# طش (ط-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ط - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الشين والطاء
شط ، طش : ( مستعملان ) .
شط : قال الليث : الشَّطُّ شَطُّ النَّهر ، وهو جانبه ، والشَّطُّ : شِقُّ السَّنام ، ولكلِّ سَنَام شَطَّان ، وناقَةٌ شَطُوط ، وهي الضَّخْمَةُ الشَّطّيْن .
وقال الأصمعيّ : هي الضَّخْمَةُ السَّنَام ، وجمعها شَطَائِط .
وقال الرّاجز يصف إِبِلاً وراعيها :
قد طَلَّحَتْهُ جِلَّةٌ شَطَائِطُ
فَهْوَ لَهُنَّ خَائِلٌ وفارِطُ
طَلَّحَتْهُ : جعلته كالأَخَايلِ رَاعٍ ، شطائط : جمع شَطوط .
وقول الله جلّ وعزّ : ( لَّقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا ) ( الكهف : 14 ) .
قال أبو إسحاق ، يقول : لَقَدْ قُلْنَا إذاً جَوْراً وشَطَطَاً . وهو مَنْصُوب على الصدر المعنى : لقد قُلْنا إذاً قَوْلاً شَطَطا .
يقال : شَطَّ الرجل ، وأَشَطَّ ، إذا جَارَ .
وقال الليث : الشَّطَطُ مُجَاوَزَةُ القَدْرِ في كلّ شيء .
يقال : أَعطيته ثمناً لا شَطَطاً ولا وَكْساً ، وأَشطّ الرجل ، إذا ما جَار في قَضِيَّته ، وشَطَّ : بَعُدَ .
وقال الزّجاج في قول الله جلَّ وعَزَّ : ( بِالْحَقِّ وَلاَ تُشْطِطْ ) ( ص : 22 ) . قال : قُرىءَ ( ولا تشْطِطُ ) قال : ويجوز في العربية ولا تَشْطَطُ ، فمن قَرأَ ) لا تُشْطِطْ ( بضَمّ التاء ، وكسر الطاء ، فمعناه لا تَبْعُدْ عن
الحَقّ ، وكذلك لا تَشْطِط كمعنى الأُولى . وكذلك ( لا تَشْطَط ) بفتح الطاء كمعناهما . وأنشد :
تَشَطُّ غَداً دارُ جِيرَانِنَا
ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبعَدُ
وأخبرني ابن هاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن أبي عُبَيدة : شَطَطْتُ أَشْطُطُ ، وأَشْطَطْتُ أُشِطّ ، وأَنشدنيه المنذريّ عن أبي العباس :
تَشُطُّ غَداً دَارُ جيرَانِنَا
وفي حديث تميم الداريّ : ( أنّ رجلاً كلّمه في كثرة العِبادة ، فقال : أَرَأَيتَ إن كنتُ أنَا مؤمناً ضَعِيفاً ، وأنت مُؤمنٌ قوِيّ أنَّك لَشَاطِّيّ حتى أحمل قُوّتك على ضَعْفي فلا أسْتَطيع فَأَنْبَتَ ) .
قال أبو عُبيد : هو من الشّطَط ، وهو الجَوْرُ في الحُكْم ، يقول : إذا كَلْفْتَني مثلَ عَملك ، وأنت قَوِيٌّ وأنا ضعيف ، فهو جَوْرٌ منك عَلَيّ . قلت : جعل قوله شَاطِّيّ بمعنى : ظَالمي ، وهو مُتَعَدَ .
وقال أبو زيد . وأبو مالك : شَطَّنِي فلانُ فهو يَشِطّي شَطّاً وشُطُوطاً ، إذا شَقّ عليك .
قلت : أراد تميمٌ بقوله ( شاطِّيّ ) هذا المعنى الذي قاله أبو زيد .
ويقال : أشَطَّ القومُ في طَلبنا إشطَاطاً ، إذا طَلَبُوهم رُكْبَاناً ومُشَاة .
وقال اللّيث : أشَطَّ القومُ في طَلَبِهِ ، إذا أمْعَنوا في المفَازَة .
قال : واشْتَطّ الرجل فيما يَطْلب ، أو فيما يَحْتكُم ، إذا لمْ يَقْتَصِد .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت : جَارِيَةٌ شَاطّةٌ بَيِّنَةُ الشَّطَاط والشطَاط ، لغتان ، وهما الاعْتِدال في القامة . وأنشد غيره للهذلي .
وَإذْ أَنَا في المخِيلَةِ والشَّطَاطِ
طش : أبو عُبيد عن أبي عُبيدة : طَشَّت السَّماء ، وأطَشَّت ، ورَشَّت وأرَشَّت ، بمعنًى ، واحد .
وقال اللّيث : مَطَرٌ طَشٌّ وطَشِيشٌ .
وقال رؤبة :
ولا جَدَا نَيْلِكَ بالطَّشِيشِ
أي بالنَّيْل الْقَليل .
وقال أبو عبيد : قال الكسائيّ هي أرْضٌ مَطْشوشَة ومَطلُولَة . ومن الرّذَاذِ : أرْضٌ مُرَذَّة .
وقال الأصمعي : لا يقال مُرَذَّة ولا مَرْذُوذَة ، ولكن يقال : أرْضٌ مُرَذٌّ عَلَيْها .
وقال غيره : الطَّشاشُ : داءٌ من الأدْواء . يقال : طُشَّ فهو مَطْشُوش كأَنَّهُ زُرَكَم . والمعروف طَشِيءَ ، فهو مَطْشُوء .

##### Türkçe

باب **الشين** والطاء
**شط** ، **طش** : (kullanılan ikisi) .
**شط** : Leys dedi: **الشَّطُّ** **شَطُّ** **النَّهر**’dir; o, onun kenarıdır; ve **الشَّطُّ**: **شِقُّ** **السَّنام**’dır; her **سَنَام** için iki **شَطَّ** vardır; ve **ناقَةٌ** **شَطُوط**: o, iki **الشَّطّيْن**’i iri olan (dişi deve)dir.
Asma‘î dedi: o, **السَّنَام**’ı iri olandır; onun çoğulu **شَطَائِط**’tır.
Ve râciz, develeri ve onların çobanını vasfederek dedi:
قد طَلَّحَتْهُ جِلَّةٌ شَطَائِطُ
فَهْوَ لَهُنَّ خَائِلٌ وفارِطُ
**طَلَّحَتْهُ**: onu, **الأَخَايلِ** gibi bir çoban yaptı; **شطائط**: **شَطوط**’un çoğuludur.
Ve Allah’ın (aziz ve celil) sözü: (**لَّقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا**) (el-Kehf: 14).
Ebû İshâk dedi, der ki: “Muhakkak biz o vakit **جَوْراً** ve **شَطَطَاً** dedik.” Ve o, **مَنْصُوب**tur; **الصدر** üzerine; mânâ: “Muhakkak biz o vakit **قَوْلاً** **شَطَطا** dedik.”
Denir: **شَطَّ** adam, ve **أَشَطَّ**, eğer **جَارَ** ederse.
Ve Leys dedi: **الشَّطَطُ** her şeyde ölçüyü aşmaktır.
Denir: Ona bir bedel verdim; ne **شَطَطاً** ne **وَكْساً**; ve **أَشطّ** adam, eğer davasında **جَار** ederse; ve **شَطَّ**: uzaklaştı.
Ve Zeccâc, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: (**بِالْحَقِّ وَلاَ تُشْطِطْ**) (Sâd: 22). Dedi: (**ولا تشْطِطُ**) diye okunmuştur. Dedi: Arapçada **ولا تَشْطَطُ** da câizdir. Kim (**لا تُشْطِطْ**) diye, **التاء**’yı damme ile, **الطاء**’yı kesre ile okursa, mânâsı: haktan uzaklaşma; ve yine **لا تَشْطِط** birincinin mânâsı gibidir. Ve yine (**لا تَشْطَط**) **الطاء**’yı fetha ile, ikisinin mânâsı gibidir. Ve şu beyit okundu:
تَشَطُّ غَداً دارُ جِيرَانِنَا
ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبعَدُ
Ve bana İbn Hâcek haber verdi; İbn Cebele’den; Ebû Ubeyde’den: **شَطَطْتُ** **أَشْطُطُ**, ve **أَشْطَطْتُ** **أُشِطّ**; ve Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan onu okuttu:
تَشُطُّ غَداً دَارُ جيرَانِنَا
Ve Temîm ed-Dârî’nin hadîsinde: “Bir adam onunla ibadetin çokluğu hakkında konuştu; o da dedi ki: ‘Görüyor musun, eğer ben zayıf bir mümin isem ve sen güçlü bir mümin isen, muhakkak sen bana karşı **لَشَاطِّيّ** olursun; ta ki gücünü zayıflığım üzerine yükleyeyim de yapamam; böylece **فَأَنْبَتَ**.’”
Ebû Ubeyd dedi: O, **الشّطَط**tandır; o da hükümde **الجَوْرُ**dur. Der ki: Eğer beni senin amelin gibi bir şeye yükümlü kılarsan, sen güçlü iken ben zayıfım; bu, senden bana bir **جَوْرٌ**dur. Dedim: Onun **شَاطِّيّ** sözünü “**ظَالمي**” mânâsında kıldı; o, **مُتَعَدَ**dir.
Ve Ebû Zeyd ve Ebû Mâlik dedi: Falan bana **شَطَّنِي**; o da **يَشِطّي** **شَطّاً** ve **شُطُوطاً** (yapar), eğer sana ağır gelirse.
Dedim: Temîm, (**شاطِّيّ**) sözüyle Ebû Zeyd’in söylediği bu mânâyı kastetti.
Ve denir: Kavim, bizi istemede **أشَطَّ** etti, **إشطَاطاً**; eğer onları binekli ve yaya olarak aradılarsa.
Ve Leys dedi: Kavim, onu aramada **أشَطَّ** etti; eğer çorak yerde iyice ilerledilerse.
Dedi: Adam, istediği şeyde yahut hüküm verdiği şeyde **واشْتَطّ** eder; eğer iktisatlı olmazsa.
Harrânî, İbn Sikkît’ten: **جَارِيَةٌ** **شَاطّةٌ**; **بَيِّنَةُ** **الشَّطَاط**; ve **الشطَاط**, iki lugattır; ikisi de boyda **الاعْتِدال**dir. Ve başkası, Hüzellî’ye ait olarak şu beyiti okudu:
وَإذْ أَنَا في المخِيلَةِ والشَّطَاطِ

**طش** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **طَشَّت** **السَّماء** ve **أطَشَّت**, ve **رَشَّت** ve **أرَشَّت**, bir mânâ iledir, tek (mânâ).
Ve Leys dedi: **مَطَرٌ** **طَشٌّ** ve **طَشِيشٌ**.
Ve Ru’be dedi:
ولا جَدَا نَيْلِكَ بالطَّشِيشِ
Yani az **النَّيْل** ile.
Ve Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: O, **أرْضٌ** **مَطْشوشَة** ve **مَطلُولَة**’dır. Ve **الرّذَاذِ**’dan: **أرْضٌ** **مُرَذَّة**.
Ve Asma‘î dedi: **مُرَذَّة** denmez, ne de **مَرْذُوذَة**; fakat denir: **أرْضٌ** **مُرَذٌّ** **عَلَيْها**.
Ve başkası dedi: **الطَّشاشُ**: hastalıklardan bir hastalıktır. Denir: **طُشَّ**; o da **مَطْشُوش**tur; sanki o **زُرَكَم**’dır. Bilinen **طَشِيءَ**’dir; o da **مَطْشُوء**tur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء في المضاعف والمطابق)
(طع) الطاء والعين ليس بشيء. فأمَّا ما حكاه الخليل، من أن الطَّعطعة حكاية صوت اللاطع فليس بشيء.
(طف) الطاء والفاء يدلُّ على قِلّةِ الشيء. يقال: هذا شيءٌ طفيف. ويقال: إِناءٌ طَفَّانُ، أي ملآن. والتَّطْفِيف: نقص المكيال والميزان. قال بعض أهل العلم: إِنّما سمِّي بذلك لأنَّ الذي ينقصه منه يكون طفيفاً. ويقال لِمَا فوق الإِناء الطَِّفَاف والطُّفافة. فأمَّا قولهم: طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا، أي رفعتُهُ إليه وحاذيته([1]). وفي الحديث: "طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان([2])" فإنَّه يريد وثَب حتى كاد يساوي المسجد ـ فهذا على معنى التشبيه بطَفاف الإناء وطَفافته. والقياس واحد.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: أطفَّ فلانٌ بفلان، إذا طَبَن له وأراد ختله. ومنه استطفَّ الأمرُ، إِذا أمكنَ وأُكْمِلَ([3])، وهذا من باب الإبدال، وقد ذكر في بابه.
(طل) الطاء واللام يدل على أصولٍ ثلاثة: أحدها غضاضة الشَّيء وغضارَته، والآخَر الإشراف، والثالث: إِبطال الشَّيء.
فالأول الطّلّ: وهو أضعف المطر، إِنّما سمِّي به لأنَّه يحسِّن الأرض. ولذلك تسَمّى امرأة الرَّجل طَلّته.
قال بعضهم: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها غضّةٌ في عينه [كأنّها] طَلّ. ومن الباب في معنى القلَّة، وهو محمولٌ على الطّلّ، قولهُم: ما بالنّاقة طُلّ، أي ما بها لبن، يراد ولا قليلٌ منه. وضُمَّت الطاء فرقاً بينه وبين المطر.
والباب الآخر: الطّلَل، وهو ما شَخَص من آثار الديار. يقال لِشَخْصِ الرَّجل طَلَلُهُ. ومن ذلك أَطَلَّ على الشَّيء، إذا أَشْرَفَ. وطَلَل السَّفِينة: جِلالها، والجمع أطلال. ويقال: تَطَالَلْت، إِذا مددتَ عنقَكَ تنظُرُ إلى الشيءِ يبعُد عنك. قال:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])وأمّا إبطال الشيء فهو إطلال الدِّماء، وهو إبطالها، وذلك إِذا لم يطلب لها. يقال طُلَّ دمه فهو مطلول، وأُطِلّ فهو مُطَلّ، إِذا أُهْدِر.
ومما شذَّ عن هذه الأصول، وما أدري كيف صحّته قولهم: إنَّ الطِّلَّ([5]): الحيَّة. والطَّلاَطِلَة: داءٌ يأخذ في الصُّلْب.
(طم) الطاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تغطيةِ الشَّيءِ للشَّيءِ حتى يسوّيهِ به، الأرض أو غيرها. من ذلك قولهم طمَّ البئر بالتراب: ملأها وسَوَّاها. ثم يحمل على ذلك  فيقال للبحر الطِّمُّ، كأنَّه طَمَّ الماءُ ذلك القرار. ويقولون: "له الطِّمّ والرِّم". فالطِّمّ: البحر، والرِّمّ الثَّرَى. ومن ذلك قولهم: طَمَّ الأمر، إِذا علا وغَلَبَ، ولذلك سُمِّيت القيامة: الطَّامَّة. فأمَّا قولهم: طَمَّ شَعَره، إذا أخذَ منه، ففيه معنى التَّسويَة وإنْ لم يكن فيه التغطية.
ومن الباب: الطِّمْطِم: الرجل الذي لا يُفصح، كأنَّه قد طُمَّ كما تُطَمّ البئر. ومما شذَّ عن هذا الأصل شيءٌ ذكرهُ ابنُ السكّيت، قال: يقال طَمَّ الفرسُ إذا عَلا. وطمَّ الطّائرُ إذا علا الشجرة.
(طن) الطاء والنون أصلٌ يدلُّ على صوت. يقال: طنَّ الذباب طنيناً. ويقولون: ضرب يدَه فأطنّها، كأنَّه يُراد به صوتُ القَطْع.
ومما ليسَ عندي عربياً قولهم للحُزمة من الحطب وغيرِه: طُنّ. ويقولون: طَنَّ، إذا مات، وليس بشيء.
(طه) الطاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال للفرسِ السريع: طَهطاهٌ.
(طأ) الطاء والهمزة، وهو يدلُّ على هَبْط شيءٍ. من ذلك قولهم: طأطأ رأسَه. وهو مأخوذٌ *من الطَّأْطاءِ، وهو منهبطٌ من الأرض. وهو في قول الكُميت([6]).
(طب) الطاء والباء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على عِلمٍ بالشيء ومَهارَةٍ فيه. والآخر على امتدادٍ في الشيء واستطالة.
فالأول الطِّبّ، وهو العلم بالشيء. يقال رجلٌ طَبٌّ وطبيب، أي عالم حاذق. قال:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])ويقال فحلٌ طَبٌّ، أي ماهر بالقِرَاع. ويقال للذي يتعهّد موضِعَ خُفِّه أَينَ يَطَأُ به: طَبٌّ أيضاً. ولذلك سمِّيَ السِّحْر طِبّاً؛ يقال مطبوب، أي مسحور. قال:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
وأمَّا الذي يقال في قولهم: ما ذاك بِطِبِّي، أي بدهري، فليس بشيء، إِنَّما معناهُ ما ذاك بالأمر الذي أَمْهَرُه، ما ذاك بالشيء الذي أقتلُهُ علماً([8])، كما جاء في الحديث: "فما طهوي إذاً([9])". وقد ذكرناه في بابه.
وأمَّا الأصل الآخَر: فالطِّبَّة: الخِرْقَة المستطيلة من الثَّوب، والجميع طِبَب. وطِبَب شُعاع الشَّمْس: الطَّرَائق الممتّدة تُرَى فيها حين تطلُع. والطِّبابة: السَّير بين الخُرْزَتين. والطِّبّة: مستطيل من الأرض دقيقٌ كثير النَّبات.
ومن ذلك قولُهم: تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ، أي ألوان كثيرة.
(طث) الطاء والثاء ليس بشيء. ويزعمون أنّ الطَّثَّ لُعْبَةٌ بِخشبةٍ تدعى المِطَثَّة.
(طح) الطاء والحاء قريبٌ من الذي قبله على أنّهم يقولون: الطَّحُّ: أن تسحَجَ الشيء بِعَقِبك([10]). ويقال طَحْطَح بهم، إِذا بَدّدهم. وطَحْطَحَهم: غَلَبَهم.
(طخ) الطاء والخاء ليس [له] عندي أصلٌ مطرد ولا منقاس. وقد ذُكِرَ عن الخليل: طَخْطَخَ السَّحابُ: انضمَّ بعضه إلى بعض. والطَّخْطخة: تسوية الشَّيء. وهذا إِنَّما يُحتاج في تصحيحه إلى حُجّة، فأمَّا الحكاية في هذا الباب فيقال إنّ الطّخْطَخَة الضَّحك؛ والحكايات لا تُقاس.
ومما يقرب من هذا في الضَّعف قولهم: إنَّ المتطَخطِخ: الضعيف البصر. وقالوا أيضاً: والطُّخوخ: سوء الخُلُق والشَّراسَة.
(طر) الطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حِدّة في الشيء واستطالةٍ وامتدادٍ من ذلك قولهم: طرَّ السِّنَان، إِذا حدّده. وهذا سنان مطرور، أي محدَّد. ومن الباب الرّجل الطَّرير: ذو الهَيْئَة، كأنَّه شيءٌ قد طُرَّ وجُلِيَ وحُدِّدَ. قال:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])ومن الباب فَتَىً طارٌّ: ط‍رَّ شاربُهُ. والطُّرَّةُ: كُفّة الثَّوب. ويقال: رمى فأطَرَّ، إِذا أنفَذ. وكلُّ شيء حُسِّن فقد طُرَّ، حتى يقال طَرّ حوضَه([12])، إذا طيّنه. والطُّرَّة من الغيم: الطريقة المستطيلة. والخُطَّة السّوداء على ظهر الحمار طُرَّة. وطُرَّة النهر: شَفيرُه. وطَرَّ النّبتُ، إِذا أنبت؛ وهو مِنْ طَرّ شاربُهُ. قال:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])
فأمَّا الطَّرّ الذي في معنى الشَّلّ([14]) والطَّرد، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ مَنْ طرد شيئاً وشَلّه فقد أَذْلَقه حتى يحتدّ في شَدِّهِ وعَدْوِه. فأمَّا قول الحطيئة:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])فقال أبو زيد: الإطرار الإِغراء. وهذا قريبُ القِياسِ من الباب، لأنَّه إِذا أغراه بالشَّيءِ فقد أَذْلَقه وأحدَّه. وقال آخَرون: المُطِرُّ: المدِلّ. والأوّل أحسن وأقيس. ويقال الغضب المطرّ الذي جاء من أطرار الأرض، أي هو غضب لا يُدرى من أين جاء. وهو صحيح؛ لأنَّ أطرار الأرض أطرافها وطرف كلِّ شيءٍ: الحادّ منه.
(طس) الطاء والسين ليس أصلاً. والطَّسُّ لغةٌ في الطَّسْت.
(طش) الطاء والشين أُصَيلٌ يدلُّ على قِلّةٍ في مَطَر، ويجوز أن يُستعار في غيرهِ أصلاً. من ذلك الطّشّ، وهو المطر الضَّعيف. وقال رؤبة:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1])  وكذا في المجمل، وفي اللسان: "دفعته" بالدال.
([2]) في المجمل واللسان: "بني زريق".
([3]) في المجمل: "إذا استقامَ وأمكن".
([4]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما سبق في حواشي (دمخ). وأنشده في اللسان في (طلل).
([5]) يقال أيضاً بفتح الطاء، كما في اللسان (طلل 432).
([6]) في ديوانه (2: 22). وأنشده في اللسان والجمهرة (3: 285) بدون نسبة :
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
 ([7]) البيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات (3: 192).
([8]) في الأصل: "أقله علما".
([9]) انظر ما سيأتي في (طهي). وفي اللسان (طها): "وقيل لأبي هريرة: أأنت سمعت هذا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: وما كان طهوي ـ أي ما كان عملي ـ إن لم أحكم ذلك".
([10]) في الأصل: "يعقل"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) البيت من أبيات رويت في الحماسة: (2: 20). منسوبة إلى العباس بن مرداس. وذكر في اللسان (طرر) أن البيت يروى أيضاً للمتلمس.
([12]) في الأصل: "خوصته" ، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) البيت لأبي قيس بن رفاعة. اللسان (عنس)، وشرح شواهد المغني 244. وسيأتيýýýýýýý في (عنس).
([14]) في الأصل: "الشك"، تحريف.
([15]) ديوان الحطيئة 49 واللسان (طرر) وإصلاح المنطق 320.
([16]) في اللسان :              * ولا جدا نيلك بالطشيش *.
    وفي الديوان: 78:          * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** في المضاعف والمطابق)
(**طع**) **الطاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu hâlde **الخليل**’in hikâye ettiği şey: **الطَّعطعة**’nın **اللاطع**’ın sesinin hikâyesi olduğu (sözü) bir şey değildir.

(**طف**) **الطاء** ve **الفاء** şeyin azlığına delâlet eder. Denir: bu, az bir şeydir: **طفيف**. Ve denir: **إِناءٌ طَفَّانُ**; yani dolu. Ve **التَّطْفِيف**: ölçeğin ve tartının eksiltilmesidir. Ehl-i ilimden bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü ondan eksilttiği şey, az olur. Ve kabın üstünde olana **الطَِّفَاف** ve **الطُّفافة** denir. Şu hâlde onların sözü: **طفّفت بفلانٍ موضعَ كذا**; yani onu oraya yükselttim ve ona hizaladım([1]). Hadiste: “**طَفَّفَ بي الفرسُ مسجدَ بني فلان**([2])” — şüphesiz o, sıçradı da mescide neredeyse eşit olacaktı demek ister; işte bu, kabın **طَفاف**’ına ve **طَفافته**’sine benzetme mânâsı üzerinedir. Kıyas birdir.

Ve bâbdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **أطفَّ فلانٌ بفلان**; ona **طَبَن** ettiğinde ve onu aldatmayı istediğinde. Ve ondan: **استطفَّ الأمرُ**; mümkün olduğunda ve tamamlandığında([3]). Ve bu, ibdâl bâbındandır; kendi bâbında zikredilmiştir.

(**طل**) **الطاء** ve **اللام** üç asla delâlet eder: birincisi şeyin tazeliği ve tazeliği (güzelliği), ikincisi yukarıdan bakma, üçüncüsü: şeyin iptali.

Birincisi **الطّلّ**: yağmurun en zayıfıdır; ancak bununla adlandırıldı, çünkü yeri güzelleştirir. Bundan dolayı erkeğin karısına **طَلّته** denir.

Bazıları dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü onun gözünde tazedir; [sanki o] **طَلّ** gibidir. Ve bâbdandır, azlık mânâsında; **الطّلّ** üzerine hamledilmiştir: onların sözü: **ما بالنّاقة طُلّ**; yani onda süt yoktur; azı da kastedilir. **الطاء** damme yapıldı; onunla yağmur arasını ayırmak için.

Diğer bâb: **الطّلَل**; diyarların izlerinden belirginleşen şeydir. Erkeğin şahsına **طَلَلُهُ** denir. Ve bundan: **أَطَلَّ على الشَّيء**; bir şeye yukarıdan baktığında. Ve geminin **طَلَل**’i: örtüleridir; çoğulu **أطلال**. Ve denir: **تَطَالَلْت**; boynunu uzattığında, senden uzaklaşan şeye bakarsın. Dedi ki:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])
Şeye gelince: şeyin iptali; o, kanların **إطلال**’ıdır; yani onların iptalidir; bu, onlar için talepte bulunulmadığında olur. Denir: **طُلَّ دمه**; o hâlde o **مطلول**dur. Ve **أُطِلّ**; o hâlde o **مُطَلّ**dır; heder edildiğinde.

Ve bu asıllardan şâz olan şeylerdendir — doğruluğu nasıldır bilmem — onların sözü: şüphesiz **الطِّلَّ**([5]): yılandır. Ve **الطَّلاَطِلَة**: belde tutan bir hastalıktır.

(**طم**) **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyin, şeyi örterek onunla eşitlemesine delâlet eder; yer veya başkası. Bundan: onların sözü **طمَّ البئر بالتراب**: onu doldurdu ve düzledi. Sonra bunun üzerine taşınır da denir: denize **الطِّمُّ**; sanki su o çukuru **طَمَّ** etti. Ve derler: “**له الطِّمّ والرِّم**”. Şu hâlde **الطِّمّ**: denizdir; **الرِّمّ**: nemli topraktır. Ve bundan: onların sözü **طَمَّ الأمر**; yükseldiğinde ve galip geldiğinde; bundan dolayı kıyamete **الطَّامَّة** adı verildi. Şu hâlde onların sözü: **طَمَّ شَعَره**; ondan aldığında; onda, örtme olmasa da düzleme mânâsı vardır.

Ve bâbdandır: **الطِّمْطِم**: açık konuşmayan adam; sanki kuyu nasıl **تُطَمّ** edilirse o da **طُمَّ** edilmiştir. Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **ابنُ السكّيت**’in zikrettiği bir şey; dedi: denir: **طَمَّ الفرسُ**; yükseldiğinde. Ve **طمَّ الطّائرُ**; ağaca yükseldiğinde.

(**طن**) **الطاء** ve **النون** bir asıldır; sese delâlet eder. Denir: **طنَّ الذباب طنيناً**. Ve derler: elini vurdu da onu **أطنّها** etti; sanki bununla kesmenin sesi kastedilir.

Ve bence Arapça olmayan şeylerdendir: odun ve başkasından demete **طُنّ** demeleri. Ve derler: **طَنَّ**; öldüğünde; bir şey değildir.

(**طه**) **الطاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir. Hızlı ata **طَهطاهٌ** denir.

(**طأ**) **الطاء** ve **الهمزة**; o, bir şeyin alçalmasına delâlet eder. Bundan: onların sözü **طأطأ رأسَه**. Ve o, **الطَّأْطاءِ**’dan alınmıştır; o, yerden bir alçak yerdir. Ve o, **الكُميت**’in([6]) sözündedir.

(**طب**) **الطاء** ve **الباء** iki sahih asıldır: biri, şey hakkında bilgiye ve onda maharete delâlet eder. Diğeri, şeyde uzamaya ve uzamaya (uzunluğa).

Birincisi **الطِّبّ**: şeyin ilmidir. Denir: **رجلٌ طَبٌّ** ve **طبيب**; yani bilen, usta. Dedi ki:
فإنْ تسألوني بالنِّسَاءِ فإنّني  *** بصيرٌ بأدواء النِّساءِ طبيب([7])
Ve denir: **فحلٌ طَبٌّ**; yani vuruşmada mahir. Ve ayağının bastığı yeri nerede bastığını gözeten kimseye de **طَبٌّ** denir. Bundan dolayı sihre **طِبّ** adı verildi; denir: **مطبوب**; yani büyülenmiş. Dedi ki:
فإنْ كنت مطبوباً فلا زِلْت هكذا  *** وإِنْ كُنت مسحوراً فلا برأ السِّحرُ
Şu hâlde onların sözü hakkında denilen: **ما ذاك بِطِبِّي**; yani “benim dehrimle”, bir şey değildir; ancak mânâsı şudur: o, benim maharetli olduğum iş değildir; o, benim ilimce kuşattığım şey değildir([8]); hadiste geldiği gibi: “**فما طهوي إذاً**([9])”. Onu kendi bâbında zikrettik.

Şu hâlde diğer asıl: **الطِّبَّة**: elbiseden uzunlamasına bez parçasıdır; hepsi **طِبَب**. Güneş ışığının **طِبَب**’i: doğduğunda içinde görülen uzayıp giden çizgilerdir. **الطِّبابة**: iki boncuk arasındaki yürüyüştür. Ve **الطِّبّة**: yerden uzunlamasına, ince, bitkisi çok olan (parça).

Ve bundan onların sözü: **تلقَى فلاناً عن طِبَبٍ كثيرةٍ**; yani birçok türden.

(**طث**) **الطاء** ve **الثاء** bir şey değildir. Ve sanırlar ki **الطَّثَّ**, **المِطَثَّة** denilen bir sopayla bir oyundur.

(**طح**) **الطاء** ve **الحاء**, bir öncekinin yakınıdır; şu var ki derler: **الطَّحُّ**: topuğunla şeyi kazımandır([10]). Ve denir: **طَحْطَح بهم**; onları dağıttığında. Ve **طَحْطَحَهم**: onları yendi.

(**طخ**) **الطاء** ve **الخاء**’ın bende düzenli ve kıyaslanır bir aslı yoktur. Ve **الخليل**’den zikredilmiştir: **طَخْطَخَ السَّحابُ**: bir kısmı bir kısmına katıldı. Ve **الطَّخْطخة**: şeyin düzlenmesidir. Bu, ancak tashihinde bir delile muhtaçtır. Şu hâlde bu bâbda hikâye olarak denir ki **الطّخْطَخَة** gülmektir; hikâyeler kıyas edilmez.

Ve bunun zayıflıkta yakını olan şeylerdendir onların sözü: şüphesiz **المتطَخطِخ**: zayıf görendir. Ve ayrıca dediler: **الطُّخوخ**: kötü huy ve sertliktir.

(**طر**) **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyde keskinliğe ve uzamaya ve uzanmaya delâlet eder. Bundan: onların sözü **طرَّ السِّنَان**; onu sivrilttiğinde. Ve bu, **سنان مطرور**dur; yani sivriltilmiş. Ve bâbdandır: **الرّجل الطَّرير**: heyet sahibi; sanki o, **طُرَّ** edilmiş, parlatılmış ve sivriltilmiş bir şeydir. Dedi ki:
ويُعجِبك الطّريرُ فتبتليه *** فيُخلِفُ ظنَّك الرجلُ الطّريرُ([11])
Ve bâbdandır: **فَتَىً طارٌّ**: bıyığı **ط‍رَّ** etti. Ve **الطُّرَّةُ**: elbisenin eteği. Ve denir: **رمى فأطَرَّ**; delip geçirdiğinde. Ve güzelleştirilen her şey **طُرَّ** edilmiştir; hatta denir: **طَرّ حوضَه**([12]); onu çamurla sıvadığında. Ve buluttan **الطُّرَّة**: uzunlamasına yol (şerit). Ve eşeğin sırtındaki siyah çizgi **طُرَّة**’dir. Ve nehrin **طُرَّة**’si: kıyısıdır. Ve **طَرَّ النّبتُ**; bitirdiğinde; o, bıyığının **طَرّ** etmesindendir. Dedi ki:
منّا الذي هو ما إنْ طَرَّ شاربُهُ *** والعانسون ومنّا المُرْدُ والشِّيبُ([13])

Şu hâlde felç([14]) ve kovma mânâsındaki **الطَّرّ** ise, bu da bundandır; çünkü bir şeyi kovan ve onu felç eden, onu çekip hızlandırmıştır; ta ki çekişinde ve koşusunda keskinleşsin. Şu hâlde **الحطيئة**’nin sözü:
غَضِبْتُم علينا أن قتلْنا بخالدٍ *** بني مالِكٍ ها إنَّ ذا غَضَبٌ مُطِرّ([15])
Ebû Zeyd dedi: **الإطرار** kışkırtmadır. Bu, bâbdan kıyasa yakındır; çünkü onu şeye kışkırttığında, onu çekip hızlandırmış ve keskinleştirmiş olursun. Başkaları dedi: **المُطِرُّ**: nazlanan (kendini beğenen)dir. Birincisi daha güzeldir ve daha kıyaslıdır. Ve denir: **الغضب المطرّ**; yerin **أطرار**’ından gelen (öfke); yani nereden geldiği bilinmeyen bir öfkedir. Ve o doğrudur; çünkü yerin **أطرار**’ı, onun uçlarıdır; her şeyin ucu: onun keskin olanıdır.

(**طس**) **الطاء** ve **السين** bir asıl değildir. Ve **الطَّسُّ**, **الطَّسْت**’te bir lehçedir.

(**طش**) **الطاء** ve **الشين** küçük bir asıldır; yağmurda azlığa delâlet eder; aslî olarak başkasında da ödünç alınması câizdir. Bundan: **الطّشّ**; o, zayıf yağmurdur. **رؤبة** dedi ki:
* ولا نَدَى وَبْلِكَ بالطَّشيشِ([16]) *
Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir; **اللسان**’da: “**دفعته**” **الدال** ile.
([2]) **المجمل** ve **اللسان**’da: “**بني زريق**”.
([3]) **المجمل**’de: “**إذا استقامَ وأمكن**”.
([4]) **طهمان بن عمرو الكلابي**’nindir; daha önce (دمخ) haşiyelerinde geçti. Ve **اللسان**’da (طلل)’de şâhid olarak okuttu.
([5]) **الطاء**’ın fethasıyla da denir; **اللسان** (طلل 432)’de olduğu gibi.
([6]) Divanında (2: 22). Ve **اللسان** ve **الجمهرة** (3: 285)’te nisbet olmaksızın şâhid olarak okuttu:
منها اثنتان لما الطأطاء يحجبه *** والأخريان لما يبدو به القبل
([7]) Beyit **علقمة الفحل**’indir; divanında 131 ve **المفضليات** (3: 192).
([8]) Asılda: “**أقله علما**”.
([9]) (طهي)’de gelecek olana bak. Ve **اللسان** (طها)’da: “Ve Ebû Hureyre’ye denildi: Bunu Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم’den sen mi işittin? O dedi: **وما كان طهوي** — yani benim işim ne olurdu — eğer bunu sağlam yapmasaydım.”
([10]) Asılda: “**يعقل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([11]) Beyit, **الحماسة**’de (2: 20) rivayet edilen beyitlerdendir; **العباس بن مرداس**’a nisbet edilmiştir. Ve **اللسان** (طرر)’de beyitin **المتلمس**’e de rivayet edildiği zikredildi.
([12]) Asılda: “**خوصته**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([13]) Beyit **أبي قيس بن رفاعة**’nindir. **اللسان** (عنس) ve **شرح شواهد المغني** 244. Ve (عنس)’te gelecek.
([14]) Asılda: “**الشك**”; tahrif.
([15]) **ديوان الحطيئة** 49 ve **اللسان** (طرر) ve **إصلاح المنطق** 320.
([16]) **اللسان**’da: * ولا جدا نيلك بالطشيش *. Ve divanda: 78: * وما جدا غيثك بالطشوشِ *.

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَشَّتِ السَّمَآءُ
1 طَشَّتِ السَّمَآءُ ذ , (S, A, O, K,) aor. طَشِ٣َ and طَشُ٣َ , (O, K,) inf. n. طَشٌّ, (TK,) The sky let fall rain such as is called طَشّ [q. v.]; as also ↓ اطشّت. (S, A, O, K.) ― -b2- [Hence,] طَشَّ [as meaning (assumed tropical:) He sprinkled the moisture from his nose like fine rain] is said of one affected with the malady termed طُشَّة, when he blows his nose. (O.) ― -b3- And طُشَّ, (O, K,) with damm, (K,) He (a man) was, or became, affected with the malady termed طُشَّة: (O, K:) but Az says that the [better] known word is طُشِئَ. (TA.)

4 أَطْشَ٣َ see the preceding paragraph.

طَشٌّ
طَشٌّ ذ and ↓ طَشِيشٌ Weak [or fine] rain, (S, A, O, K,) but exceeding what is termed رَذَاذٌ: (S, O, K:) or the former is less than رَذَاذ: (El-Khattلbee, and Suh in TA art. رذ:) or rain exceeding what is termed رَِكٌّ, but less than what is termed قِطْقِطٌ: (TA:) or the first of rain; (L, TA;) next to which is what is termed رَشٌّ: (L:) [but see these other terms for rain: طِشَاشٌ and طُشُوشٌ are pls. of طَشٌّ; both mentioned in the O, though not there said to be pls. of طَشٌّ:] one says, أَصَابَنَا طِشَاشٌ وَرِشَاشٌ [Rains such as are termed طشاش and رشاش fell upon us]. (O.)

طُشَّةٌ
طُشَّةٌ ذ and ↓ طُشَاشٌ, both with damm, A malady like the [rheum termed] زُكَام, (O, K,) incident to human beings: said by El-Kutabee to be termed طُشَّة because when he who is affected with it blows his nose he sprinkles the moisture from it like fine rain (اـِذَا اسْتَنْثَرَ طَشَّ): but the [better] known word is طُشْأَةٌ (O.) [See also the next paragraph.]

طِشَّة
طِشَّة ذ is said in the K to signify A young child; its author having app. understood a young child to be meant thereby in a trad. respecting the [plant called] حَزَاة, in which it is said, يَشْتَرِيهَا أَكَايِيسُ الصِّبْيَانِ لِلطِّشَّةِ [evidently meaning, Intelligent children purchase it for the malady termed طِشَّة, this word being doubtless either a dial. var. of طُشَّة, or a mistranscription]: that طشّة here denotes children is refuted by another relation of the trad., يَشْرَبُهَا أَكَايِيسُ النِّسَآءِ لِلطُشَّةِ [i. e. intelligent women drink a preparation of it for the طُشَّة]. (TA.)

طَشَاشٌ
طَشَاشٌ ذ i. q. رَشَاشٌ [i. e. Such as is sprinkled, or scattered,] (K, TA) of rain: or such as is weak. (TA.) [Not to be mistaken for the pls. طِشَاشٌ and رِشَاشٌ: see طَشٌّ.] ― -b2- And hence, app., and, if so, tropical, Weakness of sight: whence the prov., الطَّشَاشُ وَلَا العَمَى [Weakness of sight, and not blindness]. (TA.)

طُشَاشٌ
طُشَاشٌ ذ : see طُشَّةٌ.

طَشِيشٌ
طَشِيشٌ ذ : see طَشٌّ.

أَرْضٌ مطْشُوشَةٌ
أَرْضٌ مطْشُوشَةٌ ذ Land upon which has fallen rain such as is termed طَشٌّ. (S, A, O.) ― -b2- And رَجُلٌ مَطْشُوشٌ A man affected with the malady termed طُشَّة. (TA.)

##### Türkçe

**طَشَّتِ السَّمَآءُ**
1 **طَشَّتِ السَّمَآءُ** ذ, (S, A, O, K,) muzâri‘ı **طَشِ٣َ** ve **طَشُ٣َ**, (O, K,) mastarı **طَشٌّ**, (TK,) Gök, **طَشّ** denilen türden yağmur yağdırdı; ve yine ↓ **اطشّت**. (S, A, O, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **طَشَّ** [“(mecazen varsayılan:) Burnundan ince yağmur gibi nem serpti” mânâsında] **طُشَّة** denilen hastalığa yakalanmış kimse hakkında, burnunu sildiği zaman, söylenir. (O.) ― -b3- Ve **طُشَّ**, (O, K,) damme ile, (K,) O (adam) **طُشَّة** denilen hastalığa yakalandı yahut yakalanır oldu: (O, K:) fakat Ez der ki daha [iyi] bilinen kelime **طُشِئَ**’dir. (TA.)

4 **أَطْشَ٣َ**: önceki paragrafa bak.

**طَشٌّ**
**طَشٌّ** ذ ve ↓ **طَشِيشٌ** Zayıf [yahut ince] yağmur, (S, A, O, K,) fakat **رَذَاذٌ** denileni aşan: (S, O, K:) yahut birincisi **رَذَاذ**’dan daha azdır: (El-Khattلbee, ve Suh, TA md. رذ:) yahut **رَِكٌّ** denileni aşan, fakat **قِطْقِطٌ** denilenden daha az olan yağmur: (TA:) yahut yağmurun ilki; (L, TA;) bunun ardından **رَشٌّ** denilen gelir: (L:) [fakat yağmurla ilgili bu diğer terimlere bak: **طِشَاشٌ** ve **طُشُوشٌ** **طَشٌّ**’un çoğullarıdır; ikisi de O’da zikredilmiştir, gerçi orada **طَشٌّ**’un çoğulları oldukları söylenmemiştir:] şöyle denir: **أَصَابَنَا طِشَاشٌ وَرِشَاشٌ** [**طشاش** ve **رشاش** denilen türden yağmurlar bize isabet etti]. (O.)

**طُشَّةٌ**
**طُشَّةٌ** ذ ve ↓ **طُشَاشٌ**, ikisi de damme ile, İnsanlara arız olan, **زُكَام** denilen [nezle] gibi bir hastalık: (O, K,) El-Kutabee bunun **طُشَّة** diye adlandırıldığını, ona yakalanan kimse burnunu sildiğinde ondan çıkan nemi ince yağmur gibi serptiği için (**اـِذَا اسْتَنْثَرَ طَشَّ**) olduğunu söylemiştir: fakat daha [iyi] bilinen kelime **طُشْأَةٌ**’dir. (O.) [Ayrıca sonraki paragrafa bak.]

**طِشَّة**
**طِشَّة** ذ K’da “küçük çocuk” mânâsına geldiği söylenir; müellifi, **حَزَاة** denilen [bitki] hakkında bir rivayette bununla küçük çocuğun kastedildiğini görünüşe göre anlamıştır; onda şöyle denir: **يَشْتَرِيهَا أَكَايِيسُ الصِّبْيَانِ لِلطِّشَّةِ** [açıkça şu mânâda: Zeki çocuklar onu **طِشَّة** denilen hastalık için satın alırlar; bu kelime şüphesiz ya **طُشَّة**’nin lehçe varyantıdır yahut yanlış yazımdır]: burada **طشّة**’nin çocuklar demek olduğu, rivayetin başka bir nakliyle çürütülür: **يَشْرَبُهَا أَكَايِيسُ النِّسَآءِ لِلطُشَّةِ** [yani zeki kadınlar ondan bir hazırlamayı **طُشَّة** için içerler]. (TA.)

**طَشَاشٌ**
**طَشَاشٌ** ذ yağmur hakkında **رَشَاشٌ** ile aynı mânâdadır [yani serpilmiş yahut saçılmış olan], (K, TA) yahut zayıf olan: (TA.) [Çoğullar **طِشَاشٌ** ve **رِشَاشٌ** ile karıştırılmamalıdır: **طَشٌّ**’a bak.] ― -b2- Ve bundan dolayı, görünüşe göre, ve eğer öyleyse mecazen, Görme zayıflığı: bundan dolayı darbımesel: **الطَّشَاشُ وَلَا العَمَى** [Görme zayıflığı; körlük değil]. (TA.)

**طُشَاشٌ**
**طُشَاشٌ** ذ: **طُشَّةٌ**’ye bak.

**طَشِيشٌ**
**طَشِيشٌ** ذ: **طَشٌّ**’a bak.

**أَرْضٌ مطْشُوشَةٌ**
**أَرْضٌ مطْشُوشَةٌ** ذ Üzerine **طَشٌّ** denilen türden yağmur düşmüş arazi. (S, A, O.) ― -b2- Ve **رَجُلٌ مَطْشُوشٌ** **طُشَّة** denilen hastalığa yakalanmış adam. (TA.)
