# طسأ (ط-س-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B3%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - س - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: طسء

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والطاء و و ا ي ء معهما
س ط و، س و ط، ط و س، و س ط، ط س ي، ط ي س، ط س أ مستعملات
سطو:
السَّطو: البَسْط على النّاس بقَهرِهم من فوق، يقال: سَطَوْتُ عليه وبه، قال الله عزّ وجلّ: "يكادون يسطون بالذّين يَتْلُون عليهم آياتِنا".
والسُّطو: شدّة البطش، وإنما سُمِّي الفَرَسُ ساطياً، لأنّه يَسْطُو على سائر الخَيْل، فيقومُ على رِجليه، ويَسْطُو بيديه.
والفَحْلُ يَسْطُو على طَروقته.
والسَّطْو: أن يَسْطُوَ الرّاعي فيُدْخِلَ يَدَهُ في رحِمِ النّاقِةِ، فيُخرِج ولدها مُقَطَّعاً، وربّما نشب الولدُ في بطنها، فيستخرج، ويفعل بالمرأة إذا خيِفَ عليها.
وسَطْوُ الخَيل إذا جرت، ألاّ تُبْقِىَ شيئاً، لا تُبالِ كَيْفَ وَقَعَتْ حوافرُها.
وربّما سطا الرّاعي على الرَّمَكَة إذا نزا عليها فَحْلٌ لئيمٌ، فيمسّ رَحِمَها بيده فيستخرج الوَثْر، وهو ماءُ الفَحْل، كي لا تحمل، قال رؤبة:
إنْ كُنْتَ من أمرِكَ في مَسماسِ
فاسطُ على أُمِّك سَطْوَ الماسِ
ويُقالُ: اتّقِ سَطْوتَهُ، أيْ أخذَته.
سوط:
السَّوْط: معروف. والسَّوْط: خَلْطُتك الشّيءَ بالشّيء، قال: مَسُوطٌ لَحْمُها بدمي ولَحْمي.
والمِسْوَطُ: الذي يُساطُ به، والسَّوّاطُ وسَوّط أَمرَه تَسْويطاً، أي خلّط فيه، قال:
فَسُطْها ذميم الرأي غَيْرَ مُوَفَّقٍ		فلست على تَسويطها بمُعـانِ
والسُّوَيْطاء: مَرَقَةٌ كثيرةُ التَمْرِ والماء.
وسط:
الوَسْط، مُخَفَّفاً يكونُ مَوْضِعاً للشّيء، تقول: زيدٌ وَسْطَ الدّار، فإذا نصبت السّين صار اسماً لما بين طَرَفي كلِّ شيء.
ووَسَطَ فلانٌ جماعةً من النّاسِ، وهو يَسِطُهُمْ، إذا صار في وَسطهم.
وسُمِّي واسطُ الرَّحل واسِطاً، لأنّه وَسَطٌ بين الآخرةِ والقادمةِ، وجَمْعُه: أواسط وواسطة القِلادة: جَوْهَرةٌ تكون في وَسَط الكِرْسِ المَنْظُوم.
وفلانٌ وَسِيطُ الحَسَب في قَوْمه، وقد وَسُطَ وَساطة وسِطَةً ووسّطة توسيطا.
قال:
وَسَّطت من حنظلةَ الأُصْطُمّا
وفلانٌ وسيطُ الدّارِ، وامرأةٌ وسيطةٌ والواسط: النّبات، هُذَليّة. وواسط: كورة. والوَسَطُ من النّاس وكلّ شيءٍ: أَعْدَلَه، وأفضله، ليس بالغالي ولا المُقَصِّر.
طوس:
الطّاوُوس: طائرٌ حَسَنٌ، ويُقال للشَّيْء الحَسَن: إنّه لمُطَوَّسٌ، قال رؤبة.
أَزْمان ذات الغَبْغَبِ المُطَوَّسِ
طسي:
طسأ:
طَسِيَتْ نَفْسُه فهي طاسية، أي تغيّرت من أَكْل الدَّسَم فرأيته متكرّها، وقد يهمز.
والاسم: الطُّسْأَةُ وهذا الشَّيء أطسَأني.
طيس:
الطَّيْسُ: العَدَد الكثير، قال رؤبة.
عَدَدْتُ قومي كعَديد الطَّيْسِ
إذْ ذهب القَوْمُ الكِرامُ ليسي

##### Türkçe

باب **السين** ve **الطاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**س ط و**، **س و ط**، **ط و س**، **و س ط**، **ط س ي**، **ط ي س**، **ط س أ** kullanımdadırlar.

**سطو**:
**السَّطو**: İnsanlar üzerine, onları üstten kahrederek yayılmadır; “ona ve onunla **سَطَوْتُ**” denir. Aziz ve celil Allah dedi ki: “**يكادون يسطون بالذّين يَتْلُون عليهم آياتِنا**”.
**السُّطو**: Yakalamanın şiddetidir. Atın **ساطياً** diye adlandırılması ancak şundandır: çünkü o, diğer bütün atların üzerine saldırır; iki ayağı üzerinde doğrulur ve iki eliyle saldırır.
Erkek (damızlık) kendi dişisine saldırır.
**السَّطْو**: Çobanın saldırıp dişi devenin rahmine elini sokması, yavrusunu parçalanmış olarak çıkarmasıdır; bazen yavru karnında takılır da çıkarılır; kendisinden korkulursa kadın hakkında da yapılır.
Atların koştuğu zaman **سَطْوُ**’su: hiçbir şeyi bırakmamasıdır; nalları nasıl düştüğüne aldırmaz.
Bazen çoban, aşağılık bir aygır üzerine sıçradığında kısrağa saldırır; eliyle onun rahmine dokunur da **الوَثْر**’i çıkarır; o, aygırın suyudur; hamile kalmasın diye. Rü’be dedi ki:
إنْ كُنْتَ من أمرِكَ في مَسماسِ
فاسطُ على أُمِّك سَطْوَ الماسِ
Ve denir ki: “**اتّقِ سَطْوتَهُ**”, yani onu yakaladı.

**سوط**:
**السَّوْط**: Bilinendir. Ve **السَّوْط**: Senin bir şeyi bir şeyle karıştırmandır. Dedi ki: “مَسُوطٌ لَحْمُها بدمي ولَحْمي”.
**المِسْوَطُ**: Onunla karıştırılan şeydir. Ve **السَّوّاطُ**; ve “işini **سَوّط** onu **تَسْويطاً**” yani onda karıştırdı. Dedi ki:
فَسُطْها ذميم الرأي غَيْرَ مُوَفَّقٍ		فلست على تَسويطها بمُعـانِ
**السُّوَيْطاء**: Hurması ve suyu çok olan bir çorbadır.

**وسط**:
**الوَسْط** (hafifletilmiş olarak) bir şeyin yeri olur; “Zeyd evin **وَسْطَ**’ındadır” dersin. Sîn’i nasb edersen, her şeyin iki ucu arasındaki şeye isim olur.
“Falan bir topluluğu **وَسَطَ**” ve “o onları **يَسِطُهُمْ**”: onların ortasında olduysa.
Semerin **واسط**’ına **واسِطاً** denildi; çünkü o, arka ile ön arasında bir **وَسَط**’tır. Çoğulu: **أواسط**. Ve gerdanlığın **واسطة**’sı: dizilmiş kordonun ortasında bulunan bir cevherdir.
Ve falan, kavminde soyca **وَسِيطُ**’tur; **وَسُطَ** bir **وَساطة** ve **سِطَةً** ve **وسّطة** bir **توسيطا**.
Dedi ki:
وَسَّطت من حنظلةَ الأُصْطُمّا
Ve falan evin **وسيطُ**’udur; ve bir kadın **وسيطةٌ**. Ve **الواسط**: bitkidir; Hüzeylîce. Ve **واسط**: bir kûredir. Ve insanlardan ve her şeyden **الوَسَطُ**: onun en adili ve en faziletlisidir; ne aşırı pahalıdır ne de eksik bırakan.

**طوس**:
**الطّاوُوس**: güzel bir kuştur. Ve güzel şeye “o mutlaka **لَمُطَوَّسٌ**’dur” denir. Rü’be dedi ki:
أَزْمان ذات الغَبْغَبِ المُطَوَّسِ

**طسي**:

**طسأ**:
“**طَسِيَتْ** nefsi” — o halde o **طاسية**’dir: yani yağlı yemekten değişti; onu tiksinir görürsün. Hemzelenebilir.
İsim: **الطُّسْأَةُ**. “Bu şey beni **أطسَأني**.”

**طيس**:
**الطَّيْسُ**: çok sayı(lar)dır. Rü’be dedi ki:
عَدَدْتُ قومي كعَديد الطَّيْسِ
إذْ ذهب القَوْمُ الكِرامُ ليسي

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: طَسِئْتُ أطْسَأُ طَسْأ، إذا اتَّخَمْتُ عن الدَّسَم. يقال طَسِئَتْ نفسي فهي طاسِئَةٌ.

##### Türkçe

Ebû Zeyd: **طَسِئْتُ** **أطْسَأُ** **طَسْأ**; eğer yağlılıktan dolayı tıka basa doyduysam. Denilir: **طَسِئَتْ نفسي**; o hâlde o **طاسِئَةٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ط ( و ا ي ء )
سطا ، سوط ، طوس ، طسأ ، وسط ، وطس ، طيس : ( مستعملة ) .
سوط : يقال : ساطَ دابّتَه : إذا ضرَبَه بالسَّوط يَسُوطُه .
وقال الشاعر يصف فرساً :
فصوَّبْتُه كأنّه صَوْبُ غَيْبَةٍ
على الأَمْعَزِ الضّاحي إذا سيطَ أَحْضَرَا
قاله الشماخ يصف فرسه . وصوَّبْتُه : أي حملتُه على الحُضْر في صَبَبٍ من الأرض . والصَّوْب : المَطَر .
والغبية الدفعة منه .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( الْفَسَادَ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ ) ( الفجر : 13 ) ، هذه كلمةٌ تقولُها العرب لكلّ نوع من العذاب تُدخِل فيه السَّوْطَ ، جَرَى به الكلامُ والمَثَل ، ونرَى أن السَّوط من عَذابهم الذي يعذّبون به ؛ فَجَرى لكلّ عَذاب إذا كان فيه عندَهم غايةُ العذاب .
وقال اللّيث وغيرُه : السَّوْطُ : خَلْطُ الشيء بعضُه ببعض . والمِسْوَط الّذي يُسَاطُ به ، وإذا خَلَّطَ إنسانٌ في أمره قيل : سَوَّطَ أَمْرَه تَسْويطاً ؛ وأَنشَد :
فُسْطها ذَمِيمَ الرّأي غيرَ موفَّقٍ
فلستَ عَلَى تسويطِها بِمُعَانِ
وقال غيرُه : سُمِّيَ السَّوْطُ سَوْطاً لأنّه إذا سِيطَ به إنسانٌ أو دابَّةٌ خُلِطَ الدَّمُ باللّحم . وسَاطَه ، أي : خَلَطه .
الحرَّاني عن ابن السكّيت : يقال : أموالُهم سَوِيطةٌ بينَهم ، أي : مختلِطَة .
وقال الليث : السُّوَيْطاءُ : مَرَقةٌ كثير ماؤُها وتمْرُها .
سطا : قال ابن شُمَيل : الأيدِي السَّواطِي ، التي تَتناوَلُ الشيء . وأنشَد :
تَلَذُّ بِأَخْذِها الأيْدِي السَّواطِي
وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ ءَايَاتُنَا (
 ( الحج : 72 ) ، يعني مُشْرِكي أهل مكّة ، كانوا إذا سَمِعوا الرجلَ من المسلمين يتلو القرآنَ كادُوا يَبْطشون به ، ونحو ذلك قال أبو زيد .
وقال ابن شُمَيل : فلانٌ يَسْطو عَلَى فلان ، أي : يَتَطاول عليه . وأميرٌ ذو سَطْوَة : ذو شَتْم وظُلْم وضَرْب .
أبو عبيد عن الأصمعي : السَّاطي من الخَيل : البَعيد الشَّحْوَةِ وهي الخَطْوة ، وقد سَطَا يَسْطو سَطْواً ، وقال رؤبة :
غَمْرَ اليَدَيْنِ بِالجِراءِ سَاطِي
وقال اللّيث : السَّطْوُ : شِدَّة البَطْش ، وإنما سُمّي الفرسُ ساطياً لأنّه يسطو عَلَى سائر الخيل ، ويقومُ عَلَى رِجْليه ويَسْطو بيديه . قال : والفَحْلُ يَسْطو عَلَى طَروقَتِه .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : السَّطْوُ : أن يُدخِل الرجلُ اليَدَ في الرَّحِم فيَسْتَخْرِجَ الوَلَد . والمَسْطُ : أن يُدخِل اليدَ في الرّحم فيستخرِجَ الوَثْرَ ، وهو ماءُ الفَحْل ، وقال رؤبة :
إنْ كنتَ من أَمْرِكَ في مَسْماسِ
فاسْط عَلَى أُمِّكَ سَطْوَ الماسِي
قال اللّيث وقد يُسْطَى عَلَى المرأة إذا نَشَبَ ولدُها في بطنِهَا ميِّتاً فيُسْتخرَج منها .
ورُوِي عن بعض الفُقَهاء أنّه قال : لا بأسَ بأَن يَسْطُوَ الرجلُ على المرأة إذا خِيفَ عليها ، ولم تُوجَد امرأةٌ تتولّى ذلك . ويقال : اتّقِ سَطْوَتَه ، أي : أَخْذَتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ساطَى فلانٌ فلاناً : إذا شَدَّدَ عليه . وساطاه : إذا رَفَقَ به .
وقال أبو سعيد : سَطَأَ الرجلُ المرأة وشَطَأَها : إذا وَطِئَها ، رواه أبو تراب عنه .
ابن الأعرابي : سَطَا عَلَى الحامل وساطَ ، مَقْلُوبٌ : إذا أَخْرَجَ وَلَدَها .
طوس : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطَّوْسُ : القَمَر ، والطُّوْس : دَواءُ الْمَشِيِّ .
وقال اللّيث : يقال للشَّيءِ الحَسَن : إنّهُ لَمُطَوَّس ، وقال رؤبة :
أَزْمانَ ذاتِ الغَبْغَب المُطَوَّسِ
قال : والطّاوُوس : طائرٌ حَسَن ، ووَجْهٌ مُطَوَّسٌ حَسَن ، وقال أبو صَخْر الهُذَلِيّ :
إذْ تَسْتَبِي قَلْبِي بذِي عُذَرٍ
ضَافٍ يَمُجُّ المِسْكَ كالْكَرْمِ
ومُطَوَّسٍ سَهْلٍ مدامعه
لا شاحبٍ عارٍ ولا جَهْمِ
وقال المؤرِّج : الطَّاؤُوسُ في كلام أهلِ الشام : الجميلُ من الرّجال ، وأنشَد :
فلو كنتَ طاؤُوساً لكنتَ مُمَلَّكاً
رُعَيْنُ ولكنْ أنتَ لأْمٌ هَبَنْقَعُ
قال : والَّلأْم : اللئيم . ورُعَين اسم رجُل .
قال : والطاءُوس : الأرضُ المخضرَّة التي عليها كلُّ ضَرْب من الوَرْد أيامَ الربيع .
وقال أبو عمرو : طاسَ يَطوسُ طَوْساً : إذا حَسُن وَجْهُه ونَضَر بعد عِلّة ، وهو مأخوذ
من الطَّوْس وهو القَمَر . وطاس الشيءُ يَطِيس طَيْساً : إذا كَثُر .
أبو تراب عن الأشجعي : يقال : ما أَدْرِي أينَ طَمَسَ وأين طَوَّس ، أي : أين ذَهَب .
وسط : قال الله جل وعز : ( وَكَذَالِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ) ( البقرة : 143 ) .
قال أبو إسحاق في قوله : ( أُمَّةً وَسَطًا ( قولان ، قال بعضهم : وَسَطاً عَدْلاً . وقال بعضهم : خياراً ، واللفظان مختلفان والمعنى واحد ، لأن العَدْل خيْر ، والخيْر عدل .
وقيل في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان من أوْسَط قومه ، أي : من خِيارهم . والعرَب تَصِف الفاضلَ النَّسَبِ بأنه من أَوْسط قومه ، وهذا يَعرِف حقيقتَه أهلُ اللغة ، لأن العرَب تَستعمل التَّمثيل كثيراً ، فتُمثِّل القبيلةَ بالوادي ، والقاع ، وما أشبهَه ، فخيْرُ الوادي وَسَطُه ، فيقال : هذا من وَسط قومِه ، ومن وَسط الوادي ، وسرَر الوادي ، وسَرارَتِه ، وسِرّه ، ومعناه كلُّه من خيرِ مكان فيه ، فكذلك النبي ( صلى الله عليه وسلم ) من خير مكانٍ في نَسَب العرب ، وكذلك جُعِلتْ أُمّتُه أمّةً وَسَطاً ، أي : خِياراً .
وقال أحمد بن يحيى : الفَرْق بين الوَسْط والوَسَط : أن ما كان يَبِينُ جُزء من جزء فهو وَسْط ، مِثل الحَلْقة من الناس ، والسُّبْحة والعِقْد .
قال : وما كان مُصْمَتاً لا يَبين جزءٌ من جزء فهو وَسَط ، مثل وَسَط الدار والراحةِ والبُقعة وقد جاء في ( وَسط ) التسكين .
وقال الليث : الوَسْط مخفّفاً يكون موضعاً للشيء ، كقولك : زيدٌ وَسْط الدار . وإذا نصبتَ السينَ صار اسماً لما بين طَرَفَيْ كلِّ شيء .
وقال المبرِّد : تقول : وَسَط رأسِك دُهْنٌ يا فَتَى ، لأنك أخبرتَ أنه استقرّ في ذلك الموضع فأَسْكنْت السين ونصبْت لأنه ظرف . وتقول : وَسَط رأْسِك صُلْب لأنه اسمٌ غيرُ ظَرْف .
وتقول : ضربتُ وَسَطه لأنه المفعول به بعينه ، وتقول : حَفَرْت وسَط الدار بئراً : إذا جعلتَ الوَسَط كلَّه بئراً ، كقولك : خرّبت وَسَطُ الدار ، وكلُّ ما كان معه حرْفُ خَفْض فقد خرج عن معنى الظرف وصار اسماً ، كقولك : سِرْتُ من وَسَط الدار ، لأن الضمير ل ( من ) وتقول : قمتُ في وَسَط الدار ، كما تقول في حاجةِ زَيد ، فتحرِّك السين من وسَط ، لأنه ههنا ليس بظرف .
سَلَمة عن الفرّاء : أوسَطْتُ القومَ ووَسَطْتهم ، وتوسْطتهم بمعنى واحد إذا دخلت وَسطَهم .
قال الله تعالى : ( ( نَقْعاً فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً ) ( العاديات : 5 ) .
وقال الليث : يقال : وَسَط فلانٌ جماعةً من الناس وهو يَسِطهم : إذا صار وَسْطَهم . قال : وإنما سُمِّي واسطُ الرَّحْل
واسطاً لأنه وَسَطٌ بين الآخرَة والقادِمة ، وكذلك واسطة القِلادة ، وهي الجوهرة التي تكون في وَسَط الكِرْس المنظوم .
قلتُ : أخطأ الليث في تفسير واسِطِ الرَّحْل ولم يُثْبته ، وإنما يَعرف هذا مَن شاهد العرَب ومارس شَدَّ الرِّحال على الرَّواحل ، فأما من يفسِّر كلامَ العرَب على قِياساتِ خواطرِ الوهْم فإن خطأَه يكثُر .
قلتُ : وللرَّحْل شَرْخان : وهما طَرَفاه مِثل قَرَبوس السَّرْج ، فالطَّرَف الذي يلي ذَنَب البعيرِ آخرَةُ الرَّحْل ومُؤخرته ، والطرفُ الذي يلي رأس البعيرِ واسِطُ الرَّحْل بلا هاء ، ولم يُسمَّ واسطاً لأنه وَسَطٌ بين الآخرة والقادمة كما قال الليث ، ولا قادمةَ للرَّحْل بَتَّةً ، إنما القادمة الواحدةُ من قَوادِم الريش ، ويَضرَع الناقة قادِمان وآخِران بغير هاء ، وكلامُ العرَب يُدَوَّن في الصُّحف من حيث يصحّ ، إما أن يؤخذ عن إمامٍ ثقةٍ عرَفَ كلام العرب وشاهَدهم ، أو يُتلقَّى عن مُؤَدَ ثقة يَروِي عن الثِّقات المقبولين ، فأما عباراتُ من لا معرفة له ولا مُشاهَدة فإنه يفسِد الكلامَ ويُزيله عن صيغته .
وقال ابن شميل في باب الرِّحال : وفي الرَّحْل واسطه وآخرته ومَوْرِكُه ، فواسطُه مقدَّمُه الطويل الذي يلِي صدرَ الراكب ، وأما آخرَته فمؤْخِرتُه وهي خشبتُه العريضة الطويلة الّتي تُحاذِي برأسِ الراكب .
قال : والآخِرة والوَاسطُ : الشَّرْخان ، يقال : رَكِب بين شَرْخَيْ رَحْلِه .
قلتُ : فهذا الّذي وصَفَه النَّضْر صحيحٌ كلُّه لا شك فيه ، وأما واسِطةُ القِلادة : فهي الجوهرة الفاخرة الّتي تُجعَل في وَسَطها .
وقال اللّيث : فلانٌ وَسِيطُ الدّار والحَسَب في قومِه ، وقد وَسُط وَساطَةً وسِطَة ووسَّطه توسيطاً .
وأَنشدَ :
وسّطْتُ من حَنْظلةَ الأُصْطُمّا
طيس : قال اللّيث : الطَّيْس : العَدَد الكثير .
وقال رؤبة :
عَدَدْتُ قومِي كعَدِيد الطَّيْسِ
إذْ ذَهَبَ القومُ الكِرامُ لَيْسيِ
أراد : بقوله ليسي ، أي : غَيْرِي . قال : واختلفوا في تفسير الطَّيْس ، فقال بعضهم : كلُّ من على ظهرِ الأرضِ من الأنام فهوَ من الطَّيْس . وقال بعضٌ : بل كلُّ خَلْق كثير النَّسْل ، نحو : النَّمل والذُّباب والهَوام .
وقال أبو عَمْرو : طاسَ يَطيسُ طَيْساً : إذا كَثُر . وحِنْطة طَيْسٌ كثيرة .
طسأ : أبو عُبيد عن الأصمعيّ : إذا غَلَب الدَّسَم على قَلْب الآكل فاتَّخَم قيل : طَسِىءَ يَطْسَأ طَسْاً وطَنِخَ يطنخ طَنْخاً .
وقال اللّيث : يقال : طَسِئتْ نفسُه فهي طاسئةٌ : إذا تغيّرتْ من أَكْل الدَّسَم فرأيته متكرِّهاً لذلك ، يُهمَز ولا يُهمَزُ .
وقال أبو زيد : طَسِئْتُ طسْئاً : إذا اتخَمْتَ عن دَسَم .
وطس : أبو عبيد : الوَطيسُ : شيءٌ مِثْل التَّنُّور يُختَبز فيه ؛ يُشبَّه حَرُّ الحَرْب به .
وقال الأصمعيّ : الوَطِيس : حجارةٌ مدَوَّرة ، فإذا حَمِيتْ لم يمكن أحداً الوطْءُ عليها ، يُضرَب مَثلاً للأمْر إذا اشتَدّ ، فيقَال : حَمِي الوَطِيس .
وقال اليماميّ : يقال : طِسِ الشيءَ ، أي : أَحْمِ الحجارةَ وضَعْها عليه .
وقال أبو سعيد : الوَطِيس : الضِّراب في الحرب ، ومنه قولُ عليّ عليه السلام : الآن حَمِيَ الوَطيس : أي : حَمِيَ الضِّراب وجَدّتِ الحَرْب ، قال : وقولُ النّاس : الوَطيس : التّنّورُ ، باطل .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي في قولهم : ( حمي الوطيس ) هو الوطء الذي يطس الناس ، أي : يدقهم ويقتلهم . وأصل الوطس : الوطء من الخيل والإبل .
ويروى أن النبي صلى اللَّهُ عليه وآله وسلم رفعت له يوم مُؤتة فرأى معترك القوم فقال : ( حمي الوطيس ) .
وقال أبو عُبيد : وطَسْتُ الشيءَ ووهَصْتهُ ووَقَصْتهُ : إذا كسرتَه .
وأنشد :
تَطِسُ الأَكامُ بذات خُفَ مِيثَمِ
وقال زيد بن كُثْوَة : الوَطِيس يحتفر في الأرض ويصَغَّر رأسُه ، ويُخرَق فيه خَرْقٌ للدخَّان ، ثم يُوقَد فيه حتى يَحمَى ، ثم يوضَع فيه اللَّحم ويُسَدّ ، ثم يُؤتَى من الغَدِ واللَّحمُ غابٌّ لم يَحترِق .
وروى ابن هانىء عن الأخفش نحوه .

##### Türkçe

س ط ( **و ا ي ء** )
**سطا** ، **سوط** ، **طوس** ، **طسأ** ، **وسط** ، **وطس** ، **طيس** : ( kullanımdadır ) .
**سوط** : denir ki: **ساطَ دابّتَه** : onu **السَّوط** ile dövdüğü zaman; onu döver: **يَسُوطُه** .
Şair bir atı vasfederek dedi:
فصوَّبْتُه كأنّه صَوْبُ غَيْبَةٍ
على الأَمْعَزِ الضّاحي إذا سيطَ أَحْضَرَا
Bunu, atını vasfederken eş-Şemmâh söylemiştir. Ve **صوَّبْتُه**: yani onu, yerin bir eğiminde, hızlı yürüyüşe (hadr’a) sevk ettim. Ve **الصَّوْب**: yağmurdur.
Ve **الغبية**: ondan (yağmurdan) bir defadır (bir sağanaktır).
Ve el-Ferrâ, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında: ( **الْفَسَادَ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ** ) (el-Fecr: 13), dedi ki: Bu, Arapların, içine **السَّوْط**’u dâhil ettikleri her tür azap için söyledikleri bir kelimedir; söz ve mesel bununla yürümüştür; ve biz, **السَّوط**’un onların, onunla azap ettikleri azaplarından olduğunu görüyoruz; böylece, onların yanında azabın nihayeti bulunduğu zaman, her azap için (bu ifade) yürümüştür.
Ve el-Leys ve başkası dedi: **السَّوْطُ**: bir şeyin bir kısmını bir kısmına karıştırmaktır. Ve **المِسْوَط**: onunla **يُسَاطُ** edilen (karıştırılan) şeydir. Ve bir insan işinde karıştırırsa denir ki: **سَوَّطَ أَمْرَه تَسْويطاً**; ve (şu beyti) okudu:
فُسْطها ذَمِيمَ الرّأي غيرَ موفَّقٍ
فلستَ عَلَى تسويطِها بِمُعَانِ
Ve başkası dedi: **السَّوْط**’a **سَوْط** adı verilmiştir; çünkü onunla bir insana yahut bir binek hayvana **سِيطَ** edildiği (vurulduğu) zaman kan etle karışır. Ve **سَاطَه**: yani onu karıştırdı.
El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: **أموالُهم سَوِيطةٌ بينَهم**; yani: karışıktır.
Ve el-Leys dedi: **السُّوَيْطاءُ**: suyu ve hurması çok olan bir çorbadır.
**سطا** : İbn Şümeyl dedi: **الأيدِي السَّواطِي**: bir şeyi alan (uzanan) ellerdir. Ve (şu beyti) okudu:
تَلَذُّ بِأَخْذِها الأيْدِي السَّواطِي
Ve el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ ءَايَاتُنَا** ) (el-Hacc: 72), dedi ki: Mekke ehlinin müşriklerini kastediyor; Müslümanlardan bir adamın Kur’an okuduğunu işittikleri zaman neredeyse ona saldıracaklardı; buna benzerini Ebû Zeyd söyledi.
Ve İbn Şümeyl dedi: **فلانٌ يَسْطو عَلَى فلان**; yani: ona karşı uzanır (üstüne gider). Ve **أميرٌ ذو سَطْوَة**: sövme, zulüm ve vurma sahibi.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: atlardan **السَّاطي**: **الشَّحْوَة**’si (o da adım/hamle olan) uzak olandır; ve **سَطَا يَسْطو سَطْواً** olmuştur. Ve Ru’be dedi:
غَمْرَ اليَدَيْنِ بِالجِراءِ سَاطِي
Ve el-Leys dedi: **السَّطْوُ**: yakalamanın (batşın) şiddetidir. Atın **ساطياً** diye adlandırılması ancak, diğer atların üzerine saldırdığı, iki ayağı üzerinde doğrulduğu ve iki eliyle saldırdığı içindir. Dedi ki: ve aygır, dişisine (**طَروقَتِه**) saldırır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَّطْوُ**: adamın elini rahme sokup çocuğu çıkarmasıdır. Ve **المَسْطُ**: elini rahme sokup **الوَثْر**’ü çıkarmasıdır; o, aygırın suyudur. Ve Ru’be dedi:
إنْ كنتَ من أَمْرِكَ في مَسْماسِ
فاسْط عَلَى أُمِّكَ سَطْوَ الماسِي
El-Leys dedi: Kadının çocuğu karnında ölü olarak takılıp kaldığı zaman, ondan çıkarılması için kadına **يُسْطَى** edilir.
Bazı fakihlerden rivayet olundu ki şöyle dedi: Kadına zarar gelmesinden korkulursa ve bunu üstlenecek bir kadın bulunmazsa, erkeğin kadına **يَسْطُوَ** etmesinde bir sakınca yoktur. Ve denir ki: **اتّقِ سَطْوَتَه**; yani: onun yakalamasını.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **ساطَى فلانٌ فلاناً**: ona şiddet gösterdiği zaman. Ve **ساطاه**: ona yumuşak davrandığı zaman.
Ebû Saîd dedi: **سَطَأَ** adam kadını ve **شَطَأَها**: ona cinsel ilişkiyle yaklaştığı zaman; Ebû Turâb bunu ondan rivayet etti.
İbnü’l-A’râbî: **سَطَا عَلَى الحامل** ve **ساطَ**; ters çevrilmiş (lafız)tır: çocuğunu çıkardığı zaman.
**طوس** : Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **الطَّوْسُ**: aydır; ve **الطُّوْس**: yürüme ilacıdır.
Ve el-Leys dedi: güzel şeye denir ki: o mutlaka **لَمُطَوَّس**’tur. Ve Ru’be dedi:
أَزْمانَ ذاتِ الغَبْغَب المُطَوَّسِ
Dedi ki: ve **الطّاوُوس**: güzel bir kuştur. Ve **وَجْهٌ مُطَوَّسٌ**: güzel (yüz). Ve Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
إذْ تَسْتَبِي قَلْبِي بذِي عُذَرٍ
ضَافٍ يَمُجُّ المِسْكَ كالْكَرْمِ
ومُطَوَّسٍ سَهْلٍ مدامعه
لا شاحبٍ عارٍ ولا جَهْمِ
Ve el-Muerric dedi: Şam ehlinin sözünde **الطَّاؤُوسُ**: erkeklerden güzel olandır. Ve (şu beyti) okudu:
فلو كنتَ طاؤُوساً لكنتَ مُمَلَّكاً
رُعَيْنُ ولكنْ أنتَ لأْمٌ هَبَنْقَعُ
Dedi ki: ve **الَّلأْم**: alçak (lâim)dir. Ve **رُعَين** bir adam adıdır.
Dedi ki: ve **الطاءُوس**: bahar günlerinde üzerinde her çeşit gül bulunan yemyeşil topraktır.
Ebû Amr dedi: **طاسَ يَطوسُ طَوْساً**: yüzü güzelleştiği ve bir hastalıktan sonra tazelendiği zaman; bu, ay olan **الطَّوْس**’tan alınmıştır. Ve **طاس الشيءُ يَطِيس طَيْساً**: çoğaldığı zaman.
Ebû Turâb, el-Eşcaî’den: denir ki: **ما أَدْرِي أينَ طَمَسَ وأين طَوَّس**; yani: nereye gitti.
**وسط** : Allah aziz ve celil dedi: ( **وَكَذَالِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا** ) (el-Bakara: 143).
Ebû İshâk, ( **أُمَّةً وَسَطًا** ) sözü hakkında dedi: iki söz (görüş) vardır. Bazıları dedi ki: **وَسَطاً**: adildir. Bazıları dedi ki: hayırlıdır (seçkindir). İki lafız farklıdır, mana birdir; çünkü adil hayırdır, hayır da adildir.
Ve Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında denildi ki: kavminin **أوْسَط**’ından idi; yani: onların seçkinlerindendi. Araplar, soyu faziletli olanı, kavminin **أَوْسط**’ından diye niteler; bunun hakikatini dil ehli bilir; çünkü Araplar temsili çok kullanır; kabileyi vadiyle, düzlükle ve benzeriyle temsil eder; vadinin hayırlısı **وَسَطُه**’dur. Böylece denir: bu, kavminin **وَسط**’ındandır; ve vadinin **وَسط**’ındandır; ve vadinin **سرَر**’indendir, ve **سَرارَتِه**’sindendir, ve **سِرّه**’indendir; bunun manası, onun içindeki yerin hayırlısındandır; işte Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) de Arap nesebinde hayırlı bir yerdendir. Ve ümmeti de **أمّةً وَسَطاً** kılındı; yani: seçkin.
Ahmed b. Yahyâ dedi: **الوَسْط** ile **الوَسَط** arasındaki fark: bir parçanın bir parçadan ayrıldığı şey **وَسْط**’tur; insanlar halkası gibi, tesbih ve gerdanlık gibi.
Dedi ki: katı olup bir parçası bir parçadan ayrılmayan şey **وَسَط**’tır; evin ortası, avuç içi ve yer parçası gibi. Ve ( **وَسط** ) hakkında sükûn (harfin sakinlenmesi) gelmiştir.
Ve el-Leys dedi: **الوَسْط** hafifletilmiş olarak, şeyin yeri olur; senin: Zeyd evin **وَسْط**’ındadır, sözün gibi. Sîn’i nasb edersen, her şeyin iki ucu arasındaki şeye isim olur.
Ve el-Müberred dedi: dersin ki: **وَسَط** başında yağ vardır ey delikanlı; çünkü onun o yerde yerleştiğini haber verdin; böylece sîn’i sakin kıldın ve (sîn’i) nasb ettin; çünkü o zarf (mekân zarfı)dır. Ve dersin ki: **وَسَط** başın serttir; çünkü o, zarf olmayan bir isimdir.
Ve dersin ki: onun **وَسَطه**’nu vurdum; çünkü o, bizzat mef’ûl bih’dir. Ve dersin ki: evin **وسَط**’ına bir kuyu kazdım: **الوَسَط**’ın tamamını kuyu yaptığın zaman; senin: evin **وَسَطُ**’u harap oldu, sözün gibi. Ve her ne ki onunla birlikte bir cer harfi bulunursa, zarf manasından çıkmış ve isim olmuştur; senin: evin **وَسَط**’ından yürüdüm, sözün gibi; çünkü zamir (bağlılık) **من**’adır. Ve dersin ki: evin **وَسَط**’ında durdum; Zeyd’in ihtiyacında (ifadesinde) dediğin gibi; böylece **وسَط**’taki sîn’i harekelendirirsin; çünkü burada zarf değildir.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **أوسَطْتُ القومَ** ve **وَسَطْتهم** ve **توسْطتهم** bir manadadır: onların ortasına girdiğin zaman.
Yüce Allah dedi: ( **نَقْعاً فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً** ) (el-Âdiyât: 5).
Ve el-Leys dedi: denir ki: **وَسَط فلانٌ جماعةً من الناس وهو يَسِطهم**: onların ortası olduğu zaman. Dedi ki: **واسطُ الرَّحْل** ancak, **الآخرة** ile **القادِمة** arasında bir **وَسَط** olduğu için **واسطاً** diye adlandırılmıştır; ve gerdanlığın **واسطة**’sı da böyledir; o, dizilmiş **الكِرْس**’un ortasında bulunan cevherdir.
Dedim: el-Leys, **واسِطِ الرَّحْل**’i tefsirde hata etti ve onu sabitlemedi. Bunu ancak, Arapları görmüş ve binekler üzerinde eyer bağlamayı uygulamış kimse bilir. Ama Arapların sözünü vehim düşüncelerinin kıyasları üzerine tefsir edenin hatası çok olur.
Dedim: **الرَّحْل**’in iki **شَرْخان**’ı vardır; ikisi de iki ucudur; eyerin **قَرَبوس**’u gibi. Devenin kuyruğuna yakın olan uç, **آخرَةُ الرَّحْل** ve onun arka kısmıdır; devenin başına yakın olan uç ise, **واسِطُ الرَّحْل**’dir, **هاء**sız. El-Leys’in dediği gibi, **الآخرة** ile **القادمة** arasında bir **وَسَط** olduğu için **واسطاً** diye adlandırılmamıştır; ve **قادمة** diye bir şey **للرَّحْل** için asla yoktur. **القادمة** ancak, tüylerin ön tüylerinden bir tanesidir. Ve deveye **قادِمان** ve **آخِران** denir, **هاء**sız. Arapların sözü, sahifelerde, sahih olduğu yerden kaydedilir: ya Arapların sözünü bilen ve onları görmüş güvenilir bir imamdan alınır; yahut güvenilir bir edâ sahibinden alınır ki kabul edilmiş güvenilirlerden rivayet eder. Ama bilgisi ve görmesi olmayanın ibareleri, sözü bozar ve onu kalıbından çıkarır.
İbn Şümeyl, eyerler babında dedi: **الرَّحْل**’de onun **واسطه**’ı, **آخرته**’si ve **مَوْرِكُه** vardır. Onun **واسطُه**’ı, binicinin göğsüne bitişik olan uzun ön kısmıdır. **آخرته** ise arka kısmıdır; o, binicinin baş hizasına gelen geniş uzun tahtasıdır.
Dedi ki: **الآخِرة** ve **الوَاسطُ**: iki **الشَّرْخان**’dır. Denir ki: eyerinin iki **شَرْخ**’ı arasında bindi.
Dedim: en-Nadr’ın vasfettiği bu şeyin hepsi doğrudur, onda şüphe yoktur. Ama gerdanlığın **واسِطة**’sı: onun ortasına konulan değerli cevherdir.
Ve el-Leys dedi: falan, kavminde soyca ve evde **وَسِيطُ**’tur; ve **وَسُط وَساطَةً** ve **سِطَة** (olmuştur); ve onu **وسَّطه توسيطاً** etti.
Ve (şu beyti) okudu:
وسّطْتُ من حَنْظلةَ الأُصْطُمّا
**طيس** : el-Leys dedi: **الطَّيْس**: çok sayıdır.
Ve Ru’be dedi:
عَدَدْتُ قومِي كعَدِيد الطَّيْسِ
إذْ ذَهَبَ القومُ الكِرامُ لَيْسيِ
İstedi ki: **ليسي** sözüyle, yani: benden başkası. Dedi ki: **الطَّيْس**’in tefsirinde ihtilaf ettiler. Bazıları dedi: yeryüzünün sırtında olan bütün canlılar **الطَّيْس**’tendir. Bazıları dedi: bilakis, nesli çok olan her yaratık; karınca, sinek ve haşerat gibi.
Ebû Amr dedi: **طاسَ يَطيسُ طَيْساً**: çoğaldığı zaman. Ve **حِنْطة طَيْسٌ**: çok (buğday).
**طسأ** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: yağ, yiyenin kalbine galip gelip de tıka basa doyarsa denir ki: **طَسِىءَ يَطْسَأ طَسْاً** ve **طَنِخَ يطنخ طَنْخاً**.
Ve el-Leys dedi: denir ki: **طَسِئتْ نفسُه فهي طاسئةٌ**: yağlı yemekten değiştiği zaman; böylece onu bundan tiksinir görürsün; hemzelenir de hemzelenmez de.
Ebû Zeyd dedi: **طَسِئْتُ طسْئاً**: yağdan dolayı tıka basa doyduğun zaman.
**وطس** : Ebû Ubeyd: **الوَطيسُ**: içinde ekmek pişirilen, tandır gibi bir şeydir; savaşın harareti ona benzetilir.
El-Asmaî dedi: **الوَطِيس**: yuvarlak taşlardır; ısındıkları zaman kimse onların üzerine basamaz; iş şiddetlendiği zaman ona mesel vurulur; denir ki: **حَمِي الوَطِيس**.
El-Yemâmî dedi: denir ki: **طِسِ الشيءَ**; yani: taşları ısıt ve onu onun üzerine koy.
Ebû Saîd dedi: **الوَطِيس**: savaşta vuruşmadır; ondan, Ali aleyhi’s-selâm’ın sözü: **الآن حَمِيَ الوَطيس**: yani: vuruşma kızıştı ve savaş ciddileşti. Dedi ki: insanların, **الوَطيس**: tandırdır, sözü batıldır.
El-Münzirî bana haber verdi; Sa’leb’den, İbnü’l-A’râbî’den, onların: ( **حمي الوطيس** ) sözünde: o, insanların **يطس** ettiği **الوطء**’dür; yani: onları ezer ve öldürür. Ve **الوطس**’ın aslı: at ve develerden basmadır (**الوطء**).
Rivayet olunur ki Nebî sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’e, Mu’te günü (savaş alanı) kaldırıldı da kavmin çarpışmasını gördü ve dedi ki: ( **حمي الوطيس** ).
Ebû Ubeyd dedi: **وطَسْتُ الشيءَ** ve **ووهَصْتهُ** ve **وَقَصْتهُ**: onu kırdığın zaman.
Ve (şu beyti) okudu:
تَطِسُ الأَكامُ بذات خُفَ مِيثَمِ
Zeyd b. Küثve dedi: **الوَطِيس** yerde kazılır; başı küçültülür; onda duman için bir delik açılır; sonra onda ateş yakılır ta ki ısınsın; sonra et onun içine konur ve kapatılır; sonra ertesi gün gelinir; et, geceleyip (dinlenmiş) olduğu halde yanmamıştır.
İbn Hânî’, el-Ahfeş’ten bunun benzerini rivayet etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله طاء)
(طسأ) الطاء والسين والهمزة كلمةٌ واحدةٌ. يقولون: طَسِئَتْ نفسي فهي طَسِئة.‏
(طسل) الطاء *والسين واللام فيه كلمات، ولعلَّها أن تكون صحيحة غير أنَّها لا قِياس لها. يقولون: الطَّسْل: اضطراب السَّراب. والطَّيْسَل: الكثير، يقال ماءٌ طَيْسَل. ويقولون: الطَّيْسَل: الغُبار.‏
(طسم) الطاء والسين والميم كلمةٌ واحدةٌ. يقال: طَسَمَ، مثل طَمَسَ. وطََسْم: قبيلةٌ من عاد.‏

ـ

##### Türkçe

(Üç harften fazla olan Arap kelâmından gelenler babı; başı **طاء** olan)

(**طسأ**) **الطاء** ve **السين** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Derler ki: “طَسِئَتْ نفسي” yani o, **طَسِئة**’dir.

(**طسل**) **الطاء** ve **السين** ve **اللام** onda kelimelerdir; ve belki de sahih olmaları mümkündür; ancak onların kıyası yoktur. Derler ki: **الطَّسْل**: serabın çalkalanmasıdır. Ve **الطَّيْسَل**: çok olandır; “ماءٌ طَيْسَل” denir. Ve derler ki: **الطَّيْسَل**: tozdur.

(**طسم**) **الطاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir kelimedir. Denir ki: “طَسَمَ”, “طَمَسَ” gibi. Ve **طََسْم**: Âd’dan bir kabiledir.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

إِذا غَلَب الدَّسمُ عل قلب الآكل فاتَّخَمَ قيل طَسِئَ يَطْسَأُ طَسْأً وطَساءً(2)
(2 قوله «وطساء» هو على وزن فعال في النسخ. وعبارة شارح القاموس على قوله وطسأ أي بزنة الفرح، وفي نسخة كسحاب لكن الذي في النسخ هو الذي في المحكم.)، فهو طَسِيءٌ: اتَّخَم عن الدسَم. وأَطْسَأَه
الشِّبَعُ. يقال طَسِئَت نَفْسُه، فهي طاسِئةٌ، إِذا تَغَيَّرت عن أَكل الدَّسم، فرأَيته مُتَكَرِّهاً لذلك، يهمز ولا يهمز. وفي الحديث: إِن الشَّيطان قال: ما حَسَدْتُ ابنَ آدَم إِلاَّ على الطُّسْأَةِ والحُقْوةِ. الطُّسْأَةُ: التُّخمَةُ والهَيْضةُ. يقال طَسِئَ إِذا غَلب الدَّسَمُ على قَلْبه.

##### Türkçe

Eğer yağ, yiyenin kalbi üzerine galip gelir de tıka basa doyarsa, **طَسِئَ يَطْسَأُ**
**طَسْأً** ve **طَساءً** denir(2).

(2) “ve **طَساء**” sözü, nüshalarda **فعال** vezni üzerinedir. Kāmûs şârihinin “ve **طَسَأ**” sözü üzerine ibaresi: yani **الفرح** vezninde; bir nüshada **سحاب** gibi; fakat nüshalarda olan, **المحكم**’de olanın aynısıdır.

O hâlde o, **طَسِيءٌ**’dür: yağdan dolayı tıka basa doymuştur. Ve onu **أَطْسَأَه**
tokluk. Denir ki: **طَسِئَت نَفْسُه**; o da **طاسِئةٌ**’dir; eğer yağlı şey yemekten dolayı değişirse; böylece onu bundan tiksinir görürsün; hemzeli de yapılır, hemzesiz de yapılır. Hadiste: Şeytan dedi ki:
“Âdemoğluna ancak **الطُّسْأَةِ** ve **الحُقْوةِ** üzerinde haset ettim.” **الطُّسْأَةُ**:
tıkabasalık ve hazımsızlıktır. Denir ki: **طَسِئَ**; eğer yağ onun kalbi üzerine galip gelirse.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

طسئ كفرح وجمع يطسأ طسأ وطسأ كجبل، وفي نسخة طساء، كسحاب فهو طسيء كأمير: اتخم مشددا، أي أصابته التخمة من إدخال طعام على طعام أو من الدسم غلب على قلب الآكل فاتخم، وعليه اقتصر الجوهري ونقله عن أبي زيد، ومثله في العباب، وأطسأه الشبع ويقال: طسئت نفسي فهي طاسئة إذا تغيرت عن أكل الدسم فرأيته متكرها لذلك يهمز ولا يهمز، والاسم الطسأة، وفي الحديث: إن الشيطان قال: ما حسدت ابن آدم إلا على الطسأة والحقوة، وهي التخمة والهيضة. وطسأ: استحيا ثم إن هذه المادة في سائر النسخ مكتوبة بالحمرة بناء على أنها من زيادات المصنف على الجوهري مع أنها موجودة في نسخة الصحاح عندنا، قاله شيخنا.

##### Türkçe

**طسئ** ( **كفرح** ) ve cem‘i **يطسأ**: **طسأ** ve **طسأ** ( **كجبل** )؛ ve bir nüshada **طاء** ( **كسحاب** )؛ o hâlde o **طسيء** ( **كأمير** ): “şiddetli biçimde tıka basa doymak”; yani, yemeğin üzerine yemek sokmaktan yahut, yiyenin kalbine galip gelen yağlılıktan dolayı ona tıka basa doymuşluk isabet etti de tıka basa doydu. Cevherî bununla yetindi ve onu Ebû Zeyd’den nakletti; ve bunun benzeri **العباب**’da (vardır). Ve “tokluk onu **أطسأه**” denir. Ve denir: “nefsim **طسئت** oldu; o hâlde o **طاسئة**’dir”; yağlı yemek yemekten dolayı değiştiği zaman; böylece onu, bundan tiksinir görürsün; hemze yapılır ve hemze yapılmaz. İsim: **الطسأة**. Ve hadiste: “Şeytan dedi ki: ‘Âdemoğlunu ancak **الطسأة** ve **الحقوة** üzerinde kıskandım’”; ve o, tıka basa doymuşluk ve **الهيضة**’dir. Ve **طسأ**: utandı. Sonra, şu ki bu madde, diğer bütün nüshalarda, müellifin Cevherî üzerine ziyadelerinden olduğu esasına binaen kırmızıyla yazılmıştır; hâlbuki o, bizdeki **الصحاح** nüshasında mevcuttur; bunu şeyhimiz söyledi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: طسء

طَسَأَ
طَسَأَ A ( n. ac. طَسْء 1 ) TasiY^a A ( n. ac. طَسَأ 4 )
a.  Suffered from indigestion.

أَطْسَأَ
أَطْسَأَ IV ,
a.  Surfeited.

طَسْت
طَسْت ( pl. طُسُوْء 27 ),  P. ,
a.  Bowl, basin; cup; saucer.

##### Türkçe

طَسَأَ
طَسَأَ A (mastarı **طَسْء** 1) **طَسِيءَ** A (mastarı **طَسَأ** 4)
a. Hazımsızlıktan muzdarip oldu.

أَطْسَأَ
أَطْسَأَ IV,
a. Tıka basa yedi.

طَسْت
**طَسْت** (çoğulu **طُسُوْء** 27), Farsça,
a. Kâse, leğen; bardak; tabak altlığı.
