# طعب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B9%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: طعب

باب العين و الطّاء والباء معهما
ع ط ب، ع ب ط، ب ع ط، ط ب ع مستعملات ط ع ب، ب ط ع مهملان
عطب:
عَطِبَ الشيءُ يَعْطَبُ عَطَباً، أي: هلك، وأَعْطَبَهُ مَعطبة. ويقال: أجدُ ريحَ عُطْبَةٍ، أي ريحَ خِرْقَةٍ، أو قطنة مُحْتَرِقة. قال:
كأنّما في ذُرَى عمائمـهـم		مُوَضَّعٌ من منادف العُطُبِ
وكلُّ شيء من ثياب القُطْنِ أَخَذَتْ فيه النّارُ فهو عُطْبَةٌ خَلَقاً أو جديداً.
عبط:
عَبَطْتُ النّاقَةَ عَبْطاً، واعتبطتُها اعتباطاً إذا نحرتُها من غير داءٍ وهي سمينة فتيّة.
واعْتُبِطَ فلانٌ: مات فَجْأَةً من غيرِ علّةٍ ولا مَرَضٍ.
وقولهم: الرّجل يَعْبِط بسيفه في الحرب عَبْطاً، اشتقّ من ذلك.
ويَعْبطْ نَفْسَهُ في الحَرْبِ إذا ألقاها فيها، غير مُكْرَهٍ. قال أبو ذؤيب:
فتخالسا نفسيهما بنـوافـذٍ		كنوافذ العُبُطِ التي لا تُرْقعُ
واحد العُبُطِ: عبيط والرّجلُ يعبط الأرض عبطاً، ويعتبطها إذا حفر موضعاً لم يحفره قبل ذلك، وكلّ مبتدأ من حَفْرٍ أو نَحْرٍ أو ذبح أو جرح فهو عبيط. قال مرّار بن منقذ:
ظلّ في أعلى يفـاعٍ جـاذلاً		يُعْبِطُ الأرْضَ اعتباطَ المُحْتَفِرْ
ومات فلان عبطة، أي: شابّاً صحيحاً. قال أمية بن أبي الصلت:
من لم يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هَرَماً		الموتُ كأسٌ والمَرْءُ ذائِقُهـا
واعتبطه الموت.
ولحم عبيط: طريّ، وكذلك دم عبيط. وزعفران عبيط شبيه بالدّم بيّن العبط. وعَبَطَتْهُ الدّواهي، أي: نالته من غير استحقاق لذلك. قال حميد الأريقط: مُدَنَّساتِ الرِّيَبِ العَوابِطِ والعَبِيطَةُ: الشّاةُ أو الناقةُ المعتَبَطة، ويُجْمَعُ عبائط قال:
وله، لايَني، عبائطُ من كو		مٍ إذا كان من دقاقٍ وبُزْلِ
بعط:
البَعْطُ منه الإِبعاط، وهو الغلو في الجهل والأمر القبيح. يقال: منه إبعاط وإفراط إذا لم يقل قولاً على وجهه، وقد أَبْعَطَ إبعاطاً. قال رؤبة:
وقلتُ أقوالَ امْرىءٍ لم يُبْعِطِ
أعرِضْ عن النّاسِ ولا تَسَخَّطِ

ويُقال للرّجُلِ إذا استامَ بسلْعَتِهِ فتباعَدَ عن الحقِّ في السَّوْم: قد أَبْعَطَ وتَشَحَّى، أو شَطَّ وأَشَطَّ.
طبع:
الطَّبْعُ: الوسَخُ الشّديد على السَّيف.
والرّجُلُ إذا لم يكن له نفاذٌ في مكارِمِ الأُمور، كما يَطْبَعُ السيفُ إذا كَثُرَ عليه الصّدأ. قال:
بيضٌ صوارِمُ نَجْلوها إذا طَبِعَتْ		تَخالُهُنَّ على الأبطال كتّـانـا
أي: بيضٌ كأنّهُنَّ ثيابُ كتّانٍ، قال:
وإذا هَزَزْتُ قَطَعْتُ كلَّ ضريبةٍ		فخرجتُ لا طَبِعاً ولا مَبْهـورا
وفلانٌ طَبَعٌ طَمِعٌ إذا كان ذا خُلُقٍ دنيء. قال المغيرة بن حبناء يهجو أخاه صخراً:
وأُمُّكَ حين تُذْكَرُ، أمُّ صدقٍ		ولكنَّ ابنَها طَبِعٌ سخـيفُ
وفلانٌ مطبوع على خُلُق سيّء، وعلى خُلُق كريم.
و الطَّبّاع: الذي يأخذ فيطبعها، يقرضها أو يسوّيها، فيطبع منها سيفاً أو سكيناً، ونحوه. طبعت السيف طبعاً. وصَنْعَتُهُ: الطّباعة.
وما جُعِلَ في الإنسان من طِباع المأكل والمشرب وغيره من الأَطْبِعَة التي طُبِعَ عليها. والطّبيعة الاسم بمنزلة السّجيّة والخليقة ونحوه.
والطَّبْعُ: الختم على الشيء. وقال الحَسَنُ: إنّ بين الله وبين العبد حدّاً إذا بلغه طُبع على قلبه، فوُفِّق بعده للخير. والطّابَعُ: الخاتَمُ.
وطَبَعَ الله الخَلْقَ: خَلَقَهُم. وطُبِعَ على القلوب: خُتِمَ عليها.
والطِّبْعُ ملءُ المكيال. طبّعته تطبيعاً، أي: ملأته حتّى ليس فيه مَزِيدٌ. وطبّعت الإناء تطبيعاً. وتطبّع النّهْرُ حتّى إنّه لَيتدفّق.
والطَّبْعُ: مَلْؤُك سِقباءً حتّى لا يتّسع فيه شيءُ من شدَّةِ مَلْئِهِ، والطَّبعُ كالمِلء، والتّطْبيعُ مصدر كالتّمليء، ولا يقال للمصدر: طّبْع، لأنّ فعله لا يخفف كما يُخَفَّف فعل ملأت، لأنّك تقول: طبّعتُه تطبيعاً ولا تقول طَبَعْتُه طَبْعاً.
وقول لببيد:
كَرَوَايا الطِّـبْـعِ ضـحّـت بـالـوحـلْ		فالطِّبْعُ ههنا الماء الذي مُلِىء به الراوية.
يعني الربيع بن زياد ومن نازعه عند الملك. يقول: أوقرتُهم وأثقلتُ أكتافهم للّذي سمعوا من كلامي و حجّتي فصاروا كأنّهم روايا قد أُثْقِلَتْ وأُوقِرَتْ ماءً حتى همّت أن توحل حول الماء.
ويقال: من طِباعِهِ السّخاء، ومن طِباعِهِ الجفاء.
والأطباع مغايض الماء. ويُقالُ: هي الأنهار. الواحد: طِبْعٌ. قال:
ولم تُثْنِهِ الأطْباعُ دوني ولا الجُدر.

### Türkçe

باب **العين** و **الطّاء** و**الباء** معهما
**ع ط ب**، **ع ب ط**، **ب ع ط**، **ط ب ع** مستعملات **ط ع ب**، **ب ط ع** مهملan

**عطب**:
**عَطِبَ** şey **يَعْطَبُ** **عَطَباً**; yani: helâk oldu. Ve onu **أَعْطَبَهُ**: onu helâk etti; **مَعطبة** (helâk ediş). Ve denilir: “Ben **عُطْبَةٍ** kokusu buluyorum”; yani yanmış bir bezin kokusu, yahut yanmış bir pamuğun (kokusu). Dedi ki:
Sanki onların sarıklarının tepelerinde		**العُطُبِ**’dan (yanmış pamukların) tokmaklarından (çıkan) bir şey konulmuş
Ve pamuk elbiselerden her şey ki onda ateş tutmuştur, o **عُطْبَةٌ**’dır; eski olsun yahut yeni.

**عبط**:
Ben dişi deveyi **عَبَطْتُ** **عَبْطاً** (kestirdim); ve onu **اعتبطتُها** **اعتباطاً** (kestirdim) — eğer onu bir hastalık olmaksızın, semiz ve genç iken boğazladıysam.
Ve “Falanca **اعْتُبِطَ**”: ansızın, bir illet ve hastalık olmaksızın öldü.
Ve onların sözü: “Adam savaşta kılıcıyla **يَعْبِط** **عَبْطاً** (rastgele vurur)”; bundan türetilmiştir.
Ve savaşta, zorlanmaksızın, kendisini onun içine atarsa: “Kendisini **يَعْبطْ** (atar).” Ebû Züeyb dedi ki:
İkisi, deliklerle, nefislerini kapıştılar		(yamalınmayan) **العُبُطِ**’un delikleri gibi
**العُبُطِ**’un teki: **عبيط**. Ve adam yeri **يعبط** **عبطاً** (kazar); ve onu **يعتبطها** (kazar) — eğer daha önce kazmadığı bir yeri kazarsa. Ve kazmanın, boğazlamanın, kesmenin yahut yaralamanın her başlangıcı **عبيط**’tir. Merrâr b. Munkız dedi ki:
Yüksek bir tepenin üstünde, çekip çıkararak kaldı		**المُحْتَفِرْ**’in (kazarın) **اعتباطَ**’ı gibi yeri **يُعْبِطُ**
Ve falanca **عبطة** öldü; yani: genç ve sağlıklı iken. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
Kim **عَبْطَةً** ölmezse ihtiyarlıkla ölür		ölüm bir kâsedir ve kişi onu tadan
Ve ölümü onu **اعتبطه** (ansızın aldı).
Ve **لحم عبيط**: taze; aynı şekilde **دم عبيط**. Ve **زعفران عبيط**: kana benzer; **العبط**’ı (tazeliği) açık. Ve felâketler onu **عَبَطَتْهُ**; yani: bunu hak etmeden ona erişti. Humeyd el-Ereyqat dedi ki: **مُدَنَّساتِ** şüphelerin **العَوابِطِ**’i. Ve **العَبِيطَةُ**: **المعتَبَطة** (hastalıksız kesilmiş) koyun yahut deve; ve **عبائط** diye cem‘ olunur. Dedi ki:
Ve onun için — gevşemez — **عبائطُ** (hastalıksız kesilmişler) bir yığından		eğer ince (yaşta) ve **بُزْلِ** (iri, olgun)den ise

**بعط**:
**البَعْطُ**’tan olan **الإِبعاط**’tır; o, cehalette ve çirkin işte aşırılıktır. Denilir: “Ondan **إبعاط** ve **إفراط** vardır” — eğer sözü yerli yerince söylemezse; ve gerçekten **أَبْعَطَ** **إبعاطاً**. Ru’be dedi ki:
Ve ben, **لم يُبْعِطِ** (aşırılığa sapmayan) bir kişinin sözlerini söyledim
İnsanlardan yüz çevir ve öfkelenme

Ve adama, malını fiyatlandırmak istediğinde, fiyatlandırmada haktan uzaklaşırsa denilir: “Gerçekten **أَبْعَطَ** ve **تَشَحَّى**”; yahut “**شَطَّ** ve **أَشَطَّ**.”

**طبع**:
**الطَّبْعُ**: kılıç üzerindeki şiddetli kir (pas).
Ve adam — eğer yüce işlerde nüfuzu yoksa — tıpkı kılıcın, üzerinde pas çoğalınca **يَطْبَعُ** (pas bağlar) olması gibi. Dedi ki:
Beyaz kılıçlar; **طَبِعَتْ** (pas bağladığında) onları parlatırız		onları yiğitlerin üzerinde keten (gibi) sanırsın
Yani: beyaz; sanki onlar keten elbiselerdir. Dedi ki:
Ve salladığımda her darbeyi kestim		öylece ne **طَبِعاً** (paslı) ne de **مَبْهُورا** (körelmiş) olarak çıktım
Ve falanca **طَبَعٌ** **طَمِعٌ**’dır — eğer aşağı bir huy sahibi ise. Muğîre b. Hubnâ, kardeşi Sahr’ı hicvederek dedi ki:
Ve annen, anıldığında, doğruluk annesidir		fakat onun oğlu **طَبِعٌ** (aşağı huylu) sefih
Ve falanca kötü bir huy üzerine **مطبوع**’dur; ve kerim bir huy üzerine (de).
Ve **الطَّبّاع**: alıp onu **يطبعها** (dövüp şekillendiren); onu törpüleyen yahut düzelten; böylece ondan bir kılıç yahut bıçak ve benzeri **يطبع**. Kılıcı **طبعت** **طبعاً** (dövdüm/şekillendirdim). Ve onun sanatı: **الطّباعة**.
Ve insanda, yeme-içme ve başkası hususunda, üzerine **طُبِعَ** olduğu **الأَطْبِعَة**’den (tabiatlardan) kılınan şey. Ve **الطّبيعة** isimdir; **السّجيّة** ve **الخليقة** ve benzeri menzilesinde.
Ve **الطَّبْعُ**: bir şey üzerine mühür basmaktır. Ve Hasan dedi ki: “Allah ile kul arasında bir sınır vardır; ona ulaştığında kalbi üzerine **طُبع** (mühürlenir); bundan sonra hayra muvaffak kılınır.” Ve **الطّابَعُ**: mühür.
Ve Allah mahlûku **طَبَعَ**: onları yarattı. Ve kalpler üzerine **طُبِعَ**: onların üzerine mühür vuruldu.
Ve **الطِّبْعُ**: ölçeğin dolusu. Onu **طبّعته** **تطبيعاً**; yani: onu, içinde fazlalık kalmayacak şekilde doldurdum. Ve kabı **طبّعت** **تطبيعاً** (tam doldurdum). Ve nehir **تطبّع** etti; öyle ki o, mutlaka coşup akıyor.
Ve **الطَّبْعُ**: senin **سِقباءً**’yı (tulum/kap) öyle doldurmandır ki, doluluğunun şiddetinden onda hiçbir şey genişlemez; ve **الطَّبعُ** doluluk gibidir; ve **التّطْبيعُ** kaynak (mastardır), **التّمليء** gibi. Ve masdara **طّبْع** denilmez; çünkü onun fiili, “doldurdum” fiilinin hafifletildiği gibi hafifletilmez; çünkü sen “Onu **طبّعتُه** **تطبيعاً**” dersin, “Onu **طَبَعْتُه** **طَبْعاً**” demezsin.
Lebîd’in sözü:
**الطِّـبْـعِ**’ın (dolunun) raviyeleri (su tulumları) çamurla öğleledi		burada **الطِّبْعُ**, raviyenin onunla doldurulduğu sudur.
Rabî‘ b. Ziyâd’ı ve onunla melik yanında çekişeni kastediyor. Diyor ki: Sözümden ve hüccetimden işittikleri şey sebebiyle onları yükledim ve omuzlarını ağırlaştırdım; böylece sanki suyla yükletilmiş ve ağırlaştırılmış raviyeler gibi oldular; ta ki suyun çevresinde çamura saplanacak gibi oldular.
Ve denilir: “Onun **طِباعِهِ**’inden cömertliktir”; ve “Onun **طِباعِهِ**’inden kabalıktır.”
Ve **الأطباع** suyun çekildiği yerlerdir. Ve denilir: onlar nehirlerdir. Tekili: **طِبْعٌ**. Dedi ki:
Ve ne **الأطْباعُ** ne de duvarlar, beni ondan alıkoymadı.
