâhin bunu yapabilir de **يطرُق** eder; yani kehanette bulunduğu zaman pamuğu yünle karıştırır. Ve bunu bir mesel yaparlar da derler: “**طَرَقَ وماشَ**”. Dedi ki:
Kınayıcı, **بالتّرْقيشِ**’e tutulmuşsun *** bana gizlice; öyleyse **فاطرُقي ومِيشِي**
Ve denilir: aygır, dişi deveyi **طَرقاً** **طرَقَ** etti; yani onu vurdu. Ve aygırın **طَروقةَ**’sı: onun dişisidir. Ve falan, falanı aygırını **استطرقَ** etti; yani onu, develerinde vursun diye ondan istedi; o da onu ona **أطْرَقَه** etti. Ve denilir: bu oklar, tek bir adamın **طَرْقَةُ**’sıdır; yani tek bir adamın biçimidir.
Üçüncü asıl: şeyin gevşekliği. Ondan: **الطَّرَق**; o, kuşun tüyünde bir yumuşaklıktır. Şair dedi:
..................... *** ..................
Ve ondan: falan, bakışında **أطْرَق** etti. Ve **المُطْرِق**: gözü gevşek olan. Dedi ki:
Onun ölümü(nün) *** mavi gözlü, **مُطْرِق** bir **سَبَنْتَى**’nın iki eliyle olmasından korkmazdım
Ve **الإطراق** hakkında dedi:
O, yiğidin **إطراق**’ı gibi **فأطرَقَ** etti; eğer görseydi *** iki azı dişine bir geçit, yiğit elbette katılaşırdı
Ve babdandır: **الطِّرِّيقة**; o, yumuşaklık ve boyun eğmedir. Meselde derler: “**إنّ تحت طِرِّيقَته لَعِنْدَأْوَةً**”. Yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır. Ama **الطَّرَق** hakkında bir kavim dedi: bu, bacakta **فَحَج** olmaksızın bir eğriliktir. Ve bir kavim dedi: **الطّرَق**: dizlerde zayıflıktır. Bu söz daha kıyaslı ve bizim zikrettiğimiz yumuşaklık ve gevşekliğin geri kalanına daha benzer.
Dördüncü asıl: bir şeyi bir şey üzerine yamamak. Denilir: **نعلٌ مُطارَقة**; yani yamalı. Ve **خُفّ مُطارَق**; ona iki nal giydirilmişse. Ve her yama **طِراق**’tır. Ve **تُرسٌ مُطرَّق**; ölçüsünce deriyle **طورِق** edilmişse. Ve bu babdandır **الطِّرْق**; o, yağ ve kuvvettir; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki onunla yamanmış bir şeydir. Derler: onda **طِرْق** yok; yani onda kuvvet yok. Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim dedi: **الطِّرْق**’ın aslı yağdır; çünkü kuvvet en çok [ondan] olur. Ve bu babdandır **الطَّرَق**: su birikintileri; ancak ona bu ad verildi; bir şeyin bazısının bazısı üzerine binmesine benzetilerek. Aynı şekilde su, üst üste binme devam edince. Ru’be dedi:
* **للعِدِّ إذْ أخْلفَه ماءُ الطَّرَقْ** *
Ve babdandır; onu önce zikrettik; ve uzak değildir ki bu kıyastan olsun: **الطَّريق**; çünkü o, yerin üstüne yükselen bir şeydir; sanki yer onunla **طُورِقَتْ** ve onunla yamanmıştır. Ve derler: develer **تطارَقَت**; yani bazısı bazısını takip ederek geldi. Ve aynı şekilde **الطَّرِيق**; o, tek bir sıra üzerindeki hurma ağaçlarıdır; ve bu bir benzetmedir; sanki onun ard ardalığı ve yerin üstüne yükselişi bakımından **الطَّرِيق**’e benzetilmiştir. A’şâ dedi:
Ve her koyu renkli, **الطَّريقِ**’in gövdesi gibi *** avluyu süsler, (at) ayakta dikilince
Ve ondan: **ريشٌ** **طِراق**; bazısı bazısının üstüne **تطارق** etmişse. Ve kavim **مَطارِيقَ** olarak çıktı; yani binekleri olmaksızın yürüyerek geldiler; sanki onların her biri, ayak izleriyle kendinden öncekinin izini yamıyor. Ve denilir: develer tek bir **طَرْقَة** üzere geldi ve tek bir toynak üzere; o, bizim zikrettiğimizdir: onların izleriyle başkasının izlerini *yamaması. Ve kadın iki **طَرْقَتين** kınalandı; yani kınayı iade etti; sanki ikincisiyle birincisini yamıyor. Sonra **الطَّريق**’ten türetirler de derler: kadın doğum sırasında **طَرَّقت**; sanki doğana bir yol yaptı. Ve denilir — o, işte o birincidir — **طَرَّقت** denilmez; ancak çocuğun yarısı çıkıp sonra bir miktar tutulup sonra çıkarsa. Sen der([27])sin: **طرّقت** sonra kurtuldu.
Ve buna benzeyen şeylerdendir onların sözü: **طَرَّقت القطاة**; yumurtası ona zor gelince göğsüyle yeri eşeledi.

(**طرم**) **الطاء** ve الراء ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin yığılmasına delalet eder. Derler: **الطُّرَامة**: dişler üzerindeki yeşillik. Ve derler: **الطِّرْم**: bal. Ve **الطِّرْيَم**: kalın bulut.

(**طري**) **الطاء** ve الراء ve illetli harf sahih bir asıldır; tazelik ve yeniliğe delalet eder. **الطَّرِيّ**: taze şeydir; masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ve ondan: **أَطْرَيْتُ** falanı; o, onu, onda olanın en güzeliyle övdüğün zamandır.
Eğer hemzelenirse denilir: **طرَأَ** falan; yani ortaya çıktı. Bunu, ibdâl babından sayıyorum; asıl ancak **دَرَأ**’dır; ve zikredilmiştir.

(**طرب**) **الطاء** ve الراء ve **الباء** sahih bir asıldır. Derler: **الطّرَب**: şiddetli sevinçten veya başkasından erkeğe isabet eden bir hafifliktir. Ve okurlar:
Ve dediler: **طرِبْتَ**; dedim: hayır *** ve soğukkanlı, açık **الطَّرَب**’den ağlar mı?
Ve Nâbiğa Benî Cu’de dedi:
Ve beni, onların ardından **طَرِبَاً** görüyorum *** şaşkın âşığın **طرَب**’ı gibi yahut deli gibi
Dediler: sesinde **طرَّب** etti; yani onu uzattı. Ve o, birincidendir. Ve kerîm (kimse) **طَروبٌ**’dur. Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir **المَطَارِب**; o, dar, dağınık yollardır. Ve onu, ibdâl babından görüyorum; sanki o, **مدارب**’dır; **الدَّرْب**’ten türetilmiş.
Ama onların **الطُّرْطُبّ** hakkında sözü: o, gevşek meme(dir); ve aynı şekilde **الطَّرْطَبَة**: keçileri sağan kimsenin sesi; bütün bunlar ve benzerleri söz(dür).

(**طرث**) **الطاء** ve الراء ve **الثاء** sahih bir kelimedir; o, **الطَُّـَرثُوث**’tur; ve o, bir bitkidir.

(**طرح**) **الطاء** ve الراء ve **الحاء** sahih bir asıldır; şeyi atmaya ve bırakmaya delalet eder. Denilir: **طَرَحَ** şeyi; onu **يطرحُه**; **طرحا**. Ve ondan: **الطَّرَح**; o, uzak yerdir. Ve **طَرَحتِ النَّوَى** falanı her **مَطرَحٍ**’a; yani onu uzaklaştırdı ve onu attı. Dedi ki:
Meyy’e uğrayın; **تطرَحَ النَّوى** (ayrılık) bizi *** bir **مَطْرَحاً**’a atmadan önce; yahut onu gideren bir ayrılıktan önce
Ve denilir: **فحل مِطْرَحٌ**; rahimde suyun düşüş yeri uzak olan. Ve babdandır: **نخلةٌ طروحٌ**: salkım sapları uzun olan. Ve **سَنامٌ إطريحٌ**: uzun. Ve **قوسٌ طَروح**: oka şiddetli itişi olan. Ve kıyas hepsinde birdir.

(**طرد**) **الطاء** ve الراء ve **الدال** tek bir sahih asıldır; uzaklaştırmaya delalet eder. Denilir: onu **طردْتهُ**; **طرداً**. Ve sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّدَه**; yani onu beldesinden çıkardı. Ve **الطَّرْد**: avı alma işini yürütmektir. Ve **الطرِيدة**: avdır. Ve **مُطارَدَة الأقرانِ**: bazılarının bazısına yüklenmesi; ve bu, şu sebeple denildi: çünkü bu, onu kovar. Ve **المِطْرَد**: küçük mızrak. Ve yolun ana caddesine **مَطْرَدَة** denilir. Ve denilir: şey **اطَّرد**; **اطراداً**; yani bazısı bazısını takip etti; ancak bu, benzetme olarak söylendi; sanki birincisi ikincisini kovuyor. Ve ondan onun sözü:
Bilir misin bir izi; mezheplerin **كاطِّراد**’ı gibi *** Umre’ye; bir binekli durağı dışında, vahşî (bir yer)
Ve **مُطَّرَدُ النَّسيم**: burun. Ali b. İbrahim el-Kattân bize okuttu; Sa’leb’den; İbnü’l-A’râbî’den:
Ve sanki **مُطّرَدَ النَّسيم**; akınca *** [yorgunluktan sonra iki] **خليَّتَا زُنبورِ**
Ve [**واطرَدَ**] iş: doğruldu. Ve her şey uzarsa bu onun kıyasıdır. Denilir: **طرِّدْ سَوْطَكَ**: onu uzat. Ve **الطَّرِيد**: kardeşinden sonra doğan; ikincisi birincinin **طريدُ**’idir. Ve bu bir benzetmedir; sanki onu kovdu ve onu takip etti; ve **طريدٌ** “**طارِد**” manasındadır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: طرى

- قال تعالى: ﴿لحما طريا﴾ [النحل/14]، أي: غضا جديدا، من الطراء والطراوة. يقال: طريت كذا فطري، ومنه: المطراة من الثياب، والإطراء: مدح يجدد ذكره، وطرأ بالهمز: طلع.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**لحما طريا**﴾ [النحل/14], yani: taze yeni; **الطراء** ve **الطراوة**’den. Denir: **طريت** şöyle-böyle, o da **طري** olur; ondan: elbiselerden **المطراة**; ve **الإطراء**: anışı yenilenen bir övgü; ve hemzeli olarak **طرأ**: ortaya çıktı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ر ي
شيء طريٌّ وقد طرو وطريته تطرية وأهل مكة يقولون طريت البناء‏:‏ طينته وطرّ بناءك ومالك لم تطرّه وأطريته بأحسن ما فيه إطراء‏.‏
واتخذوا لنا أطرية بفتح الهمزة وكسرها‏.‏
وهم أكثر من الطرا والثرا‏.‏
وجاؤا بالطريان عليه الطريان وهما السمك والرطب وهو الطبق الذي يؤكل عليه روي بتشديد الياء بوزن العرفان وبتشديد الراء بوزن الصليان‏.‏

##### Türkçe

ط ر ي
**شيء طريٌّ**: yumuşak bir şey. Ve **قد طرو**: yumuşak oldu. Ve **طريته تطرية**: onu yumuşattım, yumuşatma. Mekke ehli der ki: **طريت البناء**: onu çamurla sıvadım. Ve **طرّ بناءك**: binanı çamurla sıva. Ve “niçin onu çamurla sıvamıyorsun?” Ve **أطريته بأحسن ما فيه إطراء**: onu, onda bulunanın en güzeliyle övdüm; övme.

Ve “bize **أطرية** edindiler”; hemzenin fethasıyla ve kesriyle.

Ve onlar, **الطرا** ve **الثرا**’dan daha çokturlar.

Ve onun üzerine **الطريان** ile geldiler; **الطريان**: ikisi balık ve taze hurmadır. Ve o, üzerinde yenilen tabaktır. Yâ’nın şeddelenmesiyle, **العرفان** vezninde; ve râ’nın şeddelenmesiyle, **الصليان** vezninde rivayet edilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ر ي * شيء * طَرِيٌّ * أي غض بيِّن * الطَّرَاوَةِ * و * الطَّرَاءَةِ * وقد * طَرُوَ * يطرو * طَراوةً * و * طَرِيَ * يطرى * طَراوةً * و * طَراءَةً * و * طَرَّيْتُ * الثوب * تَطْرِيةً * و * أطْراهُ * مدحه و * الإطْرِيَةُ * بكسر الهمزة والراء ضرب من الطعام

##### Türkçe

* ط ر ي * şey: **طَرِيٌّ**; yani, **الطَّرَاوَةِ** ve **الطَّرَاءَةِ**’nin açık (belli) tazesi (yumuşağı). Ve muhakkak **طَرُوَ** eder; **يطرو**; **طَراوةً**. Ve **طَرِيَ** eder; **يطرى**; **طَراوةً** ve **طَراءَةً**. Ve **طَرَّيْتُ** elbiseyi, **تَطْرِيةً** (ile). Ve **أطْراهُ**: onu övdü. Ve **الإطْرِيَةُ**: hemzenin ve **الراء**’nın kesresiyle; yiyecekten bir türdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!طَرِيَ ، كرَضِيَ ) : أَهْمَلهُ الجَوْهرِي وابنُ سِيدَه .
ونقلَ الأزْهري عن ابنِ الأعرابي قالَ : طَرِيَ *!يَطْرَى إذا ( أَقْبَلَ ؛ أَو ) إذا ( مَرَّ ) ومَضَى .

( *!والطَّرِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( ة باليَمَنِ ) .
وقالَ ابنُ سِيدَه في طرو : وإنَّما قَضَيْنا على ما لم يَظْهَر فيه الواوُ مِن هذا البابِ بالواوِ ولوُجودِ طرو ، وعَدَم *!طري ، ولا نَلْتَفِتُ إلى ما تَقْلِبه الكَسْرة فإنَّه غَيْرُ حُجَّة .
قُلْتُ : فإذا *!طَرِيَ *!والطَّرِيَّةُ محلُّ ذِكْرِهِما في طرو لا طري فتأَمَّل .

##### Türkçe

: ( ى ( **طَرِيَ** ، كرَضِيَ ) : onu el-Cevherî ve İbn Sîde ihmal etti.
Ve el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; dedi ki: **طَرِيَ** **يَطْرَى**; ( **أَقْبَلَ**; yahut ) ( **مَرَّ** ) ve geçtiği zaman.

( **والطَّرِيَّةُ** ) , غَنِيَّةٌ gibi: ( Yemen’de **ة**’dir ).
İbn Sîde, **طرو** maddesinde dedi ki: Bu bâbdan içinde vâvı görünmeyen şeye vâv ile hükmetmemiz ancak **طرو**’nun bulunması ve **طري**’nin bulunmaması sebebiyledir; ve kesrenin çevirdiği şeye iltifat etmeyiz; çünkü o hüccet değildir.
Dedim ki: Öyleyse **طَرِيَ** ve **والطَّرِيَّةُ**’nin zikredilme yeri **طرو**’dadır, **طري**’de değil; öyleyse düşün.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَرِيَ
طَرِيَ A طَرُوَ U ( n. ac. طَرَاة [ 4tA ] ,  طَرَآء [ 22A ] ,  طَرَاوَة [ 22t ] ,  طَرَآءَة [ 22tA ] ),
a.  Was fresh, freshly gathered ( fruit ).

طَرَّيَ
طَرَّيَ II ,
a.  Freshened, moistened.

b.  Seasoned, flavoured ( food ).

أَطْرَيَ
أَطْرَيَ IV ,
a.  Eulogized, extolled.

طَرًا
طَرًا [ 4A ],
a.  Immaterial, spiritual.

b.  Innumerable, countless.

طُرَاوَة
طُرَاوَة [ 24t ],
a.  Freshness, juiciness.

طَرِيّ
طَرِيّ [ 25 ],
a.  Fresh, juicy, moist, tender; new.

اِطْرَوْرَى
اِطْرَوْرَى
a.  Had a swollen stomach.

أُطْرُوَان
أُطْرُوَان
a.  Youthfulness.

اِطْرِيَة
اِطْرِيَة
a.  Vermicelli.

طَرْيَمَ
طَرْيَمَ
a.  Was bad, deteriorated, spoilt.

طَرْيَ٤
طَرْيَ٤ 51 ,
a.  Honey.

b.  Heavy clouds.

طِرْيَن
طِرْيَن
a.  Loam, clay.

##### Türkçe

**طَرِيَ**
**طَرِيَ** A **طَرُوَ** U (n. ac. **طَرَاة** [ 4tA ] , **طَرَآء** [ 22A ] , **طَرَاوَة** [ 22t ] , **طَرَآءَة** [ 22tA ] ),
a. Taze idi, yeni toplanmıştı (meyve).

**طَرَّيَ**
**طَرَّيَ** II ,
a. Tazeledi, nemlendirdi.

b. Baharatladı, lezzetlendirdi (yiyecek).

**أَطْرَيَ**
**أَطْرَيَ** IV ,
a. Övdü, yüceltti.

**طَرًا**
**طَرًا** [ 4A ],
a. Maddî olmayan, ruhanî.

b. Sayısız, hesapsız.

**طُرَاوَة**
**طُرَاوَة** [ 24t ],
a. Tazelik, sululuk.

**طَرِيّ**
**طَرِيّ** [ 25 ],
a. Taze, sulu, nemli, yumuşak; yeni.

**اِطْرَوْرَى**
**اِطْرَوْرَى**
a. Şişkin bir karnı vardı.

**أُطْرُوَان**
**أُطْرُوَان**
a. Gençlik.

**اِطْرِيَة**
**اِطْرِيَة**
a. Şehriye.

**طَرْيَمَ**
**طَرْيَمَ**
a. Kötü idi, bozuldu, fesada uğradı.

**طَرْيَ٤**
**طَرْيَ٤** 51 ,
a. Bal.

b. Ağır bulutlar.

**طِرْيَن**
**طِرْيَن**
a. Balçık, kil.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طري
طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو) - طَرِيّ - طَرِياًّ
طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو) + الكائن أو الشيء: يصير " طرياً ": يتغير قوامه وبناؤه من متماسك شديد قاسي إلى ضعيف لَيِّن يمكن تقطيعه وتمزيقه وعصره بسهولة
طَرِيّ: على وزن " فعيل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " طَريَ - يَطرى "
طَرِيَّاً: حال من " طَرِيّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الليونة والطراوة والرخاوة" وهي:
رَعُنَ - يَرْعُنُ، رَخِيَ - يَرْخَى (رَخُوَ - يَرْخُو)، لانَ - يَليْنُ، عَهَن - يَعْهِنُ، ضَأَنَ - يَضْأَنُ، طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو)
طري - طرياً
 	﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ الأعراف ﴿وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(12)﴾ فاطر
مختار الصحاح
● [طرا] ط ر ا: شيء طَرِيٌّ أي غض بيِّن الطَّرَاوَةِ و الطَّرَاءَةِ وقد طَرُوَ يطرو طَراوةً و طَرِيَ يطرى طَراوةً و طَراءَةً و طَرَّيْتُ الثوب تَطْرِيةً و أطْراهُ مدحه و الإطْرِيَةُ بكسر الهمزة والراء ضرب من الطعام
الراغب
طرى
- قال تعالى: }لحما طريا{ [النحل/14]، أي: غضا جديدا، من الطراء والطراوة. يقال: طريت كذا فطري، ومنه: المطراة من الثياب، والإطراء: مدح يجدد ذكره، وطرأ بالهمز: طلع.
وشيءٌ طَرِيٌّ أَي غَضٌّ بيِّنُ الطَّراوَةِ،
ملخص اللسان:
1.     طَرُوَ الشيءُ يَطْرو طَرِيَ يطرى ،طرا: طَرا طُرُوّاً: أَتى من مكانٍ بعيدٍ،
2.     والطَّرا كلُّ ما كان عليه من غير جِبِلَّة الأرضِ؛
3.     وقيل الطَّرَا ما لا  يُحْصى عَدَدُه من صُنُوف الخلق.
4.     وشيءٌ طَرِيٌّ أَي غَضٌّ،
5.     وأَطْرَى فلان فُلاناً إذا  مَدَحَه بما ليس فيه؛
6.     والطَّرِيُّ: الغريبُ.
7.      وطَرَى إذا أَتَى، وطَرَى إذا مَضى،
8.     وطَرَى إذا تَجَدَّدَ، وطَرِيَ يَطْرَى  إِذا أَقبَل،
9.     وطَرَّى الطِّيبَ: فَتَقَه بأَخْلاطٍ وخَلَّصه،
10.                         والطِّريَّانُ: الطَّبَقُ.
لسان العرب
● - طرا: طَرا طُرُوّاً: أَتى من مكانٍ بعيدٍ، وقالوا الطَّرَا والثرَى،  فالطَّرا كلُّ ما كان عليه من غير جِبِلَّة الأرضِ؛ وقيل الطَّرَا ما لا  يُحْصى عَدَدُه من صُنُوف الخلق. الليث: الطَّرَا يُكَثَّرُ به عَدَدُ  الشيء. يقال: هُمْ أَكْثَرُ من الطَّرَا والثرَى، وقال بعضهم: الطَّرَا في هذه  الكلمة كلُّ شيءٍ من الخَلْق لا يُحْصَى عَددَه وأََصنافُه، وفي أَحَدِ  القَولَيْن كلُّ شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلَّة الأرض من  التُّرابِ والحَصْباءِ ونحوه فهو الطَّرَا.  وشيءٌ طَرِيٌّ أَي غَضٌّ بيِّنُ الطَّراوَةِ، وقال قطرب: طَرُوَ اللحْمُ  وطَرِيَ ولَحْمٌ طَرِيٌّ، غيرُ مهموزٍ؛ عن ابن الأعرابي. ابن سيده:  طَرُوَ الشيءُ يَطْرو وطَرِِيَ طَراوَةً وطَراءً وطَراءَةً وطَراةً مثل  حَصاةٍ، فهو طَرِيٌّ. وطَرَّاهُ: جعله طَرِيَّاً؛ أَنشد ثعلب:  قُلْت لطاهِينا المُطَرِّي للْعَمَلْ:  عَجِّلْ لَنا هذا وأَلْحِقْنا بِذَا الـْ  (* قوله «بذا الـ بالشحم» هكذا في الأصول باعادة الباء في الشحم.)  بالشَّحْم إِنَّا قَدْ أَجِمْناهُ بَجَلْ  وقد تقدم في الهمز.  وأَطْرَى الرجلَ: أَحسَن الثناء عليه. وأَطْرَى فلان فُلاناً إذا  مَدَحَه بما ليس فيه؛ ومنه حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تُطْرُوني كما  أَطْرَتِ النصارَى المسِيحَ فإِنَّما أَنا عَبْدٌ ولكن قولوا عبدُ الله  ورَسُولُه؛ وذلك أَنَّهم مَدَحُوه بما ليس فيه فقالوا: هو ثالثُ ثَلاثةٍ  وإنه ابنُ الله وما أَشْبَهَهُ من شِرْكهم وكُفرِهِم. وأَطْرَى إذا زاد في  الثناء. والإطراءُ: مُجاوَزَةُ الحَدِّ في المَدْحِ والكَذِبُ فيه.  ويقال: فلان مُطَرًّى في نَفْسه أَي مُتَحَيِّرٌ. والطَّرِيُّ: الغريبُ.  وطَرَى إذا أَتَى، وطَرَى إذا مَضى، وطَرَى إذا تَجَدَّدَ، وطَرِيَ يَطْرَى  إِذا أَقبَل،  (* قوله «وطري يطرى إذا أقبل» ضبطه في القاموس كرضي، وفي التكملة  والتهذيب كرمى.)  وطَرِيَ يَطْرَي إذا مَرّ. أَبو عمرو: يقال رجلٌ طارِيٌّ وطُورانيٌّ  وطُورِيٌّ وطُخْرورٌ وطُمْرورٌ أَي غريب، ويقال للغُربَاء الطُّرَّاءُ، وهم  الذين يأتون من مَكانٍ بَعِيدٍ، ويقال: لكلِّ شيءٍ أُطْرُوانِيَّةٌ  يَعْني الشَّبابَ.  وطَرَّى الطِّيبَ: فَتَقَه بأَخْلاطٍ وخَلَّصه، وكذلك طَرَّى الطعامَ.  والمُطَرَّاةُ: ضربٌ من الطِّيب؛ قال أَبو منصور: يقال لِلأَلُوَّة  مُطَرَّاةٌ إذا طُرِّيَتْ بطِيبٍ أَو عَنْبرٍ أَو غَيرِه، وطرَّيْتُ الثوب  تَطْرِيَةً. أَبو زيد: أطْرَيْتُ العَسَل إِطْراءً وأَعْقَدْتُه  وأَخْتَرْتُه سَواءٌ. وغِسْلَة مُطَرَّاةٌ أَي مُرَبَّاةٌ بالأَفاوِيه يُغْسَلُ بها  الرأسُ أو اليَدُ، وكذلك العُودُ المُطَرَّى المُرَبَّى منه مثلُ  المُطيَّرِ يُتَبَخَّرُ به. وفي حديث ابن عمر: أَنه كان يَسْتَجْمِرُ  بالألُوَّةِ: هو العُودُ  (* قوله: هو العود أي العود الذي يتبخر به. ورواية هذا  الحديث في النهاية: أنه كانَ يستجمرُ بالألُوَّةِ غيرَ مُطَرَّاة.)  والمُطَرَّاةُ التي يُعْمَلُ عليها أَلوانُ الطيبِ غيرها كالعَنْبرِ والمِسْكِ  والكافور. والإِطْرِيَةُ ، بكسر الهمز مثل الهِبْرِيَةِ: ضربٌ من  الطَّعامِ، ويقال له بالفارسية لاخْشَهْ. قال شمر: الإِطْرِيَةُ شيءٌ يُعْمَلُ  مثل النَّشاسْتَجْ المُتَلَبِّقة؛ وقال الليث: هو طَعامٌ يتَّخِذُه أَهلُ  الشامِ ليسَ له واحدٌ، قال:وبعضهم يَكْسِرُ الهمزة فيقولُ إِطْرِيَة بوزن  زِبْنِيةٍ، قال أَبو منصور: وكسرها هو الصواب وفتحُها لحنٌ عندَهمُ؛ قال  ابن سيده: أَلِفُها واوٌ، وإِنما قَضَيْنا بذلك لوجود ط ر و وعدم ط ري،  قال: ولا يُلْتَفَتُ إِلى ما تَقْلِبه الكسرة فإِنَّ ذلك غيرُ حُجَّة.  واطْرَوْرَى الرجل: اتَّخَمَ وانْتَفَخَ جَوْفُهُ. أَبو عمرو: إِذا  انْتَفَخَ بَطنُ الرجلِ قيل اطْرَوْرَى اطْرِيراءً. وقال شمر: اطْرَوْرَى،  بالطاءِ، لا أَدْرِي ما هو، قال: وهو عندي بالظاءِ؛ قال أَبو منصور: وقد  روى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه قال ظَرِيَ بطنُ الرجل إِذا لم  يَتمالَكْ لِيناً؛ قال أَبو منصور: والصواب اظْرَوْرَى، بالظاء، كما قال شمر.  والطِّريَّانُ: الطَّبَقُ. وقال ابن سيده:الطِّرِيَّان الذي يُؤْكلُ  عليه، قال: وقَع في بعض نسخ كتاب يعقوب مخفَّفَ الراءِ مشَدَّد الياء على  فِعِلاَّن كالفِرِ كَّانِ والعِرِفَّانِ، ووقع في النسخ الجِيلِيَّة منه  الطِّرِّيَانُ، مشدّد الراء مخفَّف الياء. وفي الحديث عن أَبي أُمامة قال:  بَيْنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يأْكلُ قَدِيداً على طِرِّيانٍ  جالساً على قدميه؛ قال شمر: قال الفراء هو الطِّرِّيَانُ الذي تُسَمِّيه  الناسُ الطِّرْيَانَ؛ قال ابن السكيت: هو الطِّرِيَّانُ الذي يُؤْكَلُ  عليه، جاء به في حروفٍ شُدِّدَتْ فيها الياء مثل الباريِّ والبَخاتيِّ  والسَّراريِّ.
مقاييس اللغة:
(طري) الطاء والراء والحرف المعتلُّ أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على غضاضةٍ وجِدّة. فالطَّرِيّ: الشيء الغَضّ؛ ومصدره الطَّرَاوة والطَّراءة، ومنه أَطْرَيْتُ فلاناً، وذلك إذا مدحتَهُ بأحسنِ ما فيهِ.
فإذا هُمِزَ قيل طرَأَ فلانٌ، إذا طلع. وأحسَِب هذا من باب الإبدال، وإنّما الأصل دَرَأ وقد ذُكِر.
القاموس المحيط:
والطَّرِيُّ الغَضُّ. طَرُوَ وطَرِيَ طَرَاوَةً وطَرَاءَةً وطَرَاءً وطَراةً.
وطَرَّاهُ تَطْرِيَةً: جَعَلَهُ طَرِيًّا، و الطِّيبَ: فَتَقَهُ بأخْلاطٍ، وخَلَطَهُ، وكذا الطَّعامُ. وأطْراهُ: أحْسَنَ الثَّناءَ عليه. والإِطْرِيَةُ، بالكسر: طَعامٌ كالخُيوطِ من الدَّقيقِ. واطْرَوْرَى: اتَّخَمَ، وانْتَفَخَ بَطْنُه.
وأُطْرُوانُ الشَّبابِ، بالضم: أوَّلُه، وغُلَواؤُه.
- ي طَرِيَ، كَرَضِيَ أقْبَلَ، أو مَرَّ. والطَّرِيَةُ ة باليَمَنِ.
تاج العروس:
( والطرى ) كغنى ( الغض ) الجديد وبه فسر قوله تعالى تأكلون لحما طريا وقد ( طرو ) اللحم ككرم ( وطرى ) كعلم ( طراوة وطراءة ) وهذا عن ابن الاعرابي ( وطرا ) مقصور ( وطراة ) كحصاة ذكر الجوهرى البابين عن قطرب مع المصادر ما عدا الثالث ( وطراه تطرية جعله طريا ) قال الراجز قلت لطاهينا المطرى للعمل * عجل لنا هذا فألحقنا بذل * بالشحم انا قد أجمناه بجل ( و ) طرى ( الطيب ) تطرية ( فتقه باخلاط وخلطه وكذا الطعام ) إذا خلطه بالافاوية وقال الليث المطراة ضرب من الطيب قال الازهرى يقال للالوة المطراة إذا طريت بطيب أو عنبر أو غيره ( وأطراه أحسن الثناء عليه ) كذا في المحكم وقال الراغب الا طراء مدح يجدد ذكرهم وقال أبو عمرو أطراه زاد في الثناء عليه وفى الصحاح أطراه مدحه ومثله للزبيدي وابن القطاع وقال ابن فارس مدحه بأحسن ما فيه ومثله الزمخشري وقال الازهرى مدحه بما ليس فيه وقال الهروي وابن الاثير الاطراء مجاوزة الحدفى المدح والكذب فيه وبه فسر الحديث لا تطرونى كما أطرت النصارى المسيح بن مريم لانهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا ثالث ثلاثة وانه ابن الله وشبه ذلك من شركهم وكفرهم * قلت فقد اختلفت العبارات في الا طراء فمنها ما يدل على الثناء فقط ومنها ما يدل على المبالغة ومنها ما يدل على مجاوزة الحد فيه قال الهروي والى الوجه الاخير نحا الاكثرون ( والاطرية بالكسر ) وقال الجوهرى مثال الهبرية وروى عن الليث الفتح أيضا وتبعه الزمخشري قال الازهرى الفتح لحن ( طعام كالخيوط ) يتخذ ( من الدقيق ) وقال شمر شئ يعمل من النشاستج المتلبقة وقال الليث طعام يتخذه أهل الشام لا واحد له وقال الجوهرى ضرب من الطعام ويقال هو لا خشه بالفارسية قلت تفسر المصنف يقتضى انه المسمى بغزل البنات في مصرو تفسير شمر والليث يدل على انه المسمى بالكنافة فانه الذى يتخذه أهل الشام ويتقنونه من النشاستج فاعرف ذلك ( واطرورى ) الرجل اطريراء ( اتخم ) من كثرة الاكل ( وانتفخ بطنه ) والظاء
لغة فيه كما سيأتي وذكره الجوهرى بالضاد وتبعه ابن القطاع والصواب ما ذكرنا ( وأطروان الشباب بالضم أوله وغلواؤه ) فهو كالعنفوان زنة ومعنى * ومما يستدرك عليه هو مطرى في نفسه أي متجبر وطرى البناء تطرية طينه لغة مكية نقله الزمخشري والطرى كغنى الغريب وطرا إذا مضى وطرى إذا تجدد وحكى أبو عمرو رجل طارى بالتشديد أي غريب ويقال لكل شئ أطروانية بالضم يعنى الشباب وأطريت العسل أعقدته وأخثرته عن أبى زيد وغسلة مطراة أي مرباة بالافاويه يغسل بها الرأس أو اليد والعود المطرى مثل المطير يتبخر به والطريان بكسرتين وتشديد الياء الذى يؤكل عليه وهو الخوان عن ابن السكيت جاء به في باب ما شدد فيه الياء كالبازي والبخاتي والسرارى وقال ابن الاعرابي هو الطبق وقد جاء ذكره في الحديث وفى الاساس الطريان السمك والرطب والطبق الذى يؤكل عليه روى بشد الراء كصليان وروى بشد الياء كعفتان * قلت ونسب الفراء شد الراء الى لغة العامة وابن الطراوة من نحاة الاندلس وطرا بالضم قرية قرب مصر على النيل وبقربه مسجد موسى عليه السلام تقطع من جبالها الحجارة البيض وبالقرب منها قرية أخرى تعرف بالمعصرة وقد رأيتهما قال المنذرى وقد دخلت طرا مع والدى ومنها أبو محمد عبد القوى بن عبيد بن محمد بن على الطرائى توفى سنة 633 ( ى طرى كرضى ) أهمله الجوهرى وابن سيده ونقل الازهرى عن ابن الاعرابي قال طرى يطرى إذا ( أقبل أو ) إذا ( مر ) ومضى ( والطرية ) كغنية ( ة باليمن ) وقال ابن سيده في طر ووانما قضينا على ما لم يظهر فيه الواو من هذا الباب بالواو لوجود ط ر ووعدم ط ر ى ولا نلتفت الى ما تقلبه الكسرة فانه غير حجة * قلت فإذا طرى والطرية محل ذكرهما في ط ر ولا ط ر ى فتأمل

##### Türkçe

**طري**
**طَرِيَ - يَطْرَى** (**طَرُوَ - يَطْرُو**) - **طَرِيّ** - **طَرِياًّ**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 14:04 yazar: Administrator
**طَرِيَ - يَطْرَى** (**طَرُوَ - يَطْرُو**) + canlı veya şey: “**طرياً**” olur: kıvamı ve yapısı, sıkı, şiddetli, sertten; zayıf, yumuşak, kolayca kesilebilen, yırtılabilen ve sıkılabilen hâle değişir.
**طَرِيّ**: “**فعيل**” vezninde: **طَريَ - يَطرى**’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**طَرِيَّاً**: **طَرِيّ**’den hâl.
Ve lafız, “**الليونة والطراوة والرخاوة**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَعُنَ - يَرْعُنُ**، **رَخِيَ - يَرْخَى** (**رَخُوَ - يَرْخُو**)، **لانَ - يَليْنُ**، **عَهَن - يَعْهِنُ**، **ضَأَنَ - يَضْأَنُ**، **طَرِيَ - يَطْرَى** (**طَرُوَ - يَطْرُو**)
**طري - طرياً**
 	﴿Ve O’dur ki denizi boyun eğdirdi; ondan **لحما طريا** yemeniz ve ondan takındığınız bir süs çıkarmanız için; ve gemiyi onda yararak gider görürsün; ve O’nun fazlından arayasınız diye; umulur ki şükredersiniz (14)﴾ **الأعراف** ﴿Ve iki deniz bir olmaz: bu, tatlı, çok tatlı, içimi kolay; bu ise tuzlu, acı; ve her birinden **لحما طريا** yersiniz ve takındığınız bir süs çıkarırsınız; ve gemiyi onda yararak gider görürsün; O’nun fazlından arayasınız diye; umulur ki şükredersiniz (12)﴾ **فاطر**

**مختار الصحاح**
● [**طرا**] ط ر ا: bir şey **طَرِيٌّ**; yani taze; **الطَّرَاوَةِ** ve **الطَّرَاءَةِ**’si açık. Ve **طَرُوَ** yatro **طَراوةً**; ve **طَرِيَ** yatrā **طَراوةً** ve **طَراءَةً**; ve **طَرَّيْتُ** elbiseyi **تَطْرِيةً**; ve **أطْراهُ**: onu övdü; ve **الإطْرِيَةُ** (hemzenin ve **الراء**’nın kesresiyle) bir tür yemektir.

**الراغب**
**طرى**
- Yüce Allah dedi: }**لحما طريا**{ [**النحل/14**] yani: taze, yeni; **الطراء** ve **الطراوة**’dandır. Denir: **طريت** şunu; o da **فطري** olur. Ondandır: elbiselerden **المطراة**; ve **الإطراء**: zikrini yenileyen övgü; ve hemzeli **طرأ**: ortaya çıktı.

Ve bir şey **طَرِيٌّ**: yani taze; **الطَّراوَةِ**’si açık.

**ملخص اللسان:**
1.     **طَرُوَ** şey **يَطْرو**; **طَرِيَ** **يطرى**; **طرا**: **طَرا** **طُرُوّاً**: uzak bir yerden geldi,
2.     ve **الطَّرا**: yerin yaratılışından olmaksızın onun üzerinde olan her şey;
3.     ve denildi: **الطَّرَا** yaratılmış türlerden sayısı sayılmayan şeydir.
4.     ve bir şey **طَرِيٌّ**: yani taze,
5.     ve **أَطْرَى** falan, falanı; onda olmayan şeyle onu övdüğü zaman;
6.     ve **الطَّرِيُّ**: yabancı.
7.      ve **طَرَى** geldiği zaman; ve **طَرَى** gittiği zaman,
8.     ve **طَرَى** yenilendiği zaman; ve **طَرِيَ يَطْرَى** yöneldiği zaman,
9.     ve **طَرَّى** güzel kokuyu: onu karışımlarla açtı ve arıttı,
10.                         ve **الطِّريَّانُ**: tabak.

**لسان العرب**
● - **طرا**: **طَرا** **طُرُوّاً**: uzak bir yerden geldi; ve **الطَّرَا** ve **الثرَى** dediler; **فالطَّرا**: yerin yaratılışından olmaksızın onun üzerinde olan her şeydir; ve denildi: **الطَّرَا** yaratılmış türlerden sayısı sayılmayan şeydir. **الليث**: **الطَّرَا** ile şeyin sayısı çoğaltılır. Denir: onlar **الطَّرَا** ve **الثرَى**’dan daha çoktur. Ve bazıları dedi: bu kelimede **الطَّرَا**, yaratılıştan sayısı ve türleri sayılmayan her şeydir; ve iki sözden birinde: yer yüzünde, yerin yaratılışından olmayan, toprak ve çakıl ve benzeri şeylerden olan her şey **الطَّرَا**’dır. Ve bir şey **طَرِيٌّ**: yani taze; **الطَّراوَةِ**’si açık. Ve **قطرب** dedi: **طَرُوَ** et ve **طَرِيَ**; ve **لَحْمٌ طَرِيٌّ**; hemzesizdir; **ابن الأعرابي**’den. **ابن سيده**: **طَرُوَ** şey **يَطْرو** ve **طَرِِيَ** **طَراوَةً** ve **طَراءً** ve **طَراءَةً** ve **طَراةً** ( **حَصاةٍ** gibi), o hâlde o **طَرِيٌّ**’dir. Ve **طَرَّاهُ**: onu **طَرِيَّاً** yaptı; **ثعلب** inşad etti:
  **قُلْت لطاهِينا المُطَرِّي للْعَمَلْ:**
  **عَجِّلْ لَنا هذا وأَلْحِقْنا بِذَا الـْ**
  (* «بذا الـ بالشحم» sözü: asıllarda, **الشحم**’da **الباء**’nın iadesiyle böyle.)
  **بالشَّحْم إِنَّا قَدْ أَجِمْناهُ بَجَلْ**
  Ve hemzede daha önce geçti.
  Ve **أَطْرَى** adamı: ona güzel övgüde bulundu. Ve **أَطْرَى** falan, falanı; onda olmayan şeyle onu övdüğü zaman; ve ondan, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadisi: “Beni, Hristiyanların Mesih’i **أَطْرَتِ** ettiği gibi **تُطْرُوني** etmeyin; çünkü ben ancak bir kulum; fakat ‘Allah’ın kulu ve elçisi’ deyin”; bu, onların onu onda olmayan şeyle övmeleri sebebiyledir; “o üçün üçüncüsüdür” ve “o Allah’ın oğludur” ve onların şirk ve küfründen buna benzer şeyler dediler. Ve **أَطْرَى**: övgüde arttı. Ve **الإطراءُ**: övgüde haddi aşmak ve onda yalan söylemektir.
  Ve denir: falan, kendi nefsinde **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır. Ve **الطَّرِيُّ**: yabancıdır.
  Ve **طَرَى** geldiği zaman; ve **طَرَى** gittiği zaman; ve **طَرَى** yenilendiği zaman; ve **طَرِيَ يَطْرَى** yöneldiği zaman,
  (* «وطري يطرى إذا أقبل» sözü: **القاموس**’ta **رضي** gibi ضبط etti; **التكملة** ve **التهذيب**’de **رمى** gibi.)
  ve **طَرِيَ يَطْرَي** geçtiği zaman. **أَبو عمرو**: denir: adam **طارِيٌّ** ve **طُورانيٌّ** ve **طُورِيٌّ** ve **طُخْرورٌ** ve **طُمْرورٌ**; yani yabancı. Ve yabancılara **الطُّرَّاءُ** denir; onlar uzak bir yerden gelenlerdir. Ve denir: her şey için bir **أُطْرُوانِيَّةٌ** vardır; yani gençliği.
  Ve **طَرَّى** güzel kokuyu: onu karışımlarla açtı ve arıttı; aynı şekilde **طَرَّى** yemeği. Ve **المُطَرَّاةُ**: bir tür güzel koku; **أَبو منصور** dedi: **الأَلُوَّة**’ye **مُطَرَّاةٌ** denir; eğer **طُرِّيَتْ** bir güzel koku ile yahut amber ile yahut başkası ile; ve **طرَّيْتُ** elbiseyi **تَطْرِيَةً**. **أَبو زيد**: **أطْرَيْتُ** balı **إِطْراءً**; onu bağladım ve koyulaştırdım; ikisi birdir. Ve **غِسْلَة مُطَرَّاةٌ**: yani baharatlarla terbiye edilmiş; onunla baş yahut el yıkanır; aynı şekilde **العُودُ المُطَرَّى**: ondan terbiye edilmiş; **المُطيَّرِ** gibidir; onunla tütsülenilir. **ابن عمر** hadîsinde: onun **بالألُوَّةِ** ile tütsülendiği: o **العُودُ**’dur
  (* sözü: o **العُودُ**; yani onunla tütsülenilen **العُودُ**. Bu hadisin rivayeti **النهاية**’de: onun **بالألُوَّةِ** ile, **غيرَ مُطَرَّاة** olarak tütsülendiği.)
  Ve **المُطَرَّاةُ**: üzerine amber, misk, kâfur gibi başka güzel koku renkleri yapılan şeydir. Ve **الإِطْرِيَةُ** (hemzenin kesresiyle), **الهِبْرِيَةِ** gibi: bir tür yemektir; ve Farsça **لاخْشَهْ** denir. **شمر** dedi: **الإِطْرِيَةُ**; **النَّشاسْتَجْ المُتَلَبِّقة** gibi yapılan bir şeydir; ve **الليث** dedi: o, Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: ve bazıları hemzeyi kesreler, şöyle der: **إِطْرِيَة**; **زِبْنِيةٍ** vezninde. **أَبو منصور** dedi: onu kesrelemek doğru olandır; onu فتح etmek onların yanında lahn’dır. **ابن سيده** dedi: onun elif’i vavdır; biz buna, **ط ر و**’nun bulunması ve **ط ر ي**’nin bulunmaması sebebiyle hükmettik. Dedi: kesrenin çevirdiği şeye iltifat edilmez; çünkü bu hüccet değildir.
  Ve **اطْرَوْرَى** adam: tıka basa yedi ve karnı şişti. **أَبو عمرو**: adamın karnı şiştiğinde **اطْرَوْرَى** **اطْرِيراءً** denir. **شمر** dedi: **اطْرَوْرَى** ( **الطاء** ile), ne olduğunu bilmiyorum; dedi: benim yanımda o **الظاء** iledir. **أَبو منصور** dedi: **أَبو العباس**’ın, **ابن الأَعرابي**’den rivayet ettiğine göre o dedi ki: adamın karnı, yumuşaklıktan kendini tutamadığı zaman **ظَرِيَ** olur. **أَبو منصور** dedi: doğru olan **اظْرَوْرَى**’dır; **الظاء** ile; **شمر**’in dediği gibi.
  Ve **الطِّريَّانُ**: tabaktır. Ve **ابن سيده** dedi: **الطِّرِيَّان**: üzerinde yenilen şeydir. Dedi: Yakub’un kitabının bazı nüshalarında **الراء** hafifletilmiş, **الياء** şeddeli; **فِعِلاَّن** üzere; **الفِرِ كَّانِ** ve **العِرِفَّانِ** gibi; ve ondan **الجِيلِيَّة** nüshalarda **الطِّرِّيَانُ** vâki oldu; **الراء** şeddeli, **الياء** hafif. Ve **أَبي أُمامة**’den hadiste: “Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun), ayakları üzerinde oturarak bir **طِرِّيانٍ** üzerinde kurutulmuş et yerken...” **شمر** dedi: **الفراء** dedi: o, insanların **الطِّرْيَانَ** diye isimlendirdiği **الطِّرِّيَانُ**’dır. **ابن السكيت** dedi: o, üzerinde yenilen **الطِّرِيَّانُ**’dır; onu, **الباريِّ** ve **البَخاتيِّ** ve **السَّراريِّ** gibi, **الياء**’nın şeddelendiği harfler içinde getirdi.

**مقاييس اللغة:**
(**طري**) **الطاء** ve **الراء** ve illetli harf, köklü sahih bir asıldır; tazelik ve yenilik üzerine delâlet eder. O hâlde **الطَّرِيّ**: taze şeydir; ve masdarı **الطَّرَاوة** ve **الطَّراءة**’dir. Ondandır: **أَطْرَيْتُ** falanı; bu, onu, onda bulunanın en güzeliyle övdüğün zamandır.
Eğer hemzelenirse, “**طرَأَ** falan” denir; ortaya çıktığı zaman. Bunu, ibdâl babından sayıyorum; aslolan ancak **دَرَأ**’dır; ve zikredilmiştir.

**القاموس المحيط:**
Ve **الطَّرِيُّ**: taze. **طَرُوَ** ve **طَرِيَ**: **طَرَاوَةً** ve **طَرَاءَةً** ve **طَرَاءً** ve **طَراةً**.
Ve **طَرَّاهُ تَطْرِيةً**: onu **طَرِيًّا** yaptı; ve **الطِّيبَ**: onu karışımlarla açtı, ve onu karıştırdı; aynı şekilde **الطَّعامُ**. Ve **أطْراهُ**: ona güzel övgüde bulundu. Ve **الإِطْرِيَةُ** (kesre ile): undan iplikler gibi bir yemek. Ve **اطْرَوْرَى**: tıka basa yedi; ve karnı şişti.
Ve **أُطْرُوانُ الشَّبابِ** (ضم ile): onun evveli ve coşkunluğu.
- **ي طَرِيَ**; **كَرَضِيَ**: yöneldi; yahut geçti. Ve **الطَّرِيَةُ** ة: Yemen’dedir.

**تاج العروس:**
(**والطرى**) **كغنى** (**الغض**) yeni; ve bununla, Yüce Allah’ın sözü “**تأكلون لحما طريا**” tefsir edildi. Ve et **طرو** oldu, **ككرم**; ve **طرى** oldu, **كعلم**; **طراوة** ve **طراءة** (bu, **ابن الاعرابي**’dendir). Ve **وطرا**: maksûr; ve **وطراة**: **كحصاة**. **الجوهرى** iki bâbı, üçüncüsü hariç masdarlarla birlikte, **قطرب**’dan zikretti. Ve **وطراه تطرية جعله طريا**: onu taze yaptı. **الراجز** dedi:
**قلت لطاهينا المطرى للعمل * عجل لنا هذا فألحقنا بذل * بالشحم انا قد أجمناه بجل**
Ve **وطرى** (**الطيب**) **تطرية**: onu karışımlarla açtı ve karıştırdı; aynı şekilde (**الطعام**) onu karıştırdığı zaman. Ve **الليث** dedi: **المطراة** bir tür güzel kokudur. **الازهرى** dedi: **الالوة**’ye **المطراة** denir; eğer o, bir güzel koku yahut amber yahut başkası ile **طريت** edildiyse.
Ve **وأطراه أحسن الثناء عليه**: **المحكم**’de böyledir. Ve **الراغب** dedi: **الا طراء**: zikrini yenileyen övgüdür. Ve **أبو عمرو** dedi: **أطراه**: ona övgüde arttı. Ve **الصحاح**’ta: **أطراه** onu övdü; ve bunun benzeri **للزبيدي** ve **ابن القطاع** içindir. Ve **ابن فارس** dedi: onu, onda bulunanın en güzeliyle övdü; ve bunun benzeri **الزمخشري**’dir. Ve **الازهرى** dedi: onu, onda olmayan şeyle övdü. Ve **الهروي** ve **ابن الاثير** dedi: **الاطراء**: övgüde haddi aşmak ve onda yalan söylemektir; ve bununla, hadîs tefsir edildi: “Beni, Hristiyanların Meryem oğlu Mesih’i **أطرت** ettiği gibi **لا تطرونى** etmeyin”; çünkü onlar onu onda olmayan şeyle övdüler; “üçün üçüncüsü” dediler ve “Allah’ın oğludur” dediler ve onların şirk ve küfründen buna benzer şeyler.
Ben derim: **الا طراء** hakkında ibareler ihtilaf etti: onlardan, yalnız övgüye delâlet eden vardır; ve onlardan, mübalağaya delâlet eden vardır; ve onlardan, onda haddi aşmaya delâlet eden vardır. **الهروي** dedi: çoğunluk, son yüze meyletti.
Ve **والاطرية بالكسر**: **الجوهرى** dedi: **الهبرية** misali; ve **الليث**’ten فتح da rivayet edildi; ve **الزمخشري** ona tâbi oldu. **الازهرى** dedi: فتح lahn’dır. (**طعام كالخيوط**) (undan) yapılır. Ve **شمر** dedi: **النشاستج المتلبقة**’dan yapılan bir şeydir. Ve **الليث** dedi: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve **الجوهرى** dedi: bir tür yemektir; ve Farsça **لا خشه** denir. Ben derim: musannifin tefsiri, onun Mısır’da **غزل البنات** diye isimlendirilen şey olduğunu gerektirir; ve **شمر** ve **الليث**’in tefsiri, onun **الكنافة** diye isimlendirilen şey olduğunu gösterir; çünkü o, Şam ehlinin yaptığı ve **النشاستج**’dan ustaca yaptığı şeydir; bunu bil.
Ve (**واطرورى**) adam **اطريراء**: tıka basa yedi; çok yemekten. Ve (karnı şişti). Ve **الظاء**: onda bir lügattir; ileride geleceği üzere. Ve **الجوهرى** onu **الضاد** ile zikretti; ve **ابن القطاع** ona tâbi oldu; doğru olan, bizim zikrettiğimizdir.
Ve **وأطروان الشباب بالضم أوله وغلواؤه**: o, **العنفوان** gibidir; vezin ve mânâca.
Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: o, kendi nefsinde **مطري**’dir; yani mütekebbirdir. Ve bina **طرى** oldu; **تطرية**: onun çamuru; Mekke lügatidir; **الزمخشري** nakletti. Ve **والطرى كغنى الغريب**: yabancı. Ve **وطرا** gittiği zaman; ve **وطرا** yenilendiği zaman. Ve **أبو عمرو**: adam **طارى** (şeddeli) diye hikâye etti; yani yabancı. Ve denir: her şey için **أطروانية** (ضم ile) vardır; yani gençlik. Ve **وأطريت العسل**: onu bağladım ve koyulaştırdım; **أبى زيد**’den. Ve **وغسلة مطراة**: yani baharatlarla terbiye edilmiş; onunla baş yahut el yıkanır. Ve **والعود المطرى**: **المطير** gibidir; onunla tütsülenilir. Ve **والطريان**: iki kesre ile ve **الياء**’nın şeddiyle; üzerinde yenilen şeydir; o, **الخوان**’dır; **ابن السكيت**’ten. Onu, **الياء**’nın şeddelendiği bâbda getirdi; **البازي** ve **البخاتي** ve **السرارى** gibi. Ve **ابن الاعرابي** dedi: o tabaktır. Ve hadiste onun zikri geldi. Ve **الاساس**’ta: **الطريان** balık ve taze hurma ve üzerinde yenilen tabaktır. **الراء**’nın şeddiyle **صليان** gibi rivayet edildi; ve **الياء**’nın şeddiyle **عفتان** gibi rivayet edildi.
Ben derim: **الفراء** **الراء**’nın şeddini avam lügatine nisbet etti. Ve Endülüs nahivcilerinden **ابن الطراوة**. Ve **وطرا** (ضم ile): Nil üzerinde, Mısır yakınında bir köydür; ve yakınında Musa (aleyhisselâm) mescidi vardır; dağlarından beyaz taşlar kesilir; ve yakınında **المعصرة** diye bilinen başka bir köy vardır; ikisini de gördüm. **المنذرى** dedi: babamla birlikte **طرا**’ya girdim; ve ondan **أبو محمد عبد القوى بن عبيد بن محمد بن على الطرائى**; 633 yılında vefat etti.
(**ى طرى كرضى**) **الجوهرى** ve **ابن سيده** onu ihmal etti. Ve **الازهرى** **ابن الاعرابي**’den nakletti: **طرى يطرى**; (yöneldiği zaman yahut) (geçtiği ve gittiği zaman). Ve **والطرية** **كغنية**: Yemen’de bir yer. Ve **ابن سيده** **طر و**’da dedi: “Bu bâbda vavı görünmeyen şeye, **ط ر و**’nun bulunması ve **ط ر ى**’nin bulunmaması sebebiyle vav ile hükmettik; ve kesrenin çevirdiği şeye iltifat etmeyiz; çünkü o hüccet değildir.” Ben derim: öyleyse **طرى** ve **الطرية**’nin zikredilme yeri **ط ر**’dadır; **ط ر ى**’da değil; düşün.
