# طلق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%84%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: طلق

طلق ككرم طلوقة وطلوقا وهو طلق الوجه مثلثة الطاء، الأخيرتان عن ابن الأعرابي، وجمع الطلق طلقات. قال ابن الأعرابي: ولا يقال: أوجه طوالق إلا في الشعر. وطلق الوجه، ككتف، وأمير أي: ضاحكه مشرقه وهو مجاز. قال رؤبة:
  واري الزناد مسفر البشيش
  طلق إذا استكرش ذو التكريش وفي الحديث: أن تلقاه بوجه طلق. وفي حديث آخر: أفضل الإيمان أن تكلم أخاك وأنت طليق أي مستبشر منبسط الوجه. وقال أبو زيد: رجل طليق الوجه: ذو بشر حسن. وطلق الوجه: إذا كان سخيا. ورجل طلق اليدين، بالفتح وعليه اقتصر الجوهري. وطلق اليدين بالضم، نقله الصاغاني وأغفله المصنف قصورا. وطلق اليدين بضمتين نقله الصاغاني أيضا، وكذا طليقهما، نقله صاحب اللسان، أي: سمحهما، وكذلك المرأة، وقال حفص بن الأخيف الكناني:
  نفرت قلوصي من حجارة حرة                      بنيت على طلق اليدين وهوب

  يعني قبر ربيعة بن مكدم. وليس الشعر لحسان رضي الله عنه، كما وقع في الحماسة والعين. قال الصاغاني: ورجل طلق اللسان، بالفتح والكسر، وطليقه كأمير أي: فصيحه وهو مجاز، وكذلك طلق، كصرد. ولسان طلق ذلق، فيه أربع لغات ذكرهن الجوهري: بالفتح، وطليق ذليق كأمير، وطلق ذلق، بضمتين، طلق ذلق كصرد وأنكره ابن الأعرابي. وقال الكسائي: يقال ذلك. وقال أبو حاتم: وسئل الأصمعي في طلق أو طلق، فقال: لا أدري لسان طلق أو طلق. وزاد الصاغاني: لسان طلق ذلق، مثل كتف أي: ذو انطلاق وحدة منه حديث الرحم تكلم بلسان طلق ذلق روي بكل ما ذكر من اللغات، وفي رواية بألسنة طلق ذلق. ومن المجاز: فرس طلق اليد اليمنى أي: مطلقها ليس فيها تحجيل. ومن الحديث خير الخيل الأدهم الأقرح المحجل الأرثم طلق اليد اليمنى. فإن لم يكن أدهم فكميت على هذه الصفة، وضبطه الجوهري بضمتين. وتقييد المصنف اليد اليمنى ليس بشرط بل أي قائمة من قوائمها كانت، وكأنه أراد بيان لفظ الحديث، فتأمل. وقال ابن عباد: الطلق بالفتح: الظبي، سميت لسرعة عدوها ج: أطلاق. والطلق أيضا: كلب الصيد لكون مطلقا، أو لسرعة عدوه على الصيد. والطلق: الناقة الغير المقيدة، وكذا البعير، والمحبوس كذا في العباب. والذي في الصحاح: بعير طلق، وناقة طلق بضم الطاء واللام أي: غير مقيد. والجمع أطلاق. وهكذا ضبطه الصاغاني أيضا ففي سياق المصنف محل نظر، ويشهد لذلك أيضا قول أبي نصر: ناقة طالق وطلق: لا قيد عليها، وطلق أكثر مما سيأتي. ومن المجاز: يوم طلق بين الطلاقة: مشرق لا حر فيه ولا قر يؤذيان، وقيل: لا مطر، وقيل: لا ريح، وقيل: هو اللين القر، من أيام طلقات، بسكون اللام أيضا. قال رؤبة:
  ألا نبالي إذ بدرنا الشرقا
  أيوم نحس أم يكون طلقا وقال أبو عمرو: ليلة طلق: لا برد فيها. قال أوس بن حجر:
  خذلت على ليلة سـاهـره                      بصحراء شرج الى ناظره
  تزاد ليالي فـي طـولـه                      فليست بطلق ولا ساكـره أي: ساكنة الريح. وقال ابن دريد: ليلة طلقة، قال: وربما سميت الليلة القمراء طلقة. وقيل: ليلة طلقة وطالقة أي: ساكنة مضيئة. وليال طوالق: طيبة لا حر فيها ولا برد. قال كثير:
  يرشح نبتا ناضرا ويزينـه                      ندى وليال بعد ذاك طوالق

  وزعم أبو حنيفة أن واحدة الطوالق طلقة، وقد غلط لأن فعلة لا تكسر على فواعل إلا أن يشذ شيء. وقد طلق فيهما أي: في اليوم والليلة ككرم طلوقة بالضم وطلاقة بالفتح. وطلق بن علي بن طلق بن عمرو، ويقال: ابن قيس الربعي الحنفي السحيمي: والد قيس بن طلق، له وفادة وعدة أحاديث، وعنه ولداه: قيس وخلدة وغيرهما. وطلق بن خشاف قاله مسلم بن إبراهيم، قال: حدثنا سوادة بن أبي الأسود القيسي عن أبيه أنه سمع طلقا، وخشاف، كرمان: تقدم ذكره في محله، وذكره ابن حبان في ثقات التابعين، وقال: إنه من بني بكر بن وائل بن قيس بن ثعلبة، يروي عن عثمان، وعائشة، وعنه سواد بن مسلم بن أبي الأسود، فتأمل ذلك. وطلق بن يزيد أو يزيد بن طلق، روى عنه مسلم بن سلام في مسند أحمد. وطليق، كزبير، ابن سفيان بن أمية بن عبد شمس: صحابيون رضي الله عنهم. والأخير من المؤلفة قلوبهم، كما قاله الذهبي وابن فهد، وكذلك ابنه حكيم بن طليق. وقد أغفل المصنف ذكر طليق في المؤلفة قلوبهم في أ ل ف وذكر ابنه حكيما فقط، وقد نبهنا على ذلك هناك. وفاته: علي بن طلق بن حبيب العنزي يروي عن جابر وابن الزبير وأنس، وعنه عمرو بن دينار. وطليق بن محمد، وطليق بن قيس: تابعيان. وطلقة: فرس صخر بن عمرو بن الحارث بن الشريد. ويقال: طلقت المرأة كعني تطلق في المخاض طلقا، وكذلك طلقت بضم اللام، وهي لغية: أصابها وجع الولادة. والطلقة: المرة الواحدة، ومنه الحديث: أن رجلا حج بأمه، فحملها على عاتقه، فسأله: هل قضى حقها? قال: ولا طلقة واحدة. وامرأة مطلوقة: ضربها الطلق. ومن المجاز: طلقت المرأة من زوجها، كنصر، وكرم، طلاقا: بانت قال ابن الأعرابي: طلقت من الطلاق أجود، وطلقت، بفتح اللام جائز، ومن الطلق طلقت بالضم. وقال ثعلب: طلقت بالفتح تطلق طلاقا، وطلقت، والضم أكثر. وقال الأخفش: لا يقال: طلقت بالضم. قال ابن الأعرابي: وكلهم يقول: فهي طالق بغير هاء ج: طلق كركع. وقال الأخفش: طالق وطالقة غدا. قال الليث: وكذلك كل فاعلة تستأنف لزمتها الهاء. قال الأعشى:
  أيا جارتي بيني فإنك طالـقـه                      كذاك أمور الناس غاد وطارقه

  وقال غيره: قال: طالقة على الفعل؛ لأنها يقال لها: قد طلقت، فبنى النعت على الفعل، ج: طوالق. وفي العباب: طلاق المرأة يكون بمعنيين: أحدهما: حل عقدة النكاح، والآخر: بمعنى الترك والإرسال. وفي اللسان: في حديث عثمان وزيد: الطلاق بالرجال، والعدة بالنساء هذا متعلق بهؤلاء، وهذه متعلقة بهؤلاء، فالرجل يطلق، والمرأة تعتد. وقيل: أراد أن الطلاق يتعلق بالزوج في حريته ورقه، وكذلك العدة بالمرأة في الحالتين. وفيه بين الفقهاء خلاف، فمنهم من يقول: إن الحرة إذا كانت تحت العبد لا تبين إلا بثلاث، وتبين الأمة تحت الحر باثنتين. ومنهم من يقول: إن الحرة تبين تحت العبد باثنتين، ولا تبين الأمة تحت الحر بأقل من ثلاث. ومنهم من يقول: إذا كان الزوج عبدا وهي حرة، أو بالعكس، أو كانا عبدين فإنها تبين باثنتين. وأما العدة فإن المرأة إن كانت حرة اعتدت للوفاة أربعة أشهر وعشرا، وبالطلاق ثلاثة أطهار، أو ثلاث حيض تحت حر كانت أو عبد، فإن كانت أمة اعتدت شهرين وخمسا، أو طهرين، أو حيضتين تحت عبد كانت أو حر. وأطلقها بعلها وطلقها إطلاقا وتطليقا فهو مطلاق ومطليق كمحراب ومسكين. ومنه حديث علي رضي الله عنه: إن الحسن مطلاق فلا تزوجوه?. ورجل طلقة وطليق كهمزة وسكيت: كثير التطليق للنساء، وقد روي في حديث الحسن: إنك رجل طليق. والطالقة من الإبل: ناقة ترسل في المرعى، قاله ابن الأعرابي. وقال الليث: ترسل في الحي ترعى من جنابهم حيث شاءت لا تعقل إذا راحت، ولا تنحى في المسرح. وأنشد لأبي ذؤيب الهذلي:
  غدت وهي محشوكة طالق وأنشد في تركيب ح ش ك:
  غدت وهي محشوكة حافل                      فراح الذئار عليها صحيحا قال الصاغاني: لم أجد البيت في قصيدته المذكورة في ديوان الهذليين، وهي ثلاثة وعشرون بيتا. أو هي التي يتركها الراعي لنفسه، فلا يحتلبها على الماء، كما في العباب. وقال الشيباني: هي التي يتركها الراعي بصرارها، وأنشد للحطيئة:
  أقيموا على المعزى بدار أبـيكـم                      تسوف الشمال بين صبحى وطالق قال: الصبحى: التي يحتلبها في مبركها يصطبحها. والطالق: التي يتركها بصرارها فلا يحتلبها في مبركها. ومن المجاز: طلق يده بخير وبمال، وكذا في خير، وفي مال يطلقها بالكسر طلقا: فتحها كأطلقها. قال الشاعر:
  أطلق يديك تنفعاك يا رجل
  بالريث ما أرويتها لا بالعجل ويروى: أطلق، وهكذا أنشده ثعلب. نقله أبو عبيد، ورواه الكسائي في باب فعلت وأفعلت. ويده مطلوقة ومطلقة، أي: مفتوحة، ثم إن ظاهر سياقه أنه من باب ضرب؛ لأنه ذكر الآتي على ما هو اصطلاحه. والجوهري جعله من باب نصر، فإنه قال - بعد ما أورد البيت -: يروى بالضم والفتح، فتأمل. وقال ابن عباد: طلق الشيء، أي: أعطاه. قال: وطلق كسمع: إذا تباعد. والطليق كأمير: الأسير الذي أطلق عنه إساره وخلي سبيله. قال يزيد بن مفرغ:
  عدس ما لعباد عليك إمارة                      نجوت وهذا تحملين طليق وقدتقدم قصت في ع د س. وطليق الإله: الريح، نقله الصاغاني، وهو مجاز، وأنشد سيبويه:
  طليق الله لم يمنن عليه                      أبو داود وابن أبي كبير

  ومن المجاز: الطلق، بالكسر: الحلال وهو المطلق الذي لا حصر عليه. يقال: أعطيته من طلق مالي، أي: من صفوه وطيبه. وهو لك طلقا. ويقال: هذا حلال طلق، وحرام غلق. وفي الحديث: الخيل طلق يعني أن الرهان على الخيل حلال. ويقال: أنت طلق منه أي: خارج منه. وقيل: بريء. وطلق الإبل: ظاهر سياقه أنه بالكسر، والذي في الصحاح والعباب بالتحريك، ونصهما - بعد ذكر قوله: عدا طلقا أو طلقين -: والطلق أيضا: سير الليل لورد الغب؛ وهو أن يكون بينهما أي: الإبل وبين الماء ليلتان. فالليلة الأولى الطلق هكذا ضبطاه بالتحريك، قالا: لأن الراعي يخليها الى الماء، ويتركها مع ذلك ترعى في سيرها، فالإبل بعد التحويز طوالق، وفي الليلة الثانية قوارب. ونقل أبو عبيد عن أبي زيد: أطلقت الإبل الى الماء حتى طلقت طلقا وطلوقا، والاسم الطلق بفتح اللام. وقال الأصمعي: طلقت الإبل فهي تطلق طلقا، وذلك إذا كان بينها وبين الماء يومان، فاليوم الأول الطلق، والثاني القرب. وقال: إذا خلى وجوه الإبل الى الماء، وتركها في ذلك ترعى ليلته فهي ليلة الطلق، وإن كانت الليلة الثانية فهي ليلة القرب، وهو السوق الشديد. وقال غيره: ليلة الطلق: الليلة الثانية من ليالي توجهها الى الماء. وقال ثعلب: إذا كان بين الإبل والماء يومان، فأول يوم يطلب فيه الماء هو القرب. والثاني هو الطلق. وقيل: ليلة الطلق: أن يخلي وجوهها الى الماء، عبر عن الزمان بالحدث. قال ابن سيده: ولا يعجبني. والطلق بالتحريك: المعى. وقالوا: الطلق: القتب في بعض اللغات ج: أطلاق كسبب وأسباب قاله ابن دريد. وقال أبو عبيدة: في البطن أطلاق، واحدها طلق، بالتحريك وهو طرائق البطن، وقال غيره: طلق البطن: جدته، والجمع أطلاق، وأنشد:
  تقاذفن أطلاقا وقارب خطوه                      عن الذود تقريب وهن حبائبه قلت: وهذا أيضا يخالف سياق المصنف، فإن ظاهره أن يكون بالكسر، وهذا يدلك على أن طلق الإبل بالتحريك كما صوبناه، فتأمل. والطلق: الشبرم، نقله ابن عباد، وضبطه بالفتح، أو نبت يستعمل في الأصباغ نقله ابن عباد أيضا. وقال الأصمعي: يقال لضرب من الدواء، أو نبت: طلق، محرك اللام، نقله الأزهري. وقال غيره: هو نبت تستخرج عصارته فيتطلى به الذين يدخلون النار أو هذا وهم أي ما نقله ابن عباد والأصمعي. وقال الصاغاني في ابن عباد: لم يعمل الصاحب شيئا، وهو ليس بنبت، إنما هو من جنس الأحجار واللخاف، ولعله سمع أن الطلق يسمى كوكب الأرض، فتوهم أنه نبت، ولو كان نبتا لأحرقته النار، وهي لا تحرقه إلا بحيل، وهو معرب تلك. والطلق: النصيب نقله ابن عباد، وضبطه بالتحريك. وفي الأساس: أصبت من ماله طلقا، أي: نصيبا، وهو مجاز، وأصله من طلق الفرس. والطلق أيضا: الشوط الواحد في جري الخيل، ضبطه الجوهري والصاغاني وابن الأثير بالتحريك. وقد عدا الفرس طلقا أو طلقين أي: شوطا أو شوطين. ولم يخصص في التهذيب بفرس ولا غيره. وفي الحديث: فرفعت فرسي طلقا أو طلقين. قال ابن الأثير: هو بالتحريك: الشوط والغاية التي يجري إليها الفرس. والطلق، بالتحريك: قيد من جلود، نقله الجوهري. وفي المحكم: قيد من أدم، قال رؤبة يصف حمارا:
  محملج أدرج إدراج الطلق وفسر بالحبل الشديد الفتل حتى يقوم. وقال الراجز:
  عود على عود على عود خلق
  كأنها والليل يرمي بالغـسـق
  مشاجب وفلق سقب وطلـق

  شبه الرجل بالمشجب؛ ليبسه وقلة لحمه، وشبه الجمل بفلق سقب. والسقب: خشبة من خشبات البيت. وشبه الطريق بالطلق، وهو قيد من أدم. وفي حديث حنين: ثم انتزع طلقا من حقبه فقيد به الجمل. وفي حديث ابن عباس: الحياء والإيمان مقرونان في طلق وهو حبل مفتول شديد الفتل، أي: هما مجتمعان لا يفترقان، كأنهما قد شدا في حبل أو قيد. والطلق: النصيب عن ابن عباد، وهو أصاب في ذكره هنا، وقد أخطأ المصنف حيث ذكره مرتين. والطلق: سير الليل لورد الغب نقله الجوهري والصاغاني، وهو طلق الإبل الذي تقدم، وهو تفسير عن هذا، وقد أخطأ المصنف في التفريق بينهما. ويقال: حبس فلان في السجن طلقا، ويضم، والصواب بضمتين أي: بلا قيد ولا وثاق ولا كبل. والطلق: دواء إذا طلي به أي بعصارته بعدما تستخرج منه منع من حرق النار كما تقدم، والمشهور فيه سكون اللام نقله الصاغاني، أو هو لحن والصواب التحريك، كما نقله الأزهري وغيره. قال الصاغاني: وهو معرب تلك. وحكى أبو حاتم عن الأصمعي: طلق بالكسر، كمثل. قال الصاغاني: وهو من جنس الأحجار واللخاف، وليس بنبت. وقال الرئيس: هو حجر براق يتشظى إذا دق صفائح وشظايا، يتخذ منها مضاوي للحمامات بدلا عن الزجاج، وأجوده اليماني، ثم الهندي، ثم الأندلسي. وقالوا: من عرف حل الطلق استغنى عن الخلق. والحيلة في حله: أن يجعل في خرقة مع حصوات، ويدخل في الماء الفاتر، ثم يحرك برفق حتى ينحل، ويخرج من الخرقة في الماء، ثم يصفى عنه الماء، ويشمس ليجف. وناقة طالق: أي بلا خطام عن ابن دريد. وقال غيره: بلا عقال، وأنشد:
  معقلات العيس أو طوالق أي قد طلقت عن العقال، فهي طالق: لا تحبس عن الإبل. أو طالق: متوجهة الى الماء، وقال أبو نصر: الطالق، هي التي تنطلق الى الماء كالمطلاق والجمع أطلاق، ومطاليق، كصاحب وأصحاب، ومحراب ومحاريب. أو هي التي تترك يوما وليلة ثم تحلب، وأنشد ابن بري لابن هرمة:
  تشلى كبيرتها فتحلب طالقا                      ويرمقون صغارها ترميقا والجمع: طلقة، ككاتب وكتبة. وقال أبو عمرو: الطلقة من الإبل: التي تحلب في المرعى. وأطلق الأسير: إذا خلاه وسرحه، فهو مطلق وطليق، وفي الحديث: أطلقوا ثمامة، وكذلك أطلق عنه. قال عبد يغوث بن وقاص الحارثي:
  أقول وقد شدوا لساني بنسعة                      أمعشر تيم أطلقوا عن لسانيا وقال ابن الأعرابي: أطلق عدوه: إذا سقاه سما. قال: وأطلق نخله وذلك إذا كان طويلا فألقحه فهو مطلق، أي: ملقح، قال: كطلقه تطليقا وهو مجاز. وأطلق القوم فهم مطلقون: طلقت إبلهم، وفي المحكم: إذا كانت إبلهم طوالق في طلب الماء. وطلق السليم، بالضم تطليقا: إذا رجعت إليه نفسه، وسكن وجعه بعد العداد، وفي المفردات: طلق السليم: خلاه الوجع، قال النابغة الذبياني:
  تناذرها الراقون من سوء سمها                      تطلقه طورا وطورا تراجـع وقال رجل من ربيعة:
  تبيت الهموم الطارقات يعدنـنـي                      كما تعتري الأهوال رأس المطلق

  أراد تعتريه. والمطلق كمحدث: من يريد يسابق بفرسه سمي به لأنه لا يدري: أيسبق أم يسبق? ومن المجاز قولهم: انطلق يفعل كذا، مثل قولك: ذهب يقدم. وقال الراغب: انطلق فلان إذا مر منخلعا. ومنه قوله تعالى: )فانطلقوا وهم يتخافتون(، )انطلقوا الى ما كنتم به تكذبون(، وقال ابن الأثير: الانطلاق: سرعة الذهاب في أصل المحنة. ومن المجاز: انطلق وجهه أي: انبسط. وانطلق به مبنيا للمفعول: إذا ذهب به قال الجوهري: كما يقال انقطع به. قال: وتصغير منطلق مطيلق، وإن شئت عوضت من النون وقلت: مطيليق. وتصغير الانطلاق نطيليق؛ لأنك حذفت ألف الوصل، لأن أول الاسم يلزم تحريكه بالضم للتحقير، فتسقط الهمزة لزوال السكون الذي كانت الهمزة اجتلبت له، فبقي نطلاق، ووقعت الألف رابعة، فلذلك وجب فيه التعويض، كما تقول: دنينير؛ لأن حرف اللين إذا كان رابعا ثبت البدل منه، فلم يسقط إلا في ضرورة الشعر، أو يكون بعده ياء، كقولهم في جمع أثفية: أثاف، فقس على ذلك، هكذا هو نص الجوهري والصاغاني. وسوق هذه العبارة الكثيرة الفائدة أولى من سوق الأمثال والقصص مما حشى بها كتابه وأخرجه من حد الاختصار. وسيأتيك قريبا بعد هذا التركيب في الطوق ما لم يحتج إليه من التطويل، والكمال لله سبحانه. ثم إن قول الجوهري، فبقي نطلاق هكذا هو مضبوط بالفتح، والصواب كسر نونه؛ لأنه ليس في الكلام نفعال. واستطلاق البطن: مشيه وخروج ما فيه، وهو الإسهال، ومنه الحديث: إن رجلا استطلق بطنه. وتصغير الاستطلاق: تطيليق. وتطلق الظبي: إذا استن في عدوه فمضى ومر لا يلوي على شيء وهو تفعل، قاله الجوهري. وقال أبو عبيد: تطلق الفرس: إذا بال بعد الجري وهو مجاز. وأنشد:
  فصاد ثلاثا كجزع النظا                      م لم يتطلق ولم يغسل معنى لم يغسل: لم يعرق. ويقال: ما تطلق نفسه لهذا الأمر، كتفتعل أي: لا تنشرح نقله الجوهري، قال: وتصغير الاطلاق طتيليق بقلب الطاء تاء؛ لتحرك الطاء الأولى، كما تقول في تصغير اضطراب: ضتيريب، تقلب الطاء تاء، لتحرك الضاد. وطالقان، كخابران: د، بين بلخ ومرو الروذ مما يلي الجبل، منه أبو محمد محمود بن خداش الطالقاني سكن ببغداد، وروى عن يزيد بن هارون، وابن المبارك، والفضل، وعنه إبراهيم الحربي وأبو يعلى الموصلي، مات في شعبان سنة 250 عن تسعين سنة. وطالقان أيضا: د، أو كورة بين قزوين وأبهر، منه الصاحب إسماعيل بن أبي الحسن بن عباد بن العباس بن عباد، مؤلف كتاب المحيط في اللغة، وقد جمع فيه فأوعى، ووالده كان من المحدثين، سمع من جعفر الفريابي، وعنه أبو الشيخ، وتوفي سنة 335 وكان وزيرا لدولة آل بويه. ومن طالقان هذه أيضا: أبو الخير أحمد بن إسماعيل بن يوسف الطالقاني القزويني الشافعي، أحد المدرسين في النظامية ببغداد، سمع بنيسابور أبا عبد الله الفزاري، ومات بقزوين سنة 550. ومما يستدرك عليه: رجل طلاق، كشداد: كثير الطلاق نقله الزمخشري. وطلق البلاد: تركها، عن ابن الأعرابي وهو مجاز، وأنشد:
  مراجع نجد بعد فـرك وبـغـضة                      مطلق بصرى أشعث الرأس جافله قال: وقال العقيلي، وسأله الكسائي فقال: أطلقت امرأتك? فقال: نعم والأرض من ورائها. وطلقت القوم: تركتهم، وأنشد لابن أحمر:
  غطارفة يرون المجد غنما                      إذا ما طلق البرم العـيالا

  أي: تركهم كما يترك الرجل المرأة. ويقال للإنسان إذا عتق: طليق، أي: صار حرا. وأطلق الناقة من عقالها، وطلقه فطلقت هي، بالفتح. ونعجة طالق: مخلاة ترعى وحدها. وفي الحديث: الطلقاء من قريش، والعتقاء من ثقيف. كأنه ميز قريشا بهذا الاسم، حيث هو أحسن من العتقاء. وقال ثعلب: الطلقاء: الذين أدخلوا في الإسلام كرها. واستطلق الراعي ناقة لنفسه: حبسها. والإطلاق: الحل والإرسال. والمطلق من الأحكام: ما لا يقع فيه استثناء. والماء المطلق: ما سقط عنه القيد. وأطلق الناقة، فهو مطلق: ساقها الى الماء. قال ذو الرمة:
  قرانا وأشتاتا وحـاد يسـوقـهـا                      الى الماء من حور التنوفة مطلق وإذا خلى الرجل عن ناقته قيل: طلقها، والعير إذا حاز عانته، ثم خلى عنها قيل: طلقها، وإذا استعصت العانة عليه ثم انقدن له قيل: طلقنه، قال رؤبة:
  طلقنه فاستورد العداملا والإطلاق في القائمة: أن لا يكون فيها وضح. وقوم يجعلون الإطلاق: أن يكون يد ورجل في شق محجلتين، ويجعلون الإمساك أن يكون يد ورجل ليس بهما تحجيل. وبعير طلق اليدين: غير مقيد. وقال الكسائي: رجل طلق: ليس عليه شيء. وقول الراعي:
  فلما علته الشمس في يوم طلقة يريد: يوم ليلة طلقة ليس فيها قر ولا ريح، يريد يومها الذي بعدها والعرب تبدأ بالليل قبل اليوم. قال الأزهري: وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال - في بيت الراعي وبيت آخر أنشده لذي الرمة:
  لها سنة كالشمس في يوم طلقة قال: والعرب تضيف الاسم الى نعته، قال: وزادوا الهاء في الطلق للمبالغة في الوصف، كما قالوا: رجل داهية. وقال ابن الأعرابي: يقال: هو طليق، وطلق، ومطلق: إذا خلى عنه، وأطلق رجله. واستطلقه: استعجله. وأطلق الدواء بطنه: مشاه. واستطلق الظبي: مثل تطلق. وتطلقت الخيل: مضت طلقا لم تحتبس الى الغاية. وأطلق خيله في الحلبة: أجراها. ورجل منطلق اللسان، ومتطلقه: فصيح، وهو مجاز. وشرف الدين بن المطلق، كمحدث من شيوخ أبي الفتوح الطاوسي، وكان في عصر المصنف. وطالق: من مدن أشبيلية، منها أبو القاسم عبدس بن محمد بن عبد العظيم السليجي الأشبيلي الطالقي، روى عن بقي بن مخلد توفي سنة 325 ذكره ابن الفرضي. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**طلق** gibi **كرم**: **طلوقة** ve **طلوقا**; ve o, **طلق الوجه**’dur; **الطاء**’ın üçlü (üç vecihli)siyle; son ikisi İbnü’l-A‘râbî’den. **الطلق**’un çoğulu: **طلقات**. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Şiir dışında: **أوجه طوالق** denilmez.” Ve **طلق الوجه**, **كتف** gibi, ve **أمير** (vezninde) yani: gülen, parlayan; ve bu mecazdır. Rü’be dedi:
  Çakmak taşını gizlerim; yüzün açılmış, parıltısı belirgin,
  **طلق**: **استكرش ذو التكريش** (olduğu zaman).

Ve hadiste: “Onu **وجه طلق** ile karşılaman.” Ve başka bir hadiste: “İmanın en faziletlisi, kardeşinle konuşmandır; sen **طليق** iken,” yani: müjdeleyici, yüzü açılmış. Ebû Zeyd dedi: **رجل طليق الوجه**: güzel sevinç (yüz açıklığı) sahibi. Ve **طلق الوجه**: cömert olduğu zaman. Ve **رجل طلق اليدين**, fetha ile; Cevherî bununla yetindi. Ve **طلق اليدين** damme ile; bunu Sâgânî nakletti, musannif ise kusurla onu ihmal etti. Ve **طلق اليدين** iki damme ile; bunu da Sâgânî nakletti; aynı şekilde **طليقهما**; bunu Lisân sahibi nakletti; yani: ikisinin de eli açık (cömert) olan; kadın da böyledir. Hafs b. el-Aḫîf el-Kinânî dedi:
  Develerim ürktü, ḥarra taşlarından;
  **طلق اليدين** ve **هوب** üzerine bina edilmiş (bir yerden).

  Yani: Rabî‘a b. Mekdem’in kabri. Şiir Hassân’a (Allah ondan razı olsun) ait değildir; **الحماسة** ve **العين**’de vaki olduğu üzere. Sâgânî dedi: **رجل طلق اللسان**, fetha ve kesra ile; ve **طليقه** **أمير** gibi; yani: fasih; ve bu mecazdır; aynı şekilde **طلق**, **صرد** gibi. Ve **لسان طلق ذلق**: onda dört lugat vardır; Cevherî onları zikretti: fetha ile; ve **طليق ذليق** **أمير** gibi; ve **طلق ذلق** iki damme ile; **طلق ذلق** **صرد** gibi; İbnü’l-A‘râbî bunu inkâr etti. Kisâî dedi: “Bu söylenir.” Ebû Hâtim dedi: Asma‘î’ye **طلق** yahut **طلق** hakkında soruldu; dedi ki: “Bilmiyorum; **لسان طلق** mı, yoksa **طلق** mı?” Sâgânî ekledi: **لسان طلق ذلق**, **كتف** gibi; yani: onda açılma ve keskinlik sahibi. Ondan, rahmin hadisi: “**بلسان طلق ذلق** konuşur”; zikredilen lugatların hepsiyle rivayet edilmiştir; bir rivayette: “**بألسنة طلق ذلق**.” Mecazdan: **فرس طلق اليد اليمنى** yani: sağ ön ayağı serbest; onda **تحجيل** yoktur. Ve hadisten: “Atların hayırlısı: koyu siyah, alnı akıtmalı, ayakları sekili, burnu beyazımsı; **طلق اليد اليمنى**.” Eğer koyu siyah değilse, bu sıfat üzere doru. Cevherî onu iki damme ile ضبط etti. Musannifin “sağ el” kaydı şart değildir; bilakis onun ayaklarından hangisi olursa; sanki hadisin lafzını beyan etmek istedi; öyleyse düşün. İbn ‘Abbâd dedi: **الطلق** fetha ile: ceylan; koşusunun süratine nispetle adlandırıldı; çoğulu: **أطلاق**. Ve **الطلق** ayrıca: av köpeği; serbest bırakılmış olduğundan, yahut av üzerine koşusunun süratinden. Ve **الطلق**: bağlanmamış dişi deve; aynı şekilde erkek deve; ve hapsedilmiş (olan) — **العباب**’da böyle. **الصحاح**’ta olan: **بعير طلق** ve **ناقة طلق**; **الطاء** ve **اللام** damme ile; yani: bağlanmamış. Çoğulu: **أطلاق**. Sâgânî de onu böyle ضبط etti; öyleyse musannifin siyakında nazar mahalli vardır. Buna Ebû Nasr’ın sözü de şahitlik eder: **ناقة طالق وطلق**: üzerinde bağ yoktur; ve **طلق** gelecek olandan daha çoktur. Mecazdan: **يوم طلق بين الطلاقة**: parlak; onda eziyet eden ne sıcak vardır ne de soğuk; ve denildi: yağmur yok; ve denildi: rüzgâr yok; ve denildi: yumuşak soğuktur; **أيام طلقات**’tan; **اللام**’ın sükûnu ile de. Rü’be dedi:
  Doğuya erkenden vardığımızda aldırmayız;
  Uğursuz gün mü, yoksa **طلق** mı olur?

Ebû ‘Amr dedi: **ليلة طلق**: onda soğuk yoktur. Evs b. Ḥacer dedi:
  Beni, onu gözetleyene, Şerc çölünde, uykusuz bir gece üzerinde yüzüstü bıraktı;
  Onun uzunluğunda geceler artar;
  O ne **طلق**tır ne de **ساكره**.

Yani: rüzgârı sakin. İbn Düreyd dedi: **ليلة طلقة**; dedi ki: bazen ay ışıklı geceye **طلقة** denilmiştir. Ve denildi: **ليلة طلقة وطالقة** yani: sakin, aydınlık. Ve **ليال طوالق**: hoş; onda ne sıcak vardır ne soğuk. Kesîr dedi:
  Taze bitkiyi terletir ve onu süsler;
  Çiy ve ondan sonra **طوالق** geceler.

Ebû Ḥanîfe, **الطوالق**’ın tekilinin **طلقة** olduğunu iddia etti; hata etmiştir; çünkü **فعلة**, ancak bir şey şâz olursa **فواعل** üzerine kırılır. Ve onda ikisinde de **طلق** oldu; yani: günde ve gecede; **كرم** gibi: **طلوقة** damme ile ve **طلاقة** fetha ile. Ve Ṭalaq b. ‘Alî b. Ṭalaq b. ‘Amr; ve denilir: İbn Ḳays er-Rab‘î el-Ḥanefî es-Suḥaymî: Ḳays b. Ṭalaq’ın babası; onun bir heyeti (vifâdesi) ve birkaç hadisi vardır; ondan iki oğlu: Ḳays ve Ḫalde ve başkaları. Ve Ṭalaq b. Ḫaşşâf; bunu Müslim b. İbrâhîm söyledi; dedi: Sevâde b. Ebî’l-Esved el-Ḳaysî bize haber verdi; babasından: Ṭalaq’ı işittiğini; ve Ḫaşşâf’ı; **كرمان** gibi: onun zikri yerinde geçti; İbn Ḥibbân onu tâbiînin sika olanları içinde zikretti; dedi: o, Benî Bekr b. Vâil b. Ḳays b. Sa‘lebe’dendir; ‘Osman’dan ve ‘Âişe’den rivayet eder; ondan Sevâd b. Müslim b. Ebî’l-Esved (rivayet eder); öyleyse bunu düşün. Ve Ṭalaq b. Yezîd yahut Yezîd b. Ṭalaq; ondan Müslim b. Selâm, Ahmed’in Müsned’inde rivayet etti. Ve **طليق**, **زبير** gibi, Sufyân b. Ümeyye b. ‘Abd Şems’in oğlu: sahâbîlerdir (Allah onlardan razı olsun). Ve sonuncusu, Zehebî ve İbn Fehd’in dediği gibi, **المؤلفة قلوبهم**’dandır; aynı şekilde oğlu Ḥakîm b. Ṭalîḳ. Musannif, **طليق**’in **المؤلفة قلوبهم** içinde zikrini **أ ل ف**’te ihmal etti; yalnız oğlu Ḥakîm’i zikretti; biz orada buna dikkat çektik. Ve vefâtı: ‘Alî b. Ṭalaq b. Ḥabîb el-‘Anazî; Câbir’den, İbnü’z-Zübeyr’den ve Enes’ten rivayet eder; ondan ‘Amr b. Dînâr (rivayet eder). Ve Ṭalîḳ b. Muḥammed ve Ṭalîḳ b. Ḳays: iki tâbiî. Ve **طلقة**: Ṣaḫr b. ‘Amr b. el-Ḥâriṯ b. eş-Şerîd’in atı. Ve denilir: kadın doğum sancısında **عني** gibi **تطلق**; **طلقا**; aynı şekilde **طلقت** **اللام** damme ile; ve o bir lugattır: ona doğum ağrısı isabet etti. Ve **الطلقة**: bir defa; ondan hadiste: bir adam annesiyle hac yaptı; onu omzunda taşıdı; ona soruldu: “Onun hakkını ödemiş oldu mu?” dedi: “Bir tek **طلقة** bile (değil).” Ve **امرأة مطلوقة**: ona **الطلق** vurdu. Mecazdan: kadın kocasından **نصر** gibi ve **كرم** gibi **طلاقا** ile **طلقت**: ayrıldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **طلقت** “**الطلاق**”dan daha iyidir; ve **طلقت** **اللام** fetha ile câizdir; ve “**الطلق**”tan **طلقت** damme ile. Sa‘leb dedi: **طلقت** fetha ile **تطلق** **طلاقا**; ve **طلقت**; damme daha çoktur. Aḫfeş dedi: damme ile **طلقت** denilmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: hepsi “o, **طالق**tır” der; **هاء** olmaksızın; çoğulu: **طلق** **ركع** gibi. Aḫfeş dedi: **طالق** ve **طالقة** yarın. Leys dedi: aynı şekilde her **فاعلة** ki yeniden başlanır; ona **هاء** lâzım olur. A‘şâ dedi:
  Ey komşum, benden ayrıl; çünkü sen **طالـقـه**sin;
  İnsanların işleri böyledir: giden ve gelen.

Ve başkası dedi: **طالقة** fiil üzere (gelmiştir); çünkü ona: “**قد طلقت**” denilir; sıfatı fiil üzerine bina etti; çoğulu: **طوالق**. **العباب**’da: kadının **طلاق**’ı iki mânâ üzere olur: biri nikâh düğümünü çözmek; diğeri terk ve salıverme mânâsında. **اللسان**’da: ‘Osman ve Zeyd hadisi içinde: “**الطلاق** erkeklerledir, **العدة** kadınlarladır”; bu, bunlara bağlıdır; şu da şunlara bağlıdır; erkek boşar, kadın iddet bekler. Ve denildi: kastedilen, **الطلاق**’ın kocaya hürlük ve kölelik hâlinde taalluk etmesidir; aynı şekilde **العدة**’nin kadına iki hâlde de (taalluku). Bunun hakkında fakihler arasında ihtilaf vardır: onlardan kimi der ki: hür kadın kölenin altında ise üçten başka ile ayrılmaz; câriye hürün altında iki ile ayrılır. Kimi der ki: hür kadın kölenin altında iki ile ayrılır; câriye hürün altında üçten az ile ayrılmaz. Kimi der ki: koca köle ve o hür ise, yahut aksi, yahut ikisi de köle ise, iki ile ayrılır. İddete gelince: kadın hür ise, vefat için dört ay on gün iddet bekler; boşanma ile üç temizlik yahut üç hayız; hürün altında da olsa kölenin altında da. Eğer câriye ise, iki ay beş (gün) yahut iki temizlik yahut iki hayız; kölenin altında da olsa hürün altında da. Ve kocası onu **أطلقها** ve onu **طلقها**: **إطلاقا** ve **تطليقا**; o ise **مطلاق** ve **مطليق**; **محراب** ve **مسكين** gibi. Ondan, ‘Alî (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Hasan **مطلاق**tır; onu evlendirmeyin?” Ve **رجل طلقة وطليق** **همزة** ve **سكيت** gibi: kadınları çok boşayan; Hasan hadisi içinde rivayet edilmiştir: “Sen **رجل طليق**sin.” Ve **الطالقة** develerden: otlağa salıverilen dişi deve; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Leys dedi: mahallede salıverilir; onların civarından dilediği yerde otlar; döndüğünde bağlanmaz; otlağa çıkarıldığında uzaklaştırılmaz. Ebû Ḏu’eyb el-Huḏelî’den rivayet etti:
  Gitti; o, **محشوكة** iken **طالق**.

Ve **ح ش ك** terkibinde şu da rivayet edildi:
  Gitti; o, **محشوكة** iken dolu;
  Sonra uluyan (kurt) onun üzerine sağlam olarak döndü.

Sâgânî dedi: Huḏelîler divanında zikredilen kasidesinde beyti bulmadım; o yirmi üç beyittir. Yahut o, çobanın kendisi için bıraktığıdır; su başında onu sağmaz; **العباب**’da böyle. Şeybânî dedi: o, çobanın **صرار**ı üzerinde bıraktığıdır; Ḥuṭay’e’den rivayet etti:
  Babanızın yurdunda keçilere durun;
  Kuzey rüzgârı sabah sağımı ile **طالق** arasında eser.

Dedi: **الصبحى**: onu çöktüğü yerde sağar; onunla sabahlar. Ve **الطالق**: onu **صرار**ı üzerinde bırakır; çöktüğü yerde onu sağmaz. Mecazdan: **طلق يده** hayırla ve malla; aynı şekilde hayırda ve malda; onu kesra ile **طلقا**: açtı; **أطلقها** gibi. Şair dedi:
  Ellerini aç; sana fayda verir, ey adam;
  Ağırdan al; onu suladım, aceleyle değil.

Ve “**أطلق**” diye de rivayet edilir; Sa‘leb onu böyle inşâd etti. Ebû ‘Ubeyd nakletti; Kisâî onu **فعلت وأفعلت** bâbında rivayet etti. Ve onun eli **مطلوقة** ve **مطلقة**; yani: açılmış. Sonra, siyakının zahiri, onun **ضرب** bâbından olduğudur; çünkü âdeti üzere gelecek olanı zikretti. Cevherî onu **نصر** bâbından yaptı; çünkü dedi ki — beyti getirdikten sonra —: damme ve fetha ile rivayet edilir; öyleyse düşün. İbn ‘Abbâd dedi: **طلق الشيء** yani: onu verdi. Dedi: ve **طلق** **سمع** gibi: uzaklaştığı zaman. Ve **الطليق** **أمير** gibi: bağı çözülmüş ve yolu serbest bırakılmış esir. Yezîd b. Müferriğ dedi:
  ‘Ads! Sana ‘Abbâd üzerinde emirlik yoktur;
  Kurtuldun; ve bu, senin taşıdığın bir **طليق**tır.

Ve kıssası **ع د س**’te geçti. Ve **طليق الإله**: rüzgâr; Sâgânî nakletti; ve o mecazdır. Sîbeveyh inşâd etti:
  **طليق الله**; ona minnet etmedi
  Ebû Dâvûd ve İbn Ebî Kebîr.

Mecazdan: **الطلق**, kesra ile: helâl; ve o, sınırlandırma olmayan serbest (şey)dir. Denilir: “Ona **من طلق مالي** verdim,” yani: malımın safından ve hoşundan. Ve “O, sana **طلقا**dır.” Ve denilir: “Bu **حلال طلق**tır; ve haram **غلق**tır.” Hadiste: “Atlar **طلق**tır,” yani: atlar üzerine bahis helâldir. Ve denilir: “Sen ondan **طلق**sın,” yani: ondan çıkmışsın. Ve denildi: beri. Ve **طلق الإبل**: siyakının zahiri, onun kesra ile olduğudur; **الصحاح** ve **العباب**’da olan ise hareke ile (tahrîk ile). İkisinin nassı — “**عدا طلقا أو طلقين**” sözünü zikrettikten sonra —: “Ve **الطلق** ayrıca: gecenin yürüyüşüdür; **ورد الغب** için; o da, onların yani develerin su ile arasında iki gece olmasıdır. Birinci gece **الطلق**tır”; ikisi onu hareke ile ضبط etti; dediler: çünkü çoban onu suya salıverir; bununla beraber yürüyüşünde otlamaya bırakır; **التحويز**’den sonra develer **طوالق**tır; ikinci gecede **قوارب**. Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den nakletti: “Develeri suya **أطلقت**; nihayet **طلقت**: **طلقا** ve **طلوقا**; isim **الطلق** **اللام** fetha ile.” Asma‘î dedi: “Develer **طلقت**; o da **تطلق**: **طلقا**; bu, onunla su arasında iki gün olduğu zamandır; birinci gün **الطلق**, ikinci **القرب**.” Dedi: “Develerin yüzlerini suya salıverdiği ve o hâlde onları gecesinde otlamaya bıraktığı zaman, o **ليلة الطلق**tır; eğer ikinci gece ise, o **ليلة القرب**tır; ve o şiddetli sürüştür.” Başkası dedi: **ليلة الطلق**: suya yöneliş gecelerinin ikincisi. Sa‘leb dedi: “Develerle su arasında iki gün olursa, suyu aradığı ilk gün **القرب**tur; ikincisi **الطلق**tır.” Ve denildi: **ليلة الطلق**: yüzlerini suya salıvermesidir; zamanı hades ile ifade etti. İbn Sîde dedi: “Bunu beğenmem.” Ve **الطلق** hareke ile: bağırsak. Ve dediler: **الطلق**: bazı lugatlarda **القتب**; çoğulu: **أطلاق**; **سبب** ve **أسباب** gibi; bunu İbn Düreyd söyledi. Ebû ‘Ubeyde dedi: “Karında **أطلاق** vardır; bir tanesi **طلق**tır,” hareke ile; ve o, karnın yollarıdır. Başkası dedi: **طلق البطن**: onun sertliği; çoğulu: **أطلاق**. Ve şu beyit rivayet edildi:
  **أطلاق**ı birbirine atarlar; ve adımını yaklaştırır;
  Sürüden (develerden) yaklaştırma; ve onlar onun sevgilileridir.

Dedim: Bu da musannifin siyakına muhaliftir; çünkü zahiri, onun kesra ile olmasıdır; bu da sana, **طلق الإبل**’in hareke ile olduğunu — bizim tashih ettiğimiz üzere — gösterir; öyleyse düşün. Ve **الطلق**: şebrüm; bunu İbn ‘Abbâd nakletti; onu fetha ile ضبط etti. Yahut boyalarda kullanılan bir bitki; bunu da İbn ‘Abbâd nakletti. Asma‘î dedi: bir çeşit ilaca yahut bitkiye **طلق** denilir; **اللام** harekeli; Ezherî nakletti. Başkası dedi: o, özsuyu çıkarılan bir bitkidir; onunla ateşe girenler sıvanır; yahut bu, İbn ‘Abbâd ve Asma‘î’nin naklettiği şeydir. Sâgânî, İbn ‘Abbâd hakkında dedi: “Sâhib bir şey yapmadı; o bitki değildir; ancak taşlar ve ince taş levhaları cinsindendir; belki **الطلق**’un ‘yerin yıldızı’ diye adlandırıldığını işitti de bitki zannetti. Eğer bitki olsaydı ateş onu yakardı; hâlbuki ateş onu ancak hilelerle yakar; ve o, bunun mu‘arrebidir.” Ve **الطلق**: nasip; bunu İbn ‘Abbâd nakletti; onu hareke ile ضبط etti. **الأساس**’ta: “Onun malından **طلقا** elde ettim,” yani: bir nasip; ve o mecazdır; aslı, atın **طلق**’undandır. Ve **الطلق** ayrıca: atların koşusunda tek koşu (tur); Cevherî, Sâgânî ve İbnü’l-Esîr onu hareke ile ضبط etti. “At **عدا طلقا أو طلقين**,” yani: bir koşu yahut iki koşu. **التهذيب**’de onu ne ata ne başkasına tahsis etti. Hadiste: “Atımı bir **طلقا** yahut iki **طلقين** kaldırdım.” İbnü’l-Esîr dedi: o hareke iledir: koşu ve atın koştuğu hedef. Ve **الطلق**, hareke ile: derilerden bir bağ; Cevherî nakletti. **المحكم**’de: deriden bir bağ. Rü’be, bir eşeği vasfederken dedi:
  **الطلق**’un idrâcı gibi, yuvarlanarak yürüyen.

Ve “ayakta duruncaya dek şiddetli bükümlü ip” diye tefsir edildi. Râciz dedi:
  Eski bir ağaç; ağaç üstüne ağaç üstüne ağaç;
  Sanki o ve gece, karanlıkla atıyor;
  Askılar ve yarık; deve yavrusu bağı ve **طلق**.

Erkeği **المشجب**e benzetti; kuruluğu ve etinin azlığı sebebiyle; ve deveyi **فلق سقب**a benzetti. **السقب**: evin tahtalarından bir tahta. Yolu da **الطلق**a benzetti; o da deriden bir bağdır. **حنين** hadîsinde: “Sonra heybesinden bir **طلق** çekip çıkardı da onunla deveyi bağladı.” **ابن عباس** hadîsinde: “Hayâ ve iman, **طلق** içinde birbirine bağlanmıştır”; o, bükümü pek sıkı bükülmüş bir iptir; yani: ikisi bir aradadır, ayrılmazlar; sanki ikisi bir ipte yahut bir bağda sıkıca bağlanmış gibidir. **الطلق**: İbn عباد’dan “pay”dır; burada onu zikretmesinde isabet etmiştir; musannif ise onu iki kere zikrettiği yerde hata etmiştir. **الطلق**: gece yürüyüşü, **ورد الغب** içindir; bunu Cevherî ve Sâğânî nakletmiştir; o, daha önce geçen **طلق الإبل**dir; bu, bundan bir tefsirdir; musannif ise ikisi arasında ayırmada hata etmiştir. “Falan, zindanda **طلقا** hapsedildi” denir; ve (lâm) damme ile de gelir; doğrusu iki damme iledir; yani: bağsız, bağlama olmaksızın ve prangasız. **الطلق**: bir ilaçtır; onunla, yani ondan çıkarıldıktan sonra özsuyuyla sürülürse, daha önce geçtiği üzere ateşin yakmasını engeller; onda meşhur olan lâmın sükûnudur; bunu Sâğânî nakletmiştir; yahut o bir lahnedir, doğrusu harekelemedir; Ezhârî ve başkaları onu böyle nakletmiştir. Sâğânî dedi: “O, **تلك**’in muarrebidir.” Ebû Hâtim, Asmaî’den hikâye etti: “**طلق** kesre ile, **مثل** gibi.” Sâğânî dedi: “O, taşlar ve **اللخاف** cinsindendir; bitki değildir.” Reis dedi: “O, parlak bir taştır; dövülünce levhalar ve kırıntılar hâlinde parçalanır; ondan, cam yerine hamamlar için kandiller yapılır; en iyisi Yemenîdir, sonra Hindî, sonra Endülüsî.” Dediler ki: “**الطلق**ın çözümünü bilen, mahlûktan müstağni olur.” Onu çözmenin hilesi: onu, çakıl taşlarıyla birlikte bir bez parçasına koymak, ılık suya sokmak, sonra yavaşça hareket ettirmek; ta ki çözülüp bezden suya çıksın; sonra su ondan süzülür, sonra kurusun diye güneşe konur. **ناقة طالق**: yani İbn Düreyd’e göre yularsız. Başkası dedi: bağsız; ve şu beyti okudu:
  معقلات العيس أو طوالق أي قد طلقت عن العقال، فهي طالق: لا تحبس عن الإبل.
Yahut **طالق**: suya yönelmiş. Ebû Nasr dedi: **الطالق**: suya doğru **المطلاق** gibi koşup giden (dişi deve)dir; cem‘i **أطلاق** ve **مطاليق**; **صاحب** ve **أصحاب** gibi; **محراب** ve **محاريب** gibi. Yahut o, bir gün bir gece bırakılıp sonra sağılandır; İbn Berrî, İbn Herme’ye ait olarak şu beyti okudu:
  تشلى كبيرتها فتحلب طالقا                      ويرمقون صغارها ترميقا
Cem‘i: **طلقة**; **كاتب** ve **كتبة** gibi. Ebû Amr dedi: develerden **الطلقة**: otlakta sağılan (deve)dir. Esiri **أطلق** etti: onu salıverdi ve serbest bıraktı; o da **مطلق** ve **طليق**tir. Hadîste: “**أطلقوا ثمامة**.” Keza “ondan **أطلق** etti” (denir). Abd Yeğûs b. Vakkâs el-Hârisî dedi:
  أقول وقد شدوا لساني بنسعة                      أمعشر تيم أطلقوا عن لسانيا
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Düşmanını **أطلق** etti”: ona zehir içirdiği zaman. Dedi: “Hurmalarını **أطلق** etti”: bu, uzun olduğu zaman onu aşılayınca olur; o da **مطلق**tır; yani: aşılanmış. Dedi: “**طلقه تطليقا** gibi”; bu mecazdır. Kavim **أطلق** etti, onlar **مطلقون**dur: develeri **طلقت** etti; **المحكم**’de: develeri su aramakta **طوالق** olduğu zaman. **السليم**i **طلق** etti, damme ile, **تطليقا**: canı ona geri döndüğü, ve saymadan sonra ağrısı durulup sakinleştiği zaman. **المفردات**’te: **طلق السليم**: ağrı onu bıraktı. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  تناذرها الراقون من سوء سمها                      تطلقه طورا وطورا تراجـع
Rabîa’dan bir adam dedi:
  تبيت الهموم الطارقات يعدنـنـي                      كما تعتري الأهوال رأس المطلق

“**تعتريه**”yi kastetti. **المطلق** (muhaddis vezninde): atıyla yarışmak isteyen kimse; onunla adlandırıldı; çünkü bilmez: öne mi geçer, yoksa geçilir mi? Mecazdan olarak onların sözü: “**انطلق** şöyle şöyle yapıyor”; senin “gitti, ilerliyor” sözün gibidir. Râgıb dedi: “Falan **انطلق** etti”: soyunmuş olarak geçtiği zaman. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: “)فانطلقوا وهم يتخافتون(”, “)انطلقوا الى ما كنتم به تكذبون(”. İbnü’l-Esîr dedi: **الانطلاق**: asıl mihnede gitmenin süratidir. Mecazdan: “Yüzü **انطلق** etti”; yani: açıldı. “Onunla **انطلق** edildi”, meçhul bina ile: onunla gidildiği zaman. Cevherî dedi: “**انقطع به** denildiği gibi.” Dedi: **منطلق**ın tasğîri **مطيلق**tır; istersen nûn’dan ivaz yapar ve **مطيليق** dersin. **الانطلاق**ın tasğîri **نطيليق**tir; çünkü sen vasıl ألف’ını hazfettin; çünkü ismin evveli tahkîr için damme ile harekelenmeyi gerekli kılar; böylece hemze, hemzenin getirildiği sükûnun zâil olmasıyla düşer; geriye **نطلاق** kalır; ألف dördüncü oldu; bu sebeple onda ivaz vacip oldu; senin “**دنينير**” demen gibi; çünkü yumuşak harf dördüncü olunca ondan bedel sabit olur; şiir zarureti dışında düşmez; yahut ondan sonra yâ bulunur; onların **أثفية** cem‘inde “**أثاف**” demeleri gibi; buna kıyas et. İşte bu, Cevherî ve Sâğânî’nin nassıdır. Bu çok faydalı ibareyi sevk etmek, kitabını onunla doldurduğu ve onu ihtisar haddinden çıkardığı atasözleri ve kıssaları sevk etmekten daha evlâdır. Bu terkibin ardından **الطوق**ta, uzatmadan ihtiyaç duyulmayan şey yakında sana gelecektir; kemal, Allah Teâlâ’nındır. Sonra Cevherî’nin sözü: “geriye **نطلاق** kaldı”; işte bu, fetha ile ضبط edilmiştir; doğrusu nûnunun kesresidir; çünkü الكلامda **نفعال** yoktur. **استطلاق البطن**: onun yürümesi ve içindekinin çıkmasıdır; o, ishâldir. Ondandır hadîs: “Bir adamın karnı **استطلق** etti.” **الاستطلاق**ın tasğîri: **تطيليق**. **الظبي** **تطلق** etti: koşusunda süratlenip geçtiği, ve hiçbir şeye dönüp bakmadan yürüyüp gittiği zaman; o, **تفعل**dir; bunu Cevherî söyledi. Ebû Ubeyd dedi: “At **تطلق** etti”: koşudan sonra işediği zaman; bu mecazdır. Ve şu beyti okudu:
  فصاد ثلاثا كجزع النظا                      م لم يتطلق ولم يغسل
“**لم يغسل**”in manası: terlemedi. “Bu iş için nefsi **تطلق** etmez” denir; **تفتعل** gibi; yani: ferahlamaz; bunu Cevherî nakletti. Dedi: **الاطلاق**ın tasğîri **طتيليق**tir; ilk ط’nın harekeli olması sebebiyle ط’yı ت’ye çevirerek; senin **اضطراب**ın tasğîrinde “**ضتيريب**” demen gibi; ط’yı ت’ye çevirirsin; ضاد’ın harekeli olması sebebiyle. **طالقان** ( **خابران** gibi): bir beldedir; Belh ile Mervü’r-Rûz arasında, dağ tarafına yakın; ondandır Ebû Muhammed Mahmûd b. Hudâş et-Tâlikânî; Bağdat’ta oturdu; Yezîd b. Hârûn’dan, İbnü’l-Mübârek’ten ve el-Fadl’dan rivayet etti; ondan da İbrâhîm el-Harbî ve Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî (rivayet etti); Şa‘bân ayında, 250 yılında, doksan yaşında öldü. **طالقان** ayrıca: bir beldedir; yahut Kazvîn ile Ebher arasında bir kûradır; ondandır Sâhib İsmâ‘îl b. Ebî’l-Hasen b. Abbâd b. el-Abbâs b. Abbâd; dilde **المحيط** kitabının müellifi; onda topladı da kuşattı; babası muhaddislerdendi; Ca‘fer el-Firyâbî’den işitti; ondan da Ebû’ş-Şeyh (rivayet etti); 335 yılında vefat etti; ve Âl-i Büveyh devletine vezirdi. Bu **طالقان**dan da: Ebû’l-Hayr Ahmed b. İsmâ‘îl b. Yûsuf et-Tâlikânî el-Kazvînî eş-Şâfi‘î; Bağdat’taki Nizâmiye’de müderrislerden biri; Nîsâbûr’da Ebû Abdillâh el-Fezzârî’yi işitti; 550 yılında Kazvîn’de öldü. Ona istidrâk edilenlerdendir: **رجل طلاق** ( **شداد** gibi): çok boşayan; bunu Zemahşerî nakletti. **طلق البلاد**: onu terk etti; İbnü’l-A‘râbî’den; bu mecazdır. Ve şu beyti okudu:
  مراجع نجد بعد فـرك وبـغـضة                      مطلق بصرى أشعث الرأس جافله
Dedi: Akîlî dedi; Kisâî ona sordu da dedi ki: “Karını **أطلقت** mi?” O dedi: “Evet; ve onun arkasında yer (de) var.” **طلقت القوم**: onları terk ettim. İbn Ahmer’e ait olarak şu beyti okudu:
  غطارفة يرون المجد غنما                      إذا ما طلق البرم العـيالا

Yani: onları, erkeğin kadını bıraktığı gibi bıraktı. Ve insana, azat olunca **طليق** denir; yani: hür oldu. Ve deveyi bağından çözdü; ve onu saldı da o da salıverildi; fetih ile. Ve **نعجة طالق**: yalnız başına otlayan, salıverilmiş. Ve hadiste: Kureyş’ten **الطلقاء** ve Sakîf’ten **العتقاء**. Sanki Kureyş’i bu adla ayırdı; çünkü o, **العتقاء**’dan daha güzeldir. Ve Sa‘leb dedi: **الطلقاء**: İslâm’a zorla sokulan kimselerdir. Ve çoban, kendisi için bir deveyi **استطلق** etti: onu hapsetti. Ve **الإطلاق**: çözme ve salıvermedir. Ve hükümlerden **المطلق**: içinde istisna vâki olmayan şeydir. Ve **الماء المطلق**: kayıttan düşmüş olan sudur. Ve deveyi **أطلق** etti; o da **مطلق**tır: onu suya sürdü. Zû’r-Rumme dedi:
  Bizi, ayrı ayrı ve dağınıkları ve bir sürücüyü, onu sürer hâlde,
  tenûfe’nin hûrundan suya doğru bir **مطلق**.

Ve adam devesini serbest bırakınca denir ki: onu **طلق** etti. Ve yaban eşeği sürüsünü topladıktan sonra, sonra ondan ayrılınca denir ki: onu **طلق** etti. Ve sürü ona karşı inat edip sonra ona boyun eğince denir ki: onu **طلقنه** ettiler. Rü’be dedi:
  Onu **طلقنه** ettiler de **العداملا**’yı suya götürdü.

Ve ayakta **الإطلاق**: onda beyazlık bulunmamasıdır. Ve bir kavim **الإطلاق**ı: iki ayağın bir tarafta iki ayağın da akıtmalı olması diye yapar; ve **الإمساك**ı: iki ayakta akıtma bulunmaması diye yaparlar. Ve **بعير طلق اليدين**: bağlanmamış. Ve Kisâî dedi: **رجل طلق**: üzerinde bir şey olmayan. Ve çobanın sözü:
  Güneş ona, **يوم طلقة**’da yükselince,

ister: içinde soğuk da rüzgâr da olmayan **ليلة طلقة**’nın günü; onun ertesi gününü ister; Araplar gece ile güne başlamayı günden önce yaparlar. Ezherî dedi: Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; o dedi ki — çobanın beytinde ve Zû’r-Rumme’ye ait diye okuduğu başka bir beyitte:
  Onun bir yılı vardır, **يوم طلقة**’da güneş gibi.

Dedi ki: Araplar ismi, sıfatına izafe eder. Dedi ki: vasıfta mübalağa için **الطلق**’a **الهاء**’yı artırdılar; tıpkı “**رجل داهية**” dedikleri gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir ki: o **طليق**tir, ve **طلق**tır, ve **مطلق**tır; ondan ayrılınca; ve ayağını **أطلق** etti. Ve onu **استطلق** etti: onu acele ettirdi. Ve ilacı, karnını **أطلق** etti: onu yürüttü (ishal etti). Ve ceylan **استطلق** etti: **تطلق** gibi. Ve atlar **تطلقت**: hedefe kadar tutulmadan, serbestçe gittiler. Ve atlarını yarış yerinde **أطلق** etti: onları koşturdu. Ve **رجل منطلق اللسان** ve **متطلقه**: fasih; bu mecazdır. Ve Şerefeddin b. el-Mutlak; Ebû’l-Fütûh et-Tâvûsî’nin şeyhlerinden bir muhaddis gibi; ve musannifin asrında idi. Ve **طالق**: İşbîliye şehirlerindendir; ondan Ebû’l-Kâsım Abdes b. Muhammed b. Abdilazîm es-Süleycî el-İşbîlî et-Tâlikî; Bakî b. Mahlad’dan rivayet etti; 325 yılında vefat etti; onu İbnü’l-Faradî zikretti. Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir:
