# طعن (ط-ع-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B9%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve dil uzatmak

- Harfler: ط - ع - ن
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَطَعَنُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve dil uzattılar | 1 | 1 | [9:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/ayet/9:12.md) |
| [وَطَعْنًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلًا | Ve dil uzatmak | 1 | 1 | [4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/ayet/4:46.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (39 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Dane, inek yavrusuna denir
2. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
3. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
4. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bozulmuş iptir
5. [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Otlak yerdir
6. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
7. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dil demektir
8. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koyar
9. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
10. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İsyan eder
11. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Söz
12. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dışlama
13. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nihayet, son demektir
14. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sağ yandır
15. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kelime
16. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Az
17. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
18. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Korkuluk demektir
19. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
20. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
21. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
22. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşiten
23. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
24. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
25. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
26. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
28. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طعن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md), [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md), [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [مدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Mızrak veya sivri bir cisimle bir şeyi delip içine nüfuz etmek, yaralamak |
| Çekirdek Özet 2 | İnanç ve nizamın meşruiyetini hedef alarak kınama, alay ve iftirayla temellerini sarsmaya çalışmak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin iç tutarlılığına ve meşruiyet zeminine yönelen doğrudan yıkıcı, delik açıcı sözel müdahale |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir alay veya eleştiri sayarak, sistemin varlığını ve bağlayıcılığını ortadan kaldırmaya yönelik stratejik yıkıcılığı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طع | Bir nesnenin içine girme, tat alma, nüfuz etme ve temas sağlama; bu çekirdek [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) kökünde bir şeyin tadına varıp bünyeye dahil edilmesi ve içine sirayet etmesi hareketini taşır. | ن | Bünyeye dahil olmaktan ziyade dışarıdan içeriye doğru keskin, yaralayıcı ve süreklilik taşıyan bir delme, zedeleme ve yapısal bütünlüğü bozma hareketi doğurmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hedef alınan sınırlandırılmış bir alanın veya bünyenin belirlenmesini sağlar. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Doğrudan odaklanmayı, bir hedefin zayıf noktasına nazar etmeyi ve açık aramayı temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | İnce ve kıvrak bir uçla derinlemesine ilerlemeyi, hareketin kesintisiz biçimde hedefe saplanmasını sağlar. |
| طعن | Belirlenmiş ve sınırları olan bir hedefin zayıf noktasına odaklanarak keskin bir uçla derinlemesine nüfuz etme ve orada yaralayıcı bir etki bırakma hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrak veya boynuz gibi sivri ve kesici bir aletle bir cismi delmek, dürtmek ve içine geçirmek; ayrıca veba salgınına uğramak veya çölde yol alıp mesafeyi yarmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî dize kullanımında dışlanmış ve mızrakla yaralanmış ya da veba illetine maruz kalmış kişiyi şöyle tasvir eder: فبتّ كأنّني حَرِجٌ لـعـينٌ / نفاه الناس، أو دَنِسٌ طعين |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir kimsenin onuruna ve şerefine dil uzatılmasını şu mısra ile aktarır: وأبى الكاشحونَ يا هندُ إلاَّ / طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça طعن kökü, fiziksel planda delici bir aletle bir nesnenin veya canlının zırhını, derisini delip içine işleme eylemini ifade eden arkaik bir köktür. Kökün İbranice karşılığı olan טָעַן biçimi iki farklı anlamsal damar gösterir; bunlardan biri yük yüklemek iken diğeri mızrak veya kılıçla delip deşmektir. İkinci anlam doğrudan Arapçadaki asıl fiziksel anlamla örtüşür. Aramice ve Süryanicede kök daha çok yükleme ve taşıma alanına kaymış olsa da Batı Sami dillerindeki izler kılıç veya sivri uçla yaralama çekirdeğinin ortak bir Sami mirası olduğunu gösterir. Arapçada bu kök fiziksel delme eyleminden hızla itibar, soy, şeref ve nihayet din gibi kurumsal yapıların zedelenmesi ve manevi olarak delik deşik edilmesi anlamına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mızrakla saplama eyleminden dil ve sözle itibarsızlaştırmaya geçiş | Fiziksel olarak bedeni deşen mızrak darbesi, dille yapılan saldırıda kişinin manevi dokusunu ve toplumdaki meşruiyetini hedef alan sözel darbeye dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice טָעַן (saplamak, delmek) paralelliği | İbranicede kılıç ve mızrakla yaralama anlamında kullanılan kök ile Arapçadaki fiziksel saplama anlamı tam bir fonetik ve semantik denklik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik delici ve batıcı alet tasvirleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طعن | Anlamlı | Delmek, mızrak saplamak, dil uzatmak | Sivri bir aletle yaralamak veya sözle onuru zedelemek anlamındadır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [طنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel olarak kaydedilmiştir. |
| [عطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%86.md) | Anlamlı | Develerin su içtikten sonra çöktüğü yer | Su kaynağının etrafında develerin dinlendiği ve bekletildiği alan anlamına gelir. | Kur'an'da geçmez. |
| [عنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B7.md) | Anlamlı | Boynun uzun ve dik olması | Boyun veya yapının yukarıya doğru belirgin biçimde uzamasıdır. | Kur'an'da geçmez. |
| [نطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%B9.md) | Anlamlı | Deri yaygı, dama tahtası | Tabaklanmış deri, yaygı veya damak derisi anlamındadır. | Kur'an'da geçmez. |
| [نعط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B7.md) | Anlamlı | Dağa veya yüksek yere tırmanmak | Bir arazide hızla ve güç sarf ederek yukarı doğru çıkmaktır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طعن | Merkez | Yapısal bütünlüğü delme, sözel saldırı | Doğrudan zırhı ve temeli hedef alarak içeriden çökertmeyi amaçlayan keskin darbedir. | Dille veya aletle meşruiyeti yaralama eylemidir. |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Yüze karşı ayıplama ve kınama | Kusurları yüze karşı işaret ederek küçük düşürmeyi öne çıkarır. | Görünür eksiklikleri yüz vurma hareketidir. |
| [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Arkadan çekiştirme, kırma | Muhatabın gıyabında gizlice kıran ve parçalayan sözel eylemdir. | Gizli ve sinsi yıpratma çabasıdır. |
| [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) | Komşu | İtibarda çatlak oluşturma, kıvılcım çıkarma | Bir yapının veya güvenilirliğin içine şüphe düşürerek değerini eksiltmektir. | Güven zeminini sarsma girişimidir. |
| [مدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AD.md) | Zıt | Övme, sağlamlaştırma, takdir etme | Bir varlığın veya yapının erdemlerini överek onun meşruiyetini ve konumunu tahkim etmektir. | Değeri yüceltme ve sağlamlaştırma eylemidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طعن | Delmek, mızraklamak, dil uzatmak | Hem fiziksel mızrak darbesini hem de itibar ve dine yönelik sözel yıkıcılığı karşılar. | Kesin |
| Latince | Pungere, calumniari | Batırmak, delmek; iftira atmak | Fiziksel batırma anlamı pungere ile, sözel yıpratma ise calumniari ile karşılanır. | Güçlü |
| İngilizce | To pierce, to slander, to impugn | Delmek; karalamak; meşruiyetine saldırmak | To impugn kelimesi özellikle bir inancın veya sistemin doğruluğuna ve meşruiyetine dil uzatma nüansını tam karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Durchbohren, verleumden, anfechten | Delip geçmek; iftira etmek; kuşku düşürüp saldırmak | Anfechten fiili bir kurumun veya kuralın geçerliliğini yıkmaya dönük saldırıyı tam verir. | Güçlü |
| Fransızca | Transpercer, calomnier, attaquer | Delmek; karalamak; meşruiyetine saldırmak | Hem somut delme eylemini hem de ilkesel bir temele yönelik saldırıyı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Dinî meşruiyete ve ilahi mesaja doğrudan sözel saldırı | İlahi vahyi, tebliğ dilini ve peygamberi itibarsızlaştırarak inancın otoritesini sarsma çabası | Medine'de vahyi tahrif eden ve kelimeleri bükerek dine dil uzatan topluluk bağlamı; Nisâ [4:46](https://lisan.digital/tr/ayet/4:46.md). |
| Ahitleri çiğneyip nizama karşı yıkıcı düşmanlık sergileme | Yapılan sözleşmeleri bozduktan sonra İslam dininin ve toplumunun varlık temellerine yönelik açık saldırı | Antlaşmalarını bozan ve dine düşmanca dil uzatan müşrik önderlere karşı mücadele bağlamı; Tevbe [9:12](https://lisan.digital/tr/ayet/9:12.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinin asıllarına yöneltilen itirazlar | Dinin kesin delillerine ve nübüvvete yönelen ta'n eyleminin küfür veya irtidat sayılıp sayılmayacağı | Sistemin ontolojik ve epistemolojik meşruiyetini imha edici inkâr faaliyeti |
| Fıkıh | Râvî ve şahitlerin cerh edilmesi, nikâh ve nesep davaları | Hadis râvîsinin adalet ve zabtına ta'n edilmesi veya birinin nesebine dil uzatılmasının had cezası gerektirip gerektirmeyeceği | Bir kimsenin hukuki ehliyetini veya nesep meşruiyetini sakatlayan iddia |
| Tefsir | Dine dil uzatma fiilinin tahlili | Kur'an'daki iki ayette geçen ifadenin sıradan bir sözlü hakaret mi yoksa savaşı gerektiren anayasal bir ihanet mi olduğu | Toplumsal barışı ve vahyin dokunulmazlığını hedef alan yıkıcı meydan okuma |
| Hadis | Ahlaki ilkeler ve dilin korunması | Müminin ayıplayıcı, lanet edici ve insanların şerefine dil uzatıcı (ta'ân) olamayacağına dair nebevî uyarılar | İnsan onurunu ve toplum dokusunu delik deşik eden ahlaki yozlaşma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve peygamberliğin otoritesi | Dinin meşruiyet zeminini delme girişimi | İnancın bağlayıcılığını ortadan kaldırmak | Dine yöneltilen ta'n, yalnızca zihinsel bir şüphe değil, dinin kurucu ilkelerini tahrip etmeyi amaçlayan eylemdir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve rivayet zincirleri | Bilimsel verinin ve naklin güvenirliğine yöneltilen cerh | Kusurlu olanı ayıklamak veya iftirayla veriyi sakatlamak | İlimde ta'n, cerh ve ta'dil mekanizmasının bir parçası olarak rivayetin sıhhatini denetleme işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve anayasal nizam | Anlaşmaları bozarak siyasal otoritenin meşruiyetine kastetme | Toplum düzeninde meşruiyet krizi çıkarmak | Siyasi nizamın ahitlerine sadakat göstermeyip nizamın temeline saldırmak ihanet suçu oluşturur. | Kesin |
| İktisadi | Ticari itibar ve piyasa güveni | Bir tacirin veya para biriminin güvenilirliğine haksız yere leke sürme | Piyasa aktörlerinin itibarını ve akit zeminini çökertmek | İktisadi sistemde tarafların meşruiyetine ve akitlerin bağlayıcılığına yapılan haksız ta'n piyasa nizamını bozar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zırh delici gerilme ve malzeme penetrasyonu (penetration/fracture) | Malzeme biliminde yüksek yoğunluklu ve sivri uçlu bir kuvvetin yüzey gerilimini aşarak malzemenin içine işlemesi ve içsel bütünlüğünü çatlatıp parçalaması modelidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyetin delegitimizasyonu (delegitimation) | Siyaset bilimi ve sosyolojide bir kurumun, anayasanın ya da inanç sisteminin otoritesini doğrudan temel iddialarını hedef alarak toplum nezdinde gayrimeşru kılma stratejisidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü hakaret, küfür veya basit bir fikir ayrılığına dayalı eleştiri düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, yapılan antlaşmaları bozduktan sonra dinin kurucu varlığına ve meşruiyet zeminine yönelen, sistemi yok etmeyi hedefleyen planlı ve fiili bir saldırı hareketidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ta'n kavramı basit bir ifade özgürlüğü veya sıradan eleştiri gibi görülürse, ayetlerde bu fiile karşı öngörülen kesin ve caydırıcı tavır orantısız veya anlaşılamaz bulunabilir; aksine bu tavır nizamı koruyan meşru müdafaadır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da inanca ve toplumsal nizama yönelen saldırıların sıradan bir hoşnutsuzluk değil, kurumsal ve ilahi yapıyı temellerinden delip çökertmeyi hedefleyen yapısal darbeler olduğunu anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın vahiy diliyle oynayarak dine dil uzatmasını anlatan ayetler (Nisâ [4:46](https://lisan.digital/tr/ayet/4:46.md)) ile barış ve antlaşma zeminini terk edip din nizamına savaş açan müşrik önderleri konu edinen ayetlerde (Tevbe [9:12](https://lisan.digital/tr/ayet/9:12.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın muhaliflere karşı tavrının salt fikir ayrılığı sebebiyle değil, varoluşsal ahitlerin bozulması ve nizamın temellerine yönelen yıkıcı sabotajlar sebebiyle sertleştiğini göstererek bağlam kopukluğunu düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Mızrak, boynuz veya sivri bir nesne ile bir yapının dış yüzeyini delip içine nüfuz etmek ve orada doku harabiyeti oluşturmak.
- Soyut anlam: Bir şahsın onuruna, kurumsal bir yapıya veya dinin kutsal meşruiyet zeminine yönelik tahrip edici, otoriteyi içeriden çökerten planlı sözlü saldırı.
- Sistematik karşılık: Sistemin dış koruyucu zırhını ve meşruiyet bağını aşarak doğrudan kurucu çekirdeğe yönelen yıkıcı darbe eylemi.
- LaTeX modeli: $$P(x) = \frac{F \cdot u}{\sigma_0} \implies \Delta S > 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $F$ odaklanmış yıkıcı sözel veya fiziksel kuvveti, $u$ yönelmiş keskin doğrultuyu, $\sigma_0$ hedef sistemin meşruiyet ve direnç eşiğini temsil eder. Bu kuvvetin eşiği aşmasıyla oluşan $P(x)$ penetrasyonu yani delme fonksiyonu, sistemin içsel entropisini ve düzensizliğini $\Delta S > 0$ şeklinde artırarak yapısal bütünlüğü bozar.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D8%B9%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/ayet/4:46.md) — وَطَعْنًا

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Yahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.

### [Tevbe 9:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/ayet/9:12.md) — وَطَعَنُوا

وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ

Meal (IK): Eğer andlaşmalarından sonra yine yeminlerini bozar ve dininize saldırırlarsa; o küfür önderlerini hemen öldürün. Çünkü onların yeminleri yoktur. Belki son verirler.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والطّاء والنون معهما
ع ط ن، ع ن ط، ط ع ن، ن ع ط، ن ط ع مستعملات ط ن ع مهمل عطن: العَطَنُ: ما حول الحوض و البئر من مَبارِكِ الإبل و مُناخِ القوم، و يجمع على أعطان. عَطَنَتِ الإِبلُ تَعْطُنُ عُطوناً وإعطانُها حَبْسُها على الماء بعدَ الوِرْدِ. قال لبيدُ بنُ ربيعةَ العامريّ:
عافتا الماءَ فلم يُعْطِنْهـمـا		إنّما يُعْطِنُ من يرجو العلَلْ
ويقال: كُلُّ مَبْرَكٍ يكون إلفاً للإبل فهو عَطَنٌ بمنزلة الوطَنِ للنّاس.
وقيل: أعطانُ الإِبل لا تكون إلاَّ على الماء، فأمّا مبارِكُها في البريّة فهي المأوى و المراح أيضاً، وأحدهما: مأوة ومَعْطِن مثل المَوْطِن. قال:
ولا تُكَلِّفُني نفْسي ولا هَلَـعـي		حِرْصاً أُقِيمُ به في مَعْطِنِ الهُونِ
و عَطِنَ الجلدُ في الدّباغ والماء إذا وُضِعَ فيه حتّى فَسَدَ فهو عَطِنٌ. ويقال: انْعطَنَ مثل عَفِنَ وانْعَفَنَ، ونحو ذلك كذلك. وفي الحديث: وفي البيتِ أُهُبٌ عَطِنَةٌ.
عنط:
العَنَطْنَطُ اشتُقّ من عنط، أردف بحرفين في عَجُزِهَ، وامرأة عَنَطْنَطَةٌ: طويلةُ العُنُق، مع حُسْن في قوامها، لا يجعل مصدره إلا العَنَط، ولو قيل عَنَطْنَطَتُها طولُ عنقها كان صواباً في الشعر، ولكن يقبح في الكلام لطولِ الكلمة. وكذلك يومٌ عَصَبْصَبٌ بيّن العَصَابَةِ، وفَرَسٌ غَشَمْشَمٌ بيّن الغَشَمِ وبيّن الغشمشمة، ويقال بل يقال: عصيب بيّن العَصابة، ولا يقال عَصَبْصَبٌ بيّنُ العَصابة، ولكن بيّنُ العَصَبْصَبَة. و الغَشَمْشَمُ: الحَمولُ الذي لا يبالي ما وَطِىءَ وكيف رَكَضَ وهو شبهُ الطموح. قال رؤبة:
يمطو السُّرى بعنُق عَنَطْنط
طعن:
طَعَنَ فلانٌ على فلانٍ طَعَاناً في أمره وقوله إذا أدْخَلَ عليه العيبَ. وطعن فيه وقع فيه عند غيره. قال:
وأبى الكاشحونَ يا هندُ إلاَّ		طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ
وطَعَنَهُ بالرُّمحِ يطعُنُ بضمة العين طَعْناً، ويقال: يَطْعُنُ بالرُّمْحِ ويَطْعَنُ بالقول. قال كلاهما مضموم.
و الإنسان يطعُن في مفازة ونحوها، أي: مضى وأمعن.. وفي الليل إذا سار فيه.وطُعِنَ فهو مطعون من الطّاعون، وطعين .قال النابغة:
فبتّ كأنّني حَرِجٌ لـعـينٌ		نفاه الناس، أو دَنِسٌ طعين
والأطّعانُ: التَّطاعُن من مُطَاعنة الفرسان في الحرب، تطاعنوا و اطّعنوا، وكلّ شيء نحو ذلك مما يشترك الفاعلان فيه يجوز فيه التّفاعلُ و الإفتعال، نحو: تَخاصَمُوا واخْتَصَموا إلاَّ أنّ السَّمْعَ آنَسُ فإذا كَثُرَ سَمْعُك الشيءَ استأنستَ به، وإذا قلّ سمعُك اسْتَوْحَشْت منه. ويقال: طاعنت الفرسان. قال دُرَيْدُ بنُ الصِّمّة:
وطاعَنْتُ عنه الخيلَ حتّى تبدَّدَتْ		وحتْى عَلاني حالكُ اللّونِ أسود
وطَعَنَ في السّنّ دَخَلَ فيه دُخولاً شديداً.
نعط: ناعط: اسم جبل.
نطع: النِّطَعُ ما يُتَّخَذُ من الأَدَمِ، و تصحيحُه: كَسْرُ النّون وفتحُ الطّاء، يجمعُ على أَنْطاع.
و النَّطْعُ مثل فِخْذ وفَخْذ: ما ظهر من الغار الأعلى، وهي الجلدةُ الملتصقةُ بعَظْمِ الخُلَيْقاء، وفيها آثارٌ كالتّحزيز، ويُجْمَعُ على نُطُوع، ومنهم من يقول للأسفل والأعلى: نِطْعان. والتَّنَطُّعُ في الكلام تَعَمُّقٌ واشتقاق.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve **النون** onlarla birlikte

ع ط ن، ع ن ط، ط ع ن، ن ع ط، ن ط ع kullanılagelenlerdir; ط ن ع ihmal edilmiştir. **عطن**: **العَطَنُ**: havuzun ve kuyunun çevresinde develerin çöktüğü yerlerden ve kavmin konakladığı yerden olan şeydir; **أعطان** üzerine cem‘ olunur. **عَطَنَتِ الإِبلُ تَعْطُنُ عُطوناً** ve **إعطانُها**: suya varıştan sonra su üzerinde onları alıkoymaktır. Âmirî Lebîd b. Rebî‘a dedi ki:
عافتا الماءَ فلم يُعْطِنْهـمـا		إنّما يُعْطِنُ من يرجو العلَلْ
Ve denilir: Develer için ülfet olan her çökmelik **عَطَنٌ**dur; insanlar için **الوَطَنِ** menzilesindedir.
Ve denildi: Develerin **أعطان**ı ancak su üzerinde olur; ama kırdaki çökmelikleri ise **المأوى** ve **المراح** da olur; ikisinden biri: **مأوة** ve **مَعْطِن** tıpkı **المَوْطِن** gibi. Dedi ki:
ولا تُكَلِّفُني نفْسي ولا هَلَـعـي		حِرْصاً أُقِيمُ به في مَعْطِنِ الهُونِ
Ve **عَطِنَ** deri, tabaklamada ve suda, içine konulup bozuluncaya kadar (kalırsa), o **عَطِنٌ**dur. Ve denilir: **انْعطَنَ** tıpkı **عَفِنَ** ve **انْعَفَنَ** gibi; ve bunun benzeri de böyledir. Ve hadiste: “Evde **أُهُبٌ عَطِنَةٌ** vardır.”

**عنط**:
**العَنَطْنَطُ** **عنط**tan türetilmiştir; onun sonunda iki harf ilâve edilmiştir. Ve **امرأة عَنَطْنَطَةٌ**: boynu uzun, endamında güzellik ile (birlikte)dir; onun masdarını ancak **العَنَط** kılar; eğer “**عَنَطْنَطَتُها** boynunun uzunluğudur” denilse şiirde doğru olurdu; fakat kelimenin uzunluğundan dolayı sözde çirkin olur. Ve bunun gibi **يومٌ عَصَبْصَبٌ** **العَصَابَةِ**si açık (olan); ve **فَرَسٌ غَشَمْشَمٌ** **الغَشَمِ**i açık ve **الغشمشمة**si açık (olan). Ve denilir; bilakis denilir: **عصيب** **العَصابة**si açık (olan); **عَصَبْصَبٌ** “**العَصابة**si açık” denilmez; fakat “**العَصَبْصَبَة**si açık” (denilir). Ve **الغَشَمْشَمُ**: neye bastığına ve nasıl koştuğuna aldırmayan yük taşıyan (hayvan)dır; o, **الطموح**a benzer. Ru’be dedi ki:
يمطو السُّرى بعنُق عَنَطْنط

**طعن**:
**طَعَنَ** falan, falana, işi ve sözü hakkında **طَعَاناً** (olarak), ona ayıbı soktuğu zaman (denir). Ve **طعن فيه**: başkası yanında onun aleyhine düştü (konuştu). Dedi ki:
وأبى الكاشحونَ يا هندُ إلاَّ		طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ
Ve **طَعَنَهُ بالرُّمحِ يطعُنُ** ( **العين**’in dammesiyle) **طَعْناً**; ve denilir: **يَطْعُنُ بالرُّمْحِ** ve **يَطْعَنُ بالقول**. Dedi: ikisi de dammelidir.
Ve insan, **مفازة** ve benzerinde **يطعُن**; yani: geçti ve ileri gitti. Ve gecede, onda yürüdüğü zaman (da böyledir). Ve **طُعِنَ**: **الطّاعون**dan dolayı o **مطعون**dur; ve **طعين**. Nâbiga dedi ki:
فبتّ كأنّني حَرِجٌ لـعـينٌ		نفاه الناس، أو دَنِسٌ طعين
Ve **الأطّعانُ**: savaşta süvarilerin mızraklaşmasından **التَّطاعُن**dur; **تطاعنوا** ve **اطّعنوا**. Ve bunun gibi, iki failin ortak olduğu her şeyde **التّفاعلُ** ve **الإفتعال** câiz olur; örneğin: **تَخاصَمُوا** ve **اخْتَصَموا**; ancak işitme ünsiyetlidir: bir şeyi işitmen çoğalınca ona ünsiyet edersin; işitmen azalınca ondan ürkersin. Ve denilir: **طاعنت الفرسان**. Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
وطاعَنْتُ عنه الخيلَ حتّى تبدَّدَتْ		وحتْى عَلاني حالكُ اللّونِ أسود
Ve **طَعَنَ في السّنّ**: ona şiddetli bir girişle girdi.

**نعط**: **ناعط**: bir dağın adıdır.

**نطع**: **النِّطَعُ**: deriden yapılan şeydir; onun tashihi: **النون**’un kesri ve **الطّاء**’ın fethidir; **أَنْطاع** üzerine cem‘ olunur.
Ve **النَّطْعُ** tıpkı **فِخْذ** ve **فَخْذ** gibi: üst mağaranın görünen kısmıdır; o, **الخُلَيْقاء** kemiğine yapışık deridir; onda çizik gibi izler vardır; **نُطُوع** üzerine cem‘ olunur. Ve onlardan kimi alt ve üst için: **نِطْعان** der. Ve **التَّنَطُّعُ** sözde: derinleşme ve türetmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

طَعَنَهُ بالرمح. وطَعَن في السنّ يَطْعُنُ بالضم طَعْناً. وطَعَنَ فيه بالقول يَطْعُنُ أيضاً طَعْناً وطَعَناناً. وقال أبو زبيد:
وأبى ظاهِرُ الشَناءَةِ إلاطَعَناناً وقولَ ما لا يقالُ
وطَعَنَ في المفازة يَطْعُنُ ويَطْعَنُ أيضاً، أي ذهب. والفرس يَطْعُنُ في العنانُ، إذا مدَّهُ وتبسَّط في السير. قال لبيد:
تَرْقى وتَطْعُنُ في العنان وتنتحيورْدَ الحمامة إذْ أجَدَّ حَمامُهـا
أي كوِرد الحمامة. والفراء يجيز الفتح في جميع ذلك. وفي الحديث: "لا يكون المؤمنُ طَعَّاناً" يعني في أعراض الناس. والطاعونُ: الموت الوَحِيُّ من الوَباء، والجمع الطَواعينُ.

##### Türkçe

**طَعَنَهُ بالرمح.** Mızrakla onu dürttü/sapladı.

**وطَعَن في السنّ يَطْعُنُ بالضم طَعْناً.** Yaşta (yaş bakımından) dürttü/ileri sürdü; **يَطْعُنُ** (başındaki harf) ötre ile; mastarı **طَعْناً**.

**وطَعَنَ فيه بالقول يَطْعُنُ أيضاً طَعْناً وطَعَناناً.** Sözle onda (ona karşı) dürttü/taşladı; **يَطْعُنُ** da; mastarı **طَعْناً** ve **طَعَناناً**.

وقال أبو زبيد:
Ve Ebû Zübeyd dedi:
وأبى ظاهِرُ الشَناءَةِ إلاطَعَناناً وقولَ ما لا يقالُ
(Apaçık düşmanlığın görüneni) ancak **طَعَناناً**’ı ve söylenmeyen şeyi söylemeyi reddetti.

**وطَعَنَ في المفازة يَطْعُنُ ويَطْعَنُ أيضاً، أي ذهب.** Çölde/ıssız yerde gitti; **يَطْعُنُ** ve **يَطْعَنُ** da; yani gitti.

**والفرس يَطْعُنُ في العنانُ، إذا مدَّهُ وتبسَّط في السير.** At, **العنان** içinde **يَطْعُنُ**; onu uzattığı ve yürüyüşte yayılıp açıldığı zaman.

قال لبيد:
Lebîd dedi:
تَرْقى وتَطْعُنُ في العنان وتنتحيورْدَ الحمامة إذْ أجَدَّ حَمامُهـا
Yükselir ve **العنان** içinde **تَطْعُنُ** eder ve onun güvercinleri hızlandığı zaman güvercinin su başına yönelirsin.

**أي كوِرد الحمامة.** Yani **كوِرد الحمامة**.

**والفراء يجيز الفتح في جميع ذلك.** El-Ferrâ, bütün bunlarda fethayı caiz görür.

**وفي الحديث: "لا يكون المؤمنُ طَعَّاناً" يعني في أعراض الناس.** Hadiste: “Mümin **طَعَّاناً** olmaz”; yani insanların ırzları/namusları hakkında.

**والطاعونُ: الموت الوَحِيُّ من الوَباء، والجمع الطَواعينُ.** **الطاعونُ**: vebadan olan hızlı ölüm; çoğulu **الطَواعينُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والطاء مع النون
عطن ، عنط ، نعط ، نطع ، طعن : الْمُوقَدَةُ الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى } مستعملات .
عطن : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الصلاة في أعطان الإبل . أخبرني المنذريّ عن الحرّاني عن ابن السكيت قال : العَطَن :
مَبْرَك الإبل حول الماء . وقد عَطَنَت الإبلُ على الماء وعَطَّنَت ، وأعْطَنْتُها أنا إذا سقيتها ثم أنحتها في عَطَنِهَا لتعود فتشرب . وأخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قومٌ عُطَّانٌ وعَطَنَةٌ وعُطُونٌ وعَاطِنُون إذا نزلوا في أعطان الإبل . ولا يقال : إبل عُطَّان . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( رأيتُني أنزِعُ على قَلِيب ، فجاء أبو بكر فاستقى وفي نَزْعه ضَعْفٌ والله يغفر له ، فجاء عمر فنَزَعَ فاستحالت الدَلْو في يده غَرْباً فأروى الظَمِئة حتى ضَرَبت بعَطَن ) قال ابن السكيت : قوله : ( ضَرَبت بعَطَنٍ ) يقال ضَرَبَت الإبلُ بعَطَنٍ إذا رَوِيَتْ ثم بَرَكَتْ على الماء . وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ في تفسير قوله : ( ثم ضَرَبَتْ بعَطَنٍ ) بنحوٍ ممّا قاله ابن السكيت . وقال الليث : كل مَبْرَك يكون مَألفاً للإبل فهو عَطَنٌ لها بمنزلة الوطن للغنم والبقر قال : ومعنى مَعَاطِن الإبل في الحديث : مواضعها . وأنشد :
ولا تكَلِّفُنِي نفسي ولا هَلَعِي
حِرْصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ
قلت ليس كل مُنَاخ للإبل يسمّى عَطَناً ولا مَعْطِناً . وأعطان الإبل ومَعَاطنها لا تكون إلاّ مَبَارِكَها على الماء . وإنما تُعْطِن العربُ الإبلَ على الماء حين تَطْلُع الثريّا ، ويرجع الناس من النُجَع إلى المحاضِر ، وتُعْطَنُ يوم وِرْدها فلا يزالون كذلك إلى وقت طلوع سهيل في الخريف ، ثم لا يُعْطِنُونهَا بعد ذلك ، ولكنها تَرِد الماء فتشرب شَرْبتها وتَصْدُر من فَوْرها .
وفي حديث عمر أنه دخل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وفي بيته أُهُبٌ عَطِنَةٌ . قال أبو عبيد : العَطِنَة : المُنْتِنة الريح . قلت : ويقال عَطَنْتُ الجِلْد أعْطِنُهُ عَطْناً إذا جعلتَه في الدبَاغ وتركته فيه حتى يتمرّط شَعَرُه ويُنْتِن ، فهو معطونٌ وعَطِينٌ . وقد عَطِن الجِلد عَطَناً إذا أنْتَنَ وأمْرَق عنه وَبَرُه أو صُوفه . ويقال للذي يُسْتَقْذَر : ما هو إلاّ عطِينة ، من نَتْنه . وقال أبو زيد : عَطِن الأديم إذا أنْتَنَ وسقط صوفه في العَطْن . والعَطْنُ أن يُجْعَل في الدِبَاغ .
قال أبو عبيد : وقال أبو زيد : موضع العَطِن العَطَنة قال : والعَطْنُ في الجِلد : أن يؤخذ الغَلْقة وَهو ضربٌ من النبات يدبغ به أو فَرْثٌ يُلْقى فيه الجِلْد حتى يُنْتِن ثم يلقى بعد ذلك في الدِبَاغ . وفلان واسع العَطَن والبَلَد ، وهو الرَحْب الذراعِ .
عنط : أبو عبيد عن الأصمعي : العَنَطْنَطُ : الطويل من الرجال . وقال الليث : واشتقاقه من عنَط ولكنه أُرْدِف بحرفين في عَجُزه . وأنشد :
يَمْطو السُرَى بعُنُقٍ عَنَطْنَطِ
قال : وامرأة عَنَطْنَطَةٌ : طويلة العُنُق مع حُسْن قَوَام .
قال : وعَنَطُها : طول قَوَامها وعنقها لا يجعل مصدر ذلك إلا العَنَط . قال : ولو جاء في الشعر عَنَطْنَطَتُهَا في طول عنقها جاز ذلك في الشِعر . قال وكذلك أسدٌ غَشَمْشمٌ بين الغَشْم ، ويومٌ عَصَبْصَبٌ بين العَصَابة . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : أعْنَط : جاء بولدٍ عَنَطْنَطٍ .
طعن : الليث : طعنه بالرمح يَطْعُنُهُ طَعْناً . وطَعَنَ بالقول السَيّء يَطْعَن طَعَنَاناً . واحتجّ بقوله :
وأبى الكاشحون يا هندُ إلا
طَعَنَاناً وقول مالا يقال
ففرّق بين المصدرين ، وغيره لم يفرّق بينهما . وأجاز لِلشاعر طعناناً في البيت ؛ لأنه أراد : أنهم طعَنُوا فيه بالعيب فأكثروا ، وتطاول ذلك منهم ، وفَعَلاَن يجيء في مصادر ما يَتَطَاول ويتمادَى ويكون مناسباً للميل والجَور . قال الليث : والعَين مِن يَطْعُنُ مضمومة . قال : وبعضهم يقول : يَطْعُنُ بالرمح ويَطْعَنُ بالقول فيفرّق بينهما . ثم قال الليث : وكلاهما يَطْعُنُ . وقال أبو العباس قال الكسائي : لم أسمع أحداً من العرب يقول يَطْعَنُ بالرمح ولا في الحسب ، إنما سمعت يَطْعُنُ . قال : وقال الفرّاء : سمعتُ أنا يطعَنُ بالرمح . وقال الليث : الإنسان يَطْعُنُ في المغازة ونحوها إذا مضى فيها قلت : ويقال : طَعَنَ فلان في السِنّ إذا شخص فيها وطَعَنَ غُصْنٌ من أغصان الشجرة في دار فلان إذا مال فيها شاخصاً . وأنشدني المنذري عن أبي العباس لمُدْرِك بن حُصَين يعاتب قومه :
وكنتم كأُمَ لَبَّة طَعَنَ ابنها
إليها فما دَرَّتْ عليه بسَاعِدِ
قال : طَعَنَ ابنها إليها أي نهض إليها وشخص برأسه إلى ثَدْيها ، كما يَطْعُن الحائط في دار فلان إذا شخص فيها .
ويقال : طَعَنَت المرأةُ في الحَيْضة الثالثة أي دخلتْ .
وقال بعضهم : الطَعْنُ : الدخول في الشيء .
ويقال طُعِنَ فلان فهو مطعون وطَعِين إذا أصابه الداء الذي يقال له : الطاعون .
ويقال : تَطَاعَن القوم في الحرب واطَّعَنُوا إذا طَعَنَ بعضهم بعضاً : والتفاعل والافتعال لا يكاد يكون إلا باشتراك الفاعلين فيه ؛ مثل التخاصم والاختصام ، والتعاور والاعتِوار . ورجلٌ طِعِّين : حاذق بالطِعَان في الحرب .
نطع : أبو عبيد عن الكسائي : هو النَطْع والنَطَعُ والنِطْعُ والنِطَعُ . وجمعه أنطاع .
وقال الليث : النِطَعُ : ما ظهر من الغار الأعلى ، وهي الجِلدة المُلْزَقة بعظم الخُلَيْقَاء فيها آثار كالتحْزيز ، والجميع النُطوع . والتَنَطُّع في الكلام : التعمُّق فيه ، مأخوذ منه قلت : وفي الحديث : ( هلك المتنطِّعون ) وهم المتعمّقون الغالُون . ويكون : الذين يتكلمون بأقصى حلوقهم تكبّراً ؛ كما قال ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنّ أبغضكم إليّ الثرثارون المتفيهِقون ) . وسأفسّره في موضعه .
وقال أبو سعيد : يقال وَطئنا نِطَاعَ بني فلان أي دخلنا أرضهم .
قال وجَنَاب القوم نِطاعهم . قلت : ونَطَاعِ بوزن قَطَامِ : ماءة في بلاد بني تميم قد وَرَدتُهَا يقال شَرِبَتْ إبلُنا من ماء نَطَاعِ ، وهي رَكيّة عَذْبة الماء غزيرته . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النُطُعُ : المتشدّقون في
كلامهم وقال ابن الفرج : سمعت أبا السَمَيْدَع يقول : تَنَطَّعَ في الكلام وتَنَطَّسَ إذا تأنّق فيه .
وقال ابن الأعرابي : النُطَاعَةُ والقُطَاعَةُ والعُضَاضَة : اللُقْمة يؤكل نصفها ثم تردّ إلى الخِوَان وهو عيبٌ . يقال : فلان لاطِع ناطِع قاطِع .
نعط : ناعِطٌ : حِصْن في رأس جبلٍ بناحية اليمن قديمٌ كان لبعض الأَذْواء .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : النُعْطُ : المسافرون سفراً بعيداً ، بالعَين .
قال والنُعْطُ : القاطعو اللُقَم بنصفين فيأكلون نِصفاً ويُلقون النصف الآخر في الغَضَار . وهم النُعُط والنُطُعُ واحدهم ناعِط وناطِع وهو السيّىء الأدبِ في أكله ومروءته وعَطائه . قال : ويقال : نعَط وأنطع إذا قطع لُقْمة قال : والنُغُط بالغين : الطِوال من الناس .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطاء** ile **النون**

**عطن** ، **عنط** ، **نعط** ، **نطع** ، **طعن** : **الْمُوقَدَةُ الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى** } kullanılmışlar.

**عطن** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: deve **أعطان**’larında namaz kılmaktan nehyetti. Bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **العَطَن**: su çevresinde devenin çöktüğü yerdir. Develer su üzerinde **عَطَنَت** ve **عَطَّنَت**; ben de onları sulayıp sonra **عَطَنِهَا**’sında çöktürdüğümde **أعْطَنْتُها** (yaptım) ki geri dönüp içsinler. Bana Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Develerin **أعطان**’larına indiklerinde: قومٌ **عُطَّانٌ** ve **عَطَنَةٌ** ve **عُطُونٌ** ve **عَاطِنُون** (denir). “İbl **عُطَّان**” denmez. Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: “(Kendimi bir kuyu başında su çekerken gördüm; Ebû Bekir geldi, su çekti; çekişinde bir zayıflık vardı—Allah onu bağışlasın—sonra Ömer geldi, çekti; kova elinde bir **غَرْب**’a dönüştü; susuzları kandırdı, ta ki **بعَطَن** vurdu)” buyurdu. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “( **ضَرَبت بعَطَنٍ** )” sözü: Develer suya kandıktan sonra su üzerinde çöktüklerinde “**ضَرَبَتِ الإبلُ بعَطَنٍ**” denir. Bana Abdülmelik, er-Rebî‘den, o da eş-Şâfi‘î’den, “(sonra **ضَرَبَتْ بعَطَنٍ** )” sözünün tefsirinde İbnü’s-Sikkît’in dediğine benzerini haber verdi. el-Leys dedi ki: Develer için bir ülfet yeri olan her çökmelik, koyun ve sığır için vatan mesabesindeki gibi, onlar için **عَطَن**’dır. Dedi ki: Hadisteki **مَعَاطِن الإبل**’in manası: onların yerleridir. Şu beyit okundu:
ولا تكَلِّفُنِي نفسي ولا هَلَعِي
حِرْصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ

Dedim: Develer için her **مُنَاخ** “**عَطَن**” da “**مَعْطِن**” de diye adlandırılmaz. Develerin **أعطان**’ları ve **مَعَاطن**’ları ancak su üzerindeki çökmelikleridir. Araplar, **الثريّا** doğduğu vakit develeri su üzerinde **تُعْطِن** eder; insanlar **النُجَع**’dan **المحاضِر**’e döner; **وِرْد** gününde **تُعْطَن** edilir; sonbaharda **سهيل**’in doğuş vaktine kadar böyle sürerler; sonra bundan sonra onları **يُعْطِنُونهَا** etmezler; fakat suya gelir, içişini içer ve hemen ardından geri döner.

Ömer’in hadisinde: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) yanına girdi; evinde **أُهُبٌ عَطِنَةٌ** vardı. Ebû Ubeyd dedi ki: **العَطِنَة**: kokusu pis olan. Dedim: “Deriyi tabaklamaya koyup içinde bıraktım; tüyü dökülünceye ve kokuncaya kadar” demek üzere: **عَطَنْتُ الجِلْد أعْطِنُهُ عَطْناً** denir; o da **معطونٌ** ve **عَطِينٌ** olur. Deri koktuğunda ve üzerinden kılı ya da yünü döküldüğünde: **عَطِن الجِلد عَطَناً** denmiştir. İğrenilen kimse için: “O ancak bir **عطِينة**’dir” denir; onun kokusundan. Ebû Zeyd dedi ki: **عَطِن الأديم**: koktu ve **العَطْن** içinde yünü düştü. **العَطْن**: tabaklamaya konulmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd de dedi ki: **العَطِن**’in yeri **العَطَنة**’dir. Dedi ki: Deride **العَطْن**: **الغَلْقة** alınır—tabaklamada kullanılan bir çeşit bitkidir—yahut içine deri atılan bir **فَرْثٌ** (gübre) (alınır); ta ki koksun; sonra bundan sonra tabaklamaya atılır. “Falan **واسع العَطَن والبَلَد**” (dır): o, kolu geniş olandır.

**عنط** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **العَنَطْنَطُ**: erkeklerden uzun olan. el-Leys dedi ki: Onun iştikakı **عنَط**’tandır; fakat sonuna iki harf eklenmiştir. Şu beyit okundu:
يَمْطو السُرَى بعُنُقٍ عَنَطْنَطِ

Dedi ki: **امرأة عَنَطْنَطَةٌ**: boynu uzun, kıvamı güzel olan.
Dedi ki: Onun **عَنَطُها**’sı: kıvamının ve boynunun uzunluğudur; bunun masdarı ancak **العَنَط** yapılır. Dedi ki: Şiirde boynunun uzunluğunda “**عَنَطْنَطَتُهَا**” gelse, bu şiirde caiz olur. Dedi ki: Aynı şekilde “**أسدٌ غَشَمْشمٌ**” **الغَشْم**’ın arasında; ve “**يومٌ عَصَبْصَبٌ**” **العَصَابة**’nın arasında (gibi). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أعْنَط**: **عَنَطْنَطٍ** bir çocuk getirdi (doğurdu).

**طعن** : el-Leys: Onu mızrakla **طعنه**; onu **يَطْعُنُهُ طَعْناً**. Kötü sözle **طَعَنَ** eder; **يَطْعَن طَعَنَاناً**. Şu sözle delil getirdi:
وأبى الكاشحون يا هندُ إلا
طَعَنَاناً وقول مالا يقال

Böylece iki masdar arasında ayırım yaptı; başkası ikisi arasında ayırım yapmadı. Şaire beyitte **طعناناً**’yı caiz gördü; çünkü muradı: onu ayıpla **طعَنُوا** ettiler de çoğalttılar; bu onlardan uzayıp gitti; ve **فَعَلاَن** uzayıp giden, sürüp devam eden ve meyil ile haksızlığa uygun olan şeylerin masdarlarında gelir. el-Leys dedi ki: **يَطْعُنُ**’daki **العَين** zamme’lidir. Dedi ki: Bazıları “mızrakla **يَطْعُنُ** eder, sözle **يَطْعَنُ** eder” der; böylece ikisi arasında ayırım yapar. Sonra el-Leys dedi ki: İkisi de **يَطْعُنُ**’dur. Ebû’l-Abbâs dedi ki: el-Kisâî: Araplardan hiç kimsenin “mızrakla **يَطْعَنُ**” dediğini de, soya-sopa dair de (böyle dediğini) işitmedim; ancak **يَطْعُنُ** işittim. Dedi ki: el-Ferrâ: Ben “mızrakla **يطعَنُ**” işittim. el-Leys dedi ki: İnsan, bir delikte ve benzerinde içine geçip gittiğinde: **يَطْعُنُ** eder. Dedim: “Falan yaşta **طَعَنَ** etti” denir: onda ileri gitti. Ve ağacın dallarından bir dal, falanın evine doğru eğilip uzanarak çıktığında: falanın evine **طَعَنَ** etti. el-Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, kavmini azarlayan Müdrik b. Husayn’dan okuttu:
وكنتم كأُمَ لَبَّة طَعَنَ ابنها
إليها فما دَرَّتْ عليه بسَاعِدِ

Dedi ki: “Oğlu ona doğru **طَعَنَ** etti” yani ona doğru kalktı ve başıyla memesine doğru uzandı; tıpkı duvar falanın evine doğru uzanıp çıktığında **يَطْعُن** ettiği gibi.
“Kadın üçüncü hayızda **طَعَنَت** etti” denir: yani girdi.
Bazıları dedi ki: **الطَعْنُ**: bir şeye girmektir.
“Falan **طُعِنَ** edildi; o **مطعون** ve **طَعِين**’dir” denir: **الطاعون** denilen hastalık ona isabet ettiğinde.
“Topluluk savaşta **تَطَاعَن** etti ve **اطَّعَنُوا**” denir: birbirlerini **طَعَنَ** ettiklerinde; **التفاعل** ve **الافتعال** neredeyse ancak faillerin onda ortaklığıyla olur; **التخاصم** ve **الاختصام** gibi, **التعاور** ve **الاعتِوار** gibi. Ve **رجلٌ طِعِّين**: savaşta **الطِعَان**’da mahir.

**نطع** : Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: O, **النَطْع** ve **النَطَعُ** ve **النِطْعُ** ve **النِطَعُ**’dır. Çoğulu **أنطاع**.
el-Leys dedi ki: **النِطَعُ**: üst mağaradan görünen şeydir; o, **الخُلَيْقَاء** kemiğine yapışık deridir; onda oyuk-çentik gibi izler vardır; hepsi **النُطوع**’dur. Sözde **التَنَطُّع**: onda derinleşmektir; ondan alınmıştır. Dedim: Hadiste: “(Helâk oldu **المتنطِّعون**)” (vardır); onlar, derinleşen aşırı gidenlerdir. Ve (bu), kibirlenerek sözlerini boğazlarının en uç noktasından çıkaranlar olur; nitekim ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “(Size en buğz ettiğim, **الثرثارون المتفيهِقون**’dur)”. Onu yerinde açıklayacağım.
Ebû Sa‘îd dedi ki: “Falan oğullarının **نِطَاعَ**’ını çiğnedik” denir: yani onların toprağına girdik.
Dedi ki: Kavmin **جَنَاب**’ı onların **نِطاع**’ıdır. Dedim: Ve **نَطَاعِ** (vezni **قَطَامِ**): Benî Temîm diyarında bir su (yeridir); ona vardım; “Develerimiz **نَطَاعِ** suyundan içti” denir; o, suyu tatlı, suyu bol bir kuyudur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النُطُعُ**: sözlerinde ağzını genişletenlerdir. İbnü’l-Ferec dedi ki: Ebû’s-Semeyda‘’ın şöyle dediğini işittim: Sözde **تَنَطَّعَ** etti ve **تَنَطَّسَ** etti: onda süslendiğinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **النُطَاعَةُ** ve **القُطَاعَةُ** ve **العُضَاضَة**: lokmanın yarısı yenir, sonra **الخِوَان**’a geri konur; bu bir ayıptır. “Falan **لاطِع ناطِع قاطِع**” denir.

**نعط** : **ناعِطٌ**: Yemen tarafında bir dağın tepesinde bir hisardır; eski; bazı **الأَذْواء**’a ait idi.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **النُعْطُ**: uzak bir yolculuk yapan yolcular; **بالعَين**.
Dedi ki: **النُعْطُ**: lokmaları iki yarıya bölenlerdir; yarısını yerler, öbür yarısını **الغَضَار**’a atarlar. Onlar **النُعُط** ve **النُطُع**’dır; tekilleri **ناعِط** ve **ناطِع**’dır; o, yiyişinde, mürüvvetinde ve verişinde kötü edepli olandır. Dedi ki: Lokma kestiğinde **نعَط** ve **أنطع** denir. Dedi ki: **النُغُط** (ğayn ile): insanlardan uzun olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الطاء والعين وما يثلثهما)
(طعم) الطاء والعين والميم أصلٌ مطَّرد منقاسٌ في تذوُّقِ الشَّيء. يقال طَعِمْتُ الشيءَ طَعْماً. والطَّعام هو المأكول. وكان بعضُ أهلِ اللّغةِ يقول: الطَّعام هو البُرُّ خاصّة، وذكر حديث أبي سعيد([1]): "كُنّا نُخرج  صدقةَ الفِطر على عهد رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، صاعاً من طعامٍ أو صاعاً من كذا([2])". ثم يُحمَلُ على باب الطعام استعارةً ما ليس من باب التذوُّق، فيقال: استطعَمَني فلانٌ الحديثَ، إذا أرادكَ على أن تحدِّثه. وفي الحديث: "إذا استطعَمَكم الإمامُ فأطْعِمُوه"، يقول: إذا أُرْتِجَ عليه واستَفْتَح فافتحُوا عليه. والإطعام يقع في كل ما يُطعَم، حتَّى الماء. قال الله تعالى:﴿وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي﴾  [البقرة 249]. وقال عليه السلام في زمزم: "إنّها طَعامُ طُعْم، وشِفاء سُقْم"، وعِيب خالدُ بن عبد الله القسريّ بقوله: "أطعِمُوني ماءً"، وقال [بعضهم] في عيبه بذلك شعراً([3])، وذلك عندنا ليس بعيب، لما ذكرناه. ويقال رجلٌ طاعم: حسن الحال في المَطْعَم. وقال الحُطيئة:
دَعِ المَكارمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِها *** واقْعُدْ فإنّك أنتَ الطَّاعُم الكاسِي([4])ورجلٌ مِطْعامٌ: كثير القِرَى. وتقول: هو مُطعَم، إذا كان مرزوقاً. والطُّعْمة: المأكُلة. وجَعَلْتُ هذه الضيعة لفلانٍ طعمة. فأما قول ذي الرُّمّة:
وفي الشِّمال من الشِّريان مُطعمة *** كبداءُ في عَجْسِها عطفٌ وتقويمُ([5])فإنَّه يروى بفتح العين "مُطعَمة": أنَّها قوسٌ مرزوقة. ويروى: "مُطعِمة"، فمن رواها كذا أراد أنّها  تُطعِمُ صاحبَها الصَّيد.
ويقال للإصبع الغليظة المتقدِّمة من الجارحة مُطعِمة؛ لأَنَّها تُطعمه إذا صادَ بها.  ويقولون إنَّ المطَعَّم من الإبل: الذي يوجد في مُخِّه طَعم الشحم من السِّمَن. ويقال للنَّخلة إذا أدركَ ثمرُها: قد أطعَمَتْ. والتَّطعُّم: التذوُّق. يقال: "تَطَعَّمْ تَطْعَم"، أي ذُق الطعام تشتَهِهِ وتأكُلْه. ويقال: فلانٌ خبيث الطُّعمة، إذا كان رديء الكسب. ويقال: اُدْنُ فاطْعَم، فيقول: ما بي طُعْم،  كما يقال من الشَّراب: ما بي شُرْب. ويقال شاةٌ طَعوم، إذا كان فيها بعضُ السِّمن.
(طعن) الطاء والعين والنون أصلٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو النَّخْس في الشَّيءِ بما يُنْفِذُهُ، ثمّ يُحْمَل عليه ويستعار. من ذلك الطَّعْن بالرُّمح. ويقال تطاعن القوم واطَّعَنوا، وهم مطاعينُ في الحرب. ورجلٌ طَعّان في أعراض الناس. وفي الحديث: "لا يكون المؤمن طعَّاناً"، وحَكَى بعضُهم: طعنتُ في الرَّجُل طَعَناناً لا غير، كأنَّهُ فَرَقَ بينه وبين الطَّعَن بالرُّمح. وقال:
وأَبَى ظاهرُ الشَّناءَةِ إلاَّ *** طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ([6])وطعن في المفازة: ذهب. وقال بعضهم: طعن بالرُّمح يطعُن بالضمِّ، وطعن بالقول يطْعَن، فتحاً([7]).
---------------------ـ
([1]) هو أبو سعيد الخدري، سعد بن مالك بن سنان، الإصابة 2189.
([2]) الذي في المجمل واللسان: "أو صاعاً من شعير".
([3]) انظر الحيوان (2: 267 ـ 268 / 4: 323 / 6: 390).
([4]) ديوان الحطيئة 54 واللسان (طعم).
([5]) ديوان ذي الرِّمة 587 والمجمل واللسان (طعم).
([6]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في اللسان (طعن) وليس في ديوانه. ورواية اللسان: "وأبى المظهر العداوة" وهي رواية الصحاح والمحكم والمخصص (6: 87 / 12: 170).  ورواية التّهذيب: "وأبى الكاشحون يا هند إلاَّ".
([7]) في الأصل: "طعن بالرمح يطعن ويطعن بالقول"، صوابه من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الطاء** ve **العين** ve onları üçleyen şeyler)

(**طعم**) **الطاء** ve **العين** ve **الميم**, bir asıldır; bir şeyin tadına bakmada düzenli, kıyaslıdır. Denir: Bir şeyi **طَعِمْتُ**; **طَعْماً** (tadına bakma). Ve **الطَّعام** yenilendir. Dil ehlinden bazısı derdi ki: **الطَّعام** özellikle **البُرُّ**’dur; ve Ebû Saîd hadisini zikretti([1]): “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم zamanında fıtır sadakasını çıkarırdık: bir **صاعاً** **طعامٍ** yahut bir **صاعاً** şundan([2]).” Sonra tadına bakma babından olmayan şey, mecaz olarak yemek babına taşınır; denir: Falan bana hadisi **استطعَمَني**, yani onu kendisine anlatmamı istediğinde. Ve hadiste: “İmam sizden **استطعَمَكم** ederse ona **فأطْعِمُوه**”; der ki: Üzerine tutulup (okuyuşu) tıkandığında ve başlangıç istediğinde ona açın. Ve **الإطعام** yenilen her şeyde vuku bulur; suya kadar. Allah تعالى dedi ki: ﴿وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي﴾  [البقرة 249]. Ve عليه السلام zemzem hakkında dedi ki: “Şüphesiz o, **طَعامُ طُعْم**’dur ve hastalığa şifadır”; ve Hâlid b. Abdullah el-Kasrî şu sözüyle ayıplandı: “Bana su **أطعِمُوني**”; ve [bazıları] onu bununla ayıplamada şiir söyledi([3]); ve bu, bize göre ayıp değildir; zikrettiğimizden dolayı. Ve denir: **رجلٌ طاعم**: **المَطْعَم**da (yeme-içmede) hâli güzel. Ve Hutay’e dedi ki:
دَعِ المَكارمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِها *** واقْعُدْ فإنّك أنتَ الطَّاعُم الكاسِي([4])
Ve **رجلٌ مِطْعامٌ**: ikramı çok. Ve dersin: O **مُطعَم**dır; rızıklandırılmış olduğunda. Ve **الطُّعْمة**: yenilecek şey. Ve bu çiftliği falana **طعمة** yaptım. أما ذي الرُّمّة’nin sözü:
وفي الشِّمال من الشِّريان مُطعمة *** كبداءُ في عَجْسِها عطفٌ وتقويمُ([5])
Şüphesiz o, **مُطعَمة** diye **العين**’in fethiyle rivayet edilir: onun rızıklandırılmış bir yay olduğu (manasında). Ve **مُطعِمة** diye rivayet edilir; onu böyle rivayet eden, onun sahibine avı yedirdiğini kastetmiştir.

Ve av organından kalın, önde gelen parmağa **مُطعِمة** denir; çünkü onunla avladığında onu yedirir. Ve derler ki: Develerden **المطَعَّم**: semizlikten, iliğinde yağın tadı bulunan. Ve hurma ağacına, meyvesi olgunlaştığında: **قد أطعَمَتْ** denir. Ve **التَّطعُّم**: tadına bakma. Denir: “**تَطَعَّمْ تَطْعَم**”, yani yemeğin tadına bak, onu iştah edesin ve yeyesin. Ve denir: Falan **خبيث الطُّعمة**’dir; kazancı kötü olduğunda. Ve denir: Yaklaş da **فاطْعَم**; o da der ki: Bende **طُعْم** yok; içecek hakkında denildiği gibi: bende **شُرْب** yok. Ve denir: **شاةٌ طَعوم**; onda bir miktar yağ bulunduğunda.

(**طعن**) **الطاء** ve **العين** ve **النون** sahih, düzenli bir asıldır; o, kendisini geçiren şeyle bir şeye dürtmedir; sonra onun üzerine taşınır ve mecaz yapılır. Bundan: mızrakla **الطَّعْن**. Ve denir: Kavim **تطاعن** etti ve **اطَّعَنوا**; ve onlar savaşta **مطاعينُ**’dir. Ve bir adam, insanların ırzlarında **طَعّان**dır. Ve hadiste: “Mümin **طعَّاناً** olmaz.” Ve bazısı hikâye etti: Adam hakkında **طعنتُ**; yalnız **طَعَناناً** (ettim); sanki onu mızrakla **الطَّعَن**dan ayırdı. Ve dedi ki:
وأَبَى ظاهرُ الشَّناءَةِ إلاَّ *** طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ([6])
Ve **طعن في المفازة**: gitti. Ve bazısı dedi: Mızrakla **طعن** eder; **يطعُن** (damme ile), ve sözle **طعن** eder; **يطْعَن** (fetha ile)([7]).

---------------------ـ
([1]) O, Ebû Saîd el-Hudrî’dir; Sa‘d b. Mâlik b. Sinân; el-İsâbe 2189.
([2]) el-Mücmel ve el-Lisân’da olan: “yahut bir **صاعاً** arpadan”.
([3]) el-Hayevân’a bak (2: 267 ـ 268 / 4: 323 / 6: 390).
([4]) Dîvânu’l-Hutay’e 54 ve el-Lisân (**طعم**).
([5]) Dîvânu ذي الرِّمة 587 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**طعم**).
([6]) Beyit, el-Lisân’da (**طعن**) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; dîvânında değildir. el-Lisân rivayeti: “وأبى المظهر العداوة” ve o, es-Sıhâh ve el-Muhkem ve el-Muhassas (6: 87 / 12: 170) rivayetidir. et-Tehzîb rivayeti: “وأبى الكاشحون يا هند إلاَّ”.
([7]) Asılda: “**طعن** mızrakla **يطعن** ve sözle **يطعن**”; doğrusu el-Mücmel’dendir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطعن: الضرب بالرمح وبالقرن وما يجري مجراهما، وتطاعنوا، واطعنوا، واستعير للوقيعة. قال تعالى: ﴿وطعنا في الدين﴾ [النساء/46]، ﴿وطعنوا في دينكم﴾ [التوبة/12].

##### Türkçe

- **الطعن**: mızrakla ve boynuzla vurmadır ve ikisinin yolunda (benzeri) olan şey; ve **تطاعنوا** (karşılıklı **الطعن** ettiler), ve **اطعنوا** (**الطعن** edin); ve (bu lafız) **الوقيعة** için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿وطعنا في الدين﴾ [النساء/46]، ﴿وطعنوا في دينكم﴾ [التوبة/12].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ع ن
طعنه بالرمح وهو مطعان وطاعنته وتطاعنوا واطعنوا ورجل طعين‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طعن فيه وعليه وطعن عليه في أمره طعناناً‏.‏
قال‏:‏ وهو طعان في أعراض الناس‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ لا يكون المؤمن طعاناً ولا لعاناً ‏"‏ وله فيه مطعن ومطاعن‏.‏
وطعن في المفازة‏.‏
وطعنت بالقوم‏:‏ سرت بهم‏.‏
قال درهم بن زيد‏:‏ وأطعن بالقوم شطر الملو - ك حتى إذا خف المجدح وخرج يطعن الليل‏:‏ يسري فيه‏.‏
وطعن في السن العالية‏.‏
وطعنت في الحيضة الثالثة‏.‏
وطعنا في الصيف‏.‏
وطعنت الفرس في عنانها‏.‏
قال لبيد‏:‏ ترقى وتطعن في العنان وتنتحي ورد الحمامة إذ أجد حمامها وطعنت في أمر كذا‏.‏
وكل ما أخذت فيه ودخلته فقد طعنت فيه‏.‏
وطعن في نيطه إذا مات‏.‏
وطعن من الطاعون فهو مطعون وهو من الطعن لأنهم يسمون الطواعين‏:‏ رماح الجن ويزعمون أن الجن يطعنونهم‏.‏

##### Türkçe

ط ع ن
Onu mızrakla deldi; o **مطعان**dır; **طاعنته** (onunla karşılıklı delişti); **تطاعنوا** (karşılıklı deliştiler) ve **اطعنوا** (delin) ve **رجل طعين** (çok delici bir adam).
Mecazdan: onda ve ona **طعن** etti; işinde ona **طعناناً** (çokça ta’n etti).
Dedi ki: O, insanların ırzlarında **طعان**dır.
Hadiste: “Mümin **طعاناً** ve **لعاناً** olmaz.” Ve onda onun için bir **مطعن** ve **مطاعن** vardır.
**المفازة**de **طعن** etti.
Kavimle **طعنت**: onları yürüttüm.
Derhem b. Zeyd dedi ki: Kavimle **أطعن** ederim, **الملو**’nun yarısı kadar — ta ki **المجدح** hafifleyinceye ve geceyi **يطعن** ederek çıkıncaya kadar: onda gece yürür.
Yüksek yaşa **طعن** etti.
Üçüncü hayızda **طعنت**.
Yazda **طعنا** ettik.
Atı, dizgininde **طعنت**.
Lebîd dedi ki:
Yükselir ve dizginde **تطعن** eder ve uzaklaşır,
Güvercinin su başına, güvercinleri acele ettiğinde.
Ve şu işte **طعنت** ettim.
İçine aldığın ve girdiğin her şeyde, muhakkak onda **طعنت** etmişsindir.
Öldüğü zaman, onun **نيطه**’inde **طعن** etti.
**الطاعون**dan **طعن** edildi; o **مطعون**dur; ve o **الطعن**dandır; çünkü onlar **الطواعين**i “cinlerin mızrakları” diye adlandırırlar ve cinlerin onları deldiklerini iddia ederler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

طَعَنه بالرُّمْحِ يَطْعُنه ويَطْعَنُه طَعْناً، فهو مَطْعُون وطَعِينٌ، من قوم طُعَْنٍ: وخَزَه بحربة ونحوها، الجمع عن أَبي زيد ولم يقل طَعْنى. والطَّعْنة: أَثر الطَّعْنِ؛ وقول الهذلي: فإِنَّ ابنَ عَبْسٍ، قد عَلِمْتُمْ مكانه،
أَذاعَ به ضَرْبٌ وطَعْنٌ جَوائِفُ
الطَّعْنُ ههنا: جمع طَعْنة بدليل قوله جوائف. ورجل مِطْعَنٌ ومِطْعانٌ: كثير الطَّعْنِ للعَدُوِّ، وهم مطاعينُ؛ قال:
مَطاعِينُ في الهَيْجا مَكاشِيفُ للدُّجَى،
إذا اغْبَرَّ آفاقُ السماء من القَرْصِ.
وطاعَنه مُطاعَنةً وطِعاناً؛ قال:
كأَنه وَجْهُ تَرُكِيَّيْنِ قد غَضِبا،
مُسْتَهْدِفٌ لطِعَان فيه تَذْبِيبُ
وتَطَاعَنَ القومُ في الحروب تَطَاعُناً وطِعِنَّاناً، الأَخيرة نادرة، واطَّعَنُوا على افْتَعَلوا، أَبدلت تاء اطْتَعَنَ طاء البتةَ ثم أَدغمتها. قال الأَزهري: التَّفاعلُ والافتعال لا يكاد يكون إلا بالاشتراك من الفاعلين منه مثل التَّخَاصم والاخْتِصام والتَّعاوُرِ والاعْتِوارِ. ورجل طِعِّينٌ: حاذق بالطِّعَانِ في الحرب. وطَعَنَه بلسانه وطَعَنَ عليه يَطْعُنُ ويَطَعَنُ طَعْناً وطَعَنَاناً: ثَلَبَهُ، على المَثَل، وقيل: الطَّعْن بالرمح، والطَّعَنَانُ بالقول؛ قال أَبو زُبيد:
وأَبى المُظْهِرُ العَدَاوةِ إلا
طَعَناناً، وقولَ ما لا يقال
(* قوله «وأبى المظهر إلخ» كذا في الأصل والجوهري والمحكم، والذي في التهذيب:
وأبى الكاشحون يا هند إلا * طعناناً وقول ما لا يقال.)
ففرَق بين المصدرين، وغير الليث لم يَفْرِقْ بينهما، وأَجاز للشاعر طَعَناناً في البيت لأَنه أَراد أَنهم طَعَنُوا فأَكْثَرُوا فيه وتطاوَل ذلك منهم، وفَعَلانٌ يجيء في مصادر ما يُتَطَاوَلُ فيه ويُتَمادَى ويكون مناسباً
للمَيْل والجَوْر؛ قال الليث: والعين من يَطْعُنُ مضمومة. قال: وبعضهم يقول يَطْعُن بالرمح، ويَطْعَن بالقول، ففرق بينهما، ثم قال الليث: وكلاهما يَطْعَُنُ؛ وقال الكسائي: لم أَسمع أَحداً من العرب يقول يَطْعَنُ بالرمح ولا في الحَسَب إنما سمعت يَطْعُن، وقال الفراء: سمعت أَنا يَطْعَنُ بالرمح، ورجل طَعَّانٌ بالقول. وفي الحديث: لا يكون المؤمنُ طَعَّاناً أعي وَقَّاعاً في أَعراض الناس بالذم والغيبة ونحوهما، وهو فَعَّال من طَعَن فيه وعليه بالقول يَطْعَن، بالفتح والضم، إذا عابه، ومنه الطَّعْنُ في النَّسَب؛ ومنه حديث رَجَاء بن حَيْوَة: لا تُحَدِّثْنا عن مُتَهارِتٍ ولا طَعَّانٍ. وطَعَنَ في المفازة ونحوها يَطْعُن: مضى فيها وأَمْعَنَ، وقيل: ويَطْعَنُ أَيضاً ذهب ومضى؛ قال دِرْهَمُ بن زيد الأَنصاري: وأَطْعَنُ بالقَوْمِ شَطْرَ الملُو
كِ، حتى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ،
أَمَرْتُ صحابي بأَن يَنْزِلُوا،
فباتُوا قليلاً، وقد أَصْبَحُوا.
قال ابن بري: ورواه القالي وأَظْعَنُ، بالظاء المعجمة؛ وقال حميد بن ثور:
وطَعْني إليك الليلَ حِضْنَيْه إنني
لِتِلك، إذا هابَ الهِدَانُ، فَعُولُ.
قال أَبو عبيدة: أَراد وطَعْني حِضْنَيِ الليل إليك. قال ابن بري: ويقال طَعَنَ في جنازته إذا أَشرف على الموت؛ قال الشاعر:
ويْلُ أمِّ قومٍ طَعَنْتُم في جَنازَتِهم، بني كِلابٍ، غَدَاةَ الرَّوْعِ والرَّهَقِ
ويروى: والرَّهَب أَي عملتم لهم في شبيه بالموت وفي حديث علي، كرم الله وجهه: والله لوَدَّ معاويةُ أَنه ما بقي من بني هاشم نافِخُ ضَرَمةٍ إلا طَعَنَ في نَيْطِه؛ يقال: طَعَنَ في نَيْطِه أَي في جنازته. ومن ابتدأَ بشيء أَو دخله فقد طَعَنَ فيه، ويروى طُعِنَ، على ما لم يسم فاعله؛ والنَّيْطُ: نِياطُ القَلْبِ وهو عِلاقَتُه. وطَعَن الليلَ: سار فيه، كله في المثل. قال الأَزهري: وطَعَنَ غُصْنٌ من أَغصان هذه الشجرة في دار فلان إذا مال فيها شاخصاً؛ وأَنشد لمُدْرِك بن حِصْنٍ يعاتب قومه:
وكنتم كأُمٍّ لَبَّةٍ طَعَنَ ابْنُها
إليها، فما دَرَّتْ عليه بساعِدِ.
قال: طَعَنَ ابنُها إليها أَي نَهَضَ إليها وشَخَص برأْسه إلى ثديها كما يَطْعَنُ الحائطُ في دار فلان إذا شَخَص فيها، وقد روي هذا البيت ظَعَنَ، بالظاء، وقد ذكرناه في ترجمة سعد. ويقال: طَعَنَتِ المرأَة في الحيضة الثالثة أَي دخلت. وقال بعضهم: الطَّعْنُ الدخولُ في الشيءِ. وفي الحديث: كان إذا خُطِبَ إليه بعضُ بناته أَتى الخِدْرَ فقال: إن فلاناً يذكر فلانة، فإِن طَعَنَتْ في الخِدْرِ لم يُزَوِّجْها؛ قال ابن الأَثير: أَي طَعَنَتْ بإِصبعها ويدها على السِّتْرِ المَرْخِيِّ على الخِدْرِ، وقيل: طَعَنَتْ فيه أَي دخلته، وقد ذكر في الراءِ؛ ومنه الحديث: أَنه طَعَنَ بإِصبعه في بَطْنِه أَي ضربه برأْسها. وطَعَن فلانٌ في السِّنِّ يَطْعُنُ، بالضم، طَعْناً إذا شَخَص فيها. والفرس يَطْعُنُ في العِنانِ إذا مَدَّه وتَبَسَّط في السير؛ قال لبيد:
تَرْقى وتَطْعُنُ في العِنانِ وتَنْتَحي
وِرْدَ الحَمامةِ، إذْ أَجَدَّ حَمامُها
أَي كوِرْدِ الحَمامة، والفراء يجيز الفتح في جميع ذلك والطاعُون: داء معروف، والجمع الطَّواعِينُ. وطُعِنَ الرجلُ والبعير، فهو مَطْعون وطَعِين: أَصابه الطاعُون. وفي الحديث: نزلتُ على أَبي هاشم ابن عُتْبة وهو طَعين. وفي الحديث: فَنَاءُ أُمتي بالطَّعْنِ والطاعُون؛ الطَّعْنُ: القتل بالرماح، والطَّاعُون: المرض العام والوَباء الذي يَفْسُد له الهواء فتفسد به الأَمْزِجة والأَبدان؛ أَراد أَن الغالب على فَناء الأُمة بالفتن التي تُسْفَك فيها الدِّماءُ وبالوباء.

##### Türkçe

**طَعَنه** **بالرُّمْحِ** **يَطْعُنه** ve **يَطْعَنُه** **طَعْناً**: yani onu mızrakla dürttü; o da onu dürter ve onu dürter, dürtme (olarak); o hâlde o **مَطْعُون**dur
ve **طَعِينٌ**; **من قوم طُعَْنٍ**: yani mızrak ve benzeriyle onu deldi; cem‘i Ebû Zeyd’den (nakledilmiştir) ve **طَعْنى** dememiştir. **والطَّعْنة**: **الطَّعْنِ**in izi; Hüzeli’nin sözü:
فإِنَّ ابنَ عَبْسٍ، قد
عَلِمْتُمْ مكانه،
أَذاعَ به ضَرْبٌ وطَعْنٌ جَوائِفُ
**الطَّعْنُ** burada: **طَعْنة**nin çoğuludur; **جوائف** sözünden dolayı delildir. Ve bir adam **مِطْعَنٌ** ve **مِطْعانٌ**: düşmana karşı **الطَّعْنِ**i çok olan; ve onlar **مطاعينُ**dur; dedi ki:
مَطاعِينُ في الهَيْجا مَكاشِيفُ للدُّجَى،
إذا اغْبَرَّ آفاقُ السماء من القَرْصِ.

Ve onu **طاعَنه** **مُطاعَنةً** ve **طِعاناً**; dedi ki:
كأَنه وَجْهُ تَرُكِيَّيْنِ قد غَضِبا،
مُسْتَهْدِفٌ لطِعَان فيه تَذْبِيبُ

Ve kavim savaşlarda **تَطَاعَنَ** etti, **تَطَاعُناً** ve **طِعِنَّاناً**; sonuncusu nadirdir. Ve **واطَّعَنُوا**: **افْتَعَلوا** üzere (gelmiştir); **اطْتَعَنَ**ın **تاء**sı kesinlikle **طاء**ya çevrilmiştir, sonra onu idgam etmiştir. Ezherî dedi: **التَّفاعلُ** ve **الافتعال** neredeyse ancak faillerden (iki tarafın) iştirakiyle olur; bunun misali **التَّخَاصم** ve **الاخْتِصام** ve **التَّعاوُرِ** ve **الاعْتِوارِ**. Ve bir adam **طِعِّينٌ**: savaşta **بالطِّعَانِ**da mahir. Ve onu diliyle **طَعَنَه** ve onun aleyhine **طَعَنَ عليه**; **يَطْعُنُ** ve **يَطَعَنُ**; **طَعْناً** ve **طَعَنَاناً**: onu kötüledi; mesel olarak; ve denildi ki: **الطَّعْن** mızrakladır, **والطَّعَنَانُ** söz iledir; Ebû Zübeyd dedi:
وأَبى المُظْهِرُ العَدَاوةِ إلا
طَعَناناً، وقولَ ما لا يقال

(* Onun sözü: «وأبى المظهر إلخ» asılda, Cevherî’de ve Muhkem’de böyledir; Tehzîb’de olan ise:
وأبى الكاشحون يا هند إلا * طعناناً وقول ما لا يقال.)

Böylece iki masdar arasında ayırım yaptı; Leys’ten başkası ikisi arasında ayırım yapmadı; ve şaire beyitte **طَعَناناً**ı caiz gördü; çünkü onların **طَعَنُوا** ettiklerini, onda çoğalttıklarını ve bunun onlardan uzayıp gittiğini kastetti. Ve **فَعَلانٌ**, içinde uzatılan ve sürdürülüp devam ettirilen masdarlarda gelir ve meyle ve cevra uygun olur. Leys dedi: **يَطْعُنُ**un **العين**i (yani fiilin ikinci harfi) zamme üzeredir. Dedi: Bazıları **يَطْعُن** mızrakla der, **ويَطْعَن** sözle der; böylece ikisi arasında ayırım yaptı; sonra Leys dedi: İkisi de **يَطْعَُنُ**dur. Kisâî dedi: Araplardan hiç kimseden mızrakla **يَطْعَنُ** dediğini işitmedim, ne de haseb hakkında; ancak **يَطْعُن** işittim. Ferrâ dedi: Ben mızrakla **يَطْعَنُ** işittim; ve bir adam **طَعَّانٌ** sözle (yani sözle çokça kötüleyen). Hadiste: Mümin **طَعَّاناً** olmaz; yani insanların ırzlarına zem ve gıybet ve benzerleriyle çokça düşen. O, **طَعَن**dan **فَعَّال** veznindedir; onda ve onun aleyhine sözle **طَعَن** eder, fetha ve zamme ile, onu ayıpladığı zaman; bundan da **الطَّعْنُ في النَّسَب** (nesepte ayıplama) gelir; ve bundan Recâ b. Hayve hadisi: “Bize ne **مُتَهارِتٍ**den ne de **طَعَّانٍ**dan haber verme.” Ve **طَعَنَ في المفازة** ve benzerinde **يَطْعُن**: onda yürüdü ve derinleştirdi; ve denildi ki: **ويَطْعَنُ** da: gitti ve geçti; Dırhem b. Zeyd el-Ensârî dedi:
وأَطْعَنُ بالقَوْمِ شَطْرَ الملُو
كِ، حتى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ،
أَمَرْتُ صحابي بأَن يَنْزِلُوا،
فباتُوا قليلاً، وقد أَصْبَحُوا.

İbn Berrî dedi: Kâlî onu **وأَظْعَنُ** diye rivayet etti; **بالظاء المعجمة** ile. Ve Humeyd b. Sevr dedi:
وطَعْني إليك الليلَ حِضْنَيْه إنني
لِتِلك، إذا هابَ الهِدَانُ، فَعُولُ.

Ebû Ubeyde dedi: **وطَعْني حِضْنَيِ الليل إليك**i kastetti. İbn Berrî dedi: Bir kimse ölüm üzerine yükseldiği zaman “**طَعَنَ في جنازته**” denir; şair dedi:
ويْلُ أمِّ قومٍ طَعَنْتُم في جَنازَتِهم، بني كِلابٍ، غَدَاةَ
الرَّوْعِ والرَّهَقِ

Ve “**والرَّهَب**” diye rivayet edilir; yani onlara ölüm benzeri bir şeyde iş yaptınız. Ve Ali’nin hadisi, Allah yüzünü keremli kılsın: “Vallahi Muâviye, Benî Hâşim’den **نافِخُ ضَرَمةٍ** kalmamış olmasını, ancak onun **نَيْطِه**inde **طَعَنَ** etmiş olmasını isterdi”; denir ki: **طَعَنَ في نَيْطِه** yani onun **جنازته**sinde (ölüm hâlinde) (oldu). Ve bir şeye başlayan yahut ona giren kimse, onda **طَعَنَ** etmiştir; ve faili zikredilmeyen üzere **طُعِنَ** diye rivayet edilir. **والنَّيْطُ**: kalbin **نِياطُ**u, o da onun asılışıdır. Ve **طَعَن الليلَ**: onda yürüdü; hepsi meselde (kullanılır). Ezherî dedi: Bu ağacın dallarından bir dal falanın evine doğru eğilip dikilerek meylettiği zaman “**وطَعَنَ غُصْنٌ** …” denir; ve kavmini azarlayan Müdrik b. Hisn’dan okudu:
وكنتم كأُمٍّ لَبَّةٍ طَعَنَ ابْنُها
إليها، فما دَرَّتْ عليه بساعِدِ.

Dedi: **طَعَنَ ابنُها إليها** yani ona doğru kalktı ve başıyla memesine doğru dikildi; tıpkı duvarın falanın evinde dikilmesi gibi, o evin içinde dikilince. Bu beyit **ظَعَنَ** diye de rivayet edilmiştir, **بالظاء** ile; onu Sa‘d maddesinde zikrettik. Ve “Kadın üçüncü hayza **طَعَنَتِ**” denir; yani girdi. Bazıları dedi: **الطَّعْنُ** bir şeye girmektir. Hadiste: Kızlarından birine talip olunduğu zaman **الخِدْرَ**a gelir ve derdi: “Falan, falaneyi anıyor”; eğer **طَعَنَتْ في الخِدْرِ** ederse onu evlendirmezdi. İbnü’l-Esîr dedi: yani **الخِدْرِ** üzerine salınmış örtüye parmağı ve eliyle **طَعَنَتْ** etti; ve denildi ki: **طَعَنَتْ فيه** yani ona girdi; **الرَّاءِ**de zikredilmiştir. Ve bundan hadiste: Parmağıyla karnına **طَعَنَ** etti; yani onu ucu ile vurdu. Ve “Falan yaşta **طَعَن** eder” denir; **يَطْعُنُ** zamme ile; **طَعْناً**: onda sivrildi (ileri yaşa ulaştı). Ve at, dizginde **يَطْعُنُ** eder: onu uzattığı ve yürüyüşte yayıldığı zaman; Lebîd dedi:
تَرْقى وتَطْعُنُ في العِنانِ وتَنْتَحي
وِرْدَ الحَمامةِ، إذْ أَجَدَّ حَمامُها

Yani güvercinin suya varışı gibi; Ferrâ bütün bunlarda fethayı caiz görür. Ve **الطاعُون**: bilinen bir hastalıktır; çoğulu **الطَّواعِينُ**dur. Ve adam ve deve **طُعِنَ** edilmiştir; o hâlde o **مَطْعون** ve **طَعِين**dir: ona **الطاعُون** isabet etmiştir. Hadiste: Ebû Hâşim b. Utbe’nin yanına indim, o **طَعين** idi. Ve hadiste: “Ümmetimin yok oluşu **بالطَّعْنِ** ve **بالطاعُون** iledir”; **الطَّعْنُ**: mızraklarla öldürmedir; **والطَّاعُون**: genel hastalık ve havanın bozulduğu için mizacların ve bedenlerin bozulduğu veba; ümmetin yok oluşunda galibin, kanların döküldüğü fitneler ve veba olduğunu kastetti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ع ن * * طَعَنهُ * بالرمح و * طَعَنَ * في السن كلاهما من باب نصر وطعن فيه أي قدح من باب نصر و * طَعَنَاناً * أيضا بفتح العين كذا في الصحاح وفيه أيضا والفرَّاء يجيز فتح العين من يطعن في الكل وقال الأزهري في التهذيب الطَّعنان قول الليث وأما غيره فمصدر الكل عنده الطعن لا غير وعين المُضارع مضمومة في الكل عند الليث وبعضهم يفتح العين من مضارع الطعن بالقول للفرق بينهما وقال الكسائي لم أسمع في مضارع الكل إلا الضم وقال الفرَّاء سمعت يطعن بالرمح بالفتح وفي الديوان ذكر الطعن بالرمح وباللسان في باب نصر ثم قال في باب قطع و * طَعَن * يطعن لغة في طعن يطْعن فجعل كل واحد منهما من البابين و * المِطْعَانُ * الرجل الكثير الطعن للعدو وقوم * مَطاعينُ * وفي الحديث ﴿لا يكون المؤمن * طَعَّاناً *﴾ يعني في أعراض الناس و * الطَّاعُونُ * الموت من الوباء والجمع * الطَّوَاعِين

##### Türkçe

* ط ع ن * **طَعَنهُ** mızrakla; ve **طَعَنَ** yaşta (ihtiyarlıkta) her ikisi de باب نصر’dandır; ve ona **طَعَنَ** yani ayıpladı, باب نصر’dandır; ve ayrıca **طَعَنَاناً** da (aynın fethiyle); الصحاح’ta böyle(ce)dir. Ve onda ayrıca: el-Ferrâ, “küll”de **يطعن** diyen kimsenin (muzâri‘inde) aynın fethini câiz görür. el-Ezherî تهذيب’te dedi ki: **الطَّعنان** Leys’in sözüdür; başkasına gelince, onun yanında “küll”ün masdarı yalnız **الطعن**’dır, başka değil. Muzâri‘in ayn’ı Leys’e göre “küll”de mazmûmedir; bazısı, ikisi arasını ayırmak için, sözle (dil ile) olan **الطعن**’ın muzâri‘inden ayn’ı feth eder. el-Kisâî dedi ki: “küll”ün muzâri‘inde zammeden başka işitmedim. el-Ferrâ dedi ki: mızrakla **يطعن**’ı feth ile işittim. Dîvân’da, باب نصر’da mızrakla ve dille **الطعن** zikredildi; sonra باب قطع’da dedi ki: **طَعَن** **يطعن**; **طعن** **يطْعن**’da bir lugattır; böylece her birini iki bâbdan kıldı. Ve **المِطْعَانُ**: düşmana çokça **الطعن** eden adam; ve قوم **مَطاعينُ**. Ve hadiste: { mümin **طَعَّاناً** olmaz } yani insanların ırzları hakkında. Ve **الطَّاعُونُ**: vebadan ölüm; cem‘i **الطَّوَاعِين**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( طَعَنَهُ بالرُّمْحِ ، كمَنَعَهُ ونَصَرَهُ ، طَعْناً : ضَرَبَهُ وَوَخَزَهُ ، فهو مَطْعُونٌ وطَعِينٌ ) .
قالَ أَبو زيْدٍ : ( ج طُعْنٌ بالضَّمِّ ) ، ولم يَقُلْ طَعْنى .
ومِن المجازِ : طَعَنَهُ بلِسانِه وعليه ( وفيه بالقَوْلِ طَعْناً وطَعَناناً ) ، الأخيرَةُ بالتَّحْريكِ : ثَلَبَهُ .
وقيلَ : الطَّعْنُ بالرُّمْحِ ، والطَّعَنَانُ بالقَوْلِ ، قالَ أَبو زُبَيْدٍ :
وأَبى المُظْهِرُ العَداوَةِ إلاّطَعَناناً وقولَ ما لا يُقالففَرق بينَ المَصْدَرَيْن ، واللَّيْث لم يَفْرِقْ بَيْنهما ، وأَجازَ للشاعِرِ طَعناناً في البيتِ لأنَّه أَرادَ أنَّهم طَعَنْوا فأَكْثَرُوا فيه وتَطاوَل ذلِكَ منهم ، وفَعَلانٌ يَجِيءُ في مَصادِر ما يُتَطاوَلُ فيه ويُتَمادَى ويكونُ مُناسِباً للمَيْل والجَوْر ؛ قالَ اللَّيْثُ : والعَيْن مِن يَطْعُنُ مَضْمومَة .
قالَ : وبعضُهم يقولُ يَطْعُن بالرُّمْح ، ويَطْعَن بالقَوْلِ ، ففَرق بَيْنهما ، ثم قالَ اللّيْثُ : وكِلاهُما يَطْعُنُ .
وقالَ الكِسائي : لم أَسْمَعْ أَحداً مِن

العَرَبِ يقولُ يَطْعَنُ بالرُّمْح ولا في الحَسَبِ ، إنّما سَمِعْتُ يَطْعُن .
وقالَ الفرَّاء : سَمِعْتُ أَنا يَطْعَنُ بالرُّمْحِ .
( و ) مِن المجازِ : طَعَنَ ( في المفازَةِ ) : أَي ( ذَهَبَ ) فيها ومَضَى يَطْعَنُ ويَطْعُنُ .
( و ) مِن المجازِ : ( طَعَنَ الَّليلَ : سارَ فيه كلَّه ) . يقالُ : خَرَجَ يَطْعنُ الليلَ أَي يَسْرِي فيه ؛ قالَ حُمَيْدُ بنُ ثورٍ :
وطَعْني إليك الليلَ حِضْنَيْه إننيلِتلِك إذا هابَ الهِدَانُ فَعُولُ ( و ) مِن المجازِ : طَعَنَ ( الفَرَسَ في العِنانِ ) : إذا ( مَدَّه وتَبَسَّط في السَّيْرِ ) ؛ قالَ لبيدٌ ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنه :
تَرْقَى وتَطْعُنُ في العِنانِ وتَنْتَحيوِرْدَ الحَمامَةِ إذ أَجَدَّ حَمامُهاوالفرَّاءُ يجيزُ الفتْحَ في جَميعِ ذلِكَ .
( والمِطْعانُ : الكثيرُ الطَّعْنِ للعَدُوِّ ، كالمِطْعَنِ ، كمِنْبرٍ ، ج مَطاعِينُ ومَطاعِنُ ) ؛ وقالَ :
مَطاعِينُ في الهَيْجا مَكاشِيفُ للدُّجَى إذا اغْبَرّ آفاقُ السماءِ مِن القَرْصِ ( وتَطاعَنُوا في الحَرْبِ تَطاعُناً وطَعَناناً ) ، ظاهِرُ سِياقِه أنَّه بالتَّحْريكِ والصَّوابُ طِعِنَّاناً بكَسْرَتَيْن فشدِّ النُّون وهي نادِرَةٌ ، ( وطِعاناً ) بالكسْرِ هو مَصْدَر طَاعنُوا لا تَطاعَنُوا ؛ قالَ :
كأَنه وَجْهُ تُرْكِيَّيْنِ قد غَضِبامُسْتَهْدِفٌ لطِعَان فيه تَذْبيبُ ( واطَّعَنُوا ) ، على افْتَعَلوا ، أُبْدِلَتْ تاءُ اطْتَعَنَ طاء البتَّةَ ثم أُدْغِمَتْ .
قالَ الأزْهرِيُّ : التَّفاعُل والافْتِعالُ لا يكادُ يكونُ إلاَّ بالاشْتِراكِ مِن الفاعِلِين منه مِثْل التَّخَاصُم والاخْتِصامِ والتَّعاوُرِ والاعْتِوارِ .

( و ) في الحدِيثِ : ( فَنَاءُ أُمَّتي بالطَّعْنِ و ( الطَّاعُون ) ) ، فالطَّعْنُ : القَتْلُ بالرِّماحِ ، والطَّاعونُ : المَرَضُ العامُّ و ( الوَباءُ ) الذي يَفْسُد له الهَواءُ فتَفْسدُ به الأَمْزِجَة والأبْدان ؛ أَرادَ أَنَّ الغالِبَ على فَنَاءِ الأُمَّةِ بالفِتَنِ التي تُسْفَك فيها الدِّماءُ وبالوَباءِ ؛ ( ج طَواعِينُ .
( و ) قد طُعِنَ الرَّجلُ والبَعيرُ ، ( كعُنِيَ : أَصابَهُ ) ، فهو طَعِينٌ ومَطْعونٌ .
وقالَ الزَّمَخْشريُّ : وهو مجازٌ مِن الطَّعْن لتَسْمِيتهم الطَّواعِين رِمَاحَ الجِنِّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الطَّعْنَة : أَثَرُ الطَّعْنِ ، والجَمْعُ طَعْنٌ ، ومنه قوْلُ الهُذَليّ :
فإنَّ ابنَ عَبْسٍ قد عَلِمْتُمْ مكانهأَذَاعَ به ضَرْبٌ وطَعْنٌ جَوائِفُفإنَّه أَرادَ جَمْع طَعْنة بدليلِ قوْلِه جَوائِف .
والمطعنةُ : التَّطاعنُ بالرِّماحِ .
ورجُلٌ طِعِّينٌ ، كسِكِّيت : حاذِقٌ بالطِّعَانِ في الحَرْبِ .
وكشَدَّادٍ : الوقَّاعُ في أَعْراضِ الناسِ بالذَّم والغيبةِ ونحوِهِما .
وله فيه مَطْعَنٌ ومَطاعِنُ .
وطَعَنَ بالقوْمِ : سَرَى بهم ؛ قالَ دِرْهَمُ زيْدٍ الأَنصارِيُّ :
وأَطْعَنُ بالقَوْمِ شَطْرَ الملُوكِ حتى إذا خفَقَ المِجْدَحُأَمَرْتُ صحابي بأن يَنْزِلُوافباتُوا قليلاً وقد أَصْبَحُواقالَ ابنُ بَرِّي : ورَوَاهُ القالي : وأَظْعَنُ ، بالظاءِ المعْجمَةِ .
وطَعَنَ في جَنازَتِه إذا أَشْرَفَ على المَوْتِ .
وكذا طَعَنَ في نَيْطِه .
وطَعَنَ في السّنِّ يَطْعُنُ ، بالضمِّ :

شَخَصَ فيها : ومنه طَعَنَتِ المرْأَةُ في الحيْضَةِ الثالثَةِ .
ومَنِ ابْتَدَأَ الشيءَ أَو دَخَلَه فقد طَعَنَ فيه .
وطَعَنَ غُصْنُ الشّجَرَةِ في دارِ فلانٍ مالَ فيها شاخِصاً .
وقد سَمَّوا مطاعناً وطِعاناً ، ككِتابٍ ، وأَحمدُ بنُ ناصِرِ بنِ طِعان ، وابْناه عبْدُ الّلهِ وعبْدُ الرَّحْمن ، رَوَوا عن الخشوعيّ .
وكشَدَّادٍ : عُثْمانُ بنُ عَلاَّق بنِ طَعَّان ، مُقْرىءٌ متأخِّرٌ ، قالَهُ الحافِظُ .

##### Türkçe

: (**طَعَنَهُ بالرُّمْحِ** , **كمَنَعَهُ ونَصَرَهُ** , **طَعْناً**: Onu vurdu ve mızrakla deldi; o, **مَطْعُونٌ** ve **طَعِينٌ**dur).
Ebû Zeyd dedi ki: (**ج طُعْنٌ بالضَّمِّ**); **طَعْنى** demedi.
Mecazdandır: **طَعَنَهُ بلِسانِه** ve ona karşı; (ve onda söz ile **طَعْناً** ve **طَعَناناً**); sonuncusu hareke ile: onu kötüledi.
Ve denildi ki: **الطَّعْنُ** mızrak iledir, **الطَّعَنَانُ** söz iledir. Ebû Zübeyd dedi ki:
Ve **المُظْهِرُ** düşmanlığı ancak **طَعَناناً** ve söylenmeyen sözü söylemeyi reddetti
İki mastar arasında fark vardır; **اللَّيْث** ise ikisi arasında fark yapmadı ve şaire beyitte **طَعناناً**ı caiz gördü; çünkü onların **طَعَنْوا** (ta’n ettiler) de onda çoğalttıklarını ve bunun onlardan uzayıp gittiğini kastetti. **فَعَلانٌ**, uzatılan ve sürdürülüp devam ettirilen şeylerin mastarlarında gelir ve meyil ve cevre uygun olur. **اللَّيْث** dedi ki: **العَيْن** (harfi) **يَطْعُنُ**’da dammelidir.
Dedi ki: Bazıları **يَطْعُن** mızrak ile der, **يَطْعَن** söz ile der; böylece ikisi arasında fark yaptı. Sonra **اللّيْث** dedi ki: İkisinin de şekli **يَطْعُنُ**dur.
**الكِسائي** dedi ki: Araplardan hiç kimsenin **يَطْعَنُ بالرُّمْح** ve soyda (hasepte) dediğini işitmedim; ancak **يَطْعُن** işittim.
**الفرَّاء** dedi ki: Ben **يَطْعَنُ بالرُّمْحِ** işittim.
(ve) mecazdandır: **طَعَنَ ( في المفازَةِ )**: yani (orada) **ذَهَبَ** ve geçti; **يَطْعَنُ** ve **يَطْعُنُ**.
(ve) mecazdandır: (**طَعَنَ الَّليلَ : سارَ فيه كلَّه**) . Denilir ki: **خَرَجَ يَطْعنُ الليلَ** yani onda gece yürür; Humeyd b. Sevr dedi ki:
Ve sana doğru gecenin iki kucağını **طَعْني**; çünkü ben, **الهِدَانُ** korktuğunda, o kimseyim ki **فَعُولُ**dur
(ve) mecazdandır: **طَعَنَ ( الفَرَسَ في العِنانِ )**: (onu uzattığında ve yürüyüşte yayıldığında); Lebîd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi ki:
Yükselir ve dizginde **تَطْعُنُ** eder ve sapar; güvercinin su başına, onun güvercini ciddileştiğinde
**الفرَّاء** bütün bunlarda fethayı caiz görür.
(**المِطْعانُ**: düşmana çok **الطَّعْنِ** eden; **المِطْعَنِ** gibi, **كمِنْبرٍ**; çoğulu **مَطاعِينُ** ve **مَطاعِنُ**dur); ve dedi ki:
Savaşın kızışmasında **مَطاعِينُ**, karanlığı açanlar; göğün ufukları tozlandığında, **القَرْصِ**ten
(**تَطاعَنُوا في الحَرْبِ تَطاعُناً وطَعَناناً**); siyakının zahiri bunun hareke ile olduğunu gösterir; doğrusu ise iki kesre ile, nûn’u şeddeli **طِعِنَّاناً**dır ve o nadirdir. (**وطِعاناً**) kesre ile, **طَاعنُوا**’nun mastarıdır; **تَطاعَنُوا**’nun değil. Dedi ki:
Sanki iki Türk’ün yüzü, öfkelenmiş; içinde **لطِعَان**a hedef olmuş, onda savrulma vardır
(**واطَّعَنُوا**), **افْتَعَلوا** vezni üzerinedir; **اطْتَعَنَ**’ın tâ’sı kesinlikle طاء’ya çevrildi, sonra idgam edildi.
**الأزْهرِيُّ** dedi ki: **التَّفاعُل** ve **الافْتِعال** neredeyse ancak faillerden ortaklık ile olur; **التَّخَاصُم** ve **الاخْتِصام** ve **التَّعاوُر** ve **الاعْتِوار** gibi.

(ve) hadiste: (**فَنَاءُ أُمَّتي بالطَّعْنِ و ( الطَّاعُون )**) ; **الطَّعْنُ**: mızraklarla öldürmedir; **الطَّاعونُ**: genel hastalık ve (**)الوَباءُ(**) ki onunla hava bozulur da onunla mizaçlar ve bedenler bozulur; ümmetin yok oluşuna galip olanın, kanların döküldüğü fitnelerle ve veba ile olduğunu kastetti. (çoğulu **طَواعِينُ**).
(ve) adam ve deve **طُعِنَ** oldu, (**كعُنِيَ : أَصابَهُ**) (yani ona isabet etti); o, **طَعِينٌ** ve **مَطْعونٌ**dur.
**الزَّمَخْشريُّ** dedi ki: Bu, **الطَّعْن**dan bir mecazdır; çünkü onlar **الطَّواعِين**i cinlerin mızrakları diye adlandırdılar.
Ona ilave olarak istidrâk edilenlerdendir:
**الطَّعْنَة**: **الطَّعْنِ**in izi; çoğulu **طَعْنٌ**dur. Ondandır Hüzeli’nin sözü:
Şüphesiz **ابنَ عَبْسٍ** yerini bildiniz; onunla bir darbe ve içe işleyen **طَعْنٌ** yaydı
Çünkü o, **جَوائِف** sözünün deliliyle **طَعْنة**’nin çoğulunu kastetti.
**المطعنةُ**: mızraklarla karşılıklı ta’n etmektir.
Ve **رَجُلٌ طِعِّينٌ** , **كسِكِّيت**: savaşta **بالطِّعَانِ**da mahir.
Ve **كشَدَّادٍ**: insanların ırzlarına zemm, gıybet ve benzerleriyle çokça düşen.
Ve onda onun için **مَطْعَنٌ** ve **مَطاعِنُ** vardır.
**طَعَنَ بالقوْمِ**: onları gece yürüttü; Dirhem Zeyd el-Ensârî dedi ki:
Ve kavimle kralların yarısına doğru **أَطْعَنُ** ederim; nihayet **المِجْدَحُ** çırpındığında
Arkadaşlarıma inmelerini emrettim; azıcık geceleyip sabahladılar
İbn Berrî dedi ki: **القالي** onu şöyle rivayet etti: **وأَظْعَنُ**; **الظاءِ المعْجمَةِ** ile.
Ve **طَعَنَ في جَنازَتِه**: ölüme yaklaştığında.
Ve aynı şekilde **طَعَنَ في نَيْطِه**.
Ve **طَعَنَ في السّنِّ يَطْعُنُ** , damme ile: onda şahıslaştı (yaşlandı); ondandır: kadın üçüncü hayızda **طَعَنَتِ**.
Ve kim bir şeye başladı yahut ona girdi ise, onda **طَعَنَ** etmiştir.
Ve ağacın dalı falanın evine doğru **طَعَنَ** etti: onda şahıslaşarak eğildi.
Ve **مطاعناً** ve **طِعاناً** diye adlandırdılar, **ككِتابٍ**; ve Ahmed b. Nâsır b. **طِعان**; ve iki oğlu **عبْدُ الّلهِ** ve **عبْدُ الرَّحْمن**; **الخشوعيّ**’den rivayet ettiler.
Ve **كشَدَّادٍ**: **عُثْمانُ بنُ عَلاَّق بنِ طَعَّان**; geç dönem bir **مُقْرىءٌ**; bunu **الحافِظُ** söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ
1 طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ ذ , aor. طَعُنَ and طَعَنَ , (S, Msb, K,) the latter allowed by Fr as aor. of the verb in all its senses, (S, Msb,) because of the faucial letter, (Msb,) and heard by him as aor. of the verb in this phrase, but not by Ks in this case nor in relation to the grounds of pretension to respect or honour, (TA,) inf. n. طَعْنٌ, (S, Msb, K,) and مَطْعَنٌ, (Msb,) and Lth authorizes طَعَنَانٌ also in this case as well as in the case of طَعَنَ بِالقَوْلِ, (TA,) He smote him and pierced him, or he smote him and he pierced him, [for it does not always signify the causing the weapon to enter,] with the spear; (K;) he pierced him, smote him, or wounded him, with the spear: (MA:) [sometimes طَعَنَهُ means he pierced, stabbed, stuck, or gored, him with a spear, &c.; and sometimes, he thrust, goaded, or poked, him:] you say, طَعَنَ الدَّابَّةَ بِعُودٍ أَوْ نَحْوِهِ [He goaded the beast with a stich or the like]. (Mgh and Msb in art. نخس.) ― -b2- [Hence,] طُعِنَ (tropical:) He was smitten by the طَاعُون i. e. plague, or pestilence; (Z, Msb, K, TA;) said of a man, (Msb, TA,) and of a camel. (TA.) ― -b3- And طَعَنَ فِيهِ بِالقَوْلِ, (S, Msb, K,) and عَلَيْهِ, (Msb, TA,) and طَعَنَهُ بِلِسَانِهِ, (TA,) [and طَعَنَ فِى عِرْضِهِ,] aor. طَعُنَ , (Lth, TA,) or, accord. to some, in this case طَعَنَ , (TA,) or both, (Msb,) inf. n. طَعْنٌ and طَعَنَانٌ, (S, Msb, K, TA, [the latter in the CK, erroneously, طَعْنَان, but expressly said in the TA to be بِالتَّحْرِيك,]) (tropical:) [He wounded him, or attacked him, with words, and with his tongue; and wounded, or attacked, his reputation;] he blamed, censured, or reproached, him; attributed or imputed to him, charged him with, or accused him of, a vice, fault, or the like; or spoke against him. (Msb, TA.) A poet says, (S,) namely, Aboo-Zubeyd, (TA,)
وَأَبِى ظَاهِرُ الشَّنَآءَةِ اـِلَّا
طَعَنَانًا وَقَوْلَ مَا لَا يُقَالٌ
[And my father is one in whom hatred is manifest, (or, as in the TA, المُظْهِرُ العَدَاوَةَ, he who manifests enmity,) except in censuring, and saying what should not be said]. (S.) طَعَنَانٌ is of a measure of inf. ns. of verbs denoting that in which is prolongation and perseverance; and aptly applies to deviation from the right course. (TA.) ― -b4- طَعَنَ اـِلَى أُمِّهِ is said of a child, meaning He raised his head [or thrust with it] towards the breast of his mother. (L.) ― -b5- And طَعَنَ فِى الدَّارِ, said of a branch of a tree, (L, Msb,) means It inclined into, or against, the house, rising: (L:) or it inclined towards the house, extending sideways. (Msb.) ― -b6- طَعَنَتْ فِى الخِدْرِ, said, in a trad., of any one of the Prophet's daughters, when demanded in marriage, as denoting her disapproval, means (assumed tropical:) She entered within the خِدْر [or curtain]: or, as some say, she struck the خدر with her hand. (TA in art. خدر.) ― -b7- And you say, طَعَنَ فِى المَفَازَةِ, (S, Msb, K,) aor. طَعُنَ and طَعَنَ , (S,) inf. n. طَعْنٌ, (Msb,) (tropical:) He went away in, or into, the desert, (S, Msb, K, TA,) penetrated into it, (TA,) and traversed it. (So in a copy of the S.) ― -b8- And طَعَنَ اللَّيْلَ (tropical:) He journeyed throughout the whole of the night. (K, TA.) One says, خَرَجَ يَطْعُنُ اللَّيْلَ (tropical:) He went forth journeying in the night. (TA.) And طَعَنَ بِالقَوْمِ (assumed tropical:) He journeyed by night with the people, or party. (TA.) ― -b9- And طَعَنَ فِى السِّنِّ, (S, Msb,) aor. طَعُنَ , (S,) (assumed tropical:) He became old, or advanced [or far-advanced] in age: (Msb:) or he rose (شَخَصَ) in age. (TA.) ― -b10- And طَعَنَ فِيهِ means also (assumed tropical:) He began it, or entered upon it, namely, a thing, (Msb, TA,) or an affair, of any kind. (Msb.) Hence one says of a woman, طَعَنَتْ فِى الحَيْضَةِ, for طعنت فى أَيَّامِ الحَيْضَةِ i. e. (assumed tropical:) She entered upon the days of the menstruation. (Msb.) ― -b11- طَعَنَ فِى العِنَانِ, (K,) aor. طَعُنَ , (S,) said of a horse, means (tropical:) He strained the rein [by thrusting forward his head], and hastened, or was quick, (تَنَشَّطَ, so in copies of the S, in the K تَبَسَّطَ,) in going, or pace. (S, K, TA.) ― -b12- And طُعِنَ فِى جِنَازَتِهِ means (assumed tropical:) He died; (Lth and Mgh and TA in art. جنز;) [lit. he was thrust into his bier:] or he was at the point of death: and طُعِنَ فِى نَيْطِهِ signifies the same. (TA in the present art.)

3 طَاْعَنَ see 6. ― -b2- الطِّعَانُ is metonymically used as meaning المُجَامَعَةُ. (Har p. 601.)

تَطَاعَنُوا فِى الحَرْبِ
6 تَطَاعَنُوا فِى الحَرْبِ ذ , (S, K,) inf. n. تَطَاعُنٌ, (K, TA,) and accord. to the K طعنان, app. طَعَنَانٌ, [in the CK with the ع quiescent,] but correctly ↓ طِعِنَّانٌ, with two kesrehs and with a sheddeh to the ن, which is anomalous; and to this the K adds طِعَانٌ, with kesr, [in the CK written with fet-h,] but this is the inf. n. of ↓ طَاعَنُوا, not of تطاعنوا, as also مُطَاعَنَةٌ; (TA;) and ↓ اِطَّعَنُوا, (S, K,) of the measure اِفْتَعَلُوا; (S;) [They pierced, or thrust, one another in war:] Az says that التَّفَاعُلُ and الاِفْتِعَالُ scarcely ever signify otherwise than the participation of two agents. (TA.)

8 اـِطْتَعَنَ see the next preceding paragraph.

طَعْنٌ
طَعْنٌ ذ : see what next follows.

طَعْنَةٌ
طَعْنَةٌ ذ [as an inf. n. of un., A single act of piercing or thrusting; i. e. a piercing thrust or a stab, or simply a thrust; with a spear or the like: and a wound made by piercing or thrusting with a spear or the like; i. e.] the effect of الطَّعْن: pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ طَعْنٌ, thus used by a Hudhalee poet in the phrase طَعْنٌ جَوَائِفُ [spear-wounds penetrating into the interior of the body, or into a vital part]. (TA.) ― -b2- [It is also an inf. n. of un. in other senses. ― -b3- Golius assigns also to this word and to طِعْنَةٌ and طُعْنَةٌ, as from the K, the meaning of A woman of evil disposition: but this is evidently a mistake, and taken from an art, (next after the present one) in the K, in which الطَّعْثَنَةُ, there said to be بِالمُهْمَلَةِ وَالمُثَلَّثَةِ, is expl. as meaning “ the woman evil in disposition. ”]

طِعِنَّانٌ
طِعِنَّانٌ ذ an anomalous inf. n. of 6, q. v. (TA.)

طَعِينٌ
طَعِينٌ ذ : see مَطْعُونٌ, in two places.

طَعَّانٌ
طَعَّانٌ ذ , (S, TA,) occurring in a trad., (S,) means Wont [to wound, or attack, the reputations of men;] to attack men with blame, censure, or reproach, and with backbiting, and the like: (TA:) it is for طَعَّانٌ فِى أَعْرَاضِ النَّاسِ [a phrase mentioned in the Msb]. (S, TA. *)

طِعِّينٌ
طِعِّينٌ ذ Skilled in piercing, or thrusting, [with the spear,] in war. (TA.)

طَاعُونٌ
طَاعُونٌ ذ (tropical:) An epidemic disease; (TA;) [i. e.] plague, or pestilence, syn. وَبَأ or وَبَآء, (K, TA,) by reason of which the air is vitiated, and by it the constitutions and the bodies are vitiated: (TA:) or the kind of وَبَأ with which men are smitten by the jinn, or genii: (TA voce وَبَأٌ, q. v.:) or a mortality in consequence of وَبَأ: (S, Msb:) pl. طَوَاعِينُ: (S, Msb, K:) it is a tropical term from الطَّعْنُ, because the طَوَاعِين are called by them رِمَاحُ الجِنِّ [the spears of the jinn, or genii]. (Z, TA.)

مَطْعَنٌ
مَطْعَنٌ ذ is a noun of place [signifying A place of piercing or thrusting &c.]; as well as an inf. n. (Msb.) مَا فِيهِ مَطْعَنٌ means (assumed tropical:) There is not in him anything [for which his reputation is to be wounded, or attacked, or] for which he is to be blamed, censured, or spoken against: (TA in art. غمز:) and you say, لَهُ فِيهِ مَطْعَنٌ (assumed tropical:) [He has (meaning he finds) in him something for which his reputation may be wounded, &c.]: pl. مَطَاعِنُ. (TA in the present art.)

مِطْعَنٌ
مِطْعَنٌ ذ : see what next follows.

مِطْعَانٌ
مِطْعَانٌ ذ One who pierces, or thrusts, the enemy much; (S, K;) as also ↓ مِطْعَنٌ: (K:) pl. of the former مَطَاعِينُ; (S, K;) and of the latter مَطَاعِنُ. (K.)

مَطْعُونٌ
مَطْعُونٌ ذ Smitten and pierced [&c.; see 1, first sentence]; as also ↓ طَعِينٌ: (K:) AZ says, (TA,) the pl. [of the latter] is طُعْنٌ, (K, TA,) and not طَعْنَى [like قَتْلَى]. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) Smitten by the طَاعُون [i. e. plague, or pestilence]; (Msb, TA;) and so ↓ طَعِينٌ. (TA.)

##### Türkçe

**طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ**
1 **طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ** ذ, muzâri‘i **طَعُنَ** ve **طَعَنَ**, (S, Msb, K,) ikincisi, fiilin bütün mânalarında muzâri‘ olarak Fr tarafından câiz görülmüştür, (S, Msb,) boğaz harfi sebebiyle, (Msb,) ve bu ibarede fiilin muzâri‘i olarak ondan işitilmiştir; fakat bu durumda Ks’den işitilmemiştir; ne de saygı yahut hürmet iddiasının gerekçeleriyle ilgili olarak. (TA,) mastarı **طَعْنٌ**, (S, Msb, K,) ve **مَطْعَنٌ**, (Msb,) ve Lth bu durumda, **طَعَنَ بِالقَوْلِ** durumunda olduğu gibi, **طَعَنَانٌ**’ı da câiz görür. (TA,) O, onu mızrakla vurdu ve deldi; yahut onu vurdu ve o deldi, [çünkü her zaman silâhı içeri sokturmayı ifade etmez,] mızrakla; (K;) onu mızrakla deldi, vurdu yahut yaraladı. (MA:) [bazen **طَعَنَهُ** “onu mızrak vb. ile deldi, sapladı, batırdı yahut boynuzladı” mânasınadır; bazen de “onu itti, dürttü yahut yokladı” mânasınadır:] şöyle dersin: **طَعَنَ الدَّابَّةَ بِعُودٍ أَوْ نَحْوِهِ** [O, hayvanı bir değnek yahut benzeriyle dürttü]. (Mgh ve Msb, **نخس** maddesinde.)

― -b2- [Bundan dolayı,] **طُعِنَ** (mecaz:) Ona **طَاعُون** yani veba yahut taun isabet etti; (Z, Msb, K, TA;) bir adam hakkında söylenir, (Msb, TA,) ve bir deve hakkında da. (TA.)

― -b3- Ve **طَعَنَ فِيهِ بِالقَوْلِ**, (S, Msb, K,) ve **عَلَيْهِ**, (Msb, TA,) ve **طَعَنَهُ بِلِسَانِهِ**, (TA,) [ve **طَعَنَ فِى عِرْضِهِ**,] muzâri‘i **طَعُنَ**, (Lth, TA,) yahut bazılarına göre bu durumda **طَعَنَ**, (TA,) yahut ikisi de, (Msb,) mastarı **طَعْنٌ** ve **طَعَنَانٌ**, (S, Msb, K, TA, [ikincisi CK’de yanlışlıkla **طَعْنَان**; fakat TA’da açıkça **بِالتَّحْرِيك** olduğu söylenmiştir,]) (mecaz:) [Onu sözle ve diliyle yaraladı yahut ona sözle ve diliyle saldırdı; ve onun itibarını yaraladı yahut ona saldırdı;] onu ayıpladı, kınadı yahut azarladı; ona bir kötülük, kusur yahut benzerini nisbet etti yahut yükledi, onunla itham etti yahut suçladı; yahut onun aleyhinde konuştu. (Msb, TA.) Bir şair der ki, (S,) yani Ebû-Zübeyd, (TA,)
وَأَبِى ظَاهِرُ الشَّنَآءَةِ اـِلَّا
طَعَنَانًا وَقَوْلَ مَا لَا يُقَالٌ
[Ve babam, nefretin açık olduğu kimsedir (yahut TA’da: **المُظْهِرُ العَدَاوَةَ**, düşmanlığı açığa vuran), ancak kınama ve söylenmemesi gerekeni söyleme hâli müstesna]. (S.) **طَعَنَانٌ**, uzatma ve sebat bulunan şeyi bildiren fiillerin mastar kalıplarındandır; ve doğru yoldan sapmaya uygun düşer. (TA.)

― -b4- **طَعَنَ اـِلَى أُمِّهِ** çocuk hakkında söylenir; mânası: Başını annesinin memesine doğru kaldırdı [yahut onunla doğru itti]. (L.)

― -b5- Ve **طَعَنَ فِى الدَّارِ**, bir ağacın dalı hakkında söylenir, (L, Msb,) mânası: Yükselerek eve doğru yahut eve karşı meyletti: (L:) yahut yana doğru uzanarak eve doğru meyletti. (Msb.)

― -b6- **طَعَنَتْ فِى الخِدْرِ**, bir rivayette, evlenme talebi olduğunda hoşnutsuzluğunu bildirmek üzere Peygamber’in kızlarından herhangi biri hakkında söylenmiştir; mânası (mecaz kabul edilerek): **خِدْر**’ın içine girdi [yahut perdeye girdi]: yahut bazılarına göre, eliyle **خدر**’a vurdu. (TA, **خدر** maddesinde.)

― -b7- Ve şöyle dersin: **طَعَنَ فِى المَفَازَةِ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **طَعُنَ** ve **طَعَنَ**, (S,) mastarı **طَعْنٌ**, (Msb,) (mecaz:) çöle gitti yahut çöle girdi, (S, Msb, K, TA,) içine nüfuz etti, (TA,) ve onu katetti. (S’nin bir nüshasında böyle.)

― -b8- Ve **طَعَنَ اللَّيْلَ** (mecaz:) gecenin tamamı boyunca yolculuk etti. (K, TA.) Şöyle denir: **خَرَجَ يَطْعُنُ اللَّيْلَ** (mecaz:) geceleyin yolculuk ederek çıktı. (TA.) Ve **طَعَنَ بِالقَوْمِ** (mecaz kabul edilerek): kavimle yahut toplulukla geceleyin yolculuk etti. (TA.)

― -b9- Ve **طَعَنَ فِى السِّنِّ**, (S, Msb,) muzâri‘i **طَعُنَ**, (S,) (mecaz kabul edilerek): yaşlandı yahut yaşta ilerledi [yahut çok ilerledi]. (Msb:) yahut yaşta yükseldi (**شَخَصَ**). (TA.)

― -b10- Ve **طَعَنَ فِيهِ** ayrıca (mecaz kabul edilerek) şu mânaya gelir: Ona başladı yahut ona girişti; yani bir şeye, (Msb, TA,) yahut herhangi bir işe. (Msb.) Bundan dolayı kadın hakkında şöyle denir: **طَعَنَتْ فِى الحَيْضَةِ**, **طعنت فى أَيَّامِ الحَيْضَةِ** yerine; yani (mecaz kabul edilerek): hayız günlerine girdi. (Msb.)

― -b11- **طَعَنَ فِى العِنَانِ**, (K,) muzâri‘i **طَعُنَ**, (S,) at hakkında söylenir; mânası (mecaz:) dizgini gerdi [başını ileri uzatarak], ve yürüyüşte yahut gidişte acele etti yahut çevik oldu, (**تَنَشَّطَ**, S nüshalarında böyle; K’da **تَبَسَّطَ**). (S, K, TA.)

― -b12- Ve **طُعِنَ فِى جِنَازَتِهِ** mânası (mecaz kabul edilerek): öldü; (Lth ve Mgh ve TA, **جنز** maddesinde;) [lafzen: tabutuna sokuldu:] yahut ölüm döşeğine geldi: ve **طُعِنَ فِى نَيْطِهِ** de aynı mânayı ifade eder. (TA, bu maddede.)

3 **طَاْعَنَ**: 6’ya bak. ― -b2- **الطِّعَانُ** kinaye olarak **المُجَامَعَةُ** mânasında kullanılır. (Har s. 601.)

**تَطَاعَنُوا فِى الحَرْبِ**
6 **تَطَاعَنُوا فِى الحَرْبِ** ذ, (S, K,) mastarı **تَطَاعُنٌ**, (K, TA,) ve K’ya göre **طعنان**, görünüşe göre **طَعَنَانٌ**, [CK’de **ع** sâkin olarak,] fakat doğrusu ↓ **طِعِنَّانٌ**, iki kesre ile ve **النون** üzerine şedde ile; bu ise şâzdır; ve buna K, kesre ile ↓ **طِعَانٌ**’ı ekler, [CK’de fetha ile yazılmış,] fakat bu, **تطاعنوا**’nun değil, ↓ **طَاعَنُوا**’nun mastarıdır; aynı şekilde **مُطَاعَنَةٌ** da böyledir. (TA;) ve ↓ **اِطَّعَنُوا**, (S, K,) **اِفْتَعَلُوا** veznindendir; (S;) [Savaşta birbirlerini deldiler yahut birbirlerine sapladılar:] Az der ki: **التَّفَاعُلُ** ve **الاِفْتِعَالُ** neredeyse hiçbir zaman iki failin iştiraki dışında bir mânaya gelmez. (TA.)

8 **اـِطْتَعَنَ**: bir önceki paragrafa bak.

**طَعْنٌ**
**طَعْنٌ** ذ: hemen ardından gelene bak.

**طَعْنَةٌ**
**طَعْنَةٌ** ذ [birlik mastarı olarak: delmenin yahut saplamanın tek bir defası; yani delici bir saplama yahut bir bıçaklama, yahut sadece bir saplama; mızrak yahut benzeriyle: ve mızrak yahut benzeriyle delme yahut saplama ile meydana gelen bir yara; yani] **الطَّعْن**’ın eseri: çoğulu [yahut daha doğrusu cins isim] ↓ **طَعْنٌ**; Hüzeylî bir şair bunu **طَعْنٌ جَوَائِفُ** ibaresinde böyle kullanmıştır [bedenin içine yahut hayati bir yere nüfuz eden mızrak yaraları]. (TA.) ― -b2- [Diğer mânalarda da birlik mastarıdır. ― -b3- Golius bu kelimeye ve **طِعْنَةٌ** ve **طُعْنَةٌ**’ye, K’dan naklen, “kötü huylu kadın” mânasını da verir; fakat bu açıkça bir hatadır ve K’da (bu maddenin hemen ardından gelen) bir maddeden alınmıştır; orada **الطَّعْثَنَةُ**, **بِالمُهْمَلَةِ وَالمُثَلَّثَةِ** denilerek, “kötü huylu kadın” diye açıklanmıştır.]

**طِعِنَّانٌ**
**طِعِنَّانٌ** ذ 6’nın şâz mastarıdır; ona bak. (TA.)

**طَعِينٌ**
**طَعِينٌ** ذ: iki yerde **مَطْعُونٌ**’a bak.

**طَعَّانٌ**
**طَعَّانٌ** ذ, (S, TA,) bir rivayette vârid olmuştur, (S,) mânası: [insanların itibarlarını yaralamaya yahut onlara saldırmaya] alışkın; insanlara ayıplama, kınama yahut azarlama ile ve gıybet ve benzeriyle saldıran. (TA:) bu, **طَعَّانٌ فِى أَعْرَاضِ النَّاسِ** [Msb’de zikredilen bir ibare] yerinedir. (S, TA. *)

**طِعِّينٌ**
**طِعِّينٌ** ذ savaşta [mızrakla] delmede yahut saplamada mahir. (TA.)

**طَاعُونٌ**
**طَاعُونٌ** ذ (mecaz:) salgın bir hastalık; (TA;) [yani] veba yahut taun; eş anlamlısı **وَبَأ** yahut **وَبَآء**, (K, TA,) bunun sebebiyle havanın bozulduğu ve onunla mizacların ve bedenlerin bozulduğu: (TA:) yahut insanların cinler tarafından vurulduğu **وَبَأ** türü: (TA, **وَبَأٌ** maddesinde; ona bak:) yahut **وَبَأ** sebebiyle bir kıran: (S, Msb:) çoğulu **طَوَاعِينُ**: (S, Msb, K:) bu, **الطَّعْنُ**’dan mecaz bir terimdir; çünkü **طَوَاعِين** onlara göre **رِمَاحُ الجِنِّ** [cinlerin mızrakları] diye adlandırılır. (Z, TA.)

**مَطْعَنٌ**
**مَطْعَنٌ** ذ delme yahut saplama vb. yerini bildiren bir mekân ismidir; bununla beraber bir mastardır. (Msb.) **مَا فِيهِ مَطْعَنٌ** mânası (mecaz kabul edilerek): onda [itibarının yaralanacağı yahut ona saldırılacağı] yahut kendisi sebebiyle ayıplanacağı, kınanacağı yahut aleyhinde konuşulacağı bir şey yoktur. (TA, **غمز** maddesinde:) ve şöyle dersin: **لَهُ فِيهِ مَطْعَنٌ** (mecaz kabul edilerek): [onda, itibarının yaralanabileceği vb. bir şey vardır (yani o, onda böyle bir şey bulur)]: çoğulu **مَطَاعِنُ**. (TA, bu maddede.)

**مِطْعَنٌ**
**مِطْعَنٌ** ذ: hemen ardından gelene bak.

**مِطْعَانٌ**
**مِطْعَانٌ** ذ düşmanı çokça delen yahut saplayan kimse; (S, K;) bunun gibi ↓ **مِطْعَنٌ** da: (K:) birincinin çoğulu **مَطَاعِينُ**; (S, K;) ikincinin çoğulu **مَطَاعِنُ**. (K.)

**مَطْعُونٌ**
**مَطْعُونٌ** ذ vurulmuş ve delinmiş [vb.; 1’in ilk cümlesine bak]; bunun gibi ↓ **طَعِينٌ** de. (K:) Az der ki, (TA,) [ikincinin] çoğulu **طُعْنٌ**’dur, (K, TA,) **طَعْنَى** değildir [**قَتْلَى** gibi]. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) **طَاعُون** [yani veba yahut taun] ile vurulmuş; (Msb, TA;) ve ↓ **طَعِينٌ** de böyledir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَعَنَ
طَعَنَ A ,  U ( n. ac. طَعْن 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Struck, smote, pierced with ( lance ).

b.  [ Fī or 'Ala ], Reviled, inveighed against, railed at.

c.  [ Fī ], Journeyed in, traversed ( desert ); was advanced in ( age ).

d.  [ pass. ],  see VII .

طَاْعَنَ
طَاْعَنَ III ,
a.  see VI .

تَطَاْعَنَ
تَطَاْعَنَ VI ,
a.  Fought with lances.

اِنْطَعَنَ
اِنْطَعَنَ VII
a.  [ coll. ], Was struck, pierced with a lance.

b.  Had the plague.

اِطْتَعَنَ
اِطْتَعَنَ VIII ( T ),
a.  see VI .

طَعْنَة
طَعْنَة 1t ,
a.  Thrust, stroke, stab.

b.  Calumny; libel.

c.  [ coll. ], Plague-spot; boil.

مِطْعَن
مِطْعَن 20 , ( pl. مَطَاْعِنُ 44 ),
a.  see 45 .

طَعِيْن
طَعِيْن 25 ,
a.  Smitten, pierced.

b.  Plague-stricken.

طَعَّاْن
طَعَّاْن 28 ,
a.  see 45 .

طَاْعُوْن
طَاْعُوْن 40 ,
a.  Plague, pest, pestilence, epidemic.

مِطْعَاْن
مِطْعَاْن 45 , ( pl. مَطَاْعِيْنُ 65 ),
a.  Spearman.

b.  Censorious; slanderer, back-biter.

طَعڤنَ
N. P. طَعڤنَ I ,
a.  see 25 .

طَاغُوْت
طَاغُوْت
a.  see under طَغَوَ

##### Türkçe

**طَعَنَ**
**طَعَنَ** A ,  U ( n. ac. **طَعْن** 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], (mızrak) ile vurdu, çarptı, deldi.

b.  [ Fī or 'Ala ], sövdü, aleyhinde ağır söz söyledi, sataştı.

c.  [ Fī ], içinde yolculuk etti, (çölü) katetti; (yaşta) ilerlemiş oldu.

d.  [ pass. ],  VII’ye bak.

**طَاْعَنَ**
**طَاْعَنَ** III ,
a.  VI’ya bak.

**تَطَاْعَنَ**
**تَطَاْعَنَ** VI ,
a.  Mızraklarla savaştı.

**اِنْطَعَنَ**
**اِنْطَعَنَ** VII
a.  [ coll. ], mızrakla vurulmuş, delinmiş oldu.

b.  Vebaya yakalandı.

**اِطْتَعَنَ**
**اِطْتَعَنَ** VIII ( T ),
a.  VI’ya bak.

**طَعْنَة**
**طَعْنَة** 1t ,
a.  Saplama, darbe, bıçaklama.

b.  İftira; karalama.

c.  [ coll. ], veba lekesi; çıban.

**مِطْعَن**
**مِطْعَن** 20 , ( pl. **مَطَاْعِنُ** 44 ),
a.  45’e bak.

**طَعِيْن**
**طَعِيْن** 25 ,
a.  Vurulmuş, delinmiş.

b.  Vebaya tutulmuş.

**طَعَّاْن**
**طَعَّاْن** 28 ,
a.  45’e bak.

**طَاْعُوْن**
**طَاْعُوْن** 40 ,
a.  Veba, taun, salgın hastalık, epidemi.

**مِطْعَاْن**
**مِطْعَاْن** 45 , ( pl. **مَطَاْعِيْنُ** 65 ),
a.  Mızrakçı.

b.  Ayıplayıcı; iftiracı, gıybetçi.

**طَعڤنَ**
N. P. **طَعڤنَ** I ,
a.  25’e bak.

**طَاغُوْت**
**طَاغُوْت**
a.  **طَغَوَ** maddesi altında bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طعن
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ) - طَعْن - طَعْنَاً
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يشكه ويخزه ويغرز فيه أداة حادة، فيؤذيه ويضره: طعنه بالرمح أو بالقول السيء، فيؤذيه بالسلاح أو القول: يُدْخِلً فيه ما ليس منه من سلاح أو قول أو وصف، ليؤذيه
طَعَنَ - يَطْعَنُ + كائن +  في أمر: يرميه بعيب أو نقص فيضره ويعطل أثره وفعله: يعيبه ويدخل فيه ما ليس فيه من نقص أو افتراء، فيحدث فيه ضرراً كبيراً
طَعْن: اسم فعل " طَعَنَ - يَطْعَنُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل "  طَعَنَ - يَطْعَنُ ": الأذى والضر الناتج في شيء أو أمر بسبب إدخال فيه ما ليس منه، من نقص أو عيب
طَعْنَاً: حال من " طَعْن ": بشكل فيه طعن وأذى وضر مخرب ومعطل
واللفظ ينتمي إلى  مجموعة ألفاظ " إدخال شيء في شيء آخر بالوخز والغرز والشك"، وهي:
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ)، قَحَمَ - يَقْحَمُ، رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ)، رَمَحَ - يَرْمَحُ، شَاكَ - يَشوْكُ، زَجَّ - يَزُجُّ
طَعَنَ - طعنوا
 	﴿وإن نكثوا أيمانهم من بعد عهدهم وطعنوا في دينكم فقاتلوا أئمة الكفر إنهم لا أيمان لهم لعلهم ينتهون(12)﴾ التوبة
طَْعن - طعنا
 ﴿من الذين هادوا يحرفون الكلم عن مواضعه ويقولون سمعنا وعصينا واسمع غير مسمع وراعنا ليا بألسنتهم وطعنا في الدينولو أنهم قالوا سمعنا وأطعنا واسمع وانظرنا لكان خيرا لهم وأقوم ولكن لعنهم الله بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلا(46)﴾ النساء
جاء في التفسير: طعناً: ذماً - طعنوا: عابوا- ينسبون إليه ما لايليق به- أو يعترض بالاستخفاف على ما هو من الدين - أو يسب النبي أو ينسب إليه الغدر كقصة قتل كعب بن الأشرف
مختار الصحاح
● [طعن] ط ع ن: طَعَنهُ بالرمح و طَعَنَ في السن كلاهما من باب نصر وطعن فيه أي قدح من باب نصر و طَعَنَاناً أيضا بفتح العين كذا في الصحاح وفيه أيضا والفرَّاء يجيز فتح العين من يطعن في الكل وقال الأزهري في التهذيب الطَّعنان قول الليث وأما غيره فمصدر الكل عنده الطعن لا غير وعين المُضارع مضمومة في الكل عند الليث وبعضهم يفتح العين من مضارع الطعن بالقول للفرق بينهما وقال الكسائي لم أسمع في مضارع الكل إلا الضم وقال الفرَّاء سمعت يطعن بالرمح بالفتح وفي الديوان ذكر الطعن بالرمح وباللسان في باب نصر ثم قال في باب قطع و طَعَن يطعن لغة في طعن يطْعن فجعل كل واحد منهما من البابين و المِطْعَانُ الرجل الكثير الطعن للعدو وقوم مَطاعينُ وفي الحديث ﴿لا يكون المؤمن طَعَّاناً﴾ يعني في أعراض الناس و الطَّاعُونُ الموت من الوباء والجمع الطَّوَاعِين
الراغب
طعن
- الطعن: الضرب بالرمح وبالقرن وما يجري مجراهما، وتطاعنوا، واطعنوا، واستعير للوقيعة. قال تعالى: }وطعنا في الدين﴿[النساء/46]،﴾وطعنوا في دينكم{ [التوبة/12].
ملخص اللسان:
1.    طعن: طَعَنه بالرُّمْحِ يَطْعُنه ويَطْعَنُه طَعْناً: وخَزَه بحربة ونحوها،
2.    والطَّعْنة: أَثر الطَّعْنِ؛ وطَعَنَه بلسانه
3.    وطَعَنَ عليه: ثَلَبَهُ، ورجل طَعَّانٌ بالقول.
4.    وطَعَنَ في المفازة ونحوها يَطْعُن: مضى فيها وأَمْعَنَ،
5.    طَعَنَ في نَيْطِه؛ أَي في جنازته.
6.    وطَعَن الليلَ: سار فيه،
7.    وطَعَنَ غُصْنٌ من أَغصان هذه الشجرة في دار فلان إذا مال فيها شاخصاً؛
8.    ويقال: طَعَنَتِ المرأَة في الحيضة الثالثة أَي دخلت.
9.    الطَّعْنُ: القتل بالرماح،
10.    والطَّاعُون: المرض العام والوَباء الذي يَفْسُد له الهواء فتفسد به الأَمْزِجة والأَبدان؛
لسان العرب
● - طعن: طَعَنه بالرُّمْحِ يَطْعُنه ويَطْعَنُه طَعْناً، فهو مَطْعُون       وطَعِينٌ، من قوم طُعَْنٍ: وخَزَه بحربة ونحوها، الجمع عن أَبي زيد ولم يقل       طَعْنى. والطَّعْنة: أَثر الطَّعْنِ؛ وقول الهذلي: فإِنَّ ابنَ عَبْسٍ، قد       عَلِمْتُمْ مكانه،       أَذاعَ به ضَرْبٌ وطَعْنٌ جَوائِفُ       الطَّعْنُ ههنا: جمع طَعْنة بدليل قوله جوائف. ورجل مِطْعَنٌ ومِطْعانٌ:       كثير الطَّعْنِ للعَدُوِّ، وهم مطاعينُ؛ قال:       مَطاعِينُ في الهَيْجا مَكاشِيفُ للدُّجَى،       إذا اغْبَرَّ آفاقُ السماء من القَرْصِ.       وطاعَنه مُطاعَنةً وطِعاناً؛ قال:       كأَنه وَجْهُ تَرُكِيَّيْنِ قد غَضِبا،       مُسْتَهْدِفٌ لطِعَان فيه تَذْبِيبُ       وتَطَاعَنَ القومُ في الحروب تَطَاعُناً وطِعِنَّاناً، الأَخيرة نادرة،       واطَّعَنُوا على افْتَعَلوا، أَبدلت تاء اطْتَعَنَ طاء البتةَ ثم       أَدغمتها. قال الأَزهري: التَّفاعلُ والافتعال لا يكاد يكون إلا بالاشتراك من       الفاعلين منه مثل التَّخَاصم والاخْتِصام والتَّعاوُرِ والاعْتِوارِ. ورجل       طِعِّينٌ: حاذق بالطِّعَانِ في الحرب. وطَعَنَه بلسانه وطَعَنَ عليه       يَطْعُنُ ويَطَعَنُ طَعْناً وطَعَنَاناً: ثَلَبَهُ، على المَثَل، وقيل:       الطَّعْن بالرمح، والطَّعَنَانُ بالقول؛ قال أَبو زُبيد:       وأَبى المُظْهِرُ العَدَاوةِ إلا       طَعَناناً، وقولَ ما لا يقال       (* قوله «وأبى المظهر إلخ» كذا في الأصل والجوهري والمحكم، والذي في       التهذيب:       وأبى الكاشحون يا هند إلا * طعناناً وقول ما لا يقال.)       ففرَق بين المصدرين، وغير الليث لم يَفْرِقْ بينهما، وأَجاز للشاعر       طَعَناناً في البيت لأَنه أَراد أَنهم طَعَنُوا فأَكْثَرُوا فيه وتطاوَل ذلك       منهم، وفَعَلانٌ يجيء في مصادر ما يُتَطَاوَلُ فيه ويُتَمادَى ويكون       مناسباً       للمَيْل والجَوْر؛ قال الليث: والعين من يَطْعُنُ مضمومة. قال: وبعضهم       يقول يَطْعُن بالرمح، ويَطْعَن بالقول، ففرق بينهما، ثم قال الليث:       وكلاهما يَطْعَُنُ؛ وقال الكسائي: لم أَسمع أَحداً من العرب يقول يَطْعَنُ       بالرمح ولا في الحَسَب إنما سمعت يَطْعُن، وقال الفراء: سمعت أَنا يَطْعَنُ       بالرمح، ورجل طَعَّانٌ بالقول. وفي الحديث: لا يكون المؤمنُ طَعَّاناً أعي       وَقَّاعاً في أَعراض الناس بالذم والغيبة ونحوهما، وهو فَعَّال من طَعَن       فيه وعليه بالقول يَطْعَن، بالفتح والضم، إذا عابه، ومنه الطَّعْنُ في       النَّسَب؛ ومنه حديث رَجَاء بن حَيْوَة: لا تُحَدِّثْنا عن مُتَهارِتٍ ولا       طَعَّانٍ. وطَعَنَ في المفازة ونحوها يَطْعُن: مضى فيها وأَمْعَنَ،       وقيل: ويَطْعَنُ أَيضاً ذهب ومضى؛ قال دِرْهَمُ بن زيد الأَنصاري:       وأَطْعَنُ بالقَوْمِ شَطْرَ الملُو       كِ، حتى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ،       أَمَرْتُ صحابي بأَن يَنْزِلُوا،       فباتُوا قليلاً، وقد أَصْبَحُوا.       قال ابن بري: ورواه القالي وأَظْعَنُ، بالظاء المعجمة؛ وقال حميد بن       ثور:       وطَعْني إليك الليلَ حِضْنَيْه إنني       لِتِلك، إذا هابَ الهِدَانُ، فَعُولُ.       قال أَبو عبيدة: أَراد وطَعْني حِضْنَيِ الليل إليك. قال ابن بري: ويقال       طَعَنَ في جنازته إذا أَشرف على الموت؛ قال الشاعر:       ويْلُ أمِّ قومٍ طَعَنْتُم في جَنازَتِهم، بني كِلابٍ، غَدَاةَ       الرَّوْعِ والرَّهَقِ       ويروى: والرَّهَب أَي عملتم لهم في شبيه بالموت وفي حديث علي، كرم الله       وجهه: والله لوَدَّ معاويةُ أَنه ما بقي من بني هاشم نافِخُ ضَرَمةٍ إلا       طَعَنَ في نَيْطِه؛ يقال: طَعَنَ في نَيْطِه أَي في جنازته. ومن ابتدأَ       بشيء أَو دخله فقد طَعَنَ فيه، ويروى طُعِنَ، على ما لم يسم فاعله؛       والنَّيْطُ: نِياطُ القَلْبِ وهو عِلاقَتُه. وطَعَن الليلَ: سار فيه، كله في       المثل. قال الأَزهري: وطَعَنَ غُصْنٌ من أَغصان هذه الشجرة في دار فلان إذا       مال فيها شاخصاً؛ وأَنشد لمُدْرِك بن حِصْنٍ يعاتب قومه:       وكنتم كأُمٍّ لَبَّةٍ طَعَنَ ابْنُها       إليها، فما دَرَّتْ عليه بساعِدِ.       قال: طَعَنَ ابنُها إليها أَي نَهَضَ إليها وشَخَص برأْسه إلى ثديها كما       يَطْعَنُ الحائطُ في دار فلان إذا شَخَص فيها، وقد روي هذا البيت       ظَعَنَ، بالظاء، وقد ذكرناه في ترجمة سعد. ويقال: طَعَنَتِ المرأَة في الحيضة       الثالثة أَي دخلت. وقال بعضهم: الطَّعْنُ الدخولُ في الشيءِ. وفي الحديث:       كان إذا خُطِبَ إليه بعضُ بناته أَتى الخِدْرَ فقال: إن فلاناً يذكر       فلانة، فإِن طَعَنَتْ في الخِدْرِ لم يُزَوِّجْها؛ قال ابن الأَثير: أَي       طَعَنَتْ بإِصبعها ويدها على السِّتْرِ المَرْخِيِّ على الخِدْرِ، وقيل:       طَعَنَتْ فيه أَي دخلته، وقد ذكر في الراءِ؛ ومنه الحديث: أَنه طَعَنَ       بإِصبعه في بَطْنِه أَي ضربه برأْسها. وطَعَن فلانٌ في السِّنِّ يَطْعُنُ،       بالضم، طَعْناً إذا شَخَص فيها. والفرس يَطْعُنُ في العِنانِ إذا مَدَّه       وتَبَسَّط في السير؛ قال لبيد:       تَرْقى وتَطْعُنُ في العِنانِ وتَنْتَحي       وِرْدَ الحَمامةِ، إذْ أَجَدَّ حَمامُها       أَي كوِرْدِ الحَمامة، والفراء يجيز الفتح في جميع ذلك والطاعُون: داء       معروف، والجمع الطَّواعِينُ. وطُعِنَ الرجلُ والبعير، فهو مَطْعون       وطَعِين: أَصابه الطاعُون. وفي الحديث: نزلتُ على أَبي هاشم ابن عُتْبة وهو       طَعين. وفي الحديث: فَنَاءُ أُمتي بالطَّعْنِ والطاعُون؛ الطَّعْنُ: القتل       بالرماح، والطَّاعُون: المرض العام والوَباء الذي يَفْسُد له الهواء فتفسد       به الأَمْزِجة والأَبدان؛ أَراد أَن الغالب على فَناء الأُمة بالفتن التي       تُسْفَك فيها الدِّماءُ وبالوباء.
مقاييس اللغة:
(طعن) الطاء والعين والنون أصلٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو النَّخْس في الشَّيءِ بما يُنْفِذُهُ، ثمّ يُحْمَل عليه ويستعار. من ذلك الطَّعْن بالرُّمح. ويقال تطاعن القوم واطَّعَنوا، وهم مطاعينُ في الحرب. ورجلٌ طَعّان في أعراض الناس. وفي الحديث: "لا يكون المؤمن طعَّاناً"، وحَكَى بعضُهم: طعنتُ في الرَّجُل طَعَناناً لا غير، كأنَّهُ فَرَقَ بينه وبين الطَّعَن بالرُّمح. وقال:
وأَبَى ظاهرُ الشَّناءَةِ إلاَّ *** طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ([6])
وطعن في المفازة: ذهب. وقال بعضهم: طعن بالرُّمح يطعُن بالضمِّ، وطعن بالقول يطْعَن، فتحاً([7]).
القاموس المحيط:
طَعَنَهُ بالرُّمْحِ، كمَنعه ونَصَرَه، طَعْناً ضَرَبَهُ، وَوَخَزَهُ، فهو مَطْعُونٌ وطَعِينٌ ج طُعْنٌ، بالضم،
و فيه بالقولِ طَعْناً وطَعَناناً. و في المَفَازَةِ: ذَهَبَ، و الليلَ: سارَ فيه كلَّه، و الفَرَسُ في العِنانِ: مَدَّه، وتَبَسَّطَ في السَّيْرِ. والمِطْعانُ: الكثيرُ الطَّعْنِ للعَدُوِّ، كالمِطْعَن، كمِنْبَرٍ ج: مَطاعِينُ ومَطاعِنُ. وتَطاعَنُوا في الحَرْبِ تَطاعُناً وطَعَناناً، وطِعاناً، واطَّعَنوا.
والطاعون: الوَباء ج: طَوَاعِينُ. وكعُنِيَ: أصابه.
تاج العروس:
( طعنه بالرمح كمنعه ونصره طعنا ضربه ووخزه فهو مطعون وطعين ) قال أبو زيد ( ج طعن بالضم ) ولم يقل طعنى ومن المجاز طعنه بلسانه وعليه ( وفيه بالقول طعنا وطعنانا ) الاخيرة بالخيرة بالتحريك ثلبه وقيل الطعن بالرمح والطعنان بالقول قال أبو زبيد وابى المظهر العداوة الا * طعنانا وقول ما لا يقال ففرق بين المصدرين والليث لم يفرق بينهما واجار للشاعر طعنانا في البيت لانه اراد انهم طعنوا فاكثروا فيه وتطاول ذلك منهم وفعلان يجئ في مصادر ما يتطاول فيه ويتمادى ويكون مناسبا للميل والجور قال الليث والعين من يطعن مضمومة قال و بعضهم يقول يطعن بالرمح ويطعن بالقول ففرق بينهما ثم قال الليث وكلاهما يطعن وقال الكسائي لم اسمع احد امن العرب يقول يطعن بالرمح ولا في الحسب انما سمعت يطعن وقال الفراء سمعت انا يطعن بالرمح ( و ) من النجاز طعن ( في المفازة ) أي ( ذهب ) فيها ومضى يطعن ويعن ( و ) من المجاز ( طعن الليل سار فيه كله ) يقال خرج يطعن الليل أي يرى فيه قال حميد بن ثور وطعنى اليك الليل حضنيه اننى * لتلك إذا هاب الهدان فعول ( و ) من المجاز طعن ( الفرس في العنان ) إذا ( مده وتبسط في السير ) قال لبيد رضى الله تعالى عنه ترفى وتطعن في العنان وتنتحي * ورد الحمامة إذا جد حمامها والفراء يجيز الفتح في جميع ذلك ( والمطعان الكثير الطعن اللعدو كالمطعن كمنبر ج مطاعين ومطاعن ) وقال مطاعين في الهيجا مكاشيف للدجى * إذا اغبر آفاق السماء من القرص ( وتطاعنوا في الحرب تطاعنا وطعنانا ) ظاهر سياقه انه بالتحريك والصواب طعنانا بكسرتين فشد النون وهى نادرة ( وطعانا ) بالكسر هو مصدر طاعنوا لا تطاعنوا قال
كانه وجه تركيين قد غضبا * مستهدف لطعان فيه تذبيب ( واطعنوا ) على الفتعلوا ابدلت تاء اطتعن طاء البتة ثم ادغمت قال الازهرى التفاعل والافتعال لا يكاد يكون الا بالاشتراك من الفاعلين منه مثل التخاصم والاختصام والتعاور والاعتوار ( و ) في الحديث فناء امتى بالطعن و ( الطاعون ) فالطعن القبل بالرماح والطاعون المرض العام و ( الوباء ) الذى يفسد له الهواء فتفسد به الامرجة والابدان اراد ان الغالب على فناء الامة بالفتن التى تسفك فيها الدماء وبالوباء ( ج طواعين و ) قد طعن الرجل والبعير ( كعنى اصابه ) فهو طعين ومطعون وقال الزمخشري وهو مجاز من الطعن لتسميتهم الطواعين رماح الجن * ومما يستدرك عليه الطعنة اثر الطعن والجمع طعن ومنه قول الهذلى فان ابن عبس قد علمتم مكانه * إذا ع به ضرب وطعن جوائف فانه اراد جمع طعنة بدليل قوله جوائف والمطعنة التطاعن بالرماح ورجل طعين كسكيت حاذق بالطعان في الحرب وكشداد الوقاع في اعراض الناس بالذم والغيبة ونحوهما وله فيه مطعن ومطاعن وطعن بالقوم سرى بهم قال درهم بن زيد الانصاري واطعن بالقوم شطر الملو * ك حتى إذا خفق المجدح امرت صحابي بان ينزلوا * فباتوا قليلا وقد اصبحوا قال ابن برى ورواه القالى واظعن بالظاء المعجمة وطعن في جنازته إذا اشرف على الموت وكذا طعن في نيطه وطعن في السن يطعن بالضم شخص فيها ومنه طعنت المراة في الحيضة الثالثة ومن ابتدا الشئ أو دخله فقد طعن فيه وطعن غصن الشجرة في دار فلان مال فيها شاخصا وقد سموا مطاعنا وطعانا ككتاب واحمد بن ناصر بن طعان وابناه عبد الله وعبد الرحمن رووا عن الخشوعى وكشداد عثمان بن علاق بن طعان مقرس متاخر قاله الحافظ

##### Türkçe

**طعن**
**طَعَنَ - يَطْعَنُ** (**طَعَنَ - يَطْعُنُ**) - **طَعْن** - **طَعْنَاً**

**طَعَنَ - يَطْعَنُ** (**طَعَنَ - يَطْعُنُ**) + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu deler, dürter ve içine keskin bir alet batırır; böylece ona eziyet eder ve zarar verir: onu mızrakla veya kötü sözle **طَعَنَ**; böylece ona silahla veya sözle eziyet eder: ona, silah veya söz veya vasıftan, kendisinden olmayanı onun içine sokar ki ona eziyet etsin.

**طَعَنَ - يَطْعَنُ** + bir varlık + bir işte: onu ayıp veya eksiklikle atar; böylece ona zarar verir ve onun etkisini ve fiilini boşa çıkarır: onu ayıplar ve onda olmayan eksiklik veya iftiradan olanı onun içine sokar; böylece onda büyük bir zarar meydana getirir.

**طَعْن**: “**طَعَنَ - يَطْعَنُ**” fiilinin isim-masdarıdır; yine “**طَعَنَ - يَطْعَنُ**” fiiliyle olan şeydir: bir şeyde veya bir işte, içine kendisinden olmayanın—eksiklik veya ayıbın—sokulması sebebiyle meydana gelen eziyet ve zarar.

**طَعْنَاً**: “**طَعْن**”dan hâl: içinde **طعن** bulunan, yıkıcı ve engelleyici bir eziyet ve zarar şeklinde.

Ve lafız, “iğneleme, batırma ve delme ile bir şeyi başka bir şeyin içine sokma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**طَعَنَ - يَطْعَنُ** (**طَعَنَ - يَطْعُنُ**)، **قَحَمَ - يَقْحَمُ**، **رَكَزَ - يَرْكُزُ** (**رَكَزَ - يَرْكِزُ**)، **رَمَحَ - يَرْمَحُ**، **شَاكَ - يَشوْكُ**، **زَجَّ - يَزُجُّ**

**طَعَنَ** - **طعنوا**
﴿Ve eğer ahitlerinden sonra yeminlerini bozarlar ve dininiz hakkında **طعنوا** ederlerse, o hâlde küfrün önderleriyle savaşın; şüphesiz onların yeminleri yoktur; umulur ki vazgeçerler (12)﴾ **التوبة**

**طَْعن** - **طعنا**
﴿Yahudilerden olanlardan: kelimeyi yerlerinden saptırırlar ve “işittik ve isyan ettik” derler; ve “işit, işittirilmez” ve “راعنا” (derler); dilleriyle eğip bükerek ve dinde **طعنا** ederek; eğer onlar “işittik ve itaat ettik” ve “işit” ve “bize bak” deselerdi, elbette onlar için daha hayırlı ve daha doğru olurdu; fakat Allah onları küfürleri sebebiyle lânetledi; artık azdan başkasına inanmazlar (46)﴾ **النساء**

Tefsirde geldi: **طعناً**: zemmetme — **طعنوا**: ayıpladılar — ona, ona layık olmayanı nispet ederler — veya dinden olan şeye hafife alarak itiraz eder — veya Peygamber’e söver yahut ona hainlik nispet eder; Ka‘b b. el-Eşref’in öldürülmesi kıssası gibi.

**مختار الصحاح**
● [**طعن**] ط ع ن: Onu mızrakla **طَعَنهُ** ve yaşta **طَعَنَ**; ikisi de **نصر** babındandır. Ve onda **طعن** etti; yani **نصر** babından **قدح** etti. Ve **طَعَنَاناً** da, aynın fethiyle; **الصحاح**’ta böyledir. Ve onda da: **الفرَّاء** aynın fethini, “küllîde **يطعن** eden”den, caiz görür. Ve **الأزهري** **التهذيب**’de dedi: **الطَّعنان** Leys’in sözüdür; başkasına gelince, onun yanında hepsinin masdarı yalnız **الطعن**’dır, başka değil. Ve muzârinin ayn’ı, Leys’e göre hepsinde dammelidir. Ve bazısı, ikisi arasını ayırmak için, sözle **الطعن**ın muzârisinden ayn’ı feth eder. Ve **الكسائي** dedi: hepsinin muzârisinde dammeden başka işitmedim. Ve **الفرَّاء** dedi: mızrakla **يطعن**’ı feth ile işittim. Ve **الديوان**’da, **نصر** babında mızrakla ve dille **الطعن** zikredildi; sonra **قطع** babında dedi ki: **طَعَن يطعن**; **طعن يطْعن**’da bir lugattır; böylece her birini iki babdan kıldı. Ve **المِطْعَانُ**: düşmana çok **طعن** eden adamdır; ve kavim **مَطاعينُ**. Ve hadiste: ﴿Mümin **طَعَّاناً** olmaz﴾ yani insanların ırzları hakkında. Ve **الطَّاعُونُ**: vebadan ölüm; çoğulu **الطَّوَاعِين**.

**الراغب**
**طعن**
- **الطعن**: mızrakla ve boynuzla ve ikisinin benzeriyle vurmadır; ve **تطاعنوا**; ve **اطعنوا**; ve “vakıa/yaralama (sözle saldırı)” için istiâre edilmiştir. Yüce Allah dedi: ﴿ve dinde **طعنا**﴾ [**النساء/46**]، ﴿ve dininizde **طعنوا** ettiler﴾ [**التوبة/12**].

**ملخص اللسان:**
1. **طعن**: onu mızrakla **طَعَنه**; onu **يَطْعُنه** ve **يَطْعَنُه**; **طَعْناً**: onu mızrak ucu ve benzeriyle dürttü,
2. ve **الطَّعْنة**: **الطَّعْن**ın izi; ve onu diliyle **طَعَنَه**
3. ve ona karşı **طَعَنَ**: onu kötüledi; ve sözle **طَعَّانٌ** adam.
4. ve çöl ve benzerinde **طَعَنَ**; **يَطْعُن**: onda yürüdü ve derinleştirdi,
5. **طَعَنَ** onun **نَيْط**’inde; yani cenazesinde.
6. ve geceyi **طَعَن**: onda yürüdü,
7. ve bu ağacın dallarından bir dal, falanın evine **طَعَنَ** ettiğinde: içinde eğildi, dikilerek;
8. ve denir: kadın üçüncü hayızda **طَعَنَتِ**; yani girdi.
9. **الطَّعْنُ**: mızraklarla öldürme,
10. ve **الطَّاعُون**: genel hastalık ve havanın bozulduğu veba; onunla mizaclar ve bedenler bozulur;

**لسان العرب**
● - **طعن**: onu mızrakla **طَعَنه**; onu **يَطْعُنه** ve **يَطْعَنُه**; **طَعْناً**; o hâlde o **مَطْعُون** ve **طَعِين**dir; **طُعَْنٍ** kavminden: onu mızrak ucu ve benzeriyle dürttü; çoğul, Ebû Zeyd’den; ve **طَعْنى** demedi. Ve **الطَّعْنة**: **الطَّعْن**ın izi; ve Hüzeli’nin sözü:
فإِنَّ ابنَ عَبْسٍ، قد عَلِمْتُمْ مكانه،
أَذاعَ به ضَرْبٌ وطَعْنٌ جَوائِفُ
Burada **الطَّعْنُ**: **طَعْنة**’nin çoğuludur; “**جوائف**” sözüne delil olarak. Ve **مِطْعَنٌ** ve **مِطْعانٌ** adam: düşmana çok **الطَّعْن** eden; ve onlar **مطاعينُ**dur; dedi ki:
مَطاعِينُ في الهَيْجا مَكاشِيفُ للدُّجَى،
إذا اغْبَرَّ آفاقُ السماء من القَرْصِ.
Ve onunla **طاعَنه**: **مُطاعَنةً** ve **طِعاناً**; dedi ki:
كأَنه وَجْهُ تَرُكِيَّيْنِ قد غَضِبا،
مُسْتَهْدِفٌ لطِعَان فيه تَذْبِيبُ
Ve kavim savaşlarda **تَطَاعَنَ** etti: **تَطَاعُناً** ve **طِعِنَّاناً**; sonuncusu nadirdir. Ve **اطَّعَنُوا**: **افْتَعَلوا** üzerinedir; **اطْتَعَنَ**’ın tâ’sı mutlaka tâ’ya çevrildi, sonra idğam edildi. **الأَزهري** dedi: **التَّفاعلُ** ve **الافتعال** neredeyse ancak faillerin ortaklığıyla olur; ondan, **التَّخَاصم** ve **الاخْتِصام** ve **التَّعاوُرِ** ve **الاعْتِوارِ** gibi. Ve **طِعِّينٌ** adam: savaşta **الطِّعَان**da mahir. Ve onu diliyle **طَعَنَه** ve ona karşı **طَعَنَ**; **يَطْعُنُ** ve **يَطَعَنُ**; **طَعْناً** ve **طَعَنَاناً**: onu kötüledi; mesel üzere; ve denildi: mızrakla **الطَّعْن**, sözle **الطَّعَنَان**dır; Ebû Zübeyd dedi ki:
وأَبى المُظْهِرُ العَدَاوةِ إلا
طَعَناناً، وقولَ ما لا يقال
(* “وأبى المظهر إلخ” sözü: asılda ve Cevherî’de ve Muhkem’de böyledir; **التهذيب**’de olan ise:
وأبى الكاشحون يا هند إلا * طعناناً وقول ما لا يقال.)
Böylece iki masdar arasında ayırdı; Leys’ten başkası ayırmadı. Ve şaire, beyitte **طَعَناناً**ı caiz gördü; çünkü onların **طَعَنُوا** ettiklerini, onda çoğalttıklarını ve bunun onlardan uzayıp gittiğini kastetti. Ve **فَعَلانٌ**, uzatılan ve sürdürülüp gidilen şeylerdeki masdarlarda gelir; ve meyle ve cevra uygun olur. Leys dedi: ve **يَطْعُنُ**’dan ayn dammelidir. Dedi ki: ve bazısı “mızrakla **يَطْعُن**” ve “sözle **يَطْعَن**” der; böylece ikisi arasını ayırdı. Sonra Leys dedi: ve ikisi de **يَطْعَُنُ**. Ve **الكسائي** dedi: Araplardan birinin “mızrakla **يَطْعَنُ**” dediğini de, soydan da, işitmedim; ancak **يَطْعُن** işittim. Ve **الفراء** dedi: ben mızrakla **يَطْعَنُ** işittim; ve sözle **طَعَّانٌ** adam. Ve hadiste: Mümin **طَعَّاناً** olmaz; yani insanların ırzlarında zemm ve gıybet ve benzerleriyle **وَقَّاعاً** olmaz; o, sözle onda ve ona karşı **طَعَن** edenin **فَعَّال** veznindedir; **يَطْعَن**; feth ve damm ile; onu ayıpladığı zaman. Ondan: nesepte **الطَّعْنُ**; ve ondan, **رَجَاء بن حَيْوَة** hadisi: “Bize ne **مُتَهارِتٍ**den ne de **طَعَّانٍ**dan rivayet etme.” Ve çöl ve benzerinde **طَعَنَ**; **يَطْعُن**: onda yürüdü ve derinleştirdi; ve denildi: **يَطْعَنُ** da: gitti ve geçti; **دِرْهَمُ بن زيد الأَنصاري** dedi ki:
وأَطْعَنُ بالقَوْمِ شَطْرَ الملُو
كِ، حتى إذا خَفَقَ المِجْدَحُ،
أَمَرْتُ صحابي بأَن يَنْزِلُوا،
فباتُوا قليلاً، وقد أَصْبَحُوا.
İbn Berrî dedi: **القالي** onu **أَظْعَنُ** diye rivayet etti; **الظاء** mu‘ceme ile. Ve **حميد بن ثور** dedi ki:
وطَعْني إليك الليلَ حِضْنَيْه إنني
لِتِلك، إذا هابَ الهِدَانُ، فَعُولُ.
Ebû Ubeyde dedi: “Ve bana doğru gecenin iki kucağını **طَعْني**”yi kastetti. İbn Berrî dedi: “Cenazesinde **طَعَنَ** etti” denir; ölümün üzerine çıktığında; şair dedi ki:
ويْلُ أمِّ قومٍ طَعَنْتُم في جَنازَتِهم، بني كِلابٍ، غَدَاةَ
الرَّوْعِ والرَّهَقِ
Ve “**الرَّهَب**” diye rivayet edilir; yani onlara, ölüme benzer bir şeyde iş yaptınız. Ve Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—: “Vallahi Muâviye, Benî Hâşim’den ateş üfleyen bir kıvılcım kalmasa da onun **نَيْط**’inde **طَعَنَ** etseydi, isterdi.” Denir: onun **نَيْط**’inde **طَعَنَ** etti; yani cenazesinde. Bir şeye başlayan veya ona giren, onda **طَعَنَ** etmiştir. Ve “**طُعِنَ**” diye rivayet edilir; faili zikredilmeyen üzere. Ve **النَّيْطُ**: kalbin **نِياطُ**’ı; o, onun bağıdır. Ve geceyi **طَعَن**: onda yürüdü; hepsi meselde. **الأَزهري** dedi: ve bu ağacın dallarından bir dal, falanın evine **طَعَنَ** ettiğinde: içinde eğildi, dikilerek; ve kavmini ayıplayan **مُدْرِك بن حِصْنٍ**’dan okudu:
وكنتم كأُمٍّ لَبَّةٍ طَعَنَ ابْنُها
إليها، فما دَرَّتْ عليه بساعِدِ.
Dedi ki: “Oğlu ona doğru **طَعَنَ** etti” yani ona doğru kalktı ve başıyla memesine doğru dikildi; tıpkı duvarın falanın evinde dikilmesi gibi. Ve bu beyit **ظَعَنَ** diye de rivayet edilmiştir; **الظاء** ile; onu سعد maddesinde zikrettik. Ve denir: kadın üçüncü hayızda **طَعَنَتِ**; yani girdi. Bazısı dedi: **الطَّعْنُ** bir şeyin içine girmektir. Ve hadiste: kızlarından birine talip olunduğunda, perdeye gelir ve derdi: “Falan, falaneyi anıyor”; eğer o, perdede **طَعَنَتْ** ederse, onu evlendirmezdi. İbnü’l-Esîr dedi: yani parmağıyla ve eliyle, perde üzerine salınmış örtüye **طَعَنَتْ** etti; ve denildi: onda **طَعَنَتْ**; yani ona girdi; **الرّاء**da zikredildi. Ve ondan hadîs: onun parmağıyla karnına **طَعَنَ** etti; yani onu başıyla vurdu. Ve falan yaşta **طَعَن** eder; **يَطْعُنُ**; damme ile; **طَعْناً**: onda belirginleştiğinde. Ve **الفرس** dizginde **يَطْعُنُ** eder; onu uzattığında ve yürüyüşte yayıldığında; Lebîd dedi ki:
تَرْقى وتَطْعُنُ في العِنانِ وتَنْتَحي
وِرْدَ الحَمامةِ، إذْ أَجَدَّ حَمامُها
Yani güvercinin suya inişi gibi. Ve **الفراء** bütün bunlarda fethi caiz görür. Ve **الطاعُون**: bilinen bir derttir; çoğulu **الطَّواعِينُ**. Ve adam ve deve **طُعِنَ**; o hâlde o **مَطْعون** ve **طَعِين**dir: ona **الطاعُون** isabet etti. Ve hadiste: Ebû Hâşim b. Utbe’nin yanına indim; o **طَعين** idi. Ve hadiste: “Ümmetimin yok oluşu **بالطَّعْنِ** ve **بالطاعُونِ** iledir”; **الطَّعْنُ**: mızraklarla öldürmedir; ve **الطَّاعُون**: genel hastalık ve havanın bozulduğu veba; onunla mizaclar ve bedenler bozulur; ümmetin yok oluşunun galibinin, kanların döküldüğü fitnelerle ve vebayla olduğunu kastetti.

**مقاييس اللغة:**
(**طعن**) **الطاء** ve **العين** ve **النون**: sahih, düzenli bir asıldır; o, onu geçiren şeyle bir şeyde dürtmedir; sonra onun üzerine taşınır ve istiâre edilir. Ondan: mızrakla **الطَّعْن**. Ve denir: kavim **تطاعن** etti ve **اطَّعَنوا**; ve onlar savaşta **مطاعينُ**dur. Ve insanların ırzları hakkında **طَعّان** adam. Ve hadiste: “Mümin **طعَّاناً** olmaz.” Ve bazısı nakletti: “Adam hakkında yalnız **طَعَناناً** ile **طعنتُ**”; sanki onu mızrakla **الطَّعَن**dan ayırdı. Ve dedi ki:
وأَبَى ظاهرُ الشَّناءَةِ إلاَّ *** طَعَناناً وقولَ ما لا يُقالُ([6])
Ve çölda **طعن**: gitti. Bazısı dedi: mızrakla **طعن** eder; **يطعُن** damme ile; ve sözle **طعن** eder; **يطْعَن** feth ile([7]).

**القاموس المحيط:**
Onu mızrakla **طَعَنَهُ**; **مَنعه** ve **نَصَرَه** gibi; **طَعْناً**: onu vurdu ve dürttü; o hâlde o **مَطْعُونٌ** ve **طَعِينٌ**dir; çoğulu **طُعْنٌ**; damme ile.
Ve onda sözle: **طَعْناً** ve **طَعَناناً**. Ve çölde: gitti. Ve geceyi: onun tamamında yürüdü. Ve at dizginde: onu uzattı ve yürüyüşte yayıldı. Ve **المِطْعانُ**: düşmana çok **الطَّعْن** eden; **المِطْعَن** gibi; **مِنْبَرٍ** gibi; çoğulu: **مَطاعِينُ** ve **مَطاعِنُ**. Ve savaşta **تَطاعَنُوا**: **تَطاعُناً** ve **طَعَناناً** ve **طِعاناً**; ve **اطَّعَنوا**.
Ve **الطاعون**: veba; çoğulu: **طَوَاعِينُ**. Ve **كعُنِيَ** gibi: ona isabet etti.

**تاج العروس:**
( Onu mızrakla **طعنه**; **منعه** ve **نصره** gibi; **طعنا**: onu vurdu ve dürttü; o hâlde o **مطعون** ve **طعين**dir ) Ebû Zeyd dedi: ( çoğul **طعن**; damme ile ) ve **طعنى** demedi. Ve mecazdan: onu diliyle ve ona karşı **طعنه**. ( Ve onda sözle **طعنا** ve **طعنانا** ) sonuncusu—hareke ile—**ثلبه**; ve denildi: mızrakla **الطعن** ve sözle **الطعنان**; Ebû Zübeyd dedi:
وابى المظهر العداوة الا * طعنانا وقول ما لا يقال
Böylece iki masdar arasında ayırdı; Leys ayırmadı; ve şaire beyitte **طعنانا**yı caiz gördü; çünkü onların **طعنوا** ettiklerini, onda çoğalttıklarını ve bunun onlardan uzayıp gittiğini kastetti. Ve **فعلان** uzatılan ve sürdürülüp gidilen şeylerin masdarlarında gelir; ve meyle ve cevra uygun olur. Leys dedi: ve **يطعن**’dan ayn dammelidir. Dedi ki: ve bazısı “mızrakla **يطعن**” ve “sözle **يطعن**” der; böylece ikisi arasını ayırdı. Sonra Leys dedi: ve ikisi de **يطعن**. Ve **الكسائي** dedi: Araplardan birinin “mızrakla **يطعن**” dediğini de, soydan da, işitmedim; ancak **يطعن** işittim. Ve **الفراء** dedi: ben mızrakla **يطعن** işittim. ( Ve ) mecazdan: **طعن** ( çölde ) yani ( gitti ) onda ve geçti; **يطعن** ve **يعن**. ( Ve ) mecazdan: **طعن** ( geceyi: onun tamamında yürüdü ); denir: “çıktı, geceyi **يطعن**”; yani onda görür; **حميد بن ثور** dedi:
وطعنى اليك الليل حضنيه اننى * لتلك إذا هاب الهدان فعول
( Ve ) mecazdan: **طعن** ( at dizginde ) eğer ( onu uzattı ve yürüyüşte yayıldı ) Lebîd—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi:
ترفى وتطعن في العنان وتنتحي * ورد الحمامة إذا جد حمامها
Ve **الفراء** bütün bunlarda fethi caiz görür. ( Ve **المطعان**: düşmana çok **الطعن** eden; **المطعن** gibi; **منبر** gibi; çoğulu **مطاعين** ve **مطاعن** ) ve dedi:
مطاعين في الهيجا مكاشيف للدجى * إذا اغبر آفاق السماء من القرص
( Ve savaşta **تطاعنوا**: **تطاعنا** ve **طعنانا** ) siyakının zahiri, bunun hareke ile olduğunu gösterir; doğrusu ise **طعنانا** iki kesre ile; nûn şeddeli; ve o nadirdir. ( Ve **طعانا** ) kesre ile: **طاعنوا**’nun masdarıdır; **تطاعنوا**’nun değil; dedi ki:
كانه وجه تركيين قد غضبا * مستهدف لطعان فيه تذبيب
( Ve **اطعنوا** ) **افتعلوا** üzerinedir; **اطتعن**’ın tâ’sı mutlaka tâ’ya çevrildi, sonra idğam edildi. **الازهرى** dedi: **التفاعل** ve **الافتعال** neredeyse ancak faillerin ortaklığıyla olur; ondan **التخاصم** ve **الاختصام** ve **التعاور** ve **الاعتوار** gibi. ( Ve ) hadiste: “Ümmetimin yok oluşu **بالطعن** ile ve ( **الطاعون** ) ile”; **الطعن** mızraklarla öldürmedir; ve **الطاعون** genel hastalık ve ( **الوباء** ) havanın bozulduğu; onunla mizaclar ve bedenler bozulur; ümmetin yok oluşunun galibinin, kanların döküldüğü fitnelerle ve vebayla olduğunu kastetti. ( çoğulu **طواعين**; ve ) adam ve deve **طعن** etti ( **كعنى** gibi: ona isabet etti ); o hâlde o **طعين** ve **مطعون**dur. **الزمخشري** dedi: o, **الطعن**dan mecazdır; onların **الطواعين**i “cinlerin mızrakları” diye adlandırmaları için. *Ve bundan istidrâk edilenlerdendir*: **الطعنة**: **الطعن**ın izi; çoğulu **طعن**; ve ondan Hüzeli’nin sözü:
فان ابن عبس قد علمتم مكانه * إذا ع به ضرب وطعن جوائف
Çünkü o, “**جوائف**” sözüne delil olarak **طعنة**’nin çoğulunu kastetti. Ve **المطعنة**: mızraklarla karşılıklı **التطاعن**. Ve **طعين** adam: **سكيت** gibi; savaşta **الطعان**da mahir. Ve **كشداد** gibi: insanların ırzlarında zemm ve gıybet ve benzerleriyle **الوقاع**. Ve onun için onda **مطعن** ve **مطاعن** vardır. Ve kavimle **طعن** etti: onlarla gece yürüdü; **درهم بن زيد الانصاري** dedi:
واطعن بالقوم شطر الملو * ك حتى إذا خفق المجدح
امرت صحابي بان ينزلوا * فباتوا قليلا وقد اصبحوا
İbn Berrî dedi: **القالى** onu **واظعن** diye rivayet etti; **الظاء** mu‘ceme ile. Ve cenazesinde **طعن** etti: ölümün üzerine çıktığında; ve yine onun **نيطه**’inde **طعن** etti. Ve yaşta **طعن** eder; **يطعن**; damme ile: onda belirginleşti. Ve ondan: kadın üçüncü hayızda **طعنت**. Ve bir şeye başlayan veya ona giren, onda **طعن** etmiştir. Ve ağacın dalı falanın evine **طعن** etti: içinde eğildi, dikilerek. Ve **مطاعنا** ve **طعانا** diye adlandırdılar; **كتاب** gibi; ve Ahmed b. Nâsır b. **طعان** ve iki oğlu Abdullah ve Abdurrahman; **الخشوعى**’dan rivayet ettiler. Ve **كشداد** Osman b. Allâk b. **طعان**: geç bir **مقرس**; bunu **الحافظ** söyledi.
