# طس (ط-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ta Sin

- Harfler: ط - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 3 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [طس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/siga/%D8%B7%D8%B3.md) | طس | Ta Sin | 1 | 1 | [27:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/ayet/27:1.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
2. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
3. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
4. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طس |
| Yapı | Hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | Bağımsız harf terkibi, heca harfleri |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md), حم, يس, [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) |
| Zıt Kök | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Çekirdek Özet 1 | Neml Suresi başında yer alan iki heca harfinin (Tâ ve Sîn) fonetik ve remzî terkibi |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an vahyinin kaynağına, i'câzına ve peygamberlik müşahedelerine dikkat çekme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi hitabın ses ve harf tabiatına indirgenemezliği ile harfler üzerinden kurulan mucizevi düzen |
| Kritik Hata Riski | Harfleri keyfî ve bâtınî şifreleme sistemlerine indirgeyerek vahyî bağlamından koparmak veya salt anlamsız ses kümesi saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طس | Kuşatma, odaklanma ve nüfuz etme ses matrisi | Hurûf-ı mukattaa | Harfler müstakil kök türetimi oluşturmaz; terkip ط harfinin ihata ve kuvveti ile س harfinin akış ve nüfuzunu bir araya getirerek vahyî uyanış çağrısı oluşturur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Vahyin hakikati kuşatan, yüksek ve baskın tınlayan ilahi nizamını remzeder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Vahyin kalbe tutunmasını, zihne nüfuz eden sürekliliğini ve keskin tesirini imler |
| طس | Kuşatıcı ve nüfuz edici ilahi sedâ | İlahi kelamın her şeyi kuşatan kudreti ile insan şuuruna işleyen nüfuzunun bir araya gelişi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurûf-ı mukattaa olduğu için fiziksel bir nesneye veya eyleme delaleti bulunmamaktadır; Arap alfabesinin fonetik harf sesleridir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde heca harflerinin tek başına veya çift olarak sure başlarında olduğu gibi nazım başı ve remiz olarak kullanımı tespit edilmemiştir |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas ve erken dönem müfessirlerinden nakledildiğine göre bu terkip Allah'ın isimlerinden bir remiz, Kur'an'ın bir ismi veya dikkat çekme nidası olarak telakki edilmiştir |

Kaynak: et-Taberî, Câmiʿu’l-Beyân; İbn Hişâm, es-Sîre en-Nebeviyye.

### Sami etimolojik katman

Hurûf-ı mukattaa grubu Sami dillerinin ortak fonem envanterine dayanır. ط sesi Proto-Sami köklerde vurgulu ve dil arkası patlamalı ünsüzü temsil ederken, س sesi dişsi sürtünmeli temel sibilant yapıyı gösterir. Bu iki sesin art arda gelişi Arapça kök yapılarında nadirdir; nitekim طس dizilişi bağımsız bir fiil kökü olarak müstamel olmayıp yalnızca tas (kap) gibi ödünç veya ikincil isimlerde ve bazı ses yansımalı tabirlerde görülür. Dolayısıyla bu terkip Sami dil ailesi içinde ortak bir türetimsel köke değil, Arapça heca harflerinin müstakil telaffuzuna ve vahyin i'câz üslubuna dayanır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طس | Müstakil üçlü fiil kökü bulunmamaktadır; heca harflerinin isimleriyle telaffuzundan ibarettir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Tet / Samek | Fenike ve İbrani alfabelerindeki teth ve samek seslerinin morfolojik denkliğidir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa için harici dil ailesi türetimi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab; Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طس | Anlamlı | Heca harfleri terkibi | Sure başı mukattaa harfi olup Kur'an ve vahiy i'câzını remzeder | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| سط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki harfli bu dizilimden türeyen anlamlı kök tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طس | Merkez | Hurûf-ı mukattaa | Neml Suresi başında vahyin hakikatine ve apaçık kitabın ayetlerine dikkat çeker | Tâ ve Sîn harflerinden müteşekkil ikili mukattaa |
| [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Şuarâ ve Kasas surelerinin başında yer alır; م harfinin ilavesiyle anlam ve ses örgüsü genişler | Tâ, Sîn ve Mîm terkibidir |
| حم | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Hâ-Mîm grubu surelerde vahiy, tenzil ve rahmet vurgusunu taşır | İkili heca harfi benzerliği taşır |
| يس | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Yâ-Sîn suresinin başında yer alır; peygamberlik ve vahyin hikmetine işaret eder | Benzer bir hitap ve tenbih işlevi görür |
| [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Bakara, Âl-i İmrân gibi surelerin başında tenzil ve tevhidi heceler | Üçlü mukattaa kümesidir |
| Belirgin fark tespit edilmedi | Zıt | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa için zıt kök tanımlanamaz | Doğrudan zıddı yoktur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طس | Sure başı harfleri | Neml Suresi girişindeki heca harfleri; Kur'an'ın nazil olduğu dilin harflerine atıf | Kesin |
| Latince | Litterae disjunctae | Bağımsız harfler | Harflerin tek tek okunmasını karşılar; sembolik ve i'câzî derinliği kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Disconnected letters, mysterious letters | Ayrı harfler, mukattaa harfleri | Fonetik ayrılığı ve tefsirdeki sırlı boyutunu ifade eder; vahiy üslubundaki edebi tınıyı vermez | Güçlü |
| Almanca | Geheimnisvolle Buchstaben, Einzelelamente | Münferit heca harfleri | Harf düzeyindeki yapıyı karşılar, manevi ve tenbihi boyuttan yoksundur | Güçlü |
| Fransızca | Lettres isolées | Ayrık harfler | Sure başı hecelerini yapısal olarak betimler; i'câz boyutunu taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Badawi & Haleem, Arabic-English Dictionary of Qur'anic Usage; TDV İslâm Ansiklopedisi, «Hurûf-ı Mukattaa».

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طس (Hurûf-ı mukattaa) | İ'câz, tenbih ve vahyin apaçık tabiatına dikkat çekme | Neml Suresi'nin açılışı; ardından gelen apaçık Kur'an ayetlerinin hakikatini ilan eden bağlam (Neml [27:1](https://lisan.digital/tr/ayet/27:1.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kur'an'ın i'câzı ve halku'l-Kur'an | Mukattaa harflerinin beşer kelamı cinsinden ses ve harflerle kurulduğu halde benzerinin getirilemeyişi | İ'câz ve ilahi kelamın mahiyeti |
| Fıkıh | Tilavet ve ibadet hükümleri | Bu harflerin başlı başına bir ayet olup olmadığı ve namazda kıraat olarak okunma keyfiyeti | Fıkhi statü ve tilavet farziyeti |
| Tefsir | Müteşabihat ve rumuz | Harflerin Allah'ın isimlerine, peygambere veya sûrenin konusuna işaret eden remizler olup olmadığı | Müteşabih ve tenbih odaklı tevil |
| Hadis | Mushaf kıraati fazileti | Harf harf okunarak her harfine sevap verileceğini belirten genel mukattaa rivayetleri | Kıraat ve sevap bağlamı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi vahyin kaynağı | Tenzil mührü | Muhatabın dikkatini toplayıp vahye teslimiyetini sağlamak | İnsan zihnini beşeri idrakten aşkın vahiy alanına sevk eder | Güçlü |
| İlmi | Dil ve epistemoloji | Yapıtaşından kemale geçiş | Bilinen harflerle bilinemez bir mucize inşa edildiğini göstermek | Bilginin en temel birimlerinin ilahi kudretle dönüştürülüşü | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve hitap | İlahî tebliğ fermanı | Hitapta mutlak meşruiyet ve amir bir ses tonu tesis etmek | Vahyin siyasi ve içtimai iktidarlara meydan okuyan giriş sesi | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa için iktisadi sistem işlevi tanımlanamaz | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık temel elemanlar (Axiomatic alphabet / Discrete primitives) | Bir formel sistemin türetilemez en küçük kurucu sembollerinin bir araya gelerek bütüncül teoremleri kurması gibi, harflerin de sonsuz ilahi kelamı inşa eden kurucu taban oluşu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dikkat yoğunlaştırma ve çerçeveleme (Salience effect) | Muhatabın algısal eşiğini yükselterek onu alışılmış dil kalıplarının dışına çıkaran ve ardından gelen mesaja tam odaklanma sağlayan akustik ve semiyotik işaretleme | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfleri yalnızca tarihsel bir yazım hatası, kâtip rumuzu veya anlamsız hece kalıntıları sayarak vahyin edebi ve fesahat bağlamındaki i'câzını görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın insanların her gün konuştuğu alfabeyle nazil olduğunu, fakat buna rağmen hiçbir beşerin benzerini üretemediğini ilan eden meydan okuma ve tenbih zemini |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mukattaa harflerinden indi ve batıni cifr, ebced ve kehanet sistemleri üreterek ayetlerin açık hidayet rehberliğini tali plana itmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhataplarını sarsarak dikkatlerini kelamın kaynağına yönelten eşsiz bir edebi üslup ve i'câz vasıtası olduğu için hayati önem taşır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml Suresi'nin başlangıcında ve devamında peygamber kıssaları (Mûsâ, Dâvûd, Süleymân) ile apaçık ayetlerin anlatıldığı bağlamda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın anlaşılmaz bir büyü veya beşeri bir edebiyat ürünü olduğu iddialarını, aynı harflerle inşa edilen fakat taklidi imkânsız olan ilahi kelam gerçeğiyle çürütür |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Arap alfabesinin Tâ ve Sîn harflerinin telaffuzundan doğan bağımsız iki sesli heca terkibi.
- Soyut anlam: İlahi vahyin basit kurucu unsurlarla (harfler) erişilemez bir kemali inşa edişi, mutlak tenbih ve vahye odaklanma çağrısı.
- Sistematik karşılık: Kur'an'ın i'câzını harf düzeyinde belgeleyen, beşeri idrak ile aşkın hitap arasında köprü kuran tenbih sembolü.
- LaTeX modeli: $$H = \{t, s\} \implies \Psi(H) \xrightarrow{\omega} \mathcal{K}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H$ ayrık heca harfleri kümesini ($t$ ve $s$), $\Psi$ bu harfleri bir araya getiren ilahi dizilim ve telaffuz fonksiyonunu, $\omega$ vahiy ve tenbih operatörünü, $\mathcal{K}$ ise bu terkibin ardından açılan apaçık kitabı ve kuşatıcı vahiy nizamını temsil eder. Basit kurucu öğelerin aşkın bir hitaba dönüşme süreci modellenmiştir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/ayet/27:1.md) — طس

طس تِلْكَ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَكِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ta, Sin. Bunlar; Kur’an’ın ve apaçık kitabın ayetleridir

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء في المضاعف والمطابق)
(طع) الطاء والعين ليس بشيء. فأمَّا ما حكاه الخليل، من أن الطَّعطعة حكاية صوت اللاطع فليس بشيء.
(طف) الطاء والفاء يدلُّ على قِلّةِ الشيء. يقال: هذا شيءٌ طفيف. ويقال: إِناءٌ طَفَّانُ، أي ملآن. والتَّطْفِيف: نقص المكيال والميزان. قال بعض أهل العلم: إِنّما سمِّي بذلك لأنَّ الذي ينقصه منه يكون طفيفاً. ويقال لِمَا فوق الإِناء الطَِّفَاف والطُّفافة. فأمَّا قولهم: طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا، أي رفعتُهُ إليه وحاذيته([1]). وفي الحديث: "طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان([2])" فإنَّه يريد وثَب حتى كاد يساوي المسجد ـ فهذا على معنى التشبيه بطَفاف الإناء وطَفافته. والقياس واحد.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: أطفَّ فلانٌ بفلان، إذا طَبَن له وأراد ختله. ومنه استطفَّ الأمرُ، إِذا أمكنَ وأُكْمِلَ([3])، وهذا من باب الإبدال، وقد ذكر في بابه.
(طل) الطاء واللام يدل على أصولٍ ثلاثة: أحدها غضاضة الشَّيء وغضارَته، والآخَر الإشراف، والثالث: إِبطال الشَّيء.
فالأول الطّلّ: وهو أضعف المطر، إِنّما سمِّي به لأنَّه يحسِّن الأرض. ولذلك تسَمّى امرأة الرَّجل طَلّته.
قال بعضهم: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها غضّةٌ في عينه [كأنّها] طَلّ. ومن الباب في معنى القلَّة، وهو محمولٌ على الطّلّ، قولهُم: ما بالنّاقة طُلّ، أي ما بها لبن، يراد ولا قليلٌ منه. وضُمَّت الطاء فرقاً بينه وبين المطر.
والباب الآخر: الطّلَل، وهو ما شَخَص من آثار الديار. يقال لِشَخْصِ الرَّجل طَلَلُهُ. ومن ذلك أَطَلَّ على الشَّيء، إذا أَشْرَفَ. وطَلَل السَّفِينة: جِلالها، والجمع أطلال. ويقال: تَطَالَلْت، إِذا مددتَ عنقَكَ تنظُرُ إلى الشيءِ يبعُد عنك. قال:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])وأمّا إبطال الشيء فهو إطلال الدِّماء، وهو إبطالها، وذلك إِذا لم يطلب لها. يقال طُلَّ دمه فهو مطلول، وأُطِلّ فهو مُطَلّ، إِذا أُهْدِر.
ومما شذَّ عن هذه الأصول، وما أدري كيف صحّته قولهم: إنَّ الطِّلَّ([5]): الحيَّة. والطَّلاَطِلَة: داءٌ يأخذ في الصُّلْب.
(طم) الطاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تغطيةِ الشَّيءِ للشَّيءِ حتى يسوّيهِ به، الأرض أو غيرها. من ذلك قولهم طمَّ البئر بالتراب: ملأها وسَوَّاها. ثم يحمل على ذلك  فيقال للبحر الطِّمُّ، كأنَّه طَمَّ الماءُ ذلك القرار. ويقولون: "له الطِّمّ والرِّم". فالطِّمّ: البحر، والرِّمّ الثَّرَى. ومن ذلك قولهم: طَمَّ الأمر، إِذا علا وغَلَبَ، ولذلك سُمِّيت القيامة: الطَّامَّة. فأمَّا قولهم: طَمَّ شَعَره، إذا أخذَ منه، ففيه معنى التَّسويَة وإنْ لم يكن فيه التغطية.
ومن الباب: الطِّمْطِم: الرجل الذي لا يُفصح، كأنَّه قد طُمَّ كما تُطَمّ البئر. ومما شذَّ عن هذا الأصل شيءٌ ذكرهُ ابنُ السكّيت، قال: يقال طَمَّ الفرسُ إذا عَلا. وطمَّ الطّائرُ إذا علا الشجرة.
(طن) الطاء والنون أصلٌ يدلُّ على صوت. يقال: طنَّ الذباب طنيناً. ويقولون: ضرب يدَه فأطنّها، كأنَّه يُراد به صوتُ القَطْع.
ومما ليسَ عندي عربياً قولهم للحُزمة من الحطب وغيرِه: طُنّ. ويقولون: طَنَّ، إذا مات، وليس بشيء.
(طه) الطاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال للفرسِ السريع: طَهطاهٌ.
(طأ) الطاء والهمزة، وهو يدلُّ على هَبْط شيءٍ. من ذلك قولهم: طأطأ رأسَه. وهو مأخوذٌ *من الطَّأْطاءِ، وهو منهبطٌ من الأرض. وهو في قول الكُميت([6]).
(طب) الطاء والباء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على عِلمٍ بالشيء ومَهارَةٍ فيه. والآخر على امتدادٍ في الشيء واستطالة.
فالأول الطِّبّ، وهو العلم بالشيء. يقال رجلٌ طَبٌّ وطبيب، أي عالم حاذق. قال:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])ويقال فحلٌ طَبٌّ، أي ماهر بالقِرَاع. ويقال للذي يتعهّد موضِعَ خُفِّه أَينَ يَطَأُ به: طَبٌّ أيضاً. ولذلك سمِّيَ السِّحْر طِبّاً؛ يقال مطبوب، أي مسحور. قال:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
وأمَّا الذي يقال في قولهم: ما ذاك بِطِبِّي، أي بدهري، فليس بشيء، إِنَّما معناهُ ما ذاك بالأمر الذي أَمْهَرُه، ما ذاك بالشيء الذي أقتلُهُ علماً([8])، كما جاء في الحديث: "فما طهوي إذاً([9])". وقد ذكرناه في بابه.
وأمَّا الأصل الآخَر: فالطِّبَّة: الخِرْقَة المستطيلة من الثَّوب، والجميع طِبَب. وطِبَب شُعاع الشَّمْس: الطَّرَائق الممتّدة تُرَى فيها حين تطلُع. والطِّبابة: السَّير بين الخُرْزَتين. والطِّبّة: مستطيل من الأرض دقيقٌ كثير النَّبات.
ومن ذلك قولُهم: تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ، أي ألوان كثيرة.
(طث) الطاء والثاء ليس بشيء. ويزعمون أنّ الطَّثَّ لُعْبَةٌ بِخشبةٍ تدعى المِطَثَّة.
(طح) الطاء والحاء قريبٌ من الذي قبله على أنّهم يقولون: الطَّحُّ: أن تسحَجَ الشيء بِعَقِبك([10]). ويقال طَحْطَح بهم، إِذا بَدّدهم. وطَحْطَحَهم: غَلَبَهم.
(طخ) الطاء والخاء ليس [له] عندي أصلٌ مطرد ولا منقاس. وقد ذُكِرَ عن الخليل: طَخْطَخَ السَّحابُ: انضمَّ بعضه إلى بعض. والطَّخْطخة: تسوية الشَّيء. وهذا إِنَّما يُحتاج في تصحيحه إلى حُجّة، فأمَّا الحكاية في هذا الباب فيقال إنّ الطّخْطَخَة الضَّحك؛ والحكايات لا تُقاس.
ومما يقرب من هذا في الضَّعف قولهم: إنَّ المتطَخطِخ: الضعيف البصر. وقالوا أيضاً: والطُّخوخ: سوء الخُلُق والشَّراسَة.
(طر) الطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حِدّة في الشيء واستطالةٍ وامتدادٍ من ذلك قولهم: طرَّ السِّنَان، إِذا حدّده. وهذا سنان مطرور، أي محدَّد. ومن الباب الرّجل الطَّرير: ذو الهَيْئَة، كأنَّه شيءٌ قد طُرَّ وجُلِيَ وحُدِّدَ. قال:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])ومن الباب فَتَىً طارٌّ: ط‍رَّ شاربُهُ. والطُّرَّةُ: كُفّة الثَّوب. ويقال: رمى فأطَرَّ، إِذا أنفَذ. وكلُّ شيء حُسِّن فقد طُرَّ، حتى يقال طَرّ حوضَه([12])، إذا طيّنه. والطُّرَّة من الغيم: الطريقة المستطيلة. والخُطَّة السّوداء على ظهر الحمار طُرَّة. وطُرَّة النهر: شَفيرُه. وطَرَّ النّبتُ، إِذا أنبت؛ وهو مِنْ طَرّ شاربُهُ. قال:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
فأمَّا الطَّرّ الذي في معنى الشَّلّ([14]) والطَّرد، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ مَنْ طرد شيئاً وشَلّه فقد أَذْلَقه حتى يحتدّ في شَدِّهِ وعَدْوِه. فأمَّا قول الحطيئة:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])فقال أبو زيد: الإطرار الإِغراء. وهذا قريبُ القِياسِ من الباب، لأنَّه إِذا أغراه بالشَّيءِ فقد أَذْلَقه وأحدَّه. وقال آخَرون: المُطِرُّ: المدِلّ. والأوّل أحسن وأقيس. ويقال الغضب المطرّ الذي جاء من أطرار الأرض، أي هو غضب لا يُدرى من أين جاء. وهو صحيح؛ لأنَّ أطرار الأرض أطرافها وطرف كلِّ شيءٍ: الحادّ منه.
(طس) الطاء والسين ليس أصلاً. والطَّسُّ لغةٌ في الطَّسْت.
(طش) الطاء والشين أُصَيلٌ يدلُّ على قِلّةٍ في مَطَر، ويجوز أن يُستعار في غيرهِ أصلاً. من ذلك الطّشّ، وهو المطر الضَّعيف. وقال رؤبة:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1])  وكذا في المجمل، وفي اللسان: "دفعته" بالدال.
([2]) في المجمل واللسان: "بني زريق".
([3]) في المجمل: "إذا استقامَ وأمكن".
([4]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما سبق في حواشي (دمخ). وأنشده في اللسان في (طلل).
([5]) يقال أيضاً بفتح الطاء، كما في اللسان (طلل 432).
([6]) في ديوانه (2: 22). وأنشده في اللسان والجمهرة (3: 285) بدون نسبة :
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
 ([7]) البيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات (3: 192).
([8]) في الأصل: "أقله علما".
([9]) انظر ما سيأتي في (طهي). وفي اللسان (طها): "وقيل لأبي هريرة: أأنت سمعت هذا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك".
([10]) في الأصل: "يعقل"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) البيت من أبيات رويت في الحماسة: (2: 20). منسوبة إلى العباس بن مرداس. وذكر في اللسان (طرر) أن البيت يروى أيضاً للمتلمس.
([12]) في الأصل: "خوصته" ، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) البيت لأبي قيس بن رفاعة. اللسان (عنس)، وشرح شواهد المغني 244. وسيأتيýýýýýýý في (عنس).
([14]) في الأصل: "الشك"، تحريف.
([15]) ديوان الحطيئة 49 واللسان (طرر) وإصلاح المنطق 320.
([16]) في اللسان :              * ولا جدا نيلك بالطشيش *.
    وفي الديوان: 78:          * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** في المضاعف والمطابق)
(**طع**) **الطاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu hâlde **الخليل**’in hikâye ettiği şey: **الطَّعطعة**’nın **اللاطع**’ın sesinin hikâyesi olduğu, bir şey değildir.

(**طف**) **الطاء** ve **الفاء** şeyin azlığına delâlet eder. Denir: bu az bir şeydir: **طَفيف**. Ve denir: **إِناءٌ طَفَّانُ**, yani dolu. Ve **التَّطْفِيف**: ölçeğin ve tartının eksiltilmesidir. İlim ehlinden bazısı dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü ondan eksilttiği şey az olur. Ve kabın üstünde olana **الطَِّفَاف** ve **الطُّفافة** denir. Şu hâlde onların sözü: **طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا**, yani onu oraya yükselttim ve ona hizaladım([1]). Hadiste: “**طَفَّفَ** bi’l-fersu mescide benî falân([2])” — şüphesiz o, sıçradı da neredeyse mescide eşit olacaktı, demek ister — bu, kabın **طَفاف**’ına ve **طَفافته**’sine benzetme mânâsı üzerinedir. Kıyas birdir.

Ve bâbdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **أطفَّ** falânun bi-fulân, ona **طَبَن** ettiğinde ve onu aldatmayı istediğinde. Ondandır: **استطفَّ** el-emru, mümkün olduğunda ve tamamlandığında([3]); bu, ibdâl bâbındandır ve kendi bâbında zikredilmiştir.

(**طل**) **الطاء** ve **اللام** üç asla delâlet eder: birincisi şeyin tazeliği ve tazeliği (gıdâzeti), ikincisi yukarıdan bakma, üçüncüsü: şeyi iptal etme.

Birincisi **الطّلّ**dür: yağmurun en zayıfı. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü yeri güzelleştirir. Bundan dolayı erkeğin karısına **طَلّته** denir.

Bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü onun gözünde tazedir; [sanki o] **طَلّ**dür. Ve bâbdandır, azlık mânâsında — ve **الطّلّ** üzerine hamledilmiştir — onların sözü: **ما بالنّاقة طُلّ**, yani onda süt yoktur; azı da kastedilir. **الطاء** zamme edildi; onunla yağmur arasını ayırmak için.

Diğer bâb: **الطّلَل**dir; o, diyarların izlerinden belirginleşen şeydir. Erkeğin şahsına **طَلَلُهُ** denir. Bundan: **أَطَلَّ** alâ’ş-şey’, bir şeye yukarıdan baktığında. Ve geminin **طَلَل**i: örtüleridir; çoğulu **أطلال**. Ve denir: **تَطَالَلْت**, boynunu uzattığında; senden uzaklaşan şeye bakarsın. Dedi:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])

Şeye gelince: şeyi iptal etme; o, kanları **إطلال** etmektir; o da onları iptal etmektir. Bu, onlar için talepte bulunulmadığında olur. Denir: **طُلَّ دمه**; o hâlde o **مطلول**dur. Ve **أُطِلّ**; o hâlde o **مُطَلّ**dır; heder edildiğinde.

Ve bu asıllardan şâz olanlardandır — ve ben onun sıhhatini nasıl bilemem — onların sözü: şüphesiz **الطِّلَّ**([5]) yılandır. Ve **الطَّلاَطِلَة**: belde tutan bir hastalıktır.

(**طم**) **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyin şeyi örtmesine, ta ki onu onunla eşitleyinceye kadar — yer veya başkası. Bundan onların sözü: **طمَّ** kuyuyu toprakla: onu doldurdu ve düzeltti. Sonra bunun üzerine taşınır da denir: denize **الطِّمُّ**; sanki su o çukuru **طَمَّ** etti. Ve derler: “له **الطِّمّ** و**الرِّم**”. Şu hâlde **الطِّمّ**: denizdir; **الرِّمّ** ise nemli topraktır. Bundan onların sözü: **طَمَّ** iş, yükseldiğinde ve galip geldiğinde; bundan dolayı kıyamete **الطَّامَّة** adı verildi. Şu hâlde onların sözü: **طَمَّ** saçını, ondan aldığında; onda eşitleme mânâsı vardır, örtme olmasa bile.

Ve bâbdandır: **الطِّمْطِم**: açık konuşmayan adam; sanki o, kuyu **تُطَمّ** edildiği gibi **طُمَّ** edilmiştir. Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **ابنُ السكّيت**’in zikrettiği bir şey; dedi: denir: **طَمَّ** at, yükseldiğinde. Ve **طمَّ** kuş, ağaca yükseldiğinde.

(**طن**) **الطاء** ve **النون** bir asıldır; sese delâlet eder. Denir: **طنَّ** sinek, **طنيناً**. Ve derler: elini vurdu da onu **أطنّها** etti; sanki bununla kesmenin sesi kastedilir.

Ve bence Arapça olmayanlardandır: odun ve başkasından demete **طُنّ** demeleri. Ve derler: **طَنَّ**, öldüğünde; bir şey değildir.

(**طه**) **الطاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir. Hızlı ata **طَهطاهٌ** denir.

(**طأ**) **الطاء** ve **الهمزة**; o, bir şeyin alçalmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: **طأطأ** başını. O, **الطَّأْطاءِ**’dan alınmıştır; o, yerden bir alçak yerdir. O, **الكُميت**’in sözündedir([6]).

(**طب**) **الطاء** ve **الباء** iki sahih asıldır: birincisi şey hakkında bilgiye ve onda maharete delâlet eder. Diğeri, şeyde uzamaya ve uzamaya (istitaleye).

Birincisi **الطِّبّ**dir; o, şeyin ilmidir. Denir: adam **طَبٌّ** ve **طبيب**; yani bilen, usta. Dedi:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])
Ve denir: aygır **طَبٌّ**; yani vuruşmada mahir. Ve ayağının bastığı yeri gözeten kimseye de **طَبٌّ** denir. Bundan dolayı sihre **طِبّ** adı verildi; denir: **مطبوب**; yani büyülenmiş. Dedi:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ

Şu hâlde onların sözü hakkında söylenen: **ما ذاك بِطِبِّي**, yani “benim dehrimle”, bir şey değildir; ancak mânâsı şudur: o, benim maharetli olduğum iş değildir; o, benim ilimce kuşattığım şey değildir([8]); hadiste geldiği gibi: “فما **طهوي** إذاً([9])”. Onu kendi bâbında zikrettik.

Diğer asla gelince: **الطِّبَّة**: elbiseden uzunlamasına bez parçasıdır; hepsi **طِبَب**. Güneş ışınının **طِبَب**’i: doğduğunda içinde görülen uzamış çizgilerdir. **الطِّبابة**: iki boncuk arasında yürüyüştür. **الطِّبّة**: yerden uzunlamasına, ince, bitkisi çok olan yerdir.

Bundan onların sözü: falanla çok **طِبَبٍ** üzerinden karşılaşırsın; yani çok çeşitler üzerinden.

(**طث**) **الطاء** ve **الثاء** bir şey değildir. Ve zannederler ki **الطَّثَّ**, **المِطَثَّة** denilen bir sopayla bir oyundur.

(**طح**) **الطاء** ve **الحاء**, bir öncekinin yakınıdır; şu var ki onlar derler: **الطَّحُّ**: şeyi topuğunla kazımandır([10]). Ve denir: **طَحْطَح** onlarla, onları dağıttığında. Ve **طَحْطَحَهم**: onları yendi.

(**طخ**) **الطاء** ve **الخاء** için bende düzenli ve kıyaslı bir asıl yoktur. **الخليل**’den nakledilmiştir: **طَخْطَخَ** bulut: bir kısmı bir kısmına katıldı. Ve **الطَّخْطخة**: şeyin düzlenmesidir. Bu, ancak tashihinde bir hüccete muhtaçtır. Şu hâlde bu bâbda hikâye olarak denir ki **الطّخْطَخَة** gülmektir; hikâyeler kıyas edilmez.

Ve bunun zayıflıkta yakını olanlardandır onların sözü: şüphesiz **المتطَخطِخ** zayıf görendir. Ve ayrıca dediler: **الطُّخوخ** kötü huy ve sertliktir.

(**طر**) **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyde keskinliğe ve uzamaya ve yayılmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **طرَّ** mızrak ucunu, onu keskinleştirdiğinde. Ve bu, **سنان مطرور**dur; yani keskinleştirilmiş. Ve bâbdandır: **الرّجل الطَّرير**: hey’et sahibi; sanki o, **طُرَّ** edilmiş, parlatılmış ve keskinleştirilmiş bir şeydir. Dedi:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])
Ve bâbdandır: **فَتَىً طارٌّ**: bıyığı **ط‍رَّ** etti. Ve **الطُّرَّةُ**: elbisenin eteği. Ve denir: attı da **أطَرَّ**, delip geçirdiğinde. Ve güzelleştirilen her şey **طُرَّ** edilmiştir; hatta denir: **طَرّ** havuzunu([12]), onu çamurla sıvadığında. Ve buluttan **الطُّرَّة**: uzunlamasına çizgidir. Ve eşeğin sırtındaki siyah çizgi **طُرَّة**dir. Ve nehrin **طُرَّة**si: kıyısıdır. Ve **طَرَّ** bitki, bittiğinde; o, “bıyığı **طَرّ** etti”dendir. Dedi:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])

Şu hâlde felç([14]) ve kovma mânâsındaki **الطَّرّ** da bundandır; çünkü bir şeyi kovan ve onu felç eden, onu çekip uzatmıştır; ta ki onun çekişinde ve koşuşunda keskinleşsin. Şu hâlde **الحطيئة**’nin sözü:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])
**أبو زيد** dedi: **الإطرار** kışkırtmadır. Bu, bâbdan kıyasa yakındır; çünkü onu bir şeye kışkırttığında onu çekip uzatmış ve keskinleştirmiş olursun. Başkaları dedi: **المُطِرُّ**: nazlanan (kendini beğenen)dir. Birincisi daha güzel ve daha kıyaslıdır. Ve denir: **الغضب المطرّ**; yerin **أطرار**’ından gelendir; yani nereden geldiği bilinmeyen bir öfkedir. Bu sahihtir; çünkü yerin **أطرار**’ı uçlarıdır; her şeyin ucu: onun keskin olanıdır.

(**طس**) **الطاء** ve **السين** asıl değildir. Ve **الطَّسُّ**, **الطَّسْت**’te bir lugattır.

(**طش**) **الطاء** ve **الشين** küçük bir asıldır; yağmurda azlığa delâlet eder; aslında başkasında da ödünç alınması câizdir. Bundan **الطّشّ**: zayıf yağmurdur. **رؤبة** dedi:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’dedir; **اللسان**’da: **"دفعته"** **الدال** ile.
([2]) **المجمل** ve **اللسان**’da: **"بني زريق"**.
([3]) **المجمل**’de: “**إذا استقامَ وأمكن**”.
([4]) **لطهمان بن عمرو الكلابي**’nindir; daha önce **(دمخ)** haşiyelerinde geçti. Ve **اللسان**’da **(طلل)**’de şâhid olarak okuttu.
([5]) **الطاء**’ın fethiyle de söylenir; **اللسان (طلل 432)**’de olduğu gibi.
([6]) Divanında **(2: 22)**. Ve **اللسان** ve **الجمهرة (3: 285)**’te nisbesiz şâhid olarak okuttu:
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
([7]) Beyit **علقمة الفحل**’indir; divanında 131 ve **المفضليات (3: 192)**.
([8]) Asılda: “**أقله علما**”.
([9]) **(طهي)**’de gelecek olana bak. Ve **اللسان (طها)**’da: “Ve **أبي هريرة**’ye denildi: bunu **رسول الله صلى الله عليه وسلم**’den mi işittin? Dedi: **وما كان طهوي** — yani benim amelîm neydi — eğer bunu sağlam yapmadıysam.”
([10]) Asılda: “**يعقل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([11]) Beyit, **الحماسة (2: 20)**’de rivayet edilen beyitlerdendir; **العباس بن مرداس**’a nisbet edilmiştir. Ve **اللسان (طرر)**’de beyitin **المتلمس**’e de rivayet edildiği zikredildi.
([12]) Asılda: “**خوصته**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([13]) Beyit **أبي قيس بن رفاعة**’nindir. **اللسان (عنس)** ve **شرح شواهد المغني 244**. Ve **(عنس)**’te gelecek.
([14]) Asılda: “**الشك**”; tahrif.
([15]) **ديوان الحطيئة 49** ve **اللسان (طرر)** ve **إصلاح المنطق 320**.
([16]) **اللسان**’da: * ولا جدا نيلك بالطشيش *. Ve divanda: 78: * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هما حرفان (آية من سورة النمل رقم 1)، وليس من قولهم: طس وطسوس في سيء.

##### Türkçe

- İkisi iki harftir (**طس**) (Neml sûresinden bir âyet, 1. numara); ve onların “kötüde **طس** ve **طسوس**” sözlerinden değildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَسٌّ
طَسٌّ ذ and ↓ طَسَّةٌ (S, M, K) and ↓ طِسَّةٌ (M, K) i. q. طَسْتٌ, (S, K,) which is expl. in its proper place: (TA:) [see art. طست: or] طَسَّةٌ is the original of طَسْتٌ: (Lth, TA:) the pl. (of طَسٌّ, M) is أَطْسَاسٌ [a pl. of pauc.] (M) and طُسُوسٌ (S, M, K) and طَسِيسٌ (M, K) [or rather this is a quasi-pl. n.] and (of طَسَّةٌ and طِسَّةٌ, M) طِسَاسٌ and [of طَسَّةٌ also] طَسَّاتٌ, (S, K,) and طِسَّةٌ may also have for its pl. طِسَسٌ, accord. to rule. (M.) The dim. [of طَسٌّ] is طُسَيْسٌ; (S in art. طست;) and [of طَسَّةٌ and طِسَّةٌ,] طُسَيْسَةٌ. (IKt and Msb in art. طست.)

طَسَّةٌ
طَسَّةٌ ذ : see the preceding paragraph.

طِسَّةٌ
طِسَّةٌ ذ : see the preceding paragraph.

طِسَاسَةٌ
طِسَاسَةٌ ذ The trade of selling, (M,) or the art of making, (K,) [the kind of basins called] طُسُوس [pl. of طَسٌّ]. (M, K. *)

طَسَّاسٌ
طَسَّاسٌ ذ A seller, (M,) or maker, (K,) of [the kind of basins called] طُسُوس, (M, K. *)

##### Türkçe

طَسٌّ
**طَسٌّ** ذ ve ↓ **طَسَّةٌ** (S, M, K) ve ↓ **طِسَّةٌ** (M, K) **طَسْتٌ** ile aynı anlamdadır, (S, K,) ki bu, kendi yerinde açıklanmıştır: (TA:) [bk. md. **طست**: yahut] **طَسَّةٌ**, **طَسْتٌ**’ün aslî şeklidir: (Lth, TA:) çoğulu ( **طَسٌّ**’ün, M) **أَطْسَاسٌ** [azlık çoğulu] (M) ve **طُسُوسٌ** (S, M, K) ve **طَسِيسٌ** (M, K) [yahut daha doğrusu bu, benzer-çoğul bir isimdir] ve ( **طَسَّةٌ** ve **طِسَّةٌ**’nin, M) **طِسَاسٌ** ve [**طَسَّةٌ**’nin de] **طَسَّاتٌ**, (S, K,) ve **طِسَّةٌ**’nin de, kaideye göre, çoğulu olarak **طِسَسٌ** olabilir. (M.) Küçültmesi [**طَسٌّ**’ün] **طُسَيْسٌ**’dur; (S, md. **طست**’te;) ve [**طَسَّةٌ** ve **طِسَّةٌ**’nin] **طُسَيْسَةٌ**. (IKt ve Msb, md. **طست**’te.)

طَسَّةٌ
**طَسَّةٌ** ذ : önceki paragrafa bak.

طِسَّةٌ
**طِسَّةٌ** ذ : önceki paragrafa bak.

طِسَاسَةٌ
**طِسَاسَةٌ** ذ **طُسُوس**’u ( **طَسٌّ**’ün çoğulu) satma işi, (M,) yahut [**طُسُوس** denilen] leğen türünü yapma sanatı, (K,) (M, K. *)

طَسَّاسٌ
**طَسَّاسٌ** ذ **طُسُوس**’un (M, K. *) satıcısı, (M,) yahut yapıcısı, (K,) (M, K. *)
