# طلل (ط-ل-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%84%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öyleyse çisenti

- Harfler: ط - ل - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَطَلٌّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%84%D9%8C%D9%91.md) | فَفَعْلٌ | Öyleyse çisenti | 1 | 1 | [2:265](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/ayet/2:265.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Odun demeti demektir
2. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
3. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sibat(Te) kayış demektir
4. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Katlanmış deri demektir
5. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
6. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
7. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onların malları
8. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İki yüzlüler
9. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Buğa boğa demektir
10. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
11. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
12. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
13. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
14. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
15. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
16. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طلل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md), [رذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D8%B0.md), [ندى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnce, hafif damlalı ve kesintisiz yağan çisenti, nem; yüzeyde beliren hafif iz ve siluet |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük sarsıntılar veya yoğun lütuflar olmaksızın varlığı besleyen asgari, sürekli ve yeten feyiz |
| Çekirdek Özet 3 | Şartlar ağır olmasa da içsel verimlilik ve istikrar sayesinde az girdiden tam verim elde etme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca önemsiz veya etkisiz bir damla sayılarak azlığın bereketsizlik veya yetersizlikle karıştırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طل | Bir yüzeye hafifçe yükselmek, belirmek, uzanmak veya ince bir örtü/nem bırakmak; [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) (aramak, uzanmak), [طلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%AD.md) (yorgunluk veya meyveli örtü), [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) (yükselmek, doğmak), [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) (salınmak, açılmak) köklerinde olduğu gibi yüzeye çıkış ve uzanım hareketi | ل | İkinci ل harfinin eklenmesi ve şeddelenmesiyle hareket süreklilik ve yerleşik hafiflik kazanmış; yağışın sağanak değil sürekli bir çisenti ve çiy nemine, siluetin ise ayakta duran kalıntıya (طلل) dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Alanı kuşatan, yere veya bitkiye hafifçe yayılan kuşatıcı tabaka |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Yukarıdan aşağıya yönelen, hedefe bağlanan ve temas eden hareket |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Yönelişin ardışıklığı, kesintisizliği ve damlaların art arda inişi |
| طلل | Kuşatıcı ve hafif bir örtünün sürekli bir yönelişle yüzeye inmesi ve orada kalıcı bir nem/iz bırakması | Yukarıdan inen hafif, ince taneli damlaların toprağı sarsmadan kuşatması; nesnenin dikilerek görünür hale gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Şiddetli olmayan, taneleri küçük fakat nemi toprağa nüfuz edici sürekli yağmur (çisenti) ve sabah çiyi; ayrıca terk edilmiş konak yerinde ayakta kalan siluet ve duvar kalıntıları. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kök, çoğunlukla göç eden sevgilinin geride bıraktığı silik ama seçilebilir çadır ve ocak kalıntılarını (طلل / çoğulu أطلال) nitelemek üzere kullanılmıştır; bu kullanım varlığın asgari düzeyde de olsa ayakta durmasını ifade eder. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Cemîl b. Ma‘mer (Cemîl Buteyne) bir beytinde konak kalıntıları anlamında şöyle der: رسمُ دارٍ وقفت في طَلَلِـهْ / كِدْتُ أَقْضي الغَداةَ من جَلَلِهْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde طلل kökü, ilksel düzeyde atmosferik nem, çiy ve hafif yağış dairesinde fonetik ve semantik bir süreklilik arz eder. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranicede טל (ṭāl) ve Aramice/Süryanicede טלא (ṭallā) doğrudan gece inen çiy, ince çiğ ve hafif nem anlamına gelir. Ugarit metinlerinde de tanrısal bereket tasvirlerinde çiy ve gök nemi benzer kökle temsil edilir. Arapçada ise kök hem atmosferik hafif ve sürekli çiy/yağmur anlamını korumuş hem de toprağa yayılan nemden hareketle «siluet, yıkıntı izi, kurban kanının heder olması (kanın yerde çiy gibi kalıp aranmaması)» gibi ikincil ve mecazi semantik sapmalara uğramıştır. Kökün ana semantik matrisi, nesneyi hırpalamayan fakat ona canlılığını koruyacak asgari suyu sağlayan nüfuz edici hafifliktir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çisenti, çiy, siluet, kanın heder olması | Hafif nem ve ince yağmur asıl anlamdır; ayakta kalan yapının silueti ve aranmayan kanın izi bu ince temastan türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ṭāl (טל), Süryanice ṭallā (טלא) | Gece çiyi, sabah nemi ve hafif bereket suyu anlamında ortak Sami mirasıdır; fonetik ve semantik tam uyum vardır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik nem/su tabakası paralelleri | Bazı Doğu Çadik ve Berberî dillerinde ince ıslaklık ve çiğ ile ilgili fonetik benzerlikler kaydedilmişse de ortak köken kesin değildir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طلل | Anlamlı | Çisenti, hafif yağmur, siluet | Göğün hafif ve sürekli yağışı, nesnenin ayakta kalan izi | Hedef kök; Kur’an’da geçer |
| لطل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta‘mel bir kök olarak kaydedilmemiştir. | Kur’an’da geçmez; mühmel |
| للط | Anlamlı | Yapıştırmak, bitiştirmek | Bir şeyi bir yere yapıştırmak veya devenin kuyruğunu bacakları arasına sıkıştırması | Fonetik kalb; harflerin yer değişimiyle temasın sıkılığına kaymıştır; Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طلل | Merkez | İnce, sürekli yağış | Şiddeti düşük, tanesi küçük fakat nemi süreklilikle toprağa işleyen hafif yağmur | Varlığı sarsmadan besleyen asgari feyiz |
| [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) | Zıt | Şiddetli, iri taneli sağanak | Damlaları iri, yağışı sert ve baskın olan yoğun yağmur | Yüksek miktarlı ve baskın girdiyi ifade eder |
| [رذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Zayıf, tozumsu yağmur | Damlası rüzgârda uçuşacak kadar ince ve belirsiz yağış | طلل kökünden daha zayıf ve süreksizdir |
| [ندى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Çiy, ıslaklık | Yağmur olmaksızın sabahları yapraklar üzerinde oluşan saf nem | طلل hem gökten inen çisentiyi hem bu nemi kapsar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طلل | Çisenti, çiy | İnce damlalı, sürekli ve hafif yağış veya nem | Kesin |
| Latince | Ros, rorare | Çiy, çiselemek | Sabah çiyini ve hafif damlamayı karşılar; yapı kalıntısı anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Drizzle, dew | Çisenti, çiy | Hafif ve kesintisiz yağışı veya sabah yoğunlaşmasını tam karşılar. | Kesin |
| Almanca | Nieselregen, Tau | Çisenti, çiy | İnce taneli sakin yağmuru ve nemi semantik olarak doğrudan verir. | Kesin |
| Fransızca | Bruine, rosée | Çisenti, çiy | İnce damlalı sürekli yağışı ve yüzey ıslaklığını karşılar. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طَلٌّ | İnce, hafif yağmur ve çisenti | Sağanak yağışın (وابل) bulunmadığı durumda verimli bir bahçeye yeten hafif yağış; infakın bereketini ve amelin zayi olmayışını anlatan temsilî bağlam (Bakara [2:265](https://lisan.digital/tr/ayet/2:265.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, tevfik ve lütuf teorisi | İlahî lütfun bazen büyük mucizeler veya ezici lütuflarla değil, asgari ve sürekli bir hidayet/tevfik akışıyla kula yetmesi | Asgari lütfun yeterliliği |
| Fıkıh | Diyet ve cinayet hukuku | Hadislerde geçen «lâ yutallu demün fi’l-İslâm» ifadesi gereğince öldürülen bir Müslümanın kanının diyetsiz veya kısassız boşa gitmemesi | Heder olmama, izale edilmeme |
| Tefsir | İnfak meseli ve kalp tasfiyesi | İhlasla verilen az bir sadakanın, kalbin zeminindeki sağlamlık sayesinde büyük neticeler doğurması | Azın bereketi ve zeminin kabiliyeti |
| Hadis | Kan ve hak arayışı rivayetleri | Haksız yere dökülen kanın heder sayılmayıp karşılığının aranması | Zayi olmama, hükümsüz kalmama |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Amel ve niyet | Az fakat sürekli amel | Devamlılık sağlama | Niyet sağlam olduğunda amelin zahiren küçük oluşu ilahî berekete engel teşkil etmez. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve veri | İnce ipucu ve mikro veri | Keşfe zemin olma | Büyük teorik sıçramalar olmasa da düzenli mikro gözlemler ilmin devamlılığını kurar. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa ilişkisi | Sessiz ve sürekli kamu hizmeti | Tabanı diri tutma | Büyük krizler veya gösterişli yatırımlar olmaksızın asgari düzenin aksatılmadan sürdürülmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve infak | Düşük sermaye ve mikro girdi | Sürdürülebilir üretim | Sağlam ve verimli bir işletme yapısında küçük girdilerin bile yüksek katma değer üretmesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük genlikli sürekli akış veya asgari kritik eşik | Bir dinamik sistemde yüksek enerjili bir puls yerine, enerji kaybını telafi eden düşük şiddetli sürekli akımın sistemi dengede tutması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro kredi ve marjinal fayda optimizasyonu | Altyapısı güçlü bir iktisadi birimde, marjinal girdi az olsa dahi yapısal verimlilik nedeniyle çıktının yüksek kalması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca önemsiz bir damla veya meteorolojik bir detay sayılarak, ayetteki iktisadi ve ahlaki yeterlilik ilkesinden koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zemin sağlam ve niyet ihlaslı olduğunda (yüksek tepe üzerindeki bahçe gibi), devasa sermayeler veya sağanak yardımlar olmasa bile küçük desteklerin (طلّ) tam semere vermesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnfakta ve amelde sadece niceliğe odaklanılması; az imkâna sahip olanların katkısının bereketsiz ve önemsiz görülerek terk edilmesi hatası. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve üretimin sadece büyük olaylara veya devasa kaynaklara bağlı olmadığını; zeminin (kalbin ve sistemin) kalitesi yüksekse, asgari girdinin bile tam hasılat sağlayacağını öğrettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak, niyet, zemin kalitesi ve amellerin semeresini konu edinen teşbih ayetlerinde (özellikle Bakara [2:265](https://lisan.digital/tr/ayet/2:265.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yalnızca büyük bağışların veya büyük hareketlerin kıymetli olduğu yanılgısını düzeltir; süreklilik ve zemin niteliğinin nicelikten üstün olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyi hırpalamayan, taneleri küçük fakat kesintisiz toprağa süzülen çisenti, ince yağmur ve sabah nemi.
- Soyut anlam: Sağlam ve kabiliyetli bir yapıya ulaştığında, asgari düzeyde kalsa bile tam semere doğuran sürekli ve nazik etki.
- Sistematik karşılık: Yüksek iç verimliliğe sahip sistemlerde asgari dış girdinin ($i_{\min}$) tam sistem çıktısına ($Y$) dönüşebilme kapasitesi.
- LaTeX modeli: $$Y = f(K) \cdot [u(w) \cdot W + (1 - u(w)) \cdot T]$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Y$ elde edilen nihai hasılatı, $f(K)$ zeminin (arazinin, kalbin veya sermaye yapısının) yapısal verimlilik ve kalite katsayısını temsil eder. $W$ şiddetli sağanağı (وابل), $T$ ise ince çisentiyi (طلل) gösterir. $u(w)$ sağanağın varlığını denetleyen birim basamak fonksiyonudur; sağanak bulunmadığında ($u(w)=0$) devreye giren asgari $T$ girdisi, yüksek $f(K)$ sayesinde hasılatı sıfırlamaz, aksine hedeflenen verimi eksiksiz tamamlar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B7%D9%84%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:265](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/ayet/2:265.md) — فَطَلٌّ

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء واللام
طل:
الطَّلُّ: المَطَرُ الضَّعيفُ القَطْرِ الدّائمُ، وهو أَرْسَخُ المَطَرِ ندىً. وتَقُولُ: طَلَّتِ الأرضُ. وتقول: رَحُبَتِ الأَرْضُ وطلّتْ. ومن قال: طَلَّتِ ذهب إلى معنى: طلّت عليك السّماء، ورَحُبَتْ عليك الأرض، أي: أتّسعَتْ.
والطَّلُّ: المَطْلُ للدِّياتِ وإبطالُها.
والإطلالُ: الإِشرافُ على الشّيء.
وطَلَلُ السَّفينة: جِلالُها، والجميع: الأَطْلال.
وطَلَلُ الدّار: يُقال: إنّه مَوْضِعٌ في صَحْنِها يُهَيَّأُ لمجلس أهلها، قال أبو الدُّقَيْش: كأنْ يكون بفِناءِ كُلِّ حيٍّ دُكّانٌ عليه المأْكَلُ والمَشْرَب، فذلك الطَّلَل، قال جميل:
رسمُ دارٍ وقفت في طَلَلِـهْ		كِدْتُ أَقْضي الغَداةَ من جَلَلِهْ
لط:
اللَّطُّ: إلزاقُ الشّيء، والنّاقة تَلِطّ بذَنَبها، أي: تُلْزِقُهُ بفَرْجها وتدخله بين فخذيها.
واللَّطُّ: السّتر والإخفاء كما يقال: لطّ فلانٌ الحقّ بالباطل.
والمِلْطاطُ: حرفٌ من الجَبَل في أعلاه. ومِلْطاطُ البَعير: حَرْفٌ في وَسَط رَأْسِه.
والإلطاطُ: الإِلجاحُ أَلَطّ عليه: أَلَحَّ.
واللِّطْلِطُ: الغَليظ من الأَسْنان، قال جرير:
تَفْتَرُّ عن قَردِ المَنابِتِ لِطْـلِـطٍ		مِثلِ العِجانِ وضِرْسُها كالحافر
واللِّطْلِطُ واللّطاء: العجوز الدّرداء التّي سقطت أسنانُها وتأكّلت وبَقِيَتْ أُصُولُها، وهي: الجَعْماءُ واللَّطْعاءُ أيضاً.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **اللام**
**طل**:
**الطَّلُّ**: damlası zayıf olan, devamlı (yağan) zayıf yağmur; ve o, çiy olarak yağmurun en yerleşik olanıdır. Ve dersin: **طَلَّتِ الأرضُ**. Ve dersin: **رَحُبَتِ الأَرْضُ** ve **طلّتْ**. Ve kim **طَلَّتِ** dedi ise şu mânaya gitmiştir: **طلّت عليك السّماء** ve **رَحُبَتْ عليك الأرض**; yani: genişledi.
Ve **الطَّلُّ**: diyetler için oyalama ve onları iptal etme.
Ve **الإطلالُ**: bir şey üzerine yüksekten bakma.
Ve **طَلَلُ السَّفينة**: onun örtüleri; ve hepsi: **الأَطْلال**.
Ve **طَلَلُ الدّار**: denilir ki: onun avlusunda, ehlinin meclisi için hazırlanan bir yerdir. Ebû **الدُّقَيْش** dedi: her mahallenin avlusunda, üzerinde yiyecek ve içecek bulunan bir dükkân olması gibi; işte o **الطَّلَل**’dir. Cemîl dedi:
Bir evin izi; onun **طَلَل**’inde durdum		sabahı, onun büyüklüğünden neredeyse bitirecektim

**لط**:
**اللَّطُّ**: bir şeyi yapıştırma; ve dişi deve kuyruğuyla **تَلِطّ** eder; yani onu ferciyle yapıştırır ve onu iki uyluğu arasına sokar.
Ve **اللَّطُّ**: örtme ve gizleme; denildiği gibi: falan, hakkı bâtılla **لطّ** etti.
Ve **المِلْطاطُ**: dağın üst tarafında bir kenar. Ve **مِلْطاطُ البَعير**: başının ortasında bir kenar.
Ve **الإلطاطُ**: ısrar etme; **أَلَطّ عليه**: ısrar etti.
Ve **اللِّطْلِطُ**: dişlerden kalın olan; Cerîr dedi:
Bitkisi maymun (gibi) olan kalın dişli bir (ağız)dan sırıtırsın		eyer ağacı gibi; ve azı dişi nal gibi
Ve **اللِّطْلِطُ** ve **اللّطاء**: dişleri düşmüş, aşınmış ve kökleri kalmış olan dişsiz kocakarı; ve o: **الجَعْماءُ** ve **اللَّطْعاءُ** da.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الطلّ: أضعفُ المطرِ، والجمع الطِلالُ. تقول منه: طُلَّتِ الأرضُ وطَلَّها الندَى. فهي مَطْلولَةٌ. وطَلَّةُ الرجلِ: امرأته. وخمرٌ طَلَّةٌ، أي لذيذة. قال حميد بن ثور:
رَكودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَهابها من عَقاراءِ الكرومِ زَبيبُ
والطَلَلُ: ما شخص من آثار الدار، والجمع أطْلالٌ وطُلولٌ. وطَلَلُ السفينة: جِلالها. ويقال: حيَّا الله طَلَلَكَ وَطَلالَتَكَ بمعنًى، أي شَخْصَكَ. وما بالناقة طُلٌّ بالضم، أي ما بها لبنٌ. أبو زيد: طُلَّ دَمُه فهو مَطْلولٌ. قال:
دماؤهم ليس لها طالِبٌمَطْلولَةٌ مثل دم العُذْره
وأُطِلَّ دمه، وطَلَّه الله، أهدره. قال: ولا يقال طَلَّ دمه بالفتح، وأبو عبيدة والكسائي يقولانه. وقال أبو عبيدة: فيه ثلاث لغات: طَلَّ دمُه، وطُلَّ دمُه، وأُطِلَّ دمُه. وأطَلَّ عليه، أي أشرف. وقال جرير:
أنا البازي المُطِلُّ على نُمَيْرٍ
وتقول: هذا أمرٌ مُطِلٌّ، أي ليس بمُسْفرٍ. وتَطَالَّ، أي مدَّ عنقه ينظر إلى الشيء يبعُد عنه. وقال:
كفى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كي أرى		ذُرى قُلَّتَيْ دَمْخٍ فمـا تُـرَيانِ

##### Türkçe

**الطلّ**: yağmurun en zayıfı; çoğulu **الطِلالُ**. Ondan şöyle dersin: yer **طُلَّتِ** ve onu çiy **طَلَّها**. O hâlde o **مَطْلولَةٌ**dur. Ve **طَلَّةُ** adamın: karısı. Ve **خمرٌ طَلَّةٌ**: yani lezzetli. Humeyd b. Sevr dedi ki:
**رَكودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَهابها من عَقاراءِ الكرومِ زَبيبُ**

Ve **الطَلَلُ**: evin izlerinden (geriye) belirginleşen şey; çoğulu **أطْلالٌ** ve **طُلولٌ**. Ve **طَلَلُ** geminin: örtüleridir. Ve denilir: “Allah **طَلَلَكَ** ve **طَلالَتَكَ**’yı yaşatsın” aynı mânâda; yani “şahsını”. Ve deve hakkında **طُلٌّ** (ötre ile) yoktur; yani onda süt yoktur. Ebû Zeyd: “Onun kanı **طُلَّ**; o hâlde o **مَطْلولٌ**dur.” dedi. Dedi ki:
**دماؤهم ليس لها طالِبٌمَطْلولَةٌ مثل دم العُذْره**

Ve onun kanı **أُطِلَّ** (kılındı); ve Allah onu **طَلَّه**: onu boşa (heder) kıldı. Dedi ki: “**طَلَّ** (fetha ile) onun kanı” denilmez; Ebû Ubeyde ve el-Kisâî onu söylerler. Ebû Ubeyde dedi ki: onda üç lügat vardır: “Onun kanı **طَلَّ**”, “onun kanı **طُلَّ**”, “onun kanı **أُطِلَّ**”. Ve ona **أطَلَّ**: yani yukarıdan baktı. Cerîr dedi ki:
**أنا البازي المُطِلُّ على نُمَيْرٍ**

Ve dersin: “Bu, **مُطِلٌّ** bir iştir”; yani açığa çıkarıcı değildir. Ve **تَطَالَّ**: yani boynunu uzattı; kendisinden uzak olan şeye bakar. Ve dedi ki:
**كفى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كي أرى		ذُرى قُلَّتَيْ دَمْخٍ فمـا تُـرَيانِ**

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الطل: أضعف المطر، وهو ماله أثر قليل. قال تعالى: ﴿فإن لم يصبها وابل فطل﴾ [البقرة/265]، وطل الأرض، فهي مطلولة، ومنه: طل دم فلان: إذا قل الاعتداد به، ويصير أثره كأنه طل، ولما بينهما من المناسبة قيل لأثر الدار: طلل، ولشخص الرجل المترائي: طلل، وأطل فلان: أشرف طلله (الطلل: شخص الرجل. انظر: المجمل 2/580).

##### Türkçe

- **الطل**: yağmurun en zayıfı; o, izi az olan şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فإن لم يصبها وابل فطل﴾ [البقرة/265]; ve **طل** etti yeri; artık o **مطلولة**dir. Ondandır: **طل دم فلان**: ona itibar az olunca; ve onun izi sanki **طل** gibi olur; ikisi arasındaki münasebetten dolayı evin izine **طَلَل** denildi; ve görünen erkek şahsına **طَلَل** denildi. Ve **أطل** etti falan: **طلله**sine (yüksekten) baktı. (**الطلل**: erkeğin şahsı. Bak: **المجمل** 2/580).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ط ل ل
أرض مطلولة‏.‏
ورحبت عليك البلاد وطلت‏.‏
قال الطرماح‏:‏ وإني إذا ردت عليّ تحية أقول لها اخضرت عليك وطلت أي الأرض‏.‏
ودم مطلول وطل دمه وأطل‏.‏
قال لابنته‏:‏ تلكم هريرة ما تجف دموعها أهرير ليس أبوك بالمطلول ومن المجاز‏:‏ يوم طل‏:‏ رطب طيب‏.‏
وحديث طل‏.‏
وعن أعرابية‏:‏ ما أطل شعر جميل وأحلاه‏.‏
وامرأة طلة‏:‏ حسنة نظيفة ومنه‏:‏ طلة الرجل‏:‏ لامرأته‏.‏
وتقول‏:‏ أعجبني طلله وراقني هيكله أي شخصه ومنه‏:‏ أطلّ علينا فلان‏:‏ أوفى بطلله‏.‏
وتطاللت حتى رأيته إذا قمت على أطراف أصابع رجليك‏.‏
ورأيت النساء يتطاللن من السطوح‏.‏
وحيّا الله طللك وأطلالك‏.‏
ورأيته يمشى على طلل الماء‏:‏ على وجهه‏.‏
وأطلل على حقي‏:‏ غلبني عليه‏.‏
وأطل عليه بالأذى إذا لم يزل مؤذياً له‏.‏
واستطل الفرس ذنبه‏:‏ نصبه‏.‏

##### Türkçe

ط ل ل
**أرض مطلولة**: ıslaklanmış toprak.
Ve beldeler sana genişledi ve **طلت**.
**الطرماح** dedi: “Ve gerçekten ben, bana bir selâm iade edildiğinde, ona derim ki: **اخضرت عليك وطلت**; yani toprak.”
Ve **دم مطلول**; ve kanı **طل** oldu ve **أطل**.
Kızına dedi: “Şu **هريرة** var ya, gözyaşları kurumaz; **أهرير**; baban **بالمطلول** değildir.” Ve mecazdan: **يوم طل**: ıslak, hoş.
Ve **حديث طل**.
Bir bedevî kadından: “**ما أطل شعر جميل وأحلاه**.”
Ve **امرأة طلة**: güzel, temiz. Ve ondan: **طلة الرجل**: onun karısı için.
Ve dersin: “**طلله** beni hayran bıraktı ve **هيكله** bana hoş göründü”; yani şahsı. Ve ondan: “Falanca bize **أطلّ** etti”: **بطلله** ile göründü.
Ve onu görene kadar **تطاللت** ettim; iki ayağının parmak uçları üzerinde durduğunda.
Ve kadınları damlardan **يتطاللن** ederken gördüm.
Allah senin **طللك**’ünü ve **أطلالك**’ını yaşatsın.
Ve onu suyun **طلل**’ü üzerinde yürürken gördüm: onun yüzü üzerinde.
Ve hakkım üzerine **أطلل**: beni ona karşı yendi.
Ve eğer ona eziyet edici olmaktan geri durmazsa, ona eziyet ile **أطل** etti.
Ve at kuyruğunu **استطل** etti: onu dikti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الطَّلُّ: المَطَرُ الصِّغارُ القَطر الدائمُ، وهو أَرْسخُ المطر نَدًى. ابن سيده: الطَّلُّ أَخَفُّ المطر وأَضعفه ثم الرَّذاذُ ثم البَغْش، وقيل: هو النَّدى، وقيل: فوق النَّدى ودون المطر، وجمعه طِلالٌ؛ فأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي:
مثل النَّقا لبَّدَه ضَرْبُ الطَّلَل
فإِنه أَراد ضرْب الطَّلِّ ففَكَّ المُدْغَم ثم حرَّكه، ورواه غيره ضربُ الطِّلل، أَراد ضرب الطِّلال فحذف أَلف الجمع. ويومٌ طَلٌّ: ذو طَلٍّ. وطُلَّت الأَرضُ طَلاًّ: أَصابها الطَّلُّ، وطلَّت فهي طَلّةٌ: ندِيَتْ، وطلَّها النَّدى، فهي مطلولةٌ. وقالوا في الدعاء: طُلَّتْ بلادُك وطَلَّتْ، فطُلَّت: أُمْطِرت، وطَلَّت: نديَتْ. وقال أَبو إِسحق: طُلَّتْ، بالضم لا غير. يقال: رحُبَتْ بلادُك وطُلَّتْ، بالضم، ولا يقال طَلَّتْ لأَن الطَّلَّ لا يكون منها إِنما هي مفعولة، وكل ندٍ طَلٌّ. وقال الأَصمعي: أَرضٌ طلَّة نديَةٌ وأَرضٌ مطلولة من الطَّلِّ. وطلَّت السماءُ: اشْتَدَّ وقعُها. والمُطَلِّل: الضَّباب، ويقال للنَّدى الذي تخرجه عروق الشجر إِلى غصونها طَلٌّ. وفي حديث أَشراط الساعة: ثم يُرْسِل الله مطراً كأَنه الطَّلُّ؛ الطَّلُّ: الذي ينزل من السماء في الصَّحْو، والطَّلُّ أَيضاً: أَضعف المطر. والطَّلُّ: قِلَّة لَبن الناقة، وقيل: هو اللبن قَلَّ أَو كَثُر. والمطلول: اللَّبَن المَحْضُ فوقه رغْوة مصبوبٌ عليه ماءٌ فتَحْسبُه طَيِّباً وهو لا خير فيه؛ قال الراعي:
وبحَسْب قَوْمِك، إِن شَتَوْا، مطلولةٌ،
شَرَع النَّهار، ومَذْقةٌ أَحياناً
وقيل: المَطْلولة هنا جِلدة موْدُونة بلبن مَحْضٍ يأْكلونها. وقالوا: ما بها طَلٌّ ولا ناطِلٌ، فالطَّلُّ اللبن، والنَّاطِلُ الخمر. وما بها طَلٌّ أَي طِرْقٌ. ويقال: ما بالناقة طَلٌّ أَي ما بها لبن. والطُّلَّى: الشَّرْبة من الماء. والطَّلُّ: هَدْرُ الدَّم وقيل: هو أَن لا يُثْأَر به أَو تُقْبَل ديَتُه، وقد ظلَّ الدمُ نفسُه طلاًّ وطَلَلْتُه أَنا؛ قال أَبو حيَّة النُّميري:
ولكنْ، وبَيْتِ اللهِ، ما طلَّ مُسْلِماً
كغُرِّ الثَّنايا واضحاتِ المَلاغِم
وقد طُلَّ طَلاًّ وطُلولاً، فهو مطلولٌ وطَليلٌ، وأُطِلَّ وأَطَلَّه اللهُ. الجوهري: طَلَّه اللهُ وأَطَلَّه أَي أَهدره. أَبو زيد: طُلَّ دَمُه، فهو مطلولٌ؛ قال الشاعر:
دِماؤُهُم ليس لها طالِبٌ،
مطلولةٌ مثل دَمِ العُذْرَه
أَبو زيد: طُلَّ دَمُه وأَطَلَّه اللهُ، ولا يقال طَلَّ دَمُه، بالفتح، وأَبو عبيدة والكسائي يقولانه. ويقال: أُطِلَّ دَمُه؛ أَبو عبيدة: فيه ثلاث لغات: طَلَّ دَمُه وطُلَّ دَمُه وأُطِلَّ دَمُه. والطُّلاَّءُ: الدَّمُ المطلول؛ قال الفارسي: همزته منقلبة عن ياء مُبْدَلةٍ من لام وهو عنده من مُحَوّل التضعيف، كما قالوا لا أَمْلاه يريدون لا أَمَلُّه. وفي الحديث: أَن رجلاً عَضَّ يَدَ رجل فانتزع يَدَه من فيه فسَقَطَتْ ثَناياه فطَلَّها رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَي أَهْدَرَها وأَبطلها؛ قال ابن الأَثير: هكذا يروى طَلَّها، بالفتح، وإِنما يقال طُلَّ دَمُه وأُطِلَّ وأَطَلَّه اللهُ، وأَجاز الأَوَّلَ الكسائي؛ قال: ومنه الحديث مَنْ لا أَكَل ولا شَربَ ولا اسْتَهَلَّ ومثل ذلك يُطَلُّ. وطَلَّه حقَّه يَطُلُّه: نقَصَه إِيَّاه وأَبْطَله. خالد بن جَنْبة: طَلَّ بنو فلان فلاناً حقَّه يَطْلُّونه إِذا منعوه إِياه وحبسوه منه، وقال غيره: طَلَّه أَي مَطَله؛ ومنه حديث يحيى بن يَعْمَر لزوج المرأَة التي حاكَمَتْه إِليه طالبةً مَهْرَها: أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضَهَلُها؛ تَطُلُّها أَي تَمْطُلها، طَلَّ فلان غَرِيمَه يَطُلُّه إِذا مَطَله، وقيل يَطُلُّها يَسْعَى في بطلان حقِّها كأَنه من الدَّم المَطلول. ورَجُلٌ طَلٌّ: كبير السِّنِّ؛ عن كراع.والطَّلَّةُ: الخَمْر اللَّذيذة. وخَمْرةٌ طَلَّة أَي لَذيذةٌ؛ قال حُمَيْد بن ثَوْر:
أَظَلُّ كأَنِّي شارِبٌ لِمُدامةٍ،
لها في عِظامِ الشَّارِبِينَ دَبيبُ
رَكُودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَها
بها، من عَقاراءِ الكُرُومِ، زَبِيبُ
أَراد من كُرُومِ العَقاراء فَقَلب. ورائحةٌ طَلَّة: لذيذة؛ أَنشد ثعلب: تَجِيءُ بِرَيّا من عُثَيْلَة طَلَّةٍ،
يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ
وأَنشد أَبو حنيفة:
بِرِيحِ خُزامَى طَلَّةٍ من ثيابها،
ومن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْك ثاقِب
وحديثٌ طَلٌّ أَي حَسَنٌ. الفراء: الطُّلَّة الشَّرْبة من اللَّبَن، والطَّلَّة النَّعْمة، والطَّلَّة الخمْرة السَّلِسة، والطِّلَّة الحُصْر. قال يعقوب، وحكي عن أَبي عمرو: ما بالناقة طُلٌّ، بالضم، أَي بها لَبَنٌ. وطَلَّةُ الرجُل: امرأَتُه، وكذلك حَنَّتُه؛ قال عمرو بن حَسَّان: أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ
تأَوَّهُ طَلَّتي، ما إِنْ تَنامُ؟
والنَّابُ: الشَّارِف من النُّوق، وإِسافٌ: اسم رَجُل؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:
وإِنِّي لَمُحْتاجٌ إِلى مَوْتِ طَلَّتي،
ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ باقٍ مُعَمَّرُ
وقول أَبي صَخْر الهُذَلي:
كمور السُّقَى في حائِرٍ غَدِقِ الثَّرَى،
عِذاب اللَّمَى بحنين طَلَّ المَناسِب
(* قوله «كمور السقى» كذا ضبط في الأصل ولم ينقط فيه لفظ بحنين). قال السُّكَّري: معناه أَحْسَن المَناسِب؛ قال أَبو الحسن: وهو يعود إِلى معنى اللَّذَّة؛ وكذلك قول أَبي صخر أَيضاً:
قَطَعْت بهنَّ العَيشَ والدَّهْرَ كُلَّه،
فَحَبِّرْ ولو طَلَّتْ إِليك المَناسِبُ
أَي حَسُنَتْ وأَعْجَبَتْ.
والطَّلل: ما شَخَص من آثار الديار، والرَّسْمُ ما كان لاصِقاً بالأرض، وقيل: طَلَلُ كل شيء شَخْصُه، وجمع كل ذلك أَطْلالٌ وطُلول. والطَّلالةُ: كالطَّلَل؛ التهذيب: وطَلَلُ الدار يقال إِنه موضع من صَحْنِها يُهَيَّأُ لمجلس أَهلها، وطَلَلُ الدار كالدُّكَّانةِ يُجْلَس عليها؛ أَبو الدُّقَيْش: كان يكون بفِناءِ كل بَيْتٍ دُكَّانٌ عليه المَشْرَبُ والمَأْكَلُ، فذلك الطَّلَلُ. ويقال: حيَّا الله طُلَلَك وأَطْلالَك أَي ما شَخَصَ من جَسدَك، وحيَّا اللهُ طَلَلك وطَلالَتك أَي شَخْصَك. ويقال: فرس حَسَنُ الطَّلالة، وهو ما ارتفع من خَلْقه.
والإِطْلال: الإِشْرافُ على الشيء. ويقال: رأَيت نساءً يَتَطالَلْنَ من السُّطُوح أَي يَتَشَوَّفْنَ. وتَطالَلْت: تَطاوَلْت فنَظَرْت. أَبو العَمَيْثَل: تَطالَلْت للشيء وتَطاوَلْت بمعنى واحد، وتَطالَّ أَي مدّ عُنُقَه ينظر إِلى الشيء يَبْعُد عنه؛ وقال طَهْمانُ بن عمرو: كَفَى حَزَناً أَنِّي تَطالَلْتُ كَيْ أَرى
ذُرَى قُلَّتَيْ دَمْخٍ، فما تُرَيانِ
أَلا حَبَّذا، واللهِ، لو تَعْلَمانِه
ظِلالُكُما، يا أَيُّها العَلَمانِ
وماؤكُما العَذْب الذي لو شَرِبْتُه،
وبي نافِضُ الحُمَّى، إِذاً لشَفائي
أَبو عمرو: التَّطالُّ الاطِّلاع من فَوْق المكان أَو من السِّتْر. وأَطَلَّ عليه أَي أَشْرَف؛ قال جرير:
أَنا البازِي المُطِلُّ على نُمَيْرٍ،
أُتِيحَ من السماء لها انْصبابا
وتقول: هذا أَمرٌ مُطِلٌّ أَي ليس بمُسْفِرٍ. وفي حديث صَفِيَّة بنت عبد المُطَّلب: فأَطَلَّ علينا يهوديٌّ أَي أَشرف، قال وحقيقته: أَوْفَى علينا بطَلَله أَي شخصه. وتَطاوَلَ على الشيء واسْتَطَلَّ: أَشْرَف؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
ومنْه يَمانٍ مُسْتَطِلٌّ، وجالسٌ
لعَرْضِ السَّراة، مُكْفَهِرًّا صَبِيرُها
وطَلَلُ السفينة: جِلالُها، والجمع الأَطلال.
والطَّلِيلُ: الحَصير؛ المحكم: الطَّلِيل حَصيرٌ منسوجٌ من دَوْمٍ، وقيل: هو الذي يُعْمَل من السَّعَف أَو من قُشور السَّعَف، وجمعه أَطِلَّةٌ وطُلُلٌ. التهذيب: أَبو عمرو الطَّلِيلة البُورِياءُ، وقال الأَصمعي: الباريُّ لا غير.
أَبو عمرو: الطِّلُّ الحيَّة؛ وقال ابن الأَعرابي: هو الطِّلُّ، بالفتح، للحَيَّة.
ويقال أَطَلَّ فلان على فلان بالأَذى إِذا دام على إِيذائه؛ وقولهم: ليست لفلان طَلالةٌ؛ قال ابن الأَعرابي: ليست له حالٌ حَسَنة وهيئة حسنة، وهو من النبات المَطلولِ، وقال أَبو عمرو: ليست له طَلالة، قال: الطَّلالة الفرح والسرور؛ وأَنشد:
فلمّا أَنْ وَبِهْتُ ولم أُصادِفْ
سِوى رَحْلي، بَقِيتُ بلا طَلاله
معناه بغير فرح ولا سُرور. وقال الأَصمعي: الطَّلالة الحُسْنُ والماء. وخَطَبَ فلان خُطْبةً طَلِيلة أَي حسنة. وعلى مَنْطِقه طَلالةُ الحُسْن أَي بَهْجتُه؛ وقال:
فقلتُ: أَلم تَعْلَمِي أَنَّه
جَمِيل الطَّلالة حُسَّانُها؟
وفي حديث أَبي بكر: أَنه كان يُصَلي على أَطلال السفينة؛ هي جمع طَلَلٍ ويريد بها شراعها. وأَطلال: اسم ناقةٍ، وقيل: اسم فرَس يزْعم الناس أَنها تكلمت لما هَرَبَت فارسُ يوم القادِسيَّة، وذلك أَن المسلمين تَبِعوهم فانتهوا إِلى نَهَرٍ قد قُطِع جِسْرُه فقال فارسها: ثبِي أَطْلالُ فقالت: وَثَبْتُ وسُورةِ البقَرة؛ وإِياها عنى الشَّمّاخ بقوله:
لقد غابَ عن خَيْلٍ، بمُوقانَ أُحْجِرَتْ،
بُكَيرُ بَني الشَّدَّاخِ فارِسُ أَطلال
وبُكَيرٌ: هو اسم فارسها. وذو طِلالٍ: اسم فرس؛ قال غُوَيَّة بن سُلْمى بن رَبيعة، ومنهم من يقول عُوَيَّة بعين مهملة:
أَلا نادَتْ أُمامَةُ باحْتِمالِ
لتَحْزُنَني، فَلا بِكِ لا أُبالي
فَسِيري، ما بَدا لكِ، أَو أَقيمي،
فأَيًّا مَّا أَتَيْتِ، فعن يقال
وكيفَ تَروعُني امرأَةٌ بِبَيْنٍ،
حَياتيَ، بَعْدَ فارس ذي طِلال
قال ابن بري: ويقال هو موضع ببلاد بني مُرَّة، وقيل: هناك قبرُ المُرِّي (* قوله «قبر المري» عبارة ياقوت: وفيه قبر تميم بن مر بن اد بن طابخة) والأَشهر أَن ذا طِلال اسم فرس لبعض المقتولين من أَصحاب غُوَيَّة، أَلا تراه يقول بعد هذا:
وبَعْدَ أَبي ربيعةَ عَبدِ عَمْرٍو
ومَسْعُودٍ، وبعدَ أَبي هِلالِ
والطُّلَطِلةُ والطُّلاطِلة، كلتاهما: الداهية، وقيل: الطُّلاطِلة والطُّلاطِل داء يأْخُذ الحُمُر في أَصلابها فيَقْطَع ظُهورهَا. والطُّلاطِلةُ والطُّلاطِل: الموت، وقيل: هو الداء العُضال. وقالوا: رماه الله بالطُّلاطِلة والحُمَّى المماطِلة، وهو وَجَعٌ في الظَّهْر، وقيل: رماه الله بالطُّلاطِلة، هو الداء العُضال الذي لا يُقدَر له على حيلة ولا دواء ولا يَعرِف المُعالِج موضعه. وقال أَبو حاتم: الطُّلاطِلة الذِّبْحةُ التي تُعْجِله؛ والحُمّى المماطِلة: الرِّبْعُ تماطِل صاحبَها أَي تُطاوِله؛ قال: والطُّلاطِلة سُقوط اللَّهاة حتى لا يُسِيغ طعاماً ولا شراباً، وزاد ابن بري في ذلك قال: رماه اللهُ بالطُّلاطِلة والحُمّى المماطلة، فإِنه إِسْبٌ من الرجال، والإِسْبُ اللئيم. والطُّلاطِلة: لحمة في الحَلْق؛ قال الأَصمعي: الطُّلاطِلة هي اللَّحْمة السائلة على طَرَف المُسْترَط. ويقال: وَقعَتْ طُلاطِلتُه يعني لهَاتَه إِذا سقَطتْ. والطُّلْطُل: المرض الدائم.وذو طَلالٍ: ماءٌ قريب من الرَّبَذة، وقيل: هو واد بالشَّرَبَّة لغَطَفان؛ قال عُرْوة بن الوَرْد:
وأَيَّ الناس آمَنُ بَعْدَ بَلْجٍ،
وقُرَّة صاحِبَيَّ بذي طَلال؟

##### Türkçe

**الطَّلُّ**: küçük damlalı, sürekli (devamlı) damla hâlindeki yağmur; ve o, yağmurun en yerleşik olanıdır: **نَدًى**. İbn Sîde: **الطَّلُّ** yağmurun en hafifi ve en zayıfıdır; sonra **الرَّذاذُ**, sonra **البَغْش**; ve denildi ki: o **النَّدى**’dır; ve denildi ki: **النَّدى**’nın üstünde ve yağmurun altında olandır; çoğulu **طِلالٌ**’dır; fakat İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu şu sözüne gelince:
مثل النَّقا لبَّدَه ضَرْبُ الطَّلَل
o, **ضرْبُ الطَّلِّ**’i kastetti; sonra idğamlı olanı çözdü, sonra onu harekeledi; başkası onu **ضربُ الطِّلل** diye rivayet etti; **ضربُ الطِّلال**’ı kastetti de çoğulun elifini hazfetti. Ve **يومٌ طَلٌّ**: **طَلٍّ** sahibi (yani çiğli). Ve **طُلَّت الأَرضُ طَلاًّ**: ona **الطَّلُّ** isabet etti; ve **طلَّت**; o hâlde o **طَلّةٌ**’dir: nemlendi; ve ona **النَّدى** çiğ düşürdü; o hâlde o **مطلولةٌ**’dur. Ve duada şöyle dediler: **طُلَّتْ بلادُك وطَلَّتْ**; böylece **فطُلَّت**: yağmur yağdırıldı; ve **وطَلَّت**: nemlendi. Ebû İshâk dedi: **طُلَّتْ** (ضم ile), başka değil. Denir: **رحُبَتْ بلادُك وطُلَّتْ** (ضم ile); ve **طَلَّتْ** denmez; çünkü **الطَّلَّ** ondan (yani fail olarak) olmaz; ancak o mef‘ûldür; ve her nemli şey **طَلٌّ**’dür. El-Asma‘î dedi: **أَرضٌ طلَّة نديَةٌ** ve **أَرضٌ مطلولة من الطَّلِّ**. Ve **طلَّت السماءُ**: düşüşü şiddetlendi. Ve **المُطَلِّل**: sis; ve ağacın damarlarının dallarına çıkardığı **النَّدى**’ya **طَلٌّ** denir. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: sonra Allah bir yağmur gönderir, sanki o **الطَّلُّ**; **الطَّلُّ**: açık havada gökten inen şeydir; ve **الطَّلُّ** ayrıca: yağmurun en zayıfı. Ve **الطَّلُّ**: devenin sütünün azlığı; ve denildi ki: süt, az olsun çok olsun odur. Ve **المطلول**: saf süt; üstünde köpük; üzerine su dökülmüş; onu iyi sanırsın, hâlbuki onda hayır yoktur; râ‘î dedi:
وبحَسْب قَوْمِك، إِن شَتَوْا، مطلولةٌ،
شَرَع النَّهار، ومَذْقةٌ أَحياناً
Ve denildi ki: buradaki **المَطْلولة** saf sütle yağlanmış bir deridir; onu yerler. Ve dediler: onda ne **طَلٌّ** vardır ne **ناطِلٌ**; böylece **الطَّلُّ** süttür, **النَّاطِلُ** şaraptır. Ve onda **طَلٌّ** yoktur, yani **طِرْقٌ** yoktur. Ve denir: devede **طَلٌّ** yoktur, yani onda süt yoktur. Ve **الطُّلَّى**: sudan bir yudum. Ve **الطَّلُّ**: kanın heder edilmesi; ve denildi ki: onunla kısas yapılmaması yahut diyetinin kabul edilmemesidir; ve kanın kendisi **طلاًّ** olarak kaldı; ve ben onu **طَلَلْتُه**; Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi:
ولكنْ، وبَيْتِ اللهِ، ما طلَّ مُسْلِماً
كغُرِّ الثَّنايا واضحاتِ المَلاغِم
Ve **طُلَّ** **طَلاًّ** ve **طُلولاً**; o hâlde o **مطلولٌ** ve **طَليلٌ**’dir; ve **أُطِلَّ** ve Allah onu **أَطَلَّه**. Cevherî: Allah onu **طَلَّه** ve **أَطَلَّه**, yani onu heder etti. Ebû Zeyd: **طُلَّ دَمُه**; o hâlde o **مطلولٌ**’dür; şair dedi:
دِماؤُهُم ليس لها طالِبٌ،
مطلولةٌ مثل دَمِ العُذْرَه
Ebû Zeyd: **طُلَّ دَمُه** ve Allah onu **أَطَلَّه**; ve **طَلَّ دَمُه** (فتح ile) denmez; Ebû Ubeyde ve el-Kisâî ise onu söylerler. Ve denir: **أُطِلَّ دَمُه**; Ebû Ubeyde: onda üç lugat vardır: **طَلَّ دَمُه** ve **طُلَّ دَمُه** ve **أُطِلَّ دَمُه**. Ve **الطُّلاَّءُ**: heder edilmiş kan; el-Fârisî dedi: onun hemzesi, lâm’dan بدل edilmiş bir yâ’dan dönmüştür; ve o, onun yanında teşdîdin çevrilmişindendir; nitekim “**لا أَمْلاه**” dediler, “**لا أَمَلُّه**” isterler. Ve hadîste: bir adam bir adamın elini ısırdı; o da elini ağzından çekti; derken ön dişleri düştü; böylece Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu **طَلَّها**; yani onu heder etti ve iptal etti; İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet edilir: **طَلَّها** (فتح ile); hâlbuki ancak **طُلَّ دَمُه** ve **أُطِلَّ** denir ve Allah onu **أَطَلَّه**; ve birincisini el-Kisâî câiz gördü; dedi ki: ve ondan hadîs: “yemeyen, içmeyen, ses çıkarmayan (doğumda ağlamayan)” ve bunun benzeri **يُطَلُّ**. Ve onun hakkını **طَلَّه**; onu **يَطُلُّه**: ona onu eksiltti ve iptal etti. Hâlid b. Cenbe: falan oğulları falanı hakkından **طَلَّ** ederler; onu **يَطْلُّونه**: onu ondan menettiklerinde ve onu ondan alıkoyduklarında; başkası dedi: **طَلَّه** yani onu **مَطَله**; ve ondan, Yahyâ b. Ya‘mer’in, mehrini isteyen ve ona başvuran kadının kocasına hadîsi: **أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضَهَلُها**; **تَطُلُّها** yani onu **تَمْطُلها**; falan alacaklısını **طَلَّ** eder; onu **يَطُلُّه**: onu oyaladığında; ve denildi ki: **يَطُلُّها**: hakkının iptalinde çalışır; sanki heder edilmiş kandan gibidir. Ve **رَجُلٌ طَلٌّ**: yaşlı; Kurâ‘dan. Ve **الطَّلَّةُ**: lezzetli şarap. Ve **خَمْرةٌ طَلَّة** yani lezzetli; Humeyd b. Sevr dedi:
أَظَلُّ كأَنِّي شارِبٌ لِمُدامةٍ،
لها في عِظامِ الشَّارِبِينَ دَبيبُ
رَكُودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَها
بها، من عَقاراءِ الكُرُومِ، زَبِيبُ
**من كُرُومِ العَقاراء**’ı kastetti de çevirdi. Ve **رائحةٌ طَلَّة**: lezzetli; Sa‘leb okudu:
تَجِيءُ بِرَيّا من عُثَيْلَة طَلَّةٍ،
يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ
Ve Ebû Hanîfe okudu:
بِرِيحِ خُزامَى طَلَّةٍ من ثيابها،
ومن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْك ثاقِب
Ve **حديثٌ طَلٌّ** yani güzel. El-Ferrâ: **الطُّلَّة** sütten bir yudumdur; ve **الطَّلَّة** nimet; ve **الطَّلَّة** yumuşak (kolay içimli) şarap; ve **الطِّلَّة** hasır. Ya‘kūb dedi, Ebû Amr’dan nakledildi: devede **طُلٌّ** (ضم ile) yoktur, yani onda süt vardır. Ve **طَلَّةُ الرجُل**: onun karısı; aynı şekilde **حَنَّتُه**; Amr b. Hassân dedi:
أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ
تأَوَّهُ طَلَّتي، ما إِنْ تَنامُ؟
Ve **النَّابُ**: develerden yaşlı dişi; ve **إِسافٌ**: bir adamın adı; ve İbn Berî bir şaire ait olarak okudu:
وإِنِّي لَمُحْتاجٌ إِلى مَوْتِ طَلَّتي،
ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ باقٍ مُعَمَّرُ
Ve Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözü:
كمور السُّقَى في حائِرٍ غَدِقِ الثَّرَى،
عِذاب اللَّمَى بحنين طَلَّ المَناسِب
(* “**كمور السقى**” sözü asılda böyle ضبط edilmiştir ve onda “**بحنين**” lafzı noktalı değildir).
Es-Sukkerî dedi: manası **أَحْسَن المَناسِب**’dir; Ebû’l-Hasen dedi: ve o, lezzet manasına döner; Ebû Sahr’ın sözü de böyledir:
قَطَعْت بهنَّ العَيشَ والدَّهْرَ كُلَّه،
فَحَبِّرْ ولو طَلَّتْ إِليك المَناسِبُ
yani güzelleşti ve hoşuna gitti.

Ve **الطَّلل**: yurtların izlerinden yükselip belirgin olan şey; ve **الرَّسْمُ**: yere yapışık olan şeydir; ve denildi ki: her şeyin **طَلَلُ**’ü onun şahsıdır; bütün bunların çoğulu **أَطْلالٌ** ve **طُلول**’dür. Ve **الطَّلالةُ**: **كالطَّلَل**; **التهذيب**: ve evin **طَلَلُ**’ü, onun avlusundan bir yer denir; ehlinin meclisi için hazırlanır; ve evin **طَلَلُ**’ü dükkân gibidir; üzerine oturulur; Ebû’d-Dukayş: her evin avlusunda bir dükkân olurdu; üzerinde içecek ve yiyecek olurdu; işte o **الطَّلَلُ**’dür. Ve denir: Allah senin **طُلَلَك**’ını ve **أَطْلالَك**’ını yaşatsın; yani bedeninden yükselip belirgin olanı; ve Allah senin **طَلَلك**’ını ve **طَلالَتك**’ını yaşatsın; yani şahsını. Ve denir: **فرس حَسَنُ الطَّلالة**; o, yaratılışından yükselmiş olandır.

Ve **الإِطْلال**: bir şeye yukarıdan bakıp gözetmektir. Ve denir: damlardan **يَتَطالَلْنَ** kadınlar gördüm; yani göz ucuyla bakıp gözetirler. Ve **تَطالَلْت**: uzandım da baktım. Ebû’l-Ameysel: **تَطالَلْت** bir şeye ve **تَطاوَلْت** aynı manadadır; ve **تَطالَّ** yani boynunu uzattı; kendisinden uzak olan şeye bakar; Tahmân b. Amr dedi:
كَفَى حَزَناً أَنِّي تَطالَلْتُ كَيْ أَرى
ذُرَى قُلَّتَيْ دَمْخٍ، فما تُرَيانِ
أَلا حَبَّذا، واللهِ، لو تَعْلَمانِه
ظِلالُكُما، يا أَيُّها العَلَمانِ
وماؤكُما العَذْب الذي لو شَرِبْتُه،
وبي نافِضُ الحُمَّى، إِذاً لشَفائي
Ebû Amr: **التَّطالُّ** yerin üstünden yahut örtünün üstünden bakıp görmektir. Ve ona **أَطَلَّ** etti, yani üstten göründü; Cerîr dedi:
أَنا البازِي المُطِلُّ على نُمَيْرٍ،
أُتِيحَ من السماء لها انْصبابا
Ve dersin: bu **أَمرٌ مُطِلٌّ**’dür; yani açığa çıkmış değildir. Safiyye bint Abdülmuttalib hadîsinde: bir Yahudi bize **فأَطَلَّ علينا**; yani üstten göründü; dedi ki: ve hakikati: bize **بطَلَله** yani şahsıyla vefâ etti (göründü). Ve bir şeye **تَطاوَلَ** ve **اسْتَطَلَّ**: üstten baktı; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
ومنْه يَمانٍ مُسْتَطِلٌّ، وجالسٌ
لعَرْضِ السَّراة، مُكْفَهِرًّا صَبِيرُها
Ve geminin **طَلَلُ**’ü: onun örtüleridir; çoğulu **الأَطلال**.

Ve **الطَّلِيلُ**: hasır; **المحكم**: **الطَّلِيل** **دَوْم**’dan dokunmuş bir hasırdır; ve denildi ki: hurma yaprağından yahut hurma yaprağının kabuklarından yapılan şeydir; çoğulu **أَطِلَّةٌ** ve **طُلُلٌ**. **التهذيب**: Ebû Amr: **الطَّلِيلة** **البُورِياءُ**’dır; el-Asma‘î dedi: **الباريُّ** başka değil.

Ebû Amr: **الطِّلُّ** yılandır; İbnü’l-A‘râbî dedi: yılan için **الطِّلُّ** (فتح ile) odur.

Ve denir: falan, falana eziyetle **أَطَلَّ** etti; ona eziyet etmeyi sürdürdüğünde. Ve onların sözü: falanın **طَلالةٌ**’sı yoktur; İbnü’l-A‘râbî dedi: onun iyi bir hâli ve güzel bir heyeti yoktur; ve o, **النبات المَطلولِ**’dendir. Ebû Amr dedi: onun **طَلالة**’sı yoktur; dedi: **الطَّلالة** sevinç ve sürurdur; ve okudu:
فلمّا أَنْ وَبِهْتُ ولم أُصادِفْ
سِوى رَحْلي، بَقِيتُ بلا طَلاله
manası: sevinç ve sürur olmaksızın. El-Asma‘î dedi: **الطَّلالة** güzellik ve sudur. Falan **خُطْبةً طَلِيلة** hutbe okudu, yani güzel. Ve onun konuşmasında **طَلالةُ الحُسْن** vardır, yani onun parlaklığı; ve dedi:
فقلتُ: أَلم تَعْلَمِي أَنَّه
جَمِيل الطَّلالة حُسَّانُها؟
Ebû Bekir hadîsinde: geminin **أَطلال**’ı üzerinde namaz kılardı; o, **طَلَلٍ**’in çoğuludur; onunla yelkenini kasteder. Ve **أَطلال**: bir devenin adıdır; ve denildi ki: bir atın adıdır; insanlar onun, Kâdisiyye günü Fars kaçtığında konuştuğunu iddia ederler; bu da şundandır: Müslümanlar onları takip ettiler; köprüsü kesilmiş bir nehre vardılar; derken onun binicisi: **ثبِي أَطْلالُ** dedi; o da dedi: **وَثَبْتُ وسُورةِ البقَرة**; ve Şemmâh şu sözüyle onu kastetti:
لقد غابَ عن خَيْلٍ، بمُوقانَ أُحْجِرَتْ،
بُكَيرُ بَني الشَّدَّاخِ فارِسُ أَطلال
Ve **بُكَيرٌ**: onun binicisinin adıdır. Ve **ذو طِلالٍ**: bir atın adı; Guvayye b. Sülmâ b. Rabî‘a dedi; onlardan kimi **عُوَيَّة** (noktasız عين ile) der:
أَلا نادَتْ أُمامَةُ باحْتِمالِ
لتَحْزُنَني، فَلا بِكِ لا أُبالي
فَسِيري، ما بَدا لكِ، أَو أَقيمي،
فأَيًّا مَّا أَتَيْتِ، فعن يقال
وكيفَ تَروعُني امرأَةٌ بِبَيْنٍ،
حَياتيَ، بَعْدَ فارس ذي طِلال
İbn Berî dedi: ve denir ki o, Benî Murra diyarında bir yerdir; ve denildi ki: orada **المُرِّي**’nin kabri vardır
(* “**قبر المري**” sözü: Yâkūt’un ibaresi: “ve onda **تميم بن مر بن اد بن طابخة**’nin kabri vardır”).
Ve en meşhur olan: **ذو طِلال**’ın, Guvayye’nin ashabından öldürülenlerden birinin atının adı olmasıdır; görmez misin, bundan sonra şöyle diyor:
وبَعْدَ أَبي ربيعةَ عَبدِ عَمْرٍو
ومَسْعُودٍ، وبعدَ أَبي هِلالِ

Ve **الطُّلَطِلةُ** ve **الطُّلاطِلة**; ikisi de: musibet; ve denildi ki: **الطُّلاطِلة** ve **الطُّلاطِل** eşekleri bellerinde yakalayan bir hastalıktır; sırtlarını keser. Ve **الطُّلاطِلة** ve **الطُّلاطِل**: ölüm; ve denildi ki: o, çaresi güç hastalıktır. Ve dediler: Allah onu **بالطُّلاطِلة والحُمَّى المماطِلة** ile vurdu; o, sırtta bir ağrıdır; ve denildi ki: Allah onu **بالطُّلاطِلة** ile vurdu; o, hileye de ilaca da güç yetirilemeyen ve tedavi edenin yerini bilmediği çaresi güç hastalıktır. Ebû Hâtim dedi: **الطُّلاطِلة** onu acele ettiren boğaz hastalığıdır; ve **الحُمّى المماطِلة**: dört günde bir gelen sıtma; sahibini oyalar, yani ona uzun sürer; dedi: ve **الطُّلاطِلة** küçük dilin düşmesidir; ta ki bir yiyeceği ve içeceği yutamaz; ve İbn Berî buna ekledi; dedi: Allah onu **بالطُّلاطِلة والحُمّى المماطلة** ile vurdu; çünkü o, erkeklerden bir **إِسْبٌ**’dir; ve **الإِسْبُ** alçaktır. Ve **الطُّلاطِلة**: boğazda bir et parçası; el-Asma‘î dedi: **الطُّلاطِلة** **المُسْترَط**’ın ucunda sarkan et parçasıdır. Ve denir: **وَقعَتْ طُلاطِلتُه**; yani küçük dili düştü, düştüğünde. Ve **الطُّلْطُل**: sürekli hastalık. Ve **ذو طَلالٍ**: **الرَّبَذة**’ye yakın bir sudur; ve denildi ki: **غَطَفان** için **الشَّرَبَّة**’de bir vadidir; Urve b. el-Verd dedi:
وأَيَّ الناس آمَنُ بَعْدَ بَلْجٍ،
وقُرَّة صاحِبَيَّ بذي طَلال؟

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ط ل ل * * الطَّلُّ * أضعف المطر وجمعه * طِلالُ * تقول منه * طُلَّتْ * الأرض و * طَلَّها * الندى فهي * مَطْلُولةٌ * و * الطَّلَلُ * ما شخص من آثار الدار والجمع * أطْلالٌ * و * طُلُولٌ * أبو زيد * طُلَّ * دمه فهو * مَطْلُولٌ * و * أُطِلَّ * دمه و * طَلَّهُ * الله تعالى و * أطَلَّهُ * أهدره قال ولا يقال طلَّ دمه بالفتح وأبو عبيدة والكسائي يقولانه وقال أبو عبيدة فيه ثلاث لغات * طَلَّ * دمه و * طُلَّ * دمه و * أُطِلَّ * دمه و * أطَلَّ * عليه أشرف

##### Türkçe

* ط ل ل * * **الطَّلُّ** * yağmurun en zayıfı; çoğulu **طِلالُ**. Ondan şöyle dersin: yer **طُلَّتْ** ve çiy onu **طَلَّها**; o hâlde o **مَطْلُولةٌ**dur. Ve **الطَّلَلُ**: evin izlerinden (geriye) belirginleşen şey; çoğulu **أطْلالٌ** ve **طُلُولٌ**. Ebû Zeyd: onun kanı **طُلَّ** (oldu); o hâlde o **مَطْلُولٌ**dur. Ve onun kanı **أُطِلَّ** (oldu) ve Yüce Allah onu **طَلَّهُ** ve onu **أطَلَّهُ**: onu boşa çıkardı (heder etti). Dedi ki: fetha ile “onun kanı **طلَّ**” denilmez. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî ikisini de söylerler. Ebû Ubeyde dedi ki: onda üç lugat vardır: onun kanı **طَلَّ** ve onun kanı **طُلَّ** ve onun kanı **أُطِلَّ**. Ve **أطَلَّ** üzerine: yukarıdan baktı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الطل: المطر الضعيف، أو أخف المطر، كما في المحكم، أو أضعفه، كما في الصحاح، قال الراغب: وهو ماله أثر قليل، ومنه قوله تعالى:  فإن لم يصبها وابل فطل  ، أو هو الندى الذي ينزل من السماء في الصحو، أو هو فوقه ودون المطر، ج: طلال، بالكسر، أنشد ابن جني في المحتسب، للقحيف العقيلي:
  ديار الحي يضربها الطلال                      بها أهل من الخافي ومال وطلل، كعنب، هذه عن الفراء، ومثله حرف الجبل وحرف، قال: ولم يسمع غيرهما. والطل: الحسن المعجب، من ليل، وشعر، وماء، وغير ذلك، وف نسخة بزيادة الواو بين الحسن والمعجب، يقال: ليل طل، وماء طل،وشعر طل، أي حسن، وكذلك: حديث طل، أي حسن.

  والطل: اللبن، يقال: ما بالناقة طل، أي ما بها لبن، وقالوا أيضا: ما بها طل ولا ناطل، والناطل :الخمر. والطل: الرجل الكبير سنا، عن كراع. والطل: الحية، عن أبن الأعرابي، ويكسر عن أبي عمرو. والطل: المطل، ومنه قول يحيى بن يعمر: أنشأت تطلها وتضهلها، أي تمطلها، وقد ذكر ف ض ه ل. والطل: قلة لبن الناقة، وقيل: هو اللبن قل أو كثر، ويضم، وبه ضبط الجوهري قولهم: ما بالناقة طل. أي ما بها لبن، قال يعقوب: حكي ذلك عن أبي عمرو. والطل: سوق الإبل سوقا عنيفا. والطل: هدر الدم، أو أن لا يثأر به، ونص المحكم، وقيل هو أن لا يثأر به، أو تقبل ديته، قال الراغب: وذلك إذا قل الاعتداد به، ويصير أثره كأنه طل. وقد طل هو، أي الدم نفسه، نقله ابن سيده، وبالضم أكثر، نقله الجوهري عن أبي زيد، ومنه الحديث: ومثل ذلك يطل، أي يهدر، قال أبو زيد: وطللته أنا، طلا، وطلولا: مهدر، قال:
  دماؤهم ليس لها طالب                      مطلولة مثل دم العذره وأطل دمه، بالضم: أهدر، وأطله الله تعالى، وطله: أي أهدره، قال الجوهري: قال أبو زيد: ولا يقال: طل دمه، بالفتح، وأبو عبيدة والكسائي يقولانه، وقال أبو عبيدة: فيه ثلاث لغات: طل دمه، يطل، كيزل، ويمل، أي من حد ضرب وعلم، وأطل دمه، وطل، بالضم، فيهما، فهو مطل، ومطلول، ولا يخفى ما في سياق المصنف من مخالفة وتكرار، يظهر عند التأمل. وطله حقه، كمده: نقصه إياه، وقال خالد بن جنبة: منعه إياه، وحبسه، وقيل: أبطله. وطل غريمه، طلا: مطله، وبه فسر قول يحيى بن يعمر السابق، وقيل: سعى في بطلان حقه، كأنه من الدم المطلول. وما بالناقة طل: أي طرق، كما في المحكم. وطل طلالة، كمل ملالة: أي أعجب، وحسن. وطلت الأرض، بالضم، طلا: نزل عليها الطل، وفي نسخة: أصابها الطل، وطلت، بالفتح، فهي مطلولة، وقالوا في الدعاء: طلت بلادك، وطلت. فطلت: أمطرت، وطلت: نديت. وقال أبو إسحاق: طلت، بالضم لا غير، يقال: رحبت بلادك، وطلت، بالضم، ولا يقال: طلت، لأن الطل لا يكون منها، إنما هي مفعولة، وكل ند طل. والطلاء، كسلاء، أي بضم فتشديد، وفي بعض النسخ: بكسر ففتح، وهو غلط: الدم المطلول نفسه، وقال ابن عباد: هو شبه جليدة على وجه الدم، قال أبو علي الفارسي: همزته منقلبة عن ياء، مبدلة من لام، وهو عنده من محول التضعيف، كما قالوا: لا أملاه، يريدون: لا أمله. والطلة: الخمر اللذيذة، وقيل: السلسة، قال حميد بن ثور، رضي الله تعالى عنه:
  أظل كأني شارب لـمـدامة                      لها في عظام الشاربين دبيب
  ركود الحميا طلة شاب ماءها                      بها من عقاراء الكروم ربيب أراد: من كروم العقاراء، فقلب. ومن المجاز: الطلة: الزوجة، وأنشد الجوهري، لعمرو بن حسان بن هانئ بن مسعود بن قيس بن خالد:
  أفي نابين نالهما إسفاف                      تأوه طلتي ما إن تنام وإساف: رجل، وأنشد ابن بري لشاعر:

  وإني لمحتاج إلى موت طلتي                      ولكن قرين السوء باق معمر والطلة: اللذيذة من الروائح، أنشد ثعلب:
  تجيء بريا من عثيمة طـلة                      يهش لها القلب الدوي فيثيب وأنشد أبو حنيفة:
  بريح خزامى طلة من ثيابـهـا                      ومن أرج من جيد المسك ثاقب والطلة: الروضة بلها الطل، أي الندى، وقد طلت هي. والطلة:الروضة بلها الطل، أي الندى، وقد طلت هي. والطلة: العجوز. وأيضا المرأة البذية اللسان، المؤذية. والطلة: النعمة في المطعم والملبس. والطلة: بالكسر: جمع طليل، كأمير، للحصير، المنسوج من دوم، الآتي ذكره. والطلة:بالضم: العنق. وأيضا: الشربة من اللبن، نقله الأزهري. ج: طلل، كصرد، وهو قول الفراء. والطلل، محركة: الشاخص من آثار الدار، والرسم، ما كان لاصقا بالأرض، وقيل: الطلل شخص كل شيء، كالطلالة، كسحابة فيهما، يقال: حيا الله طللك، وطلالتك، أي شخصك، ج: أطلال، وطلول، ويقال: حيا الله طللك، وأطلالك، أي ما شخص من جسدك. وقال الأزهري: الطلل من الدار، موضع من صحنها، يهيأ لمجلس أهلها، وقال ابن سيده: كالدكانة يجلس عليها، ونقل الأزهري، عن أبي الدقيش، قال: كأن يكون بفناء كل بيت دكان عليه المأكل والمشرب، فذلك الطلل. والطلل من السفينة: جلالها، عن ابن سيده، والجمع أطلال، وهي شراعها، ومنه حديث أبي بكر: أنه كان يصلي على أطلال السفينة. والطلل: الطريء من كل شيء. ويقال: مشى على طلل الماء: أي على ظهره، نقله ابن عباد، وقال الزمخشري: أي على وجهه، وهو مجاز. والطل، بالضم: اللبن، وهذا قد سبق عن الجوهري، في معنى قولهم: ما بالناقة من طل، أو الدم عن ابن عباد. وقوله أنشده ابن الأعرابي:
  مثل النقا لبده ضرب الطلل قال ابن سيده: أراد: ضرب الطل، ففك، المدغم، ثم حركه. وروي: ضرب الطلل، بكسر الطاء مقصورا من الطلال، التي هي جمع الطل، فحذف ألف الجمع. قلت: وعلى هذا الوجه اقتصر ابن جني في المحتسب. وتطاللت: تطاولت: فنظرت، قال أبو العميثل: هما بمعنى واحد، وقال الجوهري: تطال: مد عنقه ينظر إلى الشيء يبعد عنه، قال طهمان بن عمرو.

  كفى حزنا أني تطاللت كي أرى                      ذرى قلتي دمخ فمـا تـريان
  ألا حبذا والله لو تعـلـمـانـه                      ظلالكما يا أيها الـعـلـمـان
  وماؤكما العذب الذي لو شربته                      وبي نافض الحمى إذا لشفاني وقال أبو عمرو: التطال: الاطلاع من فوق المكان، أو من الستر. وأطل عليه، أي أشرف، ومنه حديث صفية بنت عبد المطلب، رضي الله تعالى عنها: فأطل علينا يهودي، فقمت فضربت رأسه بالصيف. وقال جرير:
  أنا البازي المطل على نمير                      أتحت من السماء لها انصبابا قال الراغب: وحقيقة أطل عليه: أوفى عليه بطلله، أي بشخصه، كاستطل، وأنشد ابن سيده، لساعدة ابن جؤية.

  ومنه يمان مستطـل وجـالـس                      لعرض السراة مكفهرا صبيرها

  والطليل، كأمير: الخلق، في لغة هذيل، عن ابن عباد، وأيضا: الحصير، عن ابن الأعرابي، أو المنسوخ من دوم، أو من سعف، أو من قشوره، كل ذلك في المحكم، وفي التهذيب: قال أبو عمرو: الطليلة البورياء، وقال الأصمعي: الباري، لا غير، ج: أطلة، وطلة، بالكسر، وهذه قد ذكرها المصنف قريبا، وطلل، ككتب، كما يقال: جليل وأجلة وجلة، وكثيب وكثب. وأطلال: ناقة، أو فرس لبكير بن عبد الله بن الشداخ الشداخي الليثي، زعموا أنها تكلمت لمأ قال لها فارسها يوم القادسية، وقد انتهى إلى نهر: ثبى أطلال، فقالت الفرس، وثب، هكذا في النسخ والصواب: وثبت وسورة البقرة، وفي كتاب الخيل لابن الكلبي، كان بكير قد وجه مع سعد بن أبي وقاص، وشهد يوم القادسية، فذكر لنا - والله أعلم - أن الأعاجم لما قطعوا الجسر الذي على نهر القادسية، صاح بكير لفرسه: ثبي أطلال، فاجتمعت، ثم وثبت، فإذا هي من وراء النهر، وكان - فيما يقال - عرض نهر القادسية يومئذ أربعين ذراعا،فقال الأعاجم: هذا أمر من السماء، لا طاقة لكم به، فانهزموا، وأنشد لبعض الشعراء:
  لقد غاب عن خيل بموقان أحجمت                      بكير بني الشداخ فارس أطـلال والطلاطلة، كعلابطة، الداهية، العقماء، كما في التهذيب، والصحاح، كالطلطلة، هو مقصور عنه، والطلطل مقصور عن الطلاطل، والطلاطلة، لحمة في الحلق، عن ابن سيده، أو لحمة سائلة على طرف المسترط، عن الأصمعي، نقله الأزهري، أو هي سقوط اللهاة حتى لا يسوغ له طعام ولا شراب عن أبي الهيثم، يقال: وقعت طلاطلته، يعني لهاته إذا سقطت. والطلاطلة: والد مالك: أحد المستهزئين بالنبي صلى الله عليه وسلم هكذا وقع في السيرة الشامية، وفي أنساب أبي عبيد في نسب أسلم من خزاعة في بني بوي بن ملكان بن أفصى، والذي في الروض للسهيلي: هو الحارث بن الطلاطلة، قاله أبو الوليد الوقشي، وقرأت في أنساب ابن الكلبي: هو الحارث بن قيس بن عدي ابن سعد بن سهم، كان من المستهزئين برسول الله صلى الله عليه وسلم فانظر ذلك.
 وأيضا: داء، يأخذ في أصلاب الحمر، يقطعها، أي يقطع ظهورها، كما في المحكم، كالطلاطل، بالضم، والفتح. والطلاطلة: الموت، كالطلاطل، بالفتح، والضم، كما في المحكم. وذو طلال، ككتاب، ماء قريب من الربذة أو ع، ببلاد بني مرة، قال أبو صخر الهذلي:
  يفيدون القيان مـقـينـات                      كأطلاء النعاج بذي طلال وذو طلال: فرس أبي سلمى بن ربيعة المزني، والد زهير الشاعر. والطلاطل، كعلابط: الموت، وهذا قد تقدم قريبا، فهو تكرار، ويروى فيه الفتح أيضا، و أيضا: الداء العضال، كما في المحكم، وقال الجوهري: رماه الله بالطلالة، وحمى مماطلة، وهو الداء العضال، الذي لا دواء له، وفي المحكم:هو وجع في الظهر، وزاد الأزهري بعد العضال: الذي لا يقدر له على حيلة، ولا يعرف المعالج موضعه، وقال ابن الأعرابي: هي الذبحة التي تعجله. والطلالة: كسحابة: الفرح، والسرور، عن أبي عمرو، وأنشد:

  فلما أن وبهت ولم أصـادف                      سوى رحلي بقيت يلا طلاله معناه: بغير فرح ولا سرور. وأيضا: البهجة، يقال: على منطقه طلالة الحسن، أي بهجته، و قال ابن الأعرابي: الطلالة: الحالة الحسن، والهيئة الجميلة، وبه فسر قولهم: ليست لفلان طلالة، وقال:
  فقلت ألم تعلمي أنـه                      جميل الطلالة حسانها والطلطل، كهدهد: المرض الدائم، عن ابن الأعرابي، نقله الأزهري. وطليطله، بضم الطاءين، وهكذا ضبطه الصاغاني أيضا، والصواب بكسر الطاء الثانية، كما ضبطه مؤرخو المغرب، وابن السمعاني، وغيرهم: د، بالمغرب، صوابه بالأندلس، وهي بلدة عظيمة، واسعة الأعمال، بينها وبين قرطبة سبعة أيام، منها أبو عثمان سعيد بن أبي هند الطليطلي، الذي سماه مالك: الحكيم، لكلمة، سمعها منه، وقيل: اسمه عبد الوهاب، قيل: عبد الرحمن، سكن قرطبة، توفي سنة 200، وأحمد ابن الوليد بن عبد الخالق بن عبد الجبار ابن بشر بن عبد الله بن عبد الرحمن ابن قتيبة بن مسلم الباهلي، قاضي طليطلة، عن عيسى ابن دينار، ويحيى ابن يحيى، وسحنون، وتوفي بالأندلس. وطله بالورس، طلا: طلاه به طليا، وقال خالد بن جنبة: طل فلانا حقه: منعه إياه، وحبسه، وبه فسر قول يحيى بن يعمر الذي تقدم. وطلطله: حركه، كتلتله، وقال ابن عباد: الطلطلة: تحريك اليدين في المشي. وتقول: هذا أمر مطل: أي ليس بمسفر، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه. يوم طل: ذو طل، أي رطب. وأرض طلة، ومطلولة: طلها الندى. وطلت السماء: اشتد وقعها. والمطلول: اللبن المحض، فوقه رغوة، مصبوب عليه ماء، فتحسبه طيبا، وهو لا خير فيه، قال الراعي:
  وبحسب قومك إن شتوا مطلولة                      شرع النهار ومذقة أحـيانـا وقيل: المطلولة هنا: جلدة مودونة بلبن محض يأكلونها. والطلى، كربى: الشربة من اللبن، نقله الأزهري. وحديث طل: حسن، وعن أعرابية: ما أطل شعر جميل وأحلاه. وامرأة طلة: حسنة لطيفة. ويقال: فرس حسن الطلالة، وهو ما ارتفع من خلقه. ويقال: أطل فلان على فلان بالأذى، إذا دام على إيذائه. والطلالة، بالضم: لغة في الطلالة، عن أبي عمرو، في معنى الفرح والسرور، وقال الأصمعي: الطلالة: الحسن والماء. وخطب فلان خطبة طليلة: أي حسنة. وأطل عليه حتى غلبه، أي: ألح، وهو مجاز، عن ابن عباد. والمطلل، كمحدث: الضباب. والطلطلة، والطلاطلة: داء يصيب الإنسان في بطنه. وقال ابن عباد: ذهب دمه طلا، وطلا، بالضم والكسر، أي هدرا. وأطل على حقي فذهب به، أي: ألمأ عليه، عن ابن عباد. قال: واستطل الفرس بذنبه، ومر مطلا به، إذا نصبه في السماء. وقال أبو عمرو: يقال: هذه أرض قد تطللت، أي نبتت وتخيرت، ولم يطأها أحد. وذو طلال، كسحاب: واد بالشربة، لغطفان.

##### Türkçe

**الطل**: zayıf yağmur; yahut yağmurun en hafifi, **المحكم**’de olduğu gibi; yahut onun en zayıfı, **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الراغب** dedi: O, izi az olan şeydir; bundan da Yüce Allah’ın sözü: **فإن لم يصبها وابل فطل**; yahut o, açık havada gökten inen çiydir; yahut o, onun üstünde ve yağmurun altındadır. Çoğulu: **طلال** (kesre ile). **ابن جني** **المحتسب**’de **القحيف العقيلي**’den şu beyti okuttu:

  **ديار الحي يضربها الطلال                      بها أهل من الخافي ومال**

Ve **طلل** ( **عنب** vezninde): bu, **الفراء**’dandır; bunun benzeri **حرف الجبل** ve **حرف**tır. Dedi: Bunların ikisinden başkası işitilmedi. Ve **الطل**: beğenilen güzel; gece, saç, su ve başka şeylerden. Ve bir nüshada **الحسن** ile **المعجب** arasına **الواو** ziyadesiyle. Denir: **ليل طل** ve **ماء طل** ve **شعر طل**; yani güzel. Yine: **حديث طل**; yani güzel.

  Ve **الطل**: süt. Denir: **ما بالناقة طل**; yani onda süt yok. Ve ayrıca dediler: **ما بها طل ولا ناطل**; ve **الناطل**: şarap. Ve **الطل**: yaşı büyük adam; **كراع**’dan. Ve **الطل**: yılan; **أبن الأعرابي**’den; **أبي عمرو**’dan kesre ile de gelir. Ve **الطل**: **المطل** (ödemeyi geciktirme); bundan **يحيى بن يعمر**’in sözü: **أنشأت تطلها وتضهلها**; yani onu geciktiriyorsun; **ف ض ه ل** maddesinde zikredilmiştir. Ve **الطل**: devenin sütünün azlığı; ve denildi: o, süt—az olsun çok olsun; ve damme ile de gelir; **الجوهري** onların “**ما بالناقة طل**” sözünü bununla ضبط etti; yani onda süt yok. **يعقوب** dedi: Bu, **أبي عمرو**’dan rivayet edildi. Ve **الطل**: develeri şiddetli bir sürüşle sürmek. Ve **الطل**: kanın heder olması; yahut onunla kısas yapılmaması; **المحكم**’in nassı. Ve denildi: onunla kısas yapılmaması; yahut diyeti kabul edilmesi. **الراغب** dedi: Bu, ona itibar az olduğunda olur; izi sanki **طل** gibi olur. Ve “**طل** oldu” (o), yani kanın kendisi; bunu **ابن سيده** nakletti; ve damme ile daha çoktur; bunu **الجوهري** **أبي زيد**’den nakletti. Bundan hadis: **ومثل ذلك يطل**; yani heder edilir. **أبو زيد** dedi: Ben onu **طللته**; **طلا** ve **طلولا**: heder edilmiş. Dedi:

  **دماؤهم ليس لها طالب                      مطلولة مثل دم العذره**

Ve **أطل دمه** (damme ile): heder etti. Ve Yüce Allah onu **أطله**; ve onu **طله**; yani onu heder etti. **الجوهري** dedi: **أبو زيد** dedi: “**طل دمه**” (fetha ile) denmez. **أبو عبيدة** ve **الكسائي** onu söylerler. **أبو عبيدة** dedi: Onda üç lugat vardır: **طل دمه**، **يطل**; **كيزل** ve **يمل** gibi; yani **حد**، **ضرب** ve **علم** babından. Ve **أطل دمه**; ve **طل** (damme ile) ikisinde de; o hâlde o **مطل** ve **مطلول**dur. Musannifin siyakında bulunan muhalefet ve tekrar gizli değildir; teemmülle ortaya çıkar. Ve onun hakkını **طله** ( **مده** gibi): onu ondan eksiltti. **خالد بن جنبة** dedi: onu ondan men etti ve hapsetti. Ve denildi: onu iptal etti. Ve alacaklısını **طل** etti, **طلا**: onu geciktirdi; bununla **يحيى بن يعمر**’in önceki sözü tefsir edildi. Ve denildi: onun hakkının bâtıl olması için çalıştı; sanki heder edilmiş kandan. Ve **ما بالناقة طل**: yani “çiftleşti/üzerine varıldı”, **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **طل طلالة** ( **مل ملالة** gibi): yani beğendi ve güzel oldu. Ve yer **طلت** (damme ile) **طلا**: üzerine **الطل** indi. Bir nüshada: ona **الطل** isabet etti. Ve **طلت** (fetha ile): o hâlde o **مطلولة**dur. Ve duada dediler: **طلت بلادك** ve **طلت**. O hâlde **فطلت**: yağmur yağdı; ve **طلت**: çiylendi. **أبو إسحاق** dedi: **طلت** (damme ile) başka değil. Denir: **رحبت بلادك** ve **طلت** (damme ile); ve **طلت** denmez; çünkü **الطل** ondan olmaz; ancak o mef’ûldür. Ve her **ند** (çiy) **طل**dır. Ve **الطلاء** ( **سلاء** gibi); yani damme ile sonra şeddeli. Bazı nüshalarda: kesre ile sonra fetha ile; bu yanlıştır: heder edilmiş kanın kendisi. **ابن عباد** dedi: O, kanın yüzünde bir çeşit ince kabuk gibidir. **أبو علي الفارسي** dedi: Hemzesi yâ’dan dönmüştür; lâm’dan bedel kılınmıştır; ve o, onun yanında teşdîdin çevrilmişindendir; onların “**لا أملاه**” demeleri gibi; “**لا أمله**”yi isterler. Ve **الطلة**: lezzetli şarap. Ve denildi: kolay içimli. **حميد بن ثور** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:

  **أظل كأني شارب لـمـدامة                      لها في عظام الشاربين دبيب**
  **ركود الحميا طلة شاب ماءها                      بها من عقاراء الكروم ربيب**

Murad etti: **من كروم العقاراء**; sonra ters çevirdi. Ve mecazdan: **الطلة**: eş (zevce). **الجوهري** şu beyti okuttu; **عمرو بن حسان بن هانئ بن مسعود بن قيس بن خالد**’a:

  **أفي نابين نالهما إسفاف                      تأوه طلتي ما إن تنام**

Ve **إساف**: bir adamdır. **ابن بري** bir şaire şu beyti okuttu:

  **وإني لمحتاج إلى موت طلتي                      ولكن قرين السوء باق معمر**

Ve **الطلة**: kokuların lezzetlisi. **ثعلب** okuttu:

  **تجيء بريا من عثيمة طـلة                      يهش لها القلب الدوي فيثيب**

Ve **أبو حنيفة** okuttu:

  **بريح خزامى طلة من ثيابـهـا                      ومن أرج من جيد المسك ثاقب**

Ve **الطلة**: **الطل**’ün, yani çiyin ıslattığı çayır; ve o **طلت**. Ve **الطلة**: **الطل**’ün, yani çiyin ıslattığı çayır; ve o **طلت**. Ve **الطلة**: kocakarı. Ve ayrıca: dili kötü, eziyet edici kadın. Ve **الطلة**: yiyecek ve giyecekte nimet. Ve **الطلة** (kesre ile): **طليل**’in ( **أمير** gibi) çoğuludur; **دوم**dan dokunmuş hasır için; az sonra zikri gelecek. Ve **الطلة** (damme ile): boyun. Ve ayrıca: sütten bir yudum; bunu **الأزهري** nakletti. Çoğulu: **طلل** ( **صرد** gibi); bu, **الفراء**’ın sözüdür. Ve **الطلل** (harekeli): ev izlerinden yükselen şey; ve **الرسم**; yere yapışık olan şey. Ve denildi: **الطلل** her şeyin şahsıdır; **الطلالة** gibi; ikisi de **سحابة** vezninde. Denir: **حيا الله طللك** ve **طلالتك**; yani şahsın. Çoğulu: **أطلال** ve **طلول**. Ve denir: **حيا الله طللك** ve **أطلالك**; yani bedeninden şahıs olan şey. **الأزهري** dedi: **الطلل** evden, avlusunun bir yeridir; ehlinin oturacağı meclis için hazırlanır. **ابن سيده** dedi: üstüne oturulan bir sedir gibi. **الأزهري** **أبي الدقيش**’ten nakletti; dedi: Her evin avlusunda, üzerinde yemek ve içecek bulunan bir sedir gibi olur; işte o **الطلل**dür. Ve gemiden **الطلل**: onun örtüsü; **ابن سيده**’den; çoğulu **أطلال**dır; ve o, onun yelkenidir. Bundan **أبي بكر** hadisi: geminin **أطلال**ı üzerinde namaz kılardı. Ve **الطلل**: her şeyin tazesi. Ve denir: **مشى على طلل الماء**; yani onun sırtı üzerinde; bunu **ابن عباد** nakletti. **الزمخشري** dedi: yani onun yüzü üzerinde; bu mecazdır. Ve **الطل** (damme ile): süt; bu, **الجوهري**’den daha önce geçti; onların “**ما بالناقة من طل**” sözünün manasında. Yahut kan; **ابن عباد**’dan. Ve onun sözü; **ابن الأعرابي** okuttu:

  **مثل النقا لبده ضرب الطلل**

**ابن سيده** dedi: Murad etti: **ضرب الطل**; sonra idğamlıyı çözdü, sonra onu harekeledi. Ve “**ضرب الطلل**” diye rivayet edildi; **الطاء**’ın kesresiyle, **الطلال**’dan kısaltılmış; ki o, **الطل**’ün çoğuludur; sonra çoğulun elifini hazf etti. Dedim: Bu vecih üzere **ابن جني** **المحتسب**’de iktisar etti. Ve **تطاللت**: **تطاولت**: sonra baktın. **أبو العميثل** dedi: İkisi bir manadadır. **الجوهري** dedi: **تطال**: boynunu uzattı; kendisinden uzaklaşan şeye bakar. **طهمان بن عمرو** dedi:

  **كفى حزنا أني تطاللت كي أرى                      ذرى قلتي دمخ فمـا تـريان**
  **ألا حبذا والله لو تعـلـمـانـه                      ظلالكما يا أيها الـعـلـمـان**
  **وماؤكما العذب الذي لو شربته                      وبي نافض الحمى إذا لشفاني**

**أبو عمرو** dedi: **التطال**: yerin üstünden, yahut örtünün üzerinden bakıp görmedir. Ve ona **أطل** etti; yani yukarıdan baktı. Bundan **صفية بنت عبد المطلب** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi: “Bize bir Yahudi **فأطل علينا**; ben kalktım, yaz kılıcıyla başını vurdum.” Ve **جرير** dedi:

  **أنا البازي المطل على نمير                      أتحت من السماء لها انصبابا**

**الراغب** dedi: **أطل عليه**’nin hakikati: ona **بطلله**; yani şahsıyla, onun üzerine tam görünüp yükseldi; **كاستطل** gibi. **ابن سيده** **ساعدة ابن جؤية**’den okuttu:

  **ومنه يمان مستطـل وجـالـس                      لعرض السراة مكفهرا صبيرها**

Ve **الطليل** ( **أمير** gibi): Hüzeyl dilinde “yaratılış”; İbn عباد’dan. Ve ayrıca: “hasır”; İbn الأعرابي’den. Yahut **دوم**’dan, yahut **سعف**’tan, yahut onun kabuklarından neshedilmiş (örülmüş) olan; bunların hepsi **المحكم**’dedir. **التهذيب**’de: Ebû عمرو dedi: **الطليلة** **البورياء**’dır. Asmaî dedi: **الباري**’dir, başka değil. Çoğulu: **أطلة** ve **طلة** (kesre ile). Bunu musannif az önce zikretmişti. Ve **طلل** ( **كتب** gibi); nitekim “**جليل** ve **أجلة** ve **جلة**” denildiği gibi; ve “**كثيب** ve **كثب**” gibi. Ve **أطلال**: bir dişi deve; yahut Bekîr b. Abdullah b. eş-Şeddâh eş-Şeddâhî el-Leysî’nin atı. Onun, Kâdisiyye günü, bir nehre varmışken, binicisi ona dediğinde konuştuğunu iddia ettiler: “Sıçra, **أطلال**!” At dedi: “Sıçra!” Nüshalarda böyle; doğrusu: “Sıçradı” ve **سورة البقرة**. İbn el-Kelbî’nin **كتاب الخيل**’inde: Bekîr, Sa‘d b. Ebî Vakkâs ile birlikte gönderilmişti ve Kâdisiyye gününe şahit oldu. Bize zikredildi —Allah daha iyi bilir— ki Acemler, Kâdisiyye nehri üzerindeki köprüyü kestiklerinde, Bekîr atına bağırdı: “Sıçra, **أطلال**!” O toplandı, sonra sıçradı; bir de baktılar ki nehrin öte tarafındadır. —Söylendiğine göre— o gün Kâdisiyye nehrinin eni kırk arşındı. Acemler dediler: “Bu gökten bir iştir; sizin ona gücünüz yetmez.” Böylece bozguna uğradılar. Bazı şairlerden şu beyit okundu:
  لقد غاب عن خيل بموقان أحجمت                      بكير بني الشداخ فارس أطـلال

Ve **الطلاطلة** ( **علابطة** gibi): **التهذيب** ve **الصحاح**’ta olduğu üzere, “musibet, kısır (çözülmez)”. **الطلطلة** gibi; o, ondan kısaltılmıştır. Ve **الطلطل** **الطلاطل**’dan kısaltılmıştır. Ve **الطلاطلة**: İbn Sîde’ye göre “boğazda bir et parçası”; yahut Asmaî’ye göre “**المسترط** ucunda sarkan bir et parçası”; Ezherî onu nakletti. Yahut Ebû’l-Heysem’e göre “**اللهاة**’nin düşmesi; öyle ki ona ne yemek ne içmek uygun gelir.” Denir ki: “**وقعت طلاطلته**”; yani **لهاته**’si düştü. Ve **الطلاطلة**: Mâlik’in babası; Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) alay edenlerden biri. Şam siyerinde böyle vaki olmuştur. Ebû Ubeyd’in ensâbında, Huzâa’dan Eslem nesebinde, Benî Bûy b. Mülkân b. Afsâ’da (da böyledir). Süheylî’nin **الروض**’unda olan ise: “o, **الحارث بن الطلاطلة**’dir”; bunu Ebû’l-Velîd el-Vakşî söyledi. İbn el-Kelbî’nin ensâbında okudum: “o, **الحارث بن قيس بن عدي ابن سعد بن سهم**’dir; Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) alay edenlerdendi”; öyleyse buna bak.

Ve ayrıca: eşeklerin bel kemiklerinde tutan bir hastalık; onları keser; yani sırtlarını keser; **المحكم**’da olduğu üzere; **الطلاطل** gibi (damme ve fetha ile). Ve **الطلاطلة**: ölüm; **الطلاطل** gibi (fetha ve damme ile); **المحكم**’da olduğu üzere. Ve **ذو طلال** ( **كتاب** gibi): Rebze’ye yakın bir su; yahut Benî Murre diyarında bir yer. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
  يفيدون القيان مـقـينـات                      كأطلاء النعاج بذي طلال

Ve **ذو طلال**: şair Züheyr’in babası Ebû Selmâ b. Rebîa el-Müzenî’nin atı. Ve **الطلاطل** ( **علابط** gibi): ölüm; bu az önce geçti; o halde tekrardır. Onda fetha da rivayet edilir. Ve ayrıca: **المحكم**’da olduğu üzere “çetin (müzmin) hastalık”. Cevherî dedi: “Allah onu **بالطلالة** ile vurdu; ve **حمى مماطلة** (geciktiren humma) ile”; o, devası olmayan çetin hastalıktır. **المحكم**’da: “o, sırtta bir ağrıdır.” Ezherî, “çetin”den sonra şunu ekledi: “ona bir çareye güç yetirilemez ve tedavi eden onun yerini bilmez.” İbn الأعرابي dedi: “o, onu çabuklaştıran boğaz hastalığıdır.” Ve **الطلالة** ( **سحابة** gibi): Ebû عمرو’dan “sevinç ve sürur”. Şu beyit okundu:

  فلما أن وبهت ولم أصـادف                      سوى رحلي بقيت يلا طلاله

Manası: “sevinç ve sürur olmaksızın.” Ve ayrıca: “neşe”; denir ki: “onun mantığında **طلالة الحسن** vardır”; yani onun neşesi. İbn الأعرابي dedi: **الطلالة** “güzel hâl ve güzel heyet”tir. Bununla “falanda **طلالة** yoktur” sözünü tefsir etti. Ve dedi:
  فقلت ألم تعلمي أنـه                      جميل الطلالة حسانها

Ve **الطلطل** ( **هدهد** gibi): İbn الأعرابي’den “sürekli hastalık”; Ezherî onu nakletti. Ve **طليطله** (iki **الطاء**’ın dammesiyle); Sâğânî de onu böyle ضبط etti; doğrusu, Mağrib tarihçileri, İbn السمعاني ve başkalarının ضبط ettiği üzere, ikinci **الطاء**’ın kesresi iledir: Mağrib’de bir şehir; doğrusu Endülüs’tedir. O, büyük bir beldedir, işleri geniştir; Kurtuba ile arasında yedi gün vardır. Ondan: Ebû عثمان Saîd b. Ebî Hind **الطليطلي**; Mâlik onu, ondan işittiği bir kelime sebebiyle “**الحكيم**” diye adlandırdı. Ve denildi ki: adı Abdülvehhâb’dır; denildi ki: Abdurrahman’dır. Kurtuba’da oturdu; 200 yılında vefat etti. Ve Ahmed b. el-Velîd b. Abdülhâlik b. Abdülcebbâr b. Bişr b. Abdullah b. Abdurrahman b. Kuteybe b. Müslim el-Bâhilî; **طليطلة** kadısı; Îsâ b. Dînâr’dan, Yahyâ b. Yahyâ’dan ve Sahnûn’dan (rivayet etti); Endülüs’te vefat etti. Ve “**طله بالورس**” ( **طلا** ): onu onunla **طليا** olarak boyadı. Hâlid b. Cunbe dedi: “**طل فلانا حقه**”: onu ondan men etti ve hapsetti. Bununla, daha önce geçen Yahyâ b. Ya‘mer’in sözü tefsir edildi. Ve **طلطله**: onu hareket ettirdi; **تلتله** gibi. İbn عباد dedi: **الطلطلة** “yürüyüşte iki eli hareket ettirmek”tir. Ve dersin ki: “bu **أمر مطل**’dür”; yani “açığa çıkarıcı değildir”; Cevherî onu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **يوم طل**: **ذو طل**; yani “ıslak”. Ve **أرض طلة** ve **مطلولة**: çiyi onu **طل**’ladı. Ve “**طلت السماء**”: onun düşüşü şiddetlendi. Ve **المطلول**: üstünde köpük olan, üzerine su dökülmüş saf süt; onu iyi sanırsın, hâlbuki onda hayır yoktur. Râ‘î dedi:
  وبحسب قومك إن شتوا مطلولة                      شرع النهار ومذقة أحـيانـا

Ve denildi ki: buradaki **المطلولة** “saf sütle yağlanmış bir deri; onu yerler”dir. Ve **الطلى** ( **ربى** gibi): Ezherî’nin naklettiği üzere “sütten bir yudum”. Ve **حديث طل**: “güzel”. Ve bir bedevî kadından: “Güzel saç ne **أطل** etti ve ne tatlı kıldı!” Ve **امرأة طلة**: güzel, latif. Ve denir ki: “**فرس حسن الطلالة**”; o, onun yaratılışından yükselmiş olan şeydir. Ve denir ki: “**أطل فلان على فلان بالأذى**”; ona eziyet üzerinde devam ettiğinde. Ve **الطلالة** (damme ile): Ebû عمro’dan, sevinç ve sürur manasında **الطلالة** için bir dildir (lehçedir). Asmaî dedi: **الطلالة** “güzellik ve su”dur. Ve “**خطب فلان خطبة طليلة**”: yani “güzel”. Ve “**أطل عليه حتى غلبه**”: yani “ısrar etti”; bu, mecazdır; İbn عباد’dan. Ve **المطلل** ( **محدث** gibi): sis. Ve **الطلطلة** ve **الطلاطلة**: insanın karnında isabet eden bir hastalık. İbn عباد dedi: “kanı **طلا** oldu ve **طلا** oldu (damme ve kesre ile)”; yani “heder oldu”. Ve “**أطل على حقي فذهب به**”: yani “ona işaret etti”; İbn عباد’dan. Dedi: “at kuyruğuyla **استطل** etti ve onunla **مطل** olarak geçti”; onu göğe diktiğinde. Ebû عمro dedi: “denir ki: bu yer **تطللت**”; yani “bitti ve seçkinleşti; ona kimse basmadı.” Ve **ذو طلال** ( **سحاب** gibi): Ğatafân’a ait, eş-Şerbe’de bir vadidir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

طَلَّ
طَلَّ U ( n. ac. طَلّ 1 ),
a.  Moistened, bathed ( the ground: dew ).

b.  Put off ( creditor ); denied, refused, defrauded of ( right, due ); deferred ( payment ).

c.  ( n. ac. طَلّ 1 ,  طُلُوْل 27 ), Shed with impunity; made no account of ( blood ).

d.  A ,  I ( n. ac. طَلّ 1 ) [ &  pass. ], Was shed with impunity; was made no account of ( blood ).

e.  A ( n. ac. طَلَاْلَة 22t ) [ Ila ], Was pleasing to.

f.  Smeared over.

g.  [ 'Ala ] [ coll. ], Towered above, overlooked.

أَطْلَلَ
أَطْلَلَ IV
a.  [ 'Ala ], Looked down upon, overlooked; looked at.

b.  Allowed to be shed for nought ( blood ).

c.  [ pass. ],  see I (d) .

تَطَاْلَلَ
تَطَاْلَلَ VI ,
a.  Raised himself to look at; was curious.

اِسْتَطْلَلَ
اِسْتَطْلَلَ X ,
a.  see IV (a) .

طَلّ
طَلّ 1 , ( pl. طِلَل 7 ,  طِلَاْل 23 ),
a.  Dew, moisture; mist, light rain.

طَلَّة
طَلَّة 1t , ( pl. طُلَل 9 ),
a.  Pleasant ( odour ); sweet ( wine ); pleasant, delightful ( garden, life ).

b.  Wife.

طُلّ
طُلّ 3 ,
a.  Milk.

b.  Blood, life-blood.

طَلَل
طَلَل 4 , ( pl. طُلُوْل 27 ,  أَطْلَاْل 38 ),
a.  Ruins.

b.  Deck ( of a ship ).

طَلَاْلَة
طَلَاْلَة 22t ,
a.  Goodliness, comeliness, grace, beauty.

b.  Form, shape, figure.

c.  Joy, gladness.

d.  see 4 (a) .

طُلَاْلَة
طُلَاْلَة 24t ,
a.  see 22t (c) .

طَلِيْل
طَلِيْل 25 , ( pl. طِلَّة 2t ,  طُلُل 10 ,  أَطْلِلَة 15t ),
a.  Palm-mat.

b.  Unretaliated, unavenged.

طَلڤلَ
N. P. طَلڤلَ I ,
a.  see 25 (b) .

طَلَّلَ
N. Ag. طَلَّلَ II ,
a.  Mist, fog.

##### Türkçe

طَلَّ
طَلَّ U (mastar: **طَلّ** 1),
a. Nemlenmiş, ıslanmış (yer: çiy ile).

b. Ertelemiş (alacaklıyı); (hak, alacak)tan mahrum etmiş, reddetmiş, engellemiş; (ödemeyi) ertelemiş.

c. (mastar: **طَلّ** 1, **طُلُوْل** 27), cezasız olarak dökmüş; (kan)ı hesaba katmamış.

d. A, I (mastar: **طَلّ** 1) [ve edilgen], cezasız olarak dökülmüş; (kan) hesaba katılmamış.

e. A (mastar: **طَلَاْلَة** 22t) [**إلى** ile], hoş gelmiş, memnun etmiş.

f. Üzerine sürülmüş.

g. [**على** ile] [topluluk], üstünde yükselmiş, yukarıdan görmüş.

أَطْلَلَ
أَطْلَلَ IV
a. [**على** ile], yukarıdan bakmış, yukarıdan görmüş; bakmış.

b. (Kanı) boşa dökülmeye bırakmış.

c. [edilgen], I (d)’ye bak.

تَطَاْلَلَ
تَطَاْلَلَ VI,
a. Bakmak için kendini yükseltmiş; merak etmiş.

اِسْتَطْلَلَ
اِسْتَطْلَلَ X,
a. IV (a)’ya bak.

طَلّ
**طَلّ** 1, (çoğulu: **طِلَل** 7, **طِلَاْل** 23),
a. Çiy, nem; sis, hafif yağmur.

طَلَّة
**طَلَّة** 1t, (çoğulu: **طُلَل** 9),
a. Hoş (koku); tatlı (şarap); hoş, zevkli (bahçe, hayat).

b. Eş.

طُلّ
**طُلّ** 3,
a. Süt.

b. Kan, can kanı.

طَلَل
**طَلَل** 4, (çoğulu: **طُلُوْل** 27, **أَطْلَاْل** 38),
a. Harabeler.

b. Güverte (gemi).

طَلَاْلَة
**طَلَاْلَة** 22t,
a. Endamlılık, düzgünlük, zarafet, güzellik.

b. Biçim, şekil, suret.

c. Sevinç, memnuniyet.

d. 4 (a)’ya bak.

طُلَاْلَة
**طُلَاْلَة** 24t,
a. 22t (c)’ye bak.

طَلِيْل
**طَلِيْل** 25, (çoğulu: **طِلَّة** 2t, **طُلُل** 10, **أَطْلِلَة** 15t),
a. Hurma hasırı.

b. Kısas alınmamış, öcü alınmamış.

طَلڤلَ
Özel ad: **طَلڤلَ** I,
a. 25 (b)’ye bak.

طَلَّلَ
Etken isim: **طَلَّلَ** II,
a. Sis, pus.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

طلل
طَلَّ - يَطُلُّ - طَلْ
طَلَّ - يَطُلُّ + الكائن: يظهر ويبين بشكل بطيء ومتدرج خارجاً من خلف ساتر
طَلَّ - يَطُلُّ + المطر: يهطل بشكل بطيء وبضعف وقلة غزارة ثم يتتابع أولاً بأول: وهو كناية عن ظهوره من مكمنه المستور فيه تدريجياً وببطء ثم يتتابع حتى يصير واضحاً بيناً
طَلْ - الطل: اسم فعل " طَلَّ - يَطُلُّ ": وهو ما يكون بفعل " طَلَّ - يَطُلُّ ": التباشير: الشيء الذي يقدم ويبرز ويبين بضعف وقلة غزارة وببطء، ثم يتتابع أولاً بأول: وهواصطلاحاً أخف المطر وأضعفه و المستمر لمدة طويلة: المَطَرُ الصِّغارُ القَطر الدائمُ وهو أَرْسخُ المطر نَدًى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الظهور بتحرك المتحرك نفسه خارجاً من خلف ساتر" ، وهي:
نَجَمَ - يَنْجُمُ، طَلَعَ - يَطْلُعُ، بَرَزَ - يَبْرُزُ، بَزَغ َ - يَبْزُغ ، طَلَّ - يَطُلُّ، نَبَأَ - يَنْبَأُ
طل - طلل
	﴿ومثل الذين ينفقون أموالهم ابتغاء مرضاة الله وتثبيتا من أنفسهم كمثل جنة بربوة أصابها وابل فآتت أكلها ضعفين فإن لم يصبها وابل فطل والله بما تعملون بصير (265)﴾  البقرة
مختار الصحاح
● [طلل] ط ل ل: الطَّلُّ أضعف المطر وجمعه طِلالُ تقول منه طُلَّتْ الأرض و طَلَّها الندى فهي مَطْلُولةٌ و الطَّلَلُ ما شخص من آثار الدار والجمع أطْلالٌ و طُلُولٌ أبو زيد طُلَّ دمه فهو مَطْلُولٌ و أُطِلَّ دمه و طَلَّهُ الله تعالى و أطَلَّهُ أهدره قال ولا يقال طلَّ دمه بالفتح وأبو عبيدة والكسائي يقولانه وقال أبو عبيدة فيه ثلاث لغات طَلَّ دمه و طُلَّ دمه و أُطِلَّ دمه و أطَلَّ عليه أشرف
معجم الفرائد القرآنية:
ط ل ل
"طَلٌّ" في قوله تعالى :" أَصَابـَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيـْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِـلٌ فَطـَلٌّ "  (265) البقرة .
الطَّل : المطر اليسير كالندى .
الراغب
طلل
- الطل: أضعف المطر، وهو ماله أثر قليل. قال تعالى: }فإن لم يصبها وابل فطل{ [البقرة/265]، وطل الأرض، فهي مطلولة، ومنه: طل دم فلان: إذا قل الاعتداد به، ويصير أثره كأنه طل، ولما بينهما من المناسبة قيل لأثر الدار: طلل، ولشخص الرجل المترائي: طلل، وأطل فلان: أشرف طلله (الطلل: شخص الرجل. انظر: المجمل 2/580).
ملخص اللسان:
1. وأَطَلَّ عليه أَي أَشْرَف
2. وطَلَّه حقَّه يَطُلُّه: نقَصَه إِيَّاه وأَبْطَله.
3. طلل: الطَّلُّ: المَطَرُ الصِّغارُ القَطر الدائمُ،
4. وهو أَرْسخُ المطر نَدًى. و الطَّلُّ أَخَفُّ المطر وأَضعفه،
5. وطَلَّت: نديَتْ.
6. والمُطَلِّل: الضَّباب،
7. ويقال للنَّدى الذي تخرجه عروق الشجر إِلى غصونها طَلٌّ،
8. والطَّلُّ: قِلَّة لَبن الناقة،
9. والطَّلُّ: هَدْرُ الدَّم،
10. ورَجُلٌ طَلٌّ: كبير السِّنِّ؛
11. والطَّلَّةُ: الخَمْر اللَّذيذة.
12. وحديثٌ طَلٌّ أَي حَسَنٌ.
13. والطُّلَّة الشَّرْبة من اللَّبَن،
14. والطَّلَّة النَّعْمة ،
15. والطِّلَّة الحُصْر.
16. وطَلَّةُ الرجُل: امرأَتُه،
17. والطَّلل: ما شَخَص من آثار الديار،
18. والإِطْلال: الإِشْرافُ على الشيء.
19. الطِّلُّ الحيَّة؛
20. الطَّلالة الفرح والسرور؛
لسان العرب
● - طلل: الطَّلُّ: المَطَرُ الصِّغارُ القَطر الدائمُ، وهو أَرْسخُ المطر     نَدًى. ابن سيده: الطَّلُّ أَخَفُّ المطر وأَضعفه ثم الرَّذاذُ ثم     البَغْش، وقيل: هو النَّدى، وقيل: فوق النَّدى ودون المطر، وجمعه طِلالٌ؛ فأَما     قوله أَنشده ابن الأَعرابي:     مثل النَّقا لبَّدَه ضَرْبُ الطَّلَل     فإِنه أَراد ضرْب الطَّلِّ ففَكَّ المُدْغَم ثم حرَّكه، ورواه غيره ضربُ     الطِّلل، أَراد ضرب الطِّلال فحذف أَلف الجمع. ويومٌ طَلٌّ: ذو طَلٍّ.     وطُلَّت الأَرضُ طَلاًّ: أَصابها الطَّلُّ، وطلَّت فهي طَلّةٌ: ندِيَتْ،     وطلَّها النَّدى، فهي مطلولةٌ. وقالوا في الدعاء: طُلَّتْ بلادُك     وطَلَّتْ، فطُلَّت: أُمْطِرت، وطَلَّت: نديَتْ. وقال أَبو إِسحق: طُلَّتْ، بالضم     لا غير. يقال: رحُبَتْ بلادُك وطُلَّتْ، بالضم، ولا يقال طَلَّتْ لأَن     الطَّلَّ لا يكون منها إِنما هي مفعولة، وكل ندٍ طَلٌّ. وقال الأَصمعي:     أَرضٌ طلَّة نديَةٌ وأَرضٌ مطلولة من الطَّلِّ. وطلَّت السماءُ: اشْتَدَّ     وقعُها. والمُطَلِّل: الضَّباب، ويقال للنَّدى الذي تخرجه عروق الشجر إِلى     غصونها طَلٌّ. وفي حديث أَشراط الساعة: ثم يُرْسِل الله مطراً كأَنه     الطَّلُّ؛ الطَّلُّ: الذي ينزل من السماء في الصَّحْو، والطَّلُّ أَيضاً:     أَضعف المطر. والطَّلُّ: قِلَّة لَبن الناقة، وقيل: هو اللبن قَلَّ أَو     كَثُر. والمطلول: اللَّبَن المَحْضُ فوقه رغْوة مصبوبٌ عليه ماءٌ فتَحْسبُه     طَيِّباً وهو لا خير فيه؛ قال الراعي:     وبحَسْب قَوْمِك، إِن شَتَوْا، مطلولةٌ،     شَرَع النَّهار، ومَذْقةٌ أَحياناً     وقيل: المَطْلولة هنا جِلدة موْدُونة بلبن مَحْضٍ يأْكلونها. وقالوا: ما     بها طَلٌّ ولا ناطِلٌ، فالطَّلُّ اللبن، والنَّاطِلُ الخمر. وما بها     طَلٌّ أَي طِرْقٌ. ويقال: ما بالناقة طَلٌّ أَي ما بها لبن. والطُّلَّى:     الشَّرْبة من الماء. والطَّلُّ: هَدْرُ الدَّم وقيل: هو أَن لا يُثْأَر به     أَو تُقْبَل ديَتُه، وقد ظلَّ الدمُ نفسُه طلاًّ وطَلَلْتُه أَنا؛ قال     أَبو حيَّة النُّميري:     ولكنْ، وبَيْتِ اللهِ، ما طلَّ مُسْلِماً     كغُرِّ الثَّنايا واضحاتِ المَلاغِم     وقد طُلَّ طَلاًّ وطُلولاً، فهو مطلولٌ وطَليلٌ، وأُطِلَّ وأَطَلَّه     اللهُ. الجوهري: طَلَّه اللهُ وأَطَلَّه أَي أَهدره. أَبو زيد: طُلَّ دَمُه،     فهو مطلولٌ؛ قال الشاعر:     دِماؤُهُم ليس لها طالِبٌ،     مطلولةٌ مثل دَمِ العُذْرَه     أَبو زيد: طُلَّ دَمُه وأَطَلَّه اللهُ، ولا يقال طَلَّ دَمُه، بالفتح،     وأَبو عبيدة والكسائي يقولانه. ويقال: أُطِلَّ دَمُه؛ أَبو عبيدة: فيه     ثلاث لغات: طَلَّ دَمُه وطُلَّ دَمُه وأُطِلَّ دَمُه. والطُّلاَّءُ:     الدَّمُ المطلول؛ قال الفارسي: همزته منقلبة عن ياء مُبْدَلةٍ من لام وهو عنده     من مُحَوّل التضعيف، كما قالوا لا أَمْلاه يريدون لا أَمَلُّه. وفي     الحديث: أَن رجلاً عَضَّ يَدَ رجل فانتزع يَدَه من فيه فسَقَطَتْ ثَناياه     فطَلَّها رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَي أَهْدَرَها وأَبطلها؛ قال ابن     الأَثير: هكذا يروى طَلَّها، بالفتح، وإِنما يقال طُلَّ دَمُه وأُطِلَّ     وأَطَلَّه اللهُ، وأَجاز الأَوَّلَ الكسائي؛ قال: ومنه الحديث مَنْ لا     أَكَل ولا شَربَ ولا اسْتَهَلَّ ومثل ذلك يُطَلُّ. وطَلَّه حقَّه يَطُلُّه:     نقَصَه إِيَّاه وأَبْطَله. خالد بن جَنْبة: طَلَّ بنو فلان فلاناً حقَّه     يَطْلُّونه إِذا منعوه إِياه وحبسوه منه، وقال غيره: طَلَّه أَي مَطَله؛     ومنه حديث يحيى بن يَعْمَر لزوج المرأَة التي حاكَمَتْه إِليه طالبةً     مَهْرَها: أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضَهَلُها؛ تَطُلُّها أَي تَمْطُلها،     طَلَّ فلان غَرِيمَه يَطُلُّه إِذا مَطَله، وقيل يَطُلُّها يَسْعَى في بطلان     حقِّها كأَنه من الدَّم المَطلول. ورَجُلٌ طَلٌّ: كبير السِّنِّ؛ عن     كراع.والطَّلَّةُ: الخَمْر اللَّذيذة. وخَمْرةٌ طَلَّة أَي لَذيذةٌ؛ قال     حُمَيْد بن ثَوْر:     أَظَلُّ كأَنِّي شارِبٌ لِمُدامةٍ،     لها في عِظامِ الشَّارِبِينَ دَبيبُ     رَكُودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَها     بها، من عَقاراءِ الكُرُومِ، زَبِيبُ     أَراد من كُرُومِ العَقاراء فَقَلب. ورائحةٌ طَلَّة: لذيذة؛ أَنشد ثعلب:     تَجِيءُ بِرَيّا من عُثَيْلَة طَلَّةٍ،     يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ     وأَنشد أَبو حنيفة:     بِرِيحِ خُزامَى طَلَّةٍ من ثيابها،     ومن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْك ثاقِب     وحديثٌ طَلٌّ أَي حَسَنٌ. الفراء: الطُّلَّة الشَّرْبة من اللَّبَن،     والطَّلَّة النَّعْمة، والطَّلَّة الخمْرة السَّلِسة، والطِّلَّة الحُصْر.     قال يعقوب، وحكي عن أَبي عمرو: ما بالناقة طُلٌّ، بالضم، أَي بها لَبَنٌ.     وطَلَّةُ الرجُل: امرأَتُه، وكذلك حَنَّتُه؛ قال عمرو بن حَسَّان:     أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ     تأَوَّهُ طَلَّتي، ما إِنْ تَنامُ؟     والنَّابُ: الشَّارِف من النُّوق، وإِسافٌ: اسم رَجُل؛ وأَنشد ابن بري     لشاعر:     وإِنِّي لَمُحْتاجٌ إِلى مَوْتِ طَلَّتي،     ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ باقٍ مُعَمَّرُ     وقول أَبي صَخْر الهُذَلي:     كمور السُّقَى في حائِرٍ غَدِقِ الثَّرَى،     عِذاب اللَّمَى بحنين طَلَّ المَناسِب     (* قوله «كمور السقى» كذا ضبط في الأصل ولم ينقط فيه لفظ بحنين).     قال السُّكَّري: معناه أَحْسَن المَناسِب؛ قال أَبو الحسن: وهو يعود     إِلى معنى اللَّذَّة؛ وكذلك قول أَبي صخر أَيضاً:     قَطَعْت بهنَّ العَيشَ والدَّهْرَ كُلَّه،     فَحَبِّرْ ولو طَلَّتْ إِليك المَناسِبُ     أَي حَسُنَتْ وأَعْجَبَتْ.     والطَّلل: ما شَخَص من آثار الديار، والرَّسْمُ ما كان لاصِقاً بالأرض،     وقيل: طَلَلُ كل شيء شَخْصُه، وجمع كل ذلك أَطْلالٌ وطُلول. والطَّلالةُ:     كالطَّلَل؛ التهذيب: وطَلَلُ الدار يقال إِنه موضع من صَحْنِها     يُهَيَّأُ لمجلس أَهلها، وطَلَلُ الدار كالدُّكَّانةِ يُجْلَس عليها؛ أَبو     الدُّقَيْش: كان يكون بفِناءِ كل بَيْتٍ دُكَّانٌ عليه المَشْرَبُ والمَأْكَلُ،     فذلك الطَّلَلُ. ويقال: حيَّا الله طُلَلَك وأَطْلالَك أَي ما شَخَصَ من     جَسدَك، وحيَّا اللهُ طَلَلك وطَلالَتك أَي شَخْصَك. ويقال: فرس حَسَنُ     الطَّلالة، وهو ما ارتفع من خَلْقه.     والإِطْلال: الإِشْرافُ على الشيء. ويقال: رأَيت نساءً يَتَطالَلْنَ من     السُّطُوح أَي يَتَشَوَّفْنَ. وتَطالَلْت: تَطاوَلْت فنَظَرْت. أَبو     العَمَيْثَل: تَطالَلْت للشيء وتَطاوَلْت بمعنى واحد، وتَطالَّ أَي مدّ     عُنُقَه ينظر إِلى الشيء يَبْعُد عنه؛ وقال طَهْمانُ بن عمرو:     كَفَى حَزَناً أَنِّي تَطالَلْتُ كَيْ أَرى     ذُرَى قُلَّتَيْ دَمْخٍ، فما تُرَيانِ     أَلا حَبَّذا، واللهِ، لو تَعْلَمانِه     ظِلالُكُما، يا أَيُّها العَلَمانِ     وماؤكُما العَذْب الذي لو شَرِبْتُه،     وبي نافِضُ الحُمَّى، إِذاً لشَفائي     أَبو عمرو: التَّطالُّ الاطِّلاع من فَوْق المكان أَو من السِّتْر.     وأَطَلَّ عليه أَي أَشْرَف؛ قال جرير:     أَنا البازِي المُطِلُّ على نُمَيْرٍ،     أُتِيحَ من السماء لها انْصبابا     وتقول: هذا أَمرٌ مُطِلٌّ أَي ليس بمُسْفِرٍ. وفي حديث صَفِيَّة بنت عبد     المُطَّلب: فأَطَلَّ علينا يهوديٌّ أَي أَشرف، قال وحقيقته: أَوْفَى     علينا بطَلَله أَي شخصه. وتَطاوَلَ على الشيء واسْتَطَلَّ: أَشْرَف؛ قال     ساعدة بن جُؤَيَّة:     ومنْه يَمانٍ مُسْتَطِلٌّ، وجالسٌ     لعَرْضِ السَّراة، مُكْفَهِرًّا صَبِيرُها     وطَلَلُ السفينة: جِلالُها، والجمع الأَطلال.     والطَّلِيلُ: الحَصير؛ المحكم: الطَّلِيل حَصيرٌ منسوجٌ من دَوْمٍ،     وقيل: هو الذي يُعْمَل من السَّعَف أَو من قُشور السَّعَف، وجمعه أَطِلَّةٌ     وطُلُلٌ. التهذيب: أَبو عمرو الطَّلِيلة البُورِياءُ، وقال الأَصمعي:     الباريُّ لا غير.     أَبو عمرو: الطِّلُّ الحيَّة؛ وقال ابن الأَعرابي: هو الطِّلُّ، بالفتح،     للحَيَّة.     ويقال أَطَلَّ فلان على فلان بالأَذى إِذا دام على إِيذائه؛ وقولهم:     ليست لفلان طَلالةٌ؛ قال ابن الأَعرابي: ليست له حالٌ حَسَنة وهيئة حسنة،     وهو من النبات المَطلولِ، وقال أَبو عمرو: ليست له طَلالة، قال: الطَّلالة     الفرح والسرور؛ وأَنشد:     فلمّا أَنْ وَبِهْتُ ولم أُصادِفْ     سِوى رَحْلي، بَقِيتُ بلا طَلاله     معناه بغير فرح ولا سُرور. وقال الأَصمعي: الطَّلالة الحُسْنُ والماء.     وخَطَبَ فلان خُطْبةً طَلِيلة أَي حسنة. وعلى مَنْطِقه طَلالةُ الحُسْن     أَي بَهْجتُه؛ وقال:     فقلتُ: أَلم تَعْلَمِي أَنَّه     جَمِيل الطَّلالة حُسَّانُها؟     وفي حديث أَبي بكر: أَنه كان يُصَلي على أَطلال السفينة؛ هي جمع طَلَلٍ     ويريد بها شراعها. وأَطلال: اسم ناقةٍ، وقيل: اسم فرَس يزْعم الناس أَنها     تكلمت لما هَرَبَت فارسُ يوم القادِسيَّة، وذلك أَن المسلمين تَبِعوهم     فانتهوا إِلى نَهَرٍ قد قُطِع جِسْرُه فقال فارسها: ثبِي أَطْلالُ فقالت:     وَثَبْتُ وسُورةِ البقَرة؛ وإِياها عنى الشَّمّاخ بقوله:     لقد غابَ عن خَيْلٍ، بمُوقانَ أُحْجِرَتْ،     بُكَيرُ بَني الشَّدَّاخِ فارِسُ أَطلال     وبُكَيرٌ: هو اسم فارسها. وذو طِلالٍ: اسم فرس؛ قال غُوَيَّة بن سُلْمى     بن رَبيعة، ومنهم من يقول عُوَيَّة بعين مهملة:     أَلا نادَتْ أُمامَةُ باحْتِمالِ     لتَحْزُنَني، فَلا بِكِ لا أُبالي     فَسِيري، ما بَدا لكِ، أَو أَقيمي،     فأَيًّا مَّا أَتَيْتِ، فعن يقال     وكيفَ تَروعُني امرأَةٌ بِبَيْنٍ،     حَياتيَ، بَعْدَ فارس ذي طِلال     قال ابن بري: ويقال هو موضع ببلاد بني مُرَّة، وقيل: هناك قبرُ المُرِّي     (* قوله «قبر المري» عبارة ياقوت: وفيه قبر تميم بن مر بن اد بن طابخة)     والأَشهر أَن ذا طِلال اسم فرس لبعض المقتولين من أَصحاب غُوَيَّة، أَلا     تراه يقول بعد هذا:     وبَعْدَ أَبي ربيعةَ عَبدِ عَمْرٍو     ومَسْعُودٍ، وبعدَ أَبي هِلالِ     والطُّلَطِلةُ والطُّلاطِلة، كلتاهما: الداهية، وقيل: الطُّلاطِلة     والطُّلاطِل داء يأْخُذ الحُمُر في أَصلابها فيَقْطَع ظُهورهَا. والطُّلاطِلةُ     والطُّلاطِل: الموت، وقيل: هو الداء العُضال. وقالوا: رماه الله     بالطُّلاطِلة والحُمَّى المماطِلة، وهو وَجَعٌ في الظَّهْر، وقيل: رماه الله     بالطُّلاطِلة، هو الداء العُضال الذي لا يُقدَر له على حيلة ولا دواء ولا     يَعرِف المُعالِج موضعه. وقال أَبو حاتم: الطُّلاطِلة الذِّبْحةُ التي     تُعْجِله؛ والحُمّى المماطِلة: الرِّبْعُ تماطِل صاحبَها أَي تُطاوِله؛ قال:     والطُّلاطِلة سُقوط اللَّهاة حتى لا يُسِيغ طعاماً ولا شراباً، وزاد ابن     بري في ذلك قال: رماه اللهُ بالطُّلاطِلة والحُمّى المماطلة، فإِنه     إِسْبٌ من الرجال، والإِسْبُ اللئيم. والطُّلاطِلة: لحمة في الحَلْق؛ قال     الأَصمعي: الطُّلاطِلة هي اللَّحْمة السائلة على طَرَف المُسْترَط. ويقال:     وَقعَتْ طُلاطِلتُه يعني لهَاتَه إِذا سقَطتْ. والطُّلْطُل: المرض     الدائم.وذو طَلالٍ: ماءٌ قريب من الرَّبَذة، وقيل: هو واد بالشَّرَبَّة     لغَطَفان؛ قال عُرْوة بن الوَرْد:     وأَيَّ الناس آمَنُ بَعْدَ بَلْجٍ،     وقُرَّة صاحِبَيَّ بذي طَلال؟
مقاييس اللغة:
(طل) الطاء واللام يدل على أصولٍ ثلاثة: أحدها غضاضة الشَّيء وغضارَته، والآخَر الإشراف، والثالث: إِبطال الشَّيء.
فالأول الطّلّ: وهو أضعف المطر، إِنّما سمِّي به لأنَّه يحسِّن الأرض. ولذلك تسَمّى امرأة الرَّجل طَلّته.
قال بعضهم: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها غضّةٌ في عينه [كأنّها] طَلّ. ومن الباب في معنى القلَّة، وهو محمولٌ على الطّلّ، قولهُم: ما بالنّاقة طُلّ، أي ما بها لبن، يراد ولا قليلٌ منه. وضُمَّت الطاء فرقاً بينه وبين المطر.
والباب الآخر: الطّلَل، وهو ما شَخَص من آثار الديار. يقال لِشَخْصِ الرَّجل طَلَلُهُ. ومن ذلك أَطَلَّ على الشَّيء، إذا أَشْرَفَ. وطَلَل السَّفِينة: جِلالها، والجمع أطلال. ويقال: تَطَالَلْت، إِذا مددتَ عنقَكَ تنظُرُ إلى الشيءِ يبعُد عنك. قال:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])
وأمّا إبطال الشيء فهو إطلال الدِّماء، وهو إبطالها، وذلك إِذا لم يطلب لها. يقال طُلَّ دمه فهو مطلول، وأُطِلّ فهو مُطَلّ، إِذا أُهْدِر.
ومما شذَّ عن هذه الأصول، وما أدري كيف صحّته قولهم: إنَّ الطِّلَّ([5]): الحيَّة. والطَّلاَطِلَة: داءٌ يأخذ في الصُّلْب.
القاموس المحيط:
الطَّلُّ المَطَرَ الضعيفُ، أو أخَفُّ المَطَرِ وأضْعفه، أو النَّدَى، أو فَوْقَه ودونَ المَطَرِ ج طِلالٌ وطِلَلٌ، كعِنَبٍ، والحَسَنُ، والمُعْجِبُ من لَيْلٍ وشَعَرٍ وماءٍ وغيرِ ذلك، واللَّبَنُ، والرجُلُ الكبيرُ سنًّا، والحَيَّةُ، ويكسرُ، والمَطْلُ، وقِلَّةُ لَبَنِ الناقةِ، ويضمُّ، وسَوْقُ الإِبِلِ عَنيفاً، وهَدَرُ الدَّمِ، أو أن لا يُثْأرَ به، وقد طَلَّ هو، وبالضم أكثَرُ، وطَلَلْتُهُ أنا طَلاًّ وطُلولاً، فهو مَطْلولٌ وطَليلٌ، وأُطِلَّ، بالضم، وأطَلَّهُ الله تعالى، وطَلَّ دَمُهُ يَِطَلُّ، كَيَزِلُّ ويَمَلُّ، وأُطِلَّ، بالضم، فهو مُطَلُّ. وطَلَّهُ حَقَّهُ، كَمَدَّه نَقَصَهُ إياهُ وأبْطَلَهُ، و غَريمَهُ مَطَلَهُ. وما بالناقةِ طَلٌّ، أي طِرْقٌ. وطَلَّ طَلالَةً، كَمَلَّ أعْجَبَ.
وطُلَّتِ الأرضُ: نَزَلَ عليها الطَّلُّ. والطُّلاَّءُ كسُلاَّءٍ: الدَّمُ المَطْلولُ، هَمْزَتُهُ مُنْقَلبَة عن ياءٍ مُبْدَلَةٍ من لامٍ. والطَّلَّةُ: الخَمْرُ اللذيذَةُ، والزَّوْجَةُ، واللذيذَةُ من الروائِحِ، والرَّوْضةُ بَلَّها الطَّلُّ، والعَجوزُ، والبَذِيَّةُ، والنَّعْمَةُ في المَطْعَمِ والمَلْبَسِ، وبالكسر: جمعُ طَليلٍ، للحَصير، وبالضم: العُنُقُ، والشَّرْبَةُ من اللَّبَنِ ج: كصُرَدٍ. والطَّلَلُ، محرَّكةً: الشاخِصُ من آثارِ الدارِ، وشَخْصُ كلِّ شيءٍ، كالطَّلالَةِ، كسحابةٍ فيهما ج: أطْلالٌ وطُلولٌ، و من الدار: كالدُّكَّانةِ يُجْلَسُ عليها، و من السفينةِ: جِلالُها، والطريءُ من كلِّ شيءٍ. ومَشَى على طَلَلِ الماءِ: على ظَهْرِه.
والطُّلُّ، بالضم: اللَّبَنُ، أو الدَّمُ. وقولهُ:
لَبَّدَهُ ضَرْبُ الطَّلَلْ.
أراد ضَرْبَ الطَّلِّ، فَفَكَّ المُدْغَمَ، ثم حَرَّكَهُ. ورُوِيَ بكسر الطاءِ، مَقْصوراً من الطِّلالِ، التي هي جمعُ الطَّلِّ. وتَطالَلْتُ: تَطَاوَلْتُ فَنَظَرْتُ. وأطَلَّ عليه: أشْرَفَ، كاسْتَطَلَّ. والطَّليل، كأَميرٍ: الخَلَق، والحَصيرُ، أو المَنْسوجُ من دَوْمٍ، أو من سَعَفٍ، أو من قُشورِهِ ج: أطِلَّةٌ وطِلَّةٌ وطُلُلٌ، ككُتُبٍ.
وأطْلالُ: ناقةٌ، أو فرسٌ لبُكَيْرٍ الشَّدَّاخِيِّ، زَعَموا أنها تَكَلَّمَتْ، لَمَّا قال لها فارِسُها يومَ القادِسِيَّةِ وقد انْتَهَى إلى نَهْرٍ : ثِبِي أطْلالُ؛ فقالتِ الفَرَسُ: وثْبٌ وسُورةِ البَقَرَةِ. والطُّلاطِلَةُ، كعُلابِطَةٍ: الدَّاهيةُ، كالطُّلَطِلَة، والطُّلَطِلِ، ولَحْمَةٌ في الحَلْقِ، أو على طَرَفِ المُسْتَرَطِ، أَو هي سُقوطُ اللَّهاةِ حتى لا يَسوغَ له طعامٌ ولا شرابٌ، ووالِدُ مالِكٍ أَحَدُ المُسْتَهْزِئِينَ بالنبيِّ، صلى الله عليه وسلم، وداءٌ في أَصْلابِ الحُمُر يَقْطَعُها، كالطُّلاطِلِ، بالضم والفتح، والمَوْتُ، كالطُّلاطِلِ.
وذو طِلالٍ، ككِتابٍ: ماءٌ، أو ع ببلادِ بني مُرَّةَ، وفرسُ أبي سَلْمَى بنِ ربيعةَ. والطُّلاطِلُ، كعُلابِطٍ: الموت، والداءُ العُضالُ. وكسحابةٍ: الفَرحُ والبَهْجَةُ، والحَالَةُ الحَسَنَةُ، والهيئةُ الجميلَةُ. وكهُدْهُدٍ: المَرَضُ الدائمُ. وطُلَيْطُلَةُ، بضم الطاءَين: د بالمَغْربِ. وطَلَّهُ: طلاهُ وفلاناً حَقَّهُ مَنَعَهُ.
وطَلْطَلَهُ: حَرَّكَهُ. وأمرٌ مُطِلٌّ: ليس بمُسْفِرٍ.
تاج العروس:
ط ل ل
الطَّلُّ : الْمَطَرُ الضَّعِيفُ أو أَخَفُّ الْمَطَرِ كَما في المُحْكَمِ أو أَضْعَفُهُ كما في الصَّحاحِ قال الرَّاغِبُ : وهو مالَهُ أَثَرٌ قَليلٌ ومنهُ قولُهُ تَعالى : " فإنْ لَمْ يُصِبْهَا وابِلٌ فَطَلٌّ " أو هو النَّدَى الذي يَنْزِلُ من السَّماءِ في الصَّحْوِ أو هو فَوْقَهُ ودُونَ الْمَطَرِ ج : طِلاَلٌ بالكسرِ أَنْشَدَ ابنُ جِنِّيٍّ في المُحْتَسَبِ للقُحَيْفِ العُقَيْلِيِّ :
دِيارُ الحَيِّ يَضْرِبُها الطِّلالُ ... بِها أَهْلٌ مِنَ الخافِي ومالُ وطِللٌ كَعِنَبٍ هذه عن الفَرَّاءِ ومثلُهُ حَرْفُ الجَبَلِ وحِرَفٌ قالَ : ولم يُسْمَعُ غَيْرُهما . والطَّلُّ : الحَسَنُ الْمُعْجِبُ مِن لَيْلٍ وشَعَرٍ وماءٍ وغَيْرِ ذلكَ وف نُسْخَةٍ بِزَيادَةِ الواوِ بينَ الحَسَنِ والمعْجَبِ يُقالُ : لَيْلٌ طَلٌّ وماءٌ طَلٌّ وشَعَرٌ طَلٌّ أي حَسَنٌ وكذلكَ : حَدِيثٌ طَلٌّ أي حَسَنٌ
والطَّلُّ : اللَّبَنُ يُقالُ : ما بِالنَّاقَةِ طَلٌّ أي ما بِها لَبَنٌ وقالُوا أيضاً : ما بها طَلٌّ ولا نَاطِلٌ والنَّاطِلُ : الخَمْرُ . والطَّلُّ : الرّجُلُ الْكَبِيرُ سِنّاً عن كُرَاعٍ . والطَّلُّ : الحَيَّةُ عن أبن الأعْرابِيِّ ويُكْسَرُ عن أبي عَمْرٍو . والطَّلُّ : الْمَطْلُ ومنهُ قَوْلُ يحيى بنِ يَعْمَرَ : أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها أي تَمْطُلُها وقد ذُكِرَ ف ض ه ل . والطَّلُّ : قِلَّةُ لَبَنِ النَّاقَةِ وقيلَ : هو اللَّبَنُ قَلَّ أو كَثُرَ ويُضَمُّ وبه ضَبَطَ الجَوْهَرِيُّ قَوْلَهم : ما بالنَّاقَةِ طَلٌّ . أي ما بِها لَبَنٌ قالَ يَعْقُوبُ : حَكِيَ ذلكَ عن أبي عَمْرٍو . والطَّلُّ : سَوْقُ الإِبِلِ سَوْقاً عَنِيفاً . والطَّلُّ : هَدَرُ الدَّمِ أو أنْ لا يُثْأَرَ بِهِ ونَصُّ المُحْكَمِ وقيلَ هو أَنْ لا يُثْأَرُ به أو تُقْبَلَ دِيَتُه قالَ الرَّاغِبُ : وذلكَ إذا قَلَّ الاعْتِدادُ بِهِ ويَصِيرُ أَثَرُهُ كَأَنَّهُ طَلٌّ . وقَدْ طَلَّ هُوَ أي الدَّمُ نَفْسُه نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه وبالضَّمِّ أَكْثَرُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن أبي زَيْدٍ ومنهُ الحديثُ : ومِثْلُ ذلكَ يُطَلُّ أي يُهْدَرُ قالَ أبو زَيْدٍ : وطَلَلْتُهُ أَنَا طَلاًّ وطُلُولاً : مُهْدَرٌ قالَ :
دِماؤُهم ليسَ لها طَالِبٌ ... مَطْلُولَةٌ مِثْلُ دَمِ العُذْرَهْ وأُطِلَّ دَمُهُ بِالضَّمِّ : أهْدِرَ وأَطَلَّهُ اللهُ تَعالى وطَلًّهُ : أي أَهْدَرَهُ قالَ الجَوْهَرِيُّ : قالَ أبو زَيْدٍ : ولا يُقالُ : طَلَّ دَمُهُ بالفتحِ وأبو عُبَيْدَةَ والكِسَائِيُّ يَقُولاَنِهِ وقالَ أبو عُبَيْدَةَ : فيه ثَلاثُ لُغَاتٍ : طَلَّ دَمُهُ يَطِلُّ كَيَزِلُّ ويَمَلُّ أي من حَدِّ ضَرَبَ وعَلِمَ وأُطِلَّ دَمُهُ وطُلَّ بِالضَّمِّ فيهما فهو مُطَلٌّ ومَطْلُولٌ ولا يَخْفَى ما في سِياقِ المُصَنِّفِ مِنْ مُخَالَفَةٍ وتَكْرَارٍ يَظْهَرُ عندَ التَّأَمُّلِ . وطَلَّهُ حَقَّهُ كَمَدَّهُ : نَقَصَهُ إياهُ وقالَ خالدُ بنُ جَنْبَةَ : مَنَعَهُ إياهُ وحَبَسَهُ وقيلَ : أَبْطَلَهُ . وطَلَّ غَرِيمَهُ طَلاًّ : مَطَلَهُ وبهِ فَسِّرَ قَوْلُ يَحْيَى بنِ يَعْمَرُ السابِقُ وقيلَ : سَعَى في بَطْلاَنِ حَقِّهِ كَأَنَّهُ مِنَ الدَّمِ المَطْلُولِ . وما بالنَّاقَةِ طَلٌّ : أي طِرْقٌ كَما في المُحْكَمِ . وطَلَّ طَلاَلَةً كَمَلَّ مَلاَلَةً : أي أَعْجَبَ وحَسُنَ . وطُلَّتِ الأَرْضُ بالضَّمِّ طَلاًّ : نَزَلَ عَلَيْها الطَّلُّ وفي نُسْخَةٍ : أصابَها الطَّلُّ وطَلَّتْ بالفتحِ فهي مَطْلُولَةٌ وقالوا في الدُّعاءِ : طُلَّتْ بِلادُكَ وطَلَّتْ . فطُلَّت : أُمْطِرَتْ وطَلَّتْ : نَدِيَتْ . وقال أبو إسحاقَ : طَلَّتْ بالضَّمِّ لا غيرُ يُقالُ : رَحُبَت بِلادُكَ وطُلَّتْ بالضَّمِّ ولا يُقالُ : طَلَّتْ لأنَّ الطَّلَّ لا يَكُونُ منها إنَّما هي مَفْعُولَةٌ وكُلُّ نَدٍ طَلٌّ . والطُّلاَءُ كَسُلاَّءٍ أي بِضَمِّ فَتَشْدِيدٍ وفي بعضِ النُّسَخِ : بِكَسْرٍ فَفَتْحٍ وهو غَلَطٌ : الدَّمُ الْمَطْلُولُ نَفْسُه وقالَ ابنُ عَبَّادٍ : هو شِبْهُ جُلَيْدَةٍ عَلى وَجْهِ الدَّم قالَ أبو عَليٍّ الفارِسِيُّ : هَمْزَتُهُ مَنْقَلِبَةٌ عَنْ يَاءٍ مُبْدَلَةٌ مِنْ لاَمِ وهو عْنِدَهُ من مُحَوَّل التَّضْعِيفِ كَما قَالُوا : لا أَمْلاَهُ يُرِيدُونَ : لا أَمَلُّهُ . والطَّلَّةُ : الْخَمْرُ اللَّذِيذَةُ وقيلَ : السَّلِسَةُ قالَ حُمَيْدُ بنُ ثَوْرٍ رضيَ اللهُ تَعالَى عنه :
أَظَلُّ كَأَنِّي شَارِبٌ لِمُدَامَةٍ ... لها في عِظَامِ الشَّارِبينَ دَبِيبُ
رَكُودِ الْحُمَيَّا طَلَّةٍ شَابَ مَاءَها ... بها مِنْ عَقَارَاءِ الكُرُومِ رَبِيبُ أرادَ : مِنْ كُرُومِ الْعَقارَاءِ فقلبَ . ومِنَ المَجازِ : الطَّلَّةُ : الزَّوْجَةُ وأنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لعَمْرِو بنِ حَسَّانَ بنِ هَانِئِ بنِ مَسْعُودٍ بنِ قَيْسِ بنِ خالِدٍ :
أفِي نَابَيْنِ نَالَهُما إِسْفافٌ ... تَأَوَّهُ طَلَّتِي ما إِنْ تَنَامُ وإِسَافٌ : رَجُلٍ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ لشاعرٍ :
وإني لَمُحْتاجٌ إلى مَوْتِ طَلَّتِي ... ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ بَاقٍ مُعَمَّرُ والطَّلَّةُ : اللَّذِيذَةُ مِنَ الرَّوائِحِ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
تَجِيءُ بِرَيَّا مِنْ عُثَيْمَةَ طَلَّةٍ ... يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ وأَنْشَدَ أبو حَنِيفَةَ :
برِيحِ خَزامَى طَلَّةٍ مِنْ ثِيابِها ... ومِن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْكِ ثَاقِبِ والطَّلَّةُ : الرَّوْضَةُ بَلَّهَا الطَّلُّ أي النَّدَى وقد طَلَّتْ هي . والطَّلَّةُ : الرَّوْضَةُ بَلَّهَا الطَّلُّ أي النَّدَى وقد طَلَّتْ هي . والطَّلَّةُ : الْعَجُوزُ . وأيضاً المَرْأَةُ الْبَذِيَّةُ اللِّسانِ الْمُؤْذِيَةُ . والطَّلَّةُ : النَّعْمَةُ في الْمَطْعَمِ والْمَلْبَسِ . والطِّلَّةُ : بِالْكَسْرِ : جَمْعُ طَلِيلٍ كَأَمِيرٍ لِلْحَصِيرِ المَنْسُوجِ من دَوْمٍ الآتِي ذِكْرُه . والطُّلَّةُ : بالضَّم : العُنُقُ . وأيضاً : الشَّرْبَةُ مِنَ الَّلبَنِ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ . ج : طُلَلٌ كَصُرَدٍ وهو قَوْلُ الفَرَّاءِ . والطَّلَلُ مُحَرَّكَةً : الشَّاخِصُ مِنْ آثارِ الدَّارِ والرَّسْمِ ما كانَ لاصِقاً بالأَرْضِ وقيلَ : الطَّلَلُ شَخْصُ كُلِّ شَيْءٍ كالطَّلاَلَةِ كسَحَابَةٍ فيهما يُقالُ : حَيَّا اللهُ طَلَلَكَ وطَلاَلَتَكَ أي شَخْصَكَ ج : أَطْلاَلٌ وطُلُولٌ ويُقالُ : حَيَّا اللهُ طَلَلَكَ وأَطْلاَلَكَ أي ما شَخَصَ مِنْ جَسَدِكَ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : الطَّلَلُ مِنَ الدَّارِ مَوْضِعٌ مِنْ صَحْنِها يُهَيَّأُ لِمَجْلِسِ أَهْلِهَا وقالَ ابنُ سِيدَه : كالدُّكَّانَةِ يَجْلَسُ عَلَيْها ونَقَلَ الأَزْهَرِيُّ عن أبي الدُّقَيْشِ قالَ : كأَنْ يكونُ بِفَنَاءِ كُلِّ بَيْتٍ دُكَّانٌ عليهِ المَأْكَلُ والمَشْرَبُ فذلكَ الطَّلَلُ . والطَّلَلُ مِنَ السَّفِينَةِ : جِلالُها عن ابنِ سِيدَه والجَمْعُ أَطْلاَلٌ وهي شِرَاعُها ومنهُ حَديثُ أبي بَكْرٍ : أَنَّهُ كانَ يُصَلِّي عَلى أَطْلاَلِ السَّفِينَةِ . والطَّلَلُ : الطَّرِيءُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ . ويُقالُ : مَشَى عَلى طَلَلِ الْمَاءِ : أي عَلى ظَهْرِهِ نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ وقالَ الزَّمَخْشَرَيُّ : أي على وَجْهِهِ وهو مَجازٌ . والطَّلُّ بِالضَّمِّ : اللَّبَنُ وهذا قد سبقَ عن الجَوْهَرِيِّ في مَعْنَى قَوْلِهم : ما بالنَّاقَةِ مِنْ طُلٍّ أو الدَّمُ عن ابنِ عَبَّادٍ . وقولُه أَنشْدَهُ ابنُ الأَعْرابِيِّ :
" مِثْلُ النَّقَا لَبَّدَهُ ضَرْبُ الطَّلَلْ قالَ ابنُ سِيدَه : أَرادَ : ضَرْبَ الطَّلِّ فَفَكَّ الْمُدْغَمَ ثُمَّ حَرَّكَهُ . ورُوِيَ : ضَرْبُ الطِّلَلْ بِكَسْرِ الطَّاءِ مَقْصُوراً مِنِ الطِّلاَلِ الَّتِي هيَ جَمْعُ الطَّلِّ فحذَف ألف الجَمْعِ . قلتُ : وعلى هذا الوَجْهِ اقْتَصَرَ ابنُ جَنِّيٍّ في المُحْتَسَبِ . وتَطَالَلْتُ : تَطَاوَلْتُ : فَنَظَرْتُ قالَ أبو العُمَيْثَلِ : هما بِمَعْنىً واحِدٍ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : تَطَالَّ : مَدَّ عُنُقَهُ يَنْظُرُ إلى الشَّيْءِ يَبْعُدُ عنه قالَ طَهْمانُ بنُ عَمْرٍو
كَفَى حَزَناً أَنِّي تَطالَلْتُ كي أَرَى ... ذُرَى قَلَّتَيْ دَمْخٍ فما تُرَيَانِ
ألاَ حَبَّذا واللهِ لو تَعْلَمانِهِ ... ظِلالُكُما يا أيها العَلَمانِ
ومَاؤُكما العَذْبُ الذي لو شَرِبْتُهُ ... وبِي نَافِضُ الحُمَّى إِذاً لَشَفَانِي وقال أبو عَمْرٍو : التَّطَالُّ : الاِطِّلاَعُ مِنْ فَوْقِ المَكانِ أو مِنَ السِّتْرِ . وأَطَلَّ عَلَيْهِ أي أَشْرَفَ ومنهُ حديثُ صَفِيَّةَ بنِتِ عبدِ المُطَّلِبِ رَضِيَ اللهُ تعالَى عنها : فَأَطَلَّ عليْنا يَهُودِيٌّ فقُمْتُ فَضَرَبْتُ رَأْسَهُ بالصَّيْفِ . وقالَ جَرِيرٌ :
أنا البَازِي المُطِلُّ عَلى نُمَيْرٍ ... أُتِحْتُ مِنَ السَّماءِ لها انْصِبابَا قال الرَّاغِبُ : وحَقِيقَةُ أَطَلَّ عليه : أَوْفَى عليهِ بَطَلَلَهِ أي بَشَخْصِهِ كاسْتَطَلَّ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لِساعِدَةَ ابنِ جُؤْيَّةَ
ومنهُ يَمانٍ مُسْتَطِلٌّ وجَالِسٌ ... لِعَرْضِ السَّراةِ مُكْفَهِرّاً صَبِيرُها
والطَّلِيلُ كأَمِيرٍ : الْخَلْقُ في لُغَةِ هُذَيْلٍ عن ابنِ عَبَّادٍ وأيضا : الْحَصِيرُ عن ابن الأَعْرابِيِّ أو الْمَنْسُوخِ مِنْ دَوْمٍ أو مِنْ سَعَفٍ أو مِنْ قُشُورِهِ كُلُّ ذلكَ في المُحْكَمِ وفي التَّهْذِيبِ : قالَ أبو عَمْرٍو : الطَّلِيلَةُ البُورِيَاءُ وقالَ الأَصْمَعِيُّ : البَارِيُّ لا غيرُ ج : أطِلَّةٌ وطِلَّةٌ بالكسرِ وهذهِ قد ذَكَرَها المُصنِّفُ قريباً وطُلُلٌ ككُتُبٍ كَما يُقالُ : جَلِيلٌ وأَجِلَّةٌ وَجِلَةٌ وكَثِيبٌ وكُثُبٌ . وأَطْلاَلُ : نَاقَةٌ أو فَرَسٌ لِبُكَيْرِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ الشَّدَّاخِ الشَّدَّاخِيِّ اللَّيْثِيِّ زَعَمُوا أَنَّها تَكَلَّمَتْ لَمَّأ قالَ لهَا فَارِسُها يَوْمَ القادِسِيَّةِ وقد انْتَهَى إلى نَهْرٍ : ثِبِى أَطْلاَل فقالَتِ الْفَرَسُ وَثْبَ هكذا في النَّسَخِ والصَّوابُ : وَثَبْتُ وسُورَةِ الْبَقَرَةِ وفي كِتابِ الخَيْلِ لابنِ الكَلْبِيِّ كانَ بُكَيْرٌ قد وَجِّهَ مع سَعدِ بنِ أبي وَقَّاصٍ وشَهِدَ يَوْمَ الْقادِسِيِّةِ فذُكِرَ لَنا - واللهُ أَعْلمُ - أَنَّ الأَعاجِمَ لَمَّا قَطَعُوا الجِسْرَ الذي على نَهْرِ القادِسِيَّةِ صاحَ بُكَيْرٌ لِفَرَسِهِ : ثِبِي أَطْلاَلُ فاجْتَمَعَتْ ثُمَّ وَثَبُتْ فَإذَا هي مِنْ وَراءِ النَّهْرِ وكانَ - فيما يُقال - عَرْضُ نَهْرِ القادِسِيَّةِ يَوْمَئِذٍ أربعينَ ذِرَاعاً فقالَ الأَعاجِمُ : هذا أَمْرٌ مِنَ السَّماءِ لا طَاقَةَ لَكُمْ به فانْهَزَمُوا وأَنْشَدَ لِبَعْضِ الشُّعَراءِ :
لقَد غابَ عن خَيْلٍ بِمَوقانَ أَحْجَمَتْ ... بُكَيْرُ بَنِي الشَّدَّاخِ فارِسُ أَطْلاَلِ والطُّلاطِلَةُ كعُلاَبِطَةٍ الدَّاهِيَةُ العَقْماءُ كَما في التَّهْذِيبِ والصِّحاحِ كالطُّلَطِلَةِ هو مَقْصُورٌ عنه والطُّلَطِلِ مَقْصُورٌ عن الطُّلاَطِلِ والطُّلاطِلَةُ لَحْمَةٌ في الحَلْقِ عن ابنِ سِيدَه أو لَحْمَةٌ سائِلَةٌ على طَرَفِ الْمُسْتَرَطِ عن الأَصْمَعِيِّ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ أو هِيَ سُقوطُ اللَّهَاةِ حَتَّى لا يَسُوغَ لَهُ طَعَامٌ ولا شَرابٌ عن أبي الهَيْثَمِ يُقالُ : وَقَعَتْ طُلاَطِلَتُهُ يَعْنِي لَهَاتَهُ إِذا سَقَطَتْ . والطُّلاَطِلَةُ : والِدُ مَالِكٍ : أحَدُ الْمُسْتَهْزِئِينَ بالنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيه وسَلَّم هكذا وَقَعَ في السِّيرَةِ الشَّامِيَّةِ وفي أَنْسَابِ أبي عُبَيْدٍ في نَسَبِ أسْلَمَ مِنْ خُزاعَةَ في بَني بُوَيِّ بنِ مِلْكَانَ بنِ أفْصَى والذي في الرَّوْضِ للسُّهَيْلِيِ : هو الحارثُ بنُ الطُّلاَطِلَةُ قالَهُ أبو الوليدِ الوَقَّشِيُّ وقَرأتُ في أَنْسابِ ابنِ الكَلْبِيِّ : هوَ الحَارِثُ بنُ قَيْسِ بنِ عَدِيِّ ابنِ سَعِدِ بنِ سَهْمٍ كانَ من المُسْتَهْزِئِينَ بِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيه وسَلَّم فانْظُرْ ذلكَ
وأيضا : دَاءٌ يَأْخُذُ في أصْلاَبِ الحُمُرِ يَقْطَعُهَا أي يَقْطَعُ ظُهورَها كَما في المُحْكَمِ كالطُّلاَطِلِ بِالضَّمِّ والْفَتْحِ . والطُّلاَطِلَةُ : الْمَوْتُ كالطُّلاَطِلِ بالفتحِ والضَّمِّ كَما في المَحْكَمِ . وذُو طِلاَلٍ كَكِتَابٍ مَاءٌ قَرِيبٌ مِنَ الرَبَذَةِ أو ع بِبِلادِ بَنِي مُرَّةَ قال أبو صَخْرٍ الهُذَلِيُّ :
يُفِيدُونَ الْقِيانَ مُقَيَّناتٍ ... كَأَطْلاءِ النِّعاجِ بِذِي طِلالِ وذو طِلاَلٍ : فَرَسُ أبي سَلْمَى بْنِ رَبِيعَةَ المُزَنِيِّ والدِ زُهَيْرٍ الشَّاعِرِ . والطُّلاَطِلُ كعُلاَبِطٍ : المَوْتُ وهذا قد تقدَّمَ قريباً فهو تَكْرَارٌ ويُرْوَى فيهِ الفَتْحُ أيضاً و أيضاً : الدَّاءُ العُضَالُ كَما في المُحْكَمِ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : رَماهُ اللهُ بالطُّلاَلَةِ وحُمَّى مُمَاطِلَةٍ وهوَ الدَّاءُ العُضالُ الذي لا دَواءَ لهَ وفي المُحْكَمِ : هو وَجَعٌ في الظَّهْرِ وزادَ الأَزْهَرِيُّ بعدَ العُضالِ : الذي لا يُقْدَرُ لهُ على حيلَةٍ ولا يَعْرِفُ المُعالِجُ مَوْضِعَهُ وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ : هي الذَّبْحَةُ التي تُعْجِلُهُ . والطَّلاَلَةُ : كَسَحَابَةٍ : الْفَرَحُ والسُّرُورُ عن أبي عَمْرٍو وأَنْشَدَ :
فَلمَّا أَنْ وَبِهْتُ ولم أُصادِفُ ... سِوَى رَحْلِي بَقِيتُ يِلا طَلاَلَهْ مَعْناهُ : بغيرِ فَرَحٍ ولا سُرُورٍ . وأيضا : الْبَهْجَةُ يُقالُ : على مَنْطِقِهِ طَلاَلَةُ الحُسْنِ أي بَهْجَتُهُ و قالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : الطَّلاَلَةُ : الحَالَةُ الْحَسَنُ والْهَيْئَةُ الْجَمِيلَةُ وبهِ فُسِّرَ قَوْلُهُم : ليستْ لِفُلانٍ طَلالَةُ وقال :
فقُلْتُ أَلَمْ تَعْلَمِي أَنَّهُ ... جَمِيلُ الطَّلالَةِ حَسَّانُها والطُّلْطُلُ كَهُدْهُدٍ : الْمَرَضُ الدَّائِمُ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ . وطُلَيْطُلَهُ بِضَمِّ الطَّاءَيْنِ وهكذا ضَبَطَهُ الصَّاغَانِيُّ أيضا والصَّوابُ بِكَسْرِ الطَّاءِ الثانِيَةِ كَما ضَبَطَهُ مُؤَرِّخُو المَغْرِبِ وابنُ السَّمْعانِيِّ وغيرُهم : د بِالْمَغْرِبِ صَوابُهُ بالأَنْدَلُسِ وهي بَلْدَةٌ عَظِيمَةٌ واسِعَةُ الأعْمالِ بَيْنَها وبينَ قَرْطُبَةَ سَبْعَةُ أيامٍ منها أبو عثمانَ سعيدُ بنُ أبي هِنْدٍ الطُّلَيْطِلِيُّ الذي سَمَّاهُ مالكٌ : الحَكِيمَ لِكَلِمَةٍ سَمِعَها منه وقيلَ : اسمُهُ عبدُ الوَهَّابِ قيلَ : عبدُ الرحمن سَكَنَ قُرْطُبَةَ تُوُفِّيَ سَنة 200 ، وأحمدُ ابنُ الوليدِ بنِ عبدِ الخالقِ بنِ عبدِ الجَبَّارِ ابنِ بِشْرِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الرحمنِ ابنِ قُتَيْبَةَ بنِ مُسْلِمٍ البَاهِلِيُّ قاضِي طُلَيْطِلَةَ عن عيسى ابن دِينار ويحيى ابنِ يحيى وسَحْنُونٍ وتُوُفِّيَ بالأَنْدَلُسِ . وطَلَّهُ بالوَرْسِ طَلاَّ : طَلاَهُ بهِ طَلْياً وقالَ خالدُ بنُ جَنْبَةَ : طَلَّ فُلاَناً حَقَّهُ : مَنَعَهُ إِيَّاهُ وحَبَسَهُ وبهِ فُسِّرَ قَوْلُ يحيى بنِ يَعْمَرَ الذي تقدَّم . وطَلْطَلَهُ : حَرَّكَهُ كتَلْتَلَهُ وقالَ ابنُ عَبَّادٍ : الطَّلْطَلَةُ : تَحْرِيكُ اليَدَيْنِ في المَشْي . وتقولُ : هذا أمْرٌ مُطِلٌّ : أي لَيْسَ بِمُسْفِرٍ نَقَلَهُ الجُوْهَرِيُّ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه . يَوْمٌ طَلٌّ : ذُو طَلٍّ أي رَطْبٌ . وأَرْضٌ طَلَّةٌ ومَطْلُولَةُ : طَلَّها النَّدَى . وطَلَّتِ السَّمَاءُ : اشْتَدَّ وَقْعُها . والمَطْلُولُ : اللَّبْنُ المَحْضُ فَوْقَهُ رَغْوَةٌ مَصْبُوبٌ عليهِ مَاءٌ فَتَحْسَبُهُ طَيِّباً وهو لا خَيْرَ فيه قالَ الرَّاعِي :
وبِحَسْبِ قَوْمِكَ إِنْ شَتَوْا مَطْلُولَةٌ ... شَرْعَ النَّهارِ ومَذْقَةٌ أَحْيانَا وقيلَ : المَطْلُولَةُ هنا : جِلْدَةٌ مَوْدونَةٌ بِلَبَنٍ مَحْضٍ يَأْكُلُونَها . والطُّلَّى كرُبَّى : الشَّرْبَةُ مِنَ اللَّبَنِ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ . وحديثٌ طَلٌّ : حَسَنٌ وعن أَعْرابِيَّةٍ : ما أَطَلَّ شِعْرَ جَمِيلٍ وأحْلاَهُ . وامْرَأَةٌ طَلَّةٌ : حَسَنَةٌ لَطِيفَةٌ . ويُقالُ : فَرَسٌ حَسَنُ الطَّلاَلَةِ وهو ما ارْتَفَعَ مِنْ خَلْقِهِ . ويُقالُ : أَطَلَّ فُلانٌ على فُلانٍ بالأَذَى إِذا دَامَ على إِيذائِهِ . والطُّلاَلَةُ بالضَّمِّ : لُغَةٌ في الطَّلالَةِ عن أبي عَمْروٍ في مَعْنَى الفَرَح والسُّرورِ وقالَ الأَصْمَعِيُّ : الطَّلاَلَةُ : الحُسْنُ والْمَاءُ . وخَطَبَ فُلانٌ خُطْبَةً طَلِيلَةً : أَي حَسَنَةً . وأَطَلَّ عليهِ حَتَّى غَلَبَهُ أي : ألَحَّ وهو مَجازٌ عن ابنِ عَبَّادٍ . والمُطَلِّلُ كمُحَدِّثٍ : الضَّبَابُ . والطُّلَطِلَةُ والطُّلاَطِلَةُ : دَاءٌ يُصيبُ الإِنْسانَ في بَطْنِهِ . وقالَ ابنُ عَبَّادٍ : ذَهَبَ دَمُهُ طُلاًّ وطِلاًّ بالضَّمِّ والكسرِ أي هَدَراً . وأَطَلَّ على حَقِّي فذَهَبَ به أي : أَلْمَأَ عليهِ عن ابنِ عَبَّادٍ . قال : واسْتَطَلَّ الفَرَسُ بِذَنَبِهِ ومَرَّ مُطِلاًّ بِهِ إِذا نَصَبَهُ في السَّماءِ . وقالَ أبو عَمْروٍ : يُقالُ : هذهِ أَرْضٌ قد تَطَلَّلَتْ أي نَبَتتْ وتَخَيَّرَتْ ولم يَطَأَهَا أَحَدٌ . وذو طَلاَلٍ كسَحابٍ : وادٍ بالشَّرَبَّةِ لِغَطَفَانَ

##### Türkçe

**طلل**
**طَلَّ - يَطُلُّ - طَلْ**
**طَلَّ - يَطُلُّ** + varlık: bir örtünün arkasından dışarıya doğru yavaş ve dereceli bir biçimde görünür ve belirir.
**طَلَّ - يَطُلُّ** + yağmur: yavaş bir biçimde, zayıflıkla ve az bir şiddetle yağar; sonra ilk önce ilk önce (peyderpey) ardı ardına gelir: bu, onun gizli bulunduğu saklı yerinden dereceli ve yavaşça ortaya çıkmasının, sonra da açık seçik oluncaya kadar ardı ardına gelmesinin kinayesidir.
**طَلْ - الطل**: “**طَلَّ - يَطُلُّ**” fiilinin isim-fiilidir: “**طَلَّ - يَطُلُّ**” fiiliyle olan şeydir: müjdeler/ilk belirtiler: zayıflıkla ve az bir şiddetle ve yavaşça öne gelen, ortaya çıkan ve beliren şey; sonra ilk önce ilk önce (peyderpey) ardı ardına gelir: ve o, ıstılahta uzun bir müddet devam eden yağmurun en hafifi ve en zayıfıdır: küçük damlalı, sürekli damlalı yağmur; ve o, yağmurun çiy olarak en yerleşik olanıdır.
Ve lafız, “hareket edenin kendisinin bir örtünün arkasından dışarıya doğru hareketiyle görünüş hareketi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**نَجَمَ - يَنْجُمُ**، **طَلَعَ - يَطْلُعُ**، **بَرَزَ - يَبْرُزُ**، **بَزَغ َ - يَبْزُغ** ، **طَلَّ - يَطُلُّ**، **نَبَأَ - يَنْبَأُ**

**طل - طلل**
	﴿Ve mallarını Allah’ın rızasını istemek ve nefislerinden bir sağlamlaştırma için infak edenlerin misali, bir tepe üzerindeki bir bahçenin misali gibidir; ona sağanak isabet etti de yemişini iki kat verdi; eğer ona sağanak isabet etmezse, o hâlde **فطل**; ve Allah yaptıklarınızı görendir (265)﴾  **البقرة**

مختار الصحاح
● [**طلل**] ط ل ل: **الطَّلُّ** yağmurun en zayıfıdır; çoğulu **طِلالُ**’dır. Ondan şöyle dersin: yer **طُلَّتْ** oldu ve çiy onu **طَلَّ**; o hâlde o **مَطْلُولةٌ**’dur. Ve **الطَّلَلُ**: evin izlerinden belirip görünen şeydir; çoğulu **أطْلالٌ** ve **طُلُولٌ**’dur. Ebû Zeyd: onun kanı **طُلَّ** oldu; o hâlde o **مَطْلُولٌ**’dur. Ve onun kanı **أُطِلَّ** edildi; ve Yüce Allah onun kanını **طَلَّهُ** ve onu **أطَلَّهُ**: onu heder etti. Dedi ki: “Kanı fetih ile **طلَّ** oldu” denilmez. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî bunu söylerler. Ebû Ubeyde dedi ki: onda üç lügat vardır: kanı **طَلَّ** oldu, kanı **طُلَّ** oldu ve kanı **أُطِلَّ** edildi. Ve **أطَلَّ** ona: yukarıdan baktı/üstten göründü.

معجم الفرائد القرآنية:
ط ل ل
“**طَلٌّ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**أَصَابـَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيـْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِـلٌ فَطـَلٌّ**” (265) **البقرة**.
**الطَّل**: çiy gibi az yağmur.
الراغب
**طلل**
- **الطل**: yağmurun en zayıfı; ve o, az iz bırakan şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فإن لم يصبها وابل فطل**﴾ [**البقرة**/265]. Ve yer **طل** oldu; o hâlde o **مطلولة**’dur. Ondandır: falanın kanı **طل** oldu: ona itibar az olunca; ve izi sanki **طل** gibi olur. İkisi arasındaki münasebetten dolayı, evin izine **طَلَل** denildi; ve uzaktan görünen adamın şahsına **طَلَل** denildi. Ve falan **أطل** etti: onun **طلله**’sine (yüksekten) baktı. (**الطلل**: adamın şahsı. Bak: **المجمل** 2/580).

ملخص اللسان:
1. Ve **أَطَلَّ** ona: yani (üzerinden) baktı.
2. Ve onun hakkını **طَلَّه**; onu **يَطُلُّه**: onu ondan eksiltti ve onu iptal etti.
3. **طلل**: **الطَّلُّ**: küçük damlalı, sürekli damlalı yağmurdur,
4. ve o, yağmurun çiy olarak en yerleşik olanıdır. Ve **الطَّلُّ** yağmurun en hafifi ve en zayıfıdır,
5. ve **طَلَّت**: çiğlendi/nemlendi.
6. Ve **المُطَلِّل**: sistir,
7. ve ağacın damarlarının dallarına çıkardığı çiye **طَلٌّ** denir,
8. ve **الطَّلُّ**: devenin sütünün azlığıdır,
9. ve **الطَّلُّ**: kanın heder edilmesidir,
10. ve **رَجُلٌ طَلٌّ**: yaşlı (yaşı büyük)tır;
11. ve **الطَّلَّةُ**: lezzetli şaraptır.
12. ve **حديثٌ طَلٌّ**: yani güzel.
13. ve **الطُّلَّة**: sütten bir yudumdur,
14. ve **الطَّلَّة**: nimettir,
15. ve **الطِّلَّة**: hasırlardır.
16. ve **طَلَّةُ الرجُل**: onun karısıdır,
17. ve **الطَّلل**: diyarların izlerinden belirip görünen şeydir,
18. ve **الإِطْلال**: bir şeyin üzerine (yüksekten) bakmaktır.
19. **الطِّلُّ**: yılandır;
20. **الطَّلالة**: sevinç ve sürurdur;
لسان العرب

● - **طلل**: **الطَّلُّ**: küçük damlalı, sürekli damla(lar) hâlindeki yağmur; ve o, yağmurun daha yerleşik olanıdır; **نَدًى**. İbn Sîde: **الطَّلُّ** yağmurun en hafifi ve en zayıfıdır; sonra **الرَّذاذُ**, sonra **البَغْش**; ve denildi ki: o **النَّدى**’dır; ve denildi ki: **النَّدى**’nın üstünde ve yağmurun altında olandır; çoğulu **طِلالٌ**’dır. Şu sözüne gelince, İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu:

مثل النَّقا لبَّدَه ضَرْبُ الطَّلَل

Şüphesiz o, **ضرْب الطَّلِّ**’i kastetti; sonra idğamlı olanı çözdü, sonra onu harekeledi. Başkası onu **ضربُ الطِّلل** diye rivayet etti; **ضرب الطِّلال**’ı kastetti de çoğulun elifini hazfetti. Ve **يومٌ طَلٌّ**: **طَلٍّ** sahibi (olan). Ve **طُلَّت الأَرضُ طَلاًّ**: ona **الطَّلُّ** isabet etti. Ve **طلَّت**; o hâlde o **طَلّةٌ**’dir: nemlendi. Ve ona **النَّدى** nem verdi; o hâlde o **مطلولةٌ**’dur. Ve duada dediler: **طُلَّتْ بلادُك وطَلَّتْ**; artık **فطُلَّت**: yağmur yağdırıldı; ve **وطَلَّت**: nemlendi. Ebû İshâk dedi: **طُلَّتْ**, damme ile, başka değil. Denir: **رحُبَتْ بلادُك وطُلَّتْ**; damme ile; ve **طَلَّتْ** denmez; çünkü **الطَّلَّ** ondan (yani memleketten) olmaz; ancak o mef‘ûldür. Ve her nemli şey **طَلٌّ**’dür. el-Asma‘î dedi: **أَرضٌ طلَّة نديَةٌ** ve **أَرضٌ مطلولة من الطَّلِّ**. Ve **طلَّت السماءُ**: onun düşüşü şiddetlendi. Ve **المُطَلِّل**: sis; ve ağacın damarlarının dallarına çıkardığı **النَّدى** için **طَلٌّ** denir. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: “Sonra Allah, sanki **الطَّلُّ** gibi bir yağmur gönderir”; **الطَّلُّ**: açık havada gökten inen şeydir; ve **الطَّلُّ** ayrıca: yağmurun en zayıfıdır. Ve **الطَّلُّ**: devenin sütünün azlığıdır; ve denildi ki: süt, az olsun çok olsun odur. Ve **المطلول**: üstünde köpük bulunan, üzerine su dökülmüş saf süt; onu iyi sanırsın, hâlbuki onda hayır yoktur; er-Râ‘î dedi:

وبحَسْب قَوْمِك، إِن شَتَوْا، مطلولةٌ،
شَرَع النَّهار، ومَذْقةٌ أَحياناً

Ve denildi ki: buradaki **المَطْلولة** saf sütle yağlanmış bir deridir; onu yerler. Ve dediler: onda ne **طَلٌّ** vardır ne **ناطِلٌ**; artık **الطَّلُّ** süttür, **النَّاطِلُ** şaraptır. Ve onda **طَلٌّ** yoktur: yani **طِرْقٌ** (yoktur). Ve denir: devede **طَلٌّ** yok: yani onda süt yoktur. Ve **الطُّلَّى**: sudan bir yudumdur. Ve **الطَّلُّ**: kanın heder edilmesidir; ve denildi ki: onunla kısas yapılmaması yahut diyetinin kabul edilmemesidir. Ve kanın kendisi **طلاًّ** oldu; ve ben onu **طَلَلْتُه**; Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi:

ولكنْ، وبَيْتِ اللهِ، ما طلَّ مُسْلِماً
كغُرِّ الثَّنايا واضحاتِ المَلاغِم

Ve **طُلَّ طَلاًّ** ve **طُلولاً**; artık o **مطلولٌ** ve **طَليلٌ**’dir. Ve **أُطِلَّ** ve Allah onu **أَطَلَّه**. el-Cevherî: **طَلَّه اللهُ** ve **أَطَلَّه**: yani onu heder etti. Ebû Zeyd: **طُلَّ دَمُه**; artık o **مطلولٌ**’dür; şair dedi:

دِماؤُهُم ليس لها طالِبٌ،
مطلولةٌ مثل دَمِ العُذْرَه

Ebû Zeyd: **طُلَّ دَمُه** ve Allah onu **أَطَلَّه**; ve fetha ile **طَلَّ دَمُه** denmez. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî ikisini de söyler. Ve denir: **أُطِلَّ دَمُه**. Ebû Ubeyde: onda üç lehçe vardır: **طَلَّ دَمُه** ve **طُلَّ دَمُه** ve **أُطِلَّ دَمُه**. Ve **الطُّلاَّءُ**: heder edilmiş kan; el-Fârisî dedi: onun hemzesi, lâm’dan (kökün son harfinden) bedel kılınmış bir yâ’dan dönmüştür; ve o, onun yanında, şeddelinin dönüştürülmüşündendir; nitekim “**لا أَمْلاه**” dediler, “**لا أَمَلُّه**” isterler. Hadîste: bir adam bir adamın elini ısırdı; o da elini ağzından çekti; derken ön dişleri düştü; bunun üzerine Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onları **فطَلَّها**: yani heder etti ve iptal etti. İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet edilir: fetha ile **طَلَّها**; hâlbuki ancak **طُلَّ دَمُه** denir ve **أُطِلَّ** ve Allah onu **أَطَلَّه**; ve birincisini el-Kisâî câiz gördü; dedi ki: ve ondan hadîs: “Yemeyen, içmeyen, ses çıkarmayan (çocuk) ve bunun benzeri **يُطَلُّ**.” Ve **طَلَّه حقَّه يَطُلُّه**: ona (hakkını) eksiltti ve onu iptal etti. Hâlid b. Cenbe: **طَلَّ** falan oğulları falanı hakkından **يَطْلُّونه**: onu ondan menettiklerinde ve onu ondan alıkoyduklarında. Başkası dedi: **طَلَّه** yani onu **مَطَله** (ödemeyi geciktirdi). Ve ondan, Yahyâ b. Ya‘mer’in, mehrini talep ederek kendisine muhakeme için gelen kadının kocasına hadîsi: **أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضَهَلُها**; **تَطُلُّها**: yani onu **تَمْطُلها** (oyalıyorsun). **طَلَّ** falan, alacaklısını **يَطُلُّه**: onu oyaladığında. Ve denildi ki: **يَطُلُّها**: onun hakkının iptalinde çalışır; sanki heder edilmiş kandan (alınmış) gibidir. Ve **رَجُلٌ طَلٌّ**: yaşlı; Kurâ‘dan. Ve **الطَّلَّةُ**: lezzetli şarap. Ve **خَمْرةٌ طَلَّة**: yani lezzetli; Humeyd b. Sevr dedi:

أَظَلُّ كأَنِّي شارِبٌ لِمُدامةٍ،
لها في عِظامِ الشَّارِبِينَ دَبيبُ
رَكُودِ الحُمَيَّا طَلَّةٍ شابَ ماءَها
بها، من عَقاراءِ الكُرُومِ، زَبِيبُ

**من كُرُومِ العَقاراء**’dan (demek) istedi de yerini değiştirdi. Ve **رائحةٌ طَلَّة**: lezzetli. Sa‘leb okudu:

تَجِيءُ بِرَيّا من عُثَيْلَة طَلَّةٍ،
يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ

Ve Ebû Hanîfe okudu:

بِرِيحِ خُزامَى طَلَّةٍ من ثيابها،
ومن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْك ثاقِب

Ve **حديثٌ طَلٌّ**: yani güzel. el-Ferrâ: **الطُّلَّة** sütten bir yudumdur; ve **الطَّلَّة** nimet; ve **الطَّلَّة** yumuşak şarap; ve **الطِّلَّة** hasırlar. Ya‘kūb dedi; Ebû Amr’dan nakledildi: devede **طُلٌّ** (damme ile) var: yani onda süt vardır. Ve **طَلَّةُ الرجُل**: onun karısı; aynı şekilde **حَنَّتُه**; Amr b. Hassân dedi:

أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ
تأَوَّهُ طَلَّتي، ما إِنْ تَنامُ؟

Ve **النَّابُ**: develerden yaşlı dişi; ve **إِسافٌ**: bir adamın adıdır. İbn Berrî bir şair için okudu:

وإِنِّي لَمُحْتاجٌ إِلى مَوْتِ طَلَّتي،
ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ باقٍ مُعَمَّرُ

Ve Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözü:

كمور السُّقَى في حائِرٍ غَدِقِ الثَّرَى،
عِذاب اللَّمَى بحنين طَلَّ المَناسِب

(* Onun “**كمور السقى**” sözü: asılda böyle ضبط edildi; onda “**بحنين**” lafzı noktalı değildi.) es-Sukkerî dedi: manası: **أَحْسَن المَناسِب**. Ebû’l-Hasen dedi: o, lezzet manasına döner. Ve Ebû Sahr’ın yine sözü:

قَطَعْت بهنَّ العَيشَ والدَّهْرَ كُلَّه،
فَحَبِّرْ ولو طَلَّتْ إِليك المَناسِبُ

Yani güzelleşti ve hoşuna gitti.

Ve **الطَّلل**: yurtların izlerinden (dışarı) belirginleşen şeydir; ve **الرَّسْمُ** yere yapışık olan şeydir. Ve denildi ki: her şeyin **طَلَلُ**’u onun şahsıdır (gövdesidir). Bütün bunların çoğulu **أَطْلالٌ** ve **طُلول**’dür. Ve **الطَّلالةُ**: **الطَّلَل** gibidir. **التهذيب**: ve **طَلَلُ الدار** için denir ki: onun avlusundan bir yerdir; ehlinin meclisi için hazırlanır. Ve **طَلَلُ الدار** dükkâncık gibidir; üzerine oturulur. Ebû’d-Dukayş: her evin avlusunda üzerinde içecek ve yiyecek bulunan bir dükkân olurdu; işte o **الطَّلَل**’dür. Ve denir: Allah senin **طُلَلَك**’ını ve **أَطْلالَك**’ını yaşatsın: yani bedeninden belirginleşen şeyi. Ve Allah senin **طَلَلك**’ını ve **طَلالَتك**’ını yaşatsın: yani şahsını. Ve denir: **فرس حَسَنُ الطَّلالة**: o, yaratılışından yükselen (kısmı)dır.

Ve **الإِطْلال**: bir şeye yukarıdan bakmaktır. Ve denir: damlardan **يَتَطالَلْنَ** kadınlar gördüm: yani bakınırlar. Ve **تَطالَلْت**: uzandım da baktım. Ebû’l-Ameysel: **تَطالَلْت** bir şey için ve **تَطاوَلْت** bir manadadır,

Ve **تَطالَّ**: yani boynunu uzattı; kendisinden uzaklaşan şeye bakar. Tَهْmân b. Amr dedi:
Keder olarak yeter ki ben uzandım ki göreyim
**ذُرَى قُلَّتَيْ دَمْخٍ**’i; fakat ikisi görünmüyorlar.
Ne güzel olurdu, vallahi, eğer bilseydiniz onu,
gölgeleriniz, ey iki alamet!
Ve tatlı suyunuz ki onu içseydim,
bende hummanın titremesi varken, o vakit şifam olurdu.

Ebû Amr: **التَّطالُّ** yerin üstünden yahut örtüden yukarıdan bakıp görmedir.
Ve **أَطَلَّ عليه**: yani üstten göründü; Cerîr dedi:
Ben, Nümeyr üzerine yukarıdan bakan doğanım,
ona gökten bir dökülüş nasip edildi.
Ve dersin: bu **أَمرٌ مُطِلٌّ**; yani açığa çıkarıcı değildir. Ve Safiyye bint Abdülmuttalib hadîsinde: “Bize bir Yahudi **فأَطَلَّ علينا**”; yani üstten göründü; dedi ki: ve onun hakikati: bize **بطَلَله**’siyle, yani şahsıyla, vefâ etti (göründü). Ve **تَطاوَلَ** bir şey üzerine ve **اسْتَطَلَّ**: üstten göründü; Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi:
Ondan, Yemenli bir **مُسْتَطِلٌّ**, ve oturan bir (kimse)
Sırât’ın enine (karşısına), yüzü asık, sabrı (olan).

Ve geminin **طَلَلُ**’u: örtüleridir; çoğulu **الأَطلال**.
Ve **الطَّلِيلُ**: hasır; **المحكم**: **الطَّلِيل** dôm’dan örülmüş bir hasırdır; ve denildi: o, hurma yaprağından yahut hurma yaprağı kabuklarından yapılan şeydir; çoğulu **أَطِلَّةٌ** ve **طُلُلٌ**. **التهذيب**: Ebû Amr: **الطَّلِيلة** **البُورِياءُ**’dır; Asma‘î dedi: yalnız **الباريُّ**.

Ebû Amr: **الطِّلُّ** yılandır; İbnü’l-A‘râbî dedi: yılan için o **الطِّلُّ**’dur, fetih ile.

Ve denilir: falan, falana eziyetle **أَطَلَّ**; ona eziyet etmeye devam ettiği zaman; ve onların sözü: falanın **طَلالةٌ**’sı yoktur; İbnü’l-A‘râbî dedi: onun iyi bir hâli ve güzel bir heyeti yoktur; ve o, **النبات المَطلولِ**’dendir. Ebû Amr dedi: onun **طَلالة**’sı yoktur; dedi: **الطَّلالة** sevinç ve sürurdur; ve inşad etti:
Uyanıp da rastlamadığım zaman,
yalnızca eyerime, **بلا طَلاله** kaldım.
Manası: sevinç ve sürur olmaksızın. Asma‘î dedi: **الطَّلالة** güzellik ve sudur.
Ve falan, **خُطْبةً طَلِيلة** hutbe irad etti; yani güzel. Ve onun konuşmasında **طَلالةُ الحُسْن** vardır; yani onun neşesi; ve dedi:
Dedim: bilmedin mi ki o,
**جَمِيل الطَّلالة**’dır, güzelleri güzeldir?

Ve Ebû Bekir hadîsinde: onun geminin **أَطلال**’ı üzerinde namaz kıldığı; o, **طَلَلٍ**’in çoğuludur; bununla yelkenini kasteder. Ve **أَطلال**: bir devenin adıdır; ve denildi: Kadisiyye günü Fars kaçtığında konuştuğunu insanların iddia ettiği bir atın adıdır; bu, Müslümanların onları takip etmeleri ve köprüsü kesilmiş bir nehre varmaları sebebiyledir; binicisi: “Sıçra, **أَطْلالُ**!” dedi; o da dedi: “Sıçradım, Bakara sûresine yemin olsun!”; ve Şemmâh şu sözüyle onu kastetti:
Mûkân’da, çevrilmiş (atlılar) içinde, atlardan kayboldu,
Bükeyr b. Şeddâh oğullarının, **أَطلال**’ın süvarisi.
Ve **بُكَيرٌ**: onun süvarisinin adıdır. Ve **ذو طِلالٍ**: bir atın adıdır; Ğuveyyet b. Sülmâ b. Rebî‘a dedi—ve onlardan kimisi, ihmal edilmiş ayn ile **عُوَيَّة** der:
Ümâme yüklenmeye seslendi,
beni hüzünlendirsin diye; artık seninle ben aldırmam.
Yürü, sana göründüğü gibi, yahut otur;
hangisini yaparsan yap, “denilir”den (sözden) ötürü.
Ayrılıkla bir kadın beni nasıl korkutur,
hayatımda, **ذي طِلال** süvarisinden sonra?

İbn Berrî dedi: ve denilir ki o, Benî Murre diyarında bir yerdir; ve denildi: orada **المُرِّي**’nin kabri vardır.
(* Onun “قبر المري” sözü, Yâkût’un ibaresidir: ve onda, Temîm b. Murr b. İd b. Tâbiha’nın kabri vardır.)
Ve daha meşhur olan: **ذو طِلال** Ğuveyyet’in ashabından öldürülenlerden birinin atının adıdır; görmüyor musun ki bundan sonra şöyle der:
Ve Ebû Rebî‘a Abd Amr’dan sonra,
ve Mes‘ûd’dan, ve Ebû Hilâl’den sonra.

Ve **الطُّلَطِلةُ** ve **الطُّلاطِلة**; ikisi de: musibet; ve denildi: **الطُّلاطِلة** ve **الطُّلاطِل** eşekleri bellerinde yakalayıp sırtlarını kesen bir hastalıktır. Ve **الطُّلاطِلةُ** ve **الطُّلاطِل**: ölümdür; ve denildi: o, çaresi olmayan hastalıktır. Ve dediler: Allah onu **بالطُّلاطِلة** ve **الحُمَّى المماطِلة** ile vurdu; o, sırtta bir ağrıdır; ve denildi: Allah onu **بالطُّلاطِلة** ile vurdu; o, hileye de ilaca da güç yetirilemeyen, tedavi edenin yerini bilmediği çaresi olmayan hastalıktır. Ebû Hâtim dedi: **الطُّلاطِلة** onu acele ettiren boğaz hastalığıdır; ve **الحُمّى المماطِلة**: dört günde bir gelen humma, sahibini oyalayıp uzatır; yani onunla uzar. Dedi: ve **الطُّلاطِلة** küçük dilin düşmesidir; ta ki bir yiyeceği ve içeceği yutamaz; ve İbn Berrî buna bir ziyade yaptı, dedi: Allah onu **بالطُّلاطِلة** ve **الحُمّى المماطلة** ile vurdu; çünkü o, erkeklerden bir **إِسْبٌ**’dür; ve **الإِسْبُ** alçaktır. Ve **الطُّلاطِلة**: boğazda bir et parçasıdır; Asma‘î dedi: **الطُّلاطِلة** **المُسْترَط**’ın ucunda sarkan akıcı et parçasıdır. Ve denilir: **وَقعَتْ طُلاطِلتُه**; yani küçük dili, düştüğü zaman. Ve **الطُّلْطُل**: sürekli hastalık.

Ve **ذو طَلالٍ**: Rabaza’ya yakın bir sudur; ve denildi: o, Ğatafân’ın Şerabba’sında bir vadidir; ‘Urve b. el-Verd dedi:
Belc’den sonra hangi insanlar daha emindir,
ve iki arkadaşımın serinliği **بذي طَلال**’da (iken)?

مقاييس اللغة:
(**طل**) **الطاء** ve **اللام** üç asla delâlet eder: bunlardan biri şeyin tazeliği ve tazeliğidir, diğeri yukarıdan bakma, üçüncüsü: şeyin iptalidir.
Birincisi **الطّلّ**: o, yağmurun en zayıfıdır; ancak onunla adlandırıldı, çünkü yeri güzelleştirir. Bundan dolayı erkeğin karısına **طَلّته** denir.
Bazıları dedi ki: ancak bununla adlandırıldı, çünkü onun gözünde tazedir; [sanki o] **طَلّ**. Ve bu babdan azlık mânâsında olan (şey) vardır; o, **الطّلّ** üzerine hamledilmiştir; onların sözü: **ما بالنّاقة طُلّ**; yani onda süt yoktur; kastedilir: ondan azı da (yoktur). Ve **الطاء** zamme edildi; onunla yağmur arasını ayırmak için.
Diğer bab: **الطّلَل**; o, yurtların izlerinden belirginleşen şeydir. Erkeğin şahsına **طَلَلُهُ** denir. Bundan (da) **أَطَلَّ على الشَّيء**: bir şeye yukarıdan baktı, yani gözetlediği zaman (denir). Geminin **طَلَل**’i: örtüleridir; çoğulu **أطلال**. Ve denir: **تَطَالَلْت**; boynunu uzatıp senden uzak olan şeye baktığın zaman. Dedi ki:
كَفَى حَزناً أنِّي تطاللت كي أرَى  *** ذُرى عَلَمَيْ دَمْخٍ فما يُريَانِ([4])
Şeyin iptaline gelince: o, kanların **إطلال**’ıdır; o, onların iptalidir; bu, onlar için talepte bulunulmadığı zaman (olur). Denir: **طُلَّ دمه**; o hâlde o **مطلول**’dür; ve **أُطِلّ**; o hâlde o **مُطَلّ**’dür; heder edildiği zaman.
Bu asıllardan şâz olan şeylerdendir; ve ben onun sıhhatini nasıl (olduğunu) bilmiyorum: onların sözü: **الطِّلَّ**([5]): yılandır. Ve **الطَّلاَطِلَة**: belde tutan bir hastalıktır.

القاموس المحيط:
**الطَّلُّ**: zayıf yağmur; yahut yağmurun en hafifi ve en zayıfı; yahut çiy; yahut onun üstü ve yağmurun altı; çoğulu **طِلالٌ** ve **طِلَلٌ** ( **عِنَبٍ** gibi). Ve (o): güzel olan; ve gece, saç, su ve bunun dışındakilerden hayran bırakan olan; ve süt; ve yaşça büyük adam; ve yılan; ve kesrelenir; ve **المَطْلُ**; ve devenin sütünün azlığı; ve zamme ile (gelir); ve develeri şiddetle sürmek; ve kanın heder edilmesi; yahut onunla öç alınmaması; ve o **طَلَّ**; ve zamme ile daha çoktur. Ve ben onu **طَلاًّ** ve **طُلولاً** olarak **طَلَلْتُهُ**; o hâlde o **مَطْلولٌ** ve **طَليلٌ**’dir. Ve **أُطِلَّ**; zamme ile; ve Allah Teâlâ onu **أطَلَّهُ**. Ve onun kanı **طَلَّ**; **يَِطَلُّ**; **يَزِلُّ** ve **يَمَلُّ** gibi; ve **أُطِلَّ**; zamme ile; o hâlde o **مُطَلُّ**’dür. Ve onun hakkını **طَلَّهُ**; **مَدَّهُ** gibi: onu ondan eksiltti ve onu iptal etti; ve alacaklısını: ona vade uzatması yaptı. Ve deve hakkında **ما بالناقةِ طَلٌّ** (vardır); yani **طِرْقٌ**. Ve **طَلَّ طَلالَةً**; **مَلَّ** gibi: hayran bıraktı.
Ve **طُلَّتِ الأرضُ**: üzerine **الطَّلُّ** indi. Ve **الطُّلاَّءُ** ( **سُلاَّءٍ** gibi): heder edilmiş kan; onun hemzesi, lâm’dan بدل edilmiş bir yâ’dan dönmüştür. Ve **الطَّلَّةُ**: lezzetli şarap; ve eş; ve kokulardan lezzetli olan; ve **الطَّلُّ**’ün ıslattığı çayır; ve kocakarı; ve kötü sözlü kadın; ve yiyecek ve giyecekte nimet; ve kesre ile: hasır için **طَليلٍ**’in çoğulu; ve zamme ile: boyun; ve sütten bir içim; çoğulu: **صُرَدٍ** gibi. Ve **الطَّلَلُ**, harekeli olarak: ev izlerinden belirgin olan; ve her şeyin şahsı; **الطَّلالَةِ** gibi; **سحابةٍ** gibi; ikisinde de çoğul: **أطْلالٌ** ve **طُلولٌ**. Ve evden: üzerine oturulan dükkân gibi; ve gemiden: örtüleridir; ve her şeyden taze olan. Ve suyun **طَلَل**’i üzerinde yürüdü: onun sırtı üzerinde.
Ve **الطُّلُّ**, zamme ile: süt; yahut kan. Ve onun sözü:
لَبَّدَهُ ضَرْبُ الطَّلَلْ.
**الطَّلِّ**’in vurmasını kastetti; sonra idğamlıyı çözdü, sonra onu harekeledi. Ve **الطاء**’ın kesresiyle rivayet edildi; **الطِّلالِ**’den maksûr olarak; ki o, **الطَّلِّ**’in çoğuludur. Ve **تَطالَلْتُ**: uzadım da baktım. Ve ona **أطَلَّ عليه**: yukarıdan baktı; **اسْتَطَلَّ** gibi. Ve **الطَّليل**, **أَميرٍ** gibi: eski (yıpranmış) olan; ve hasır; yahut **دَوْمٍ**’dan, yahut **سَعَفٍ**’dan, yahut onun kabuklarından dokunmuş olan; çoğulu: **أطِلَّةٌ** ve **طِلَّةٌ** ve **طُلُلٌ**; **كُتُبٍ** gibi.
Ve **أطْلالُ**: Bukeyr eş-Şeddâhî’nin devesi; yahut atı; onun konuştuğunu iddia ettiler; Kâdisiyye günü binicisi bir nehre varmışken ona dediğinde: **ثِبِي أطْلالُ**; at dedi ki: ve sıçrayış ve **سُورةِ البَقَرَةِ**. Ve **الطُّلاطِلَةُ**, **عُلابِطَةٍ** gibi: musibet; **الطُّلَطِلَة** gibi; ve **الطُّلَطِلِ**; ve boğazda bir et parçası; yahut yutağın ucunda; yahut küçük dilin düşmesidir; ta ki ona ne yemek ne içmek geçsin. Ve Mâlik’in babası, Peygamber ile alay edenlerden biridir, صلى الله عليه وسلم. Ve eşeklerin bellerinde bir hastalık; onları keser; **الطُّلاطِلِ** gibi; zamme ve fetha ile. Ve ölüm; **الطُّلاطِلِ** gibi.
Ve **ذو طِلالٍ**, **كِتابٍ** gibi: su; yahut Benî Murra diyarında bir yer. Ve Ebû Selmâ b. Rabîa’nın atı. Ve **الطُّلاطِلُ**, **عُلابِطٍ** gibi: ölüm; ve çetin hastalık. Ve **سحابةٍ** gibi: sevinç ve neşe; ve güzel hâl; ve güzel heyet. Ve **هُدْهُدٍ** gibi: sürekli hastalık. Ve **طُلَيْطُلَةُ**, iki **الطاء**’ın zammesiyle: Mağrib’de bir şehir. Ve onu **طَلَّهُ**: onu boyadı; ve falancaya hakkını (vermemek): onu ondan men etti.
Ve onu **طَلْطَلَهُ**: onu hareket ettirdi. Ve **أمرٌ مُطِلٌّ**: açık (aydın) olmayan.

تاج العروس:
ط ل ل
**الطَّلُّ**: zayıf yağmur; yahut **المُحْكَم**’de olduğu gibi yağmurun en hafifi; yahut **الصَّحاح**’ta olduğu gibi en zayıfı. **الرَّاغِبُ** dedi ki: o, az bir izi olan şeydir. Ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: " فإنْ لَمْ يُصِبْهَا وابِلٌ فَطَلٌّ " yahut o, açık havada gökten inen çiydir; **الصَّحْوِ**’da; yahut o, onun üstü ve yağmurun altıdır. Çoğulu: kesre ile **طِلاَلٌ**. İbn Cinnî **المُحْتَسَب**’de Kuhayf el-Ukaylî için inşâd etti:
دِيارُ الحَيِّ يَضْرِبُها الطِّلالُ ... بِها أَهْلٌ مِنَ الخافِي ومالُ
Ve **طِللٌ** ( **عِنَبٍ** gibi): bu, Ferrâ’dan (nakildir). Ve onun benzeri: dağın harfi ve **حِرَفٌ**. Dedi ki: ikisinden başkası işitilmedi. Ve **الطَّلُّ**: gece, saç, su ve bunun dışındakilerden güzel, hayran bırakan olan. Ve bir nüshada, **الحَسَنِ** ile **المعْجَبِ** arasına vav ziyadesiyle (gelmiştir). Denir: **لَيْلٌ طَلٌّ** ve **ماءٌ طَلٌّ** ve **شَعَرٌ طَلٌّ**; yani güzel. Ve كذلك: **حَدِيثٌ طَلٌّ**; yani güzel.

Ve **الطَّلُّ**: süttür; denilir: **ما بِالنَّاقَةِ طَلٌّ** yani onda süt yoktur. Ve ayrıca dediler: **ما بها طَلٌّ ولا نَاطِلٌ**; ve **النَّاطِلُ**: şaraptır. Ve **الطَّلُّ**: **كُرَاعٍ**’dan (rivayetle) yaşça büyük adamdır. Ve **الطَّلُّ**: yılandır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Ebû ‘Amr’dan (rivayetle) kesrelenir. Ve **الطَّلُّ**: **الْمَطْلُ**’dür; ondan Yahyâ b. Ya‘mer’in sözü: **أَنْشَأْتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها** yani onu oyalarsın; ve **ف ض ه ل**’de zikredilmiştir. Ve **الطَّلُّ**: devenin sütünün azlığıdır. Ve denildi: o, süt (olsun) az veya çoktur. Ve damme ile (okunur); ve Cevherî onların sözü **ما بالنَّاقَةِ طَلٌّ**’ü bununla ضبط etti; yani onda süt yoktur. Ya‘kūb dedi: bu, Ebû ‘Amr’dan hikâye edilmiştir. Ve **الطَّلُّ**: develeri şiddetli bir sevk ile sürmektir. Ve **الطَّلُّ**: kanın heder olmasıdır; yahut onunla kısas yapılmamasıdır; ve **المُحْكَم**’in nassı (böyledir). Ve denildi: o, onunla kısas yapılmaması yahut diyetinin kabul edilmesidir. Râgıb dedi: bu, onunla itibar az olduğunda olur; ve onun izi sanki **طَلٌّ** imiş gibi olur. Ve **طَلَّ هُوَ** yani kanın kendisi; onu İbn Sîde nakletti. Ve damme ile daha çoktur; onu Cevherî Ebû Zeyd’den nakletti. Ondan hadis: **ومِثْلُ ذلكَ يُطَلُّ** yani heder edilir. Ebû Zeyd dedi: ve ben onu **طَلاًّ** ve **طُلُولاً** olarak **طَلَلْتُهُ**: heder edilmiştir. Dedi ki:
**دِماؤُهم ليسَ لها طَالِبٌ ... مَطْلُولَةٌ مِثْلُ دَمِ العُذْرَهْ**
Ve **أُطِلَّ دَمُهُ** damme ile: heder edildi. Ve Allah Teâlâ onu **أَطَلَّهُ** ve **طَلًّهُ**: yani onu heder etti. Cevherî dedi: Ebû Zeyd dedi: fetha ile **طَلَّ دَمُهُ** denilmez. Ebû ‘Ubeyde ve Kisâî ise onu söylerler. Ebû ‘Ubeyde dedi: onda üç lugat vardır: **طَلَّ دَمُهُ يَطِلُّ**; **كَيَزِلُّ ويَمَلُّ** yani **ضَرَبَ** ve **عَلِمَ** babından. Ve **أُطِلَّ دَمُهُ** ve **طُلَّ** ikisinde de damme ile; o hâlde o **مُطَلٌّ** ve **مَطْلُولٌ**’dür. Müellifin سياقında bulunan muhalefet ve tekrar, teemmül عندında ortaya çıkar, gizli değildir. Ve **طَلَّهُ حَقَّهُ كَمَدَّهُ**: ona onu eksiltti. Hâlid b. Cenbe dedi: onu ondan men etti ve hapsetti. Ve denildi: onu iptal etti. Ve **طَلَّ غَرِيمَهُ طَلاًّ**: onu oyaladı; ve bununla Yahyâ b. Ya‘mer’in önceki sözü tefsir edildi. Ve denildi: hakkının bâtıl olmasına çalıştı; sanki heder edilmiş kandanmış gibi. Ve **ما بالنَّاقَةِ طَلٌّ**: yani **طِرْقٌ**; **المُحْكَم**’de olduğu gibi. Ve **طَلَّ طَلاَلَةً كَمَلَّ مَلاَلَةً**: yani hayran bıraktı ve güzel oldu. Ve **طُلَّتِ الأَرْضُ** damme ile **طَلاًّ**: üzerine **الطَّلُّ** indi. Ve bir nüshada: ona **الطَّلُّ** isabet etti. Ve fetha ile **طَلَّتْ**; o hâlde o **مَطْلُولَةٌ**’dir. Ve duada dediler: **طُلَّتْ بِلادُكَ وطَلَّتْ**. Artık **فطُلَّت**: yağmurlandı; ve **وطَلَّتْ**: çiğlendi. Ebû İshâk dedi: damme ile **طَلَّتْ** başka değil; denilir: **رَحُبَت بِلادُكَ وطُلَّتْ** damme ile; ve **طَلَّتْ** denilmez; çünkü **الطَّلَّ** ondan olmaz; ancak o mef‘ûledir. Ve her **نَدٍ** **طَلٌّ**’dür. Ve **الطُّلاَءُ** **كَسُلاَّءٍ**; yani damme ile sonra şedde ile. Ve bazı nüshalarda: kesre ile sonra fetha ile; ve o hatadır: heder edilmiş kanın kendisidir. İbn ‘Abbâd dedi: o, kanın yüzü üzerinde bir deri parçası gibidir. Ebû ‘Alî el-Fârisî dedi: onun hemzesi, **ياء**’dan dönmüştür; **لاَم**’dan بدل edilmiş bir **ياء**’dan; ve o, onun yanında, taz‘îfin çevrilmişinden (türündendir); onların **لا أَمْلاَهُ** demeleri gibi; **لا أَمَلُّهُ**’u isterler. Ve **الطَّلَّةُ**: lezzetli şaraptır. Ve denildi: kolay içimli olan. Humeyd b. Sevr (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
**أَظَلُّ كَأَنِّي شَارِبٌ لِمُدَامَةٍ ... لها في عِظَامِ الشَّارِبينَ دَبِيبُ
رَكُودِ الْحُمَيَّا طَلَّةٍ شَابَ مَاءَها ... بها مِنْ عَقَارَاءِ الكُرُومِ رَبِيبُ**
Murad etti: **مِنْ كُرُومِ الْعَقارَاءِ**; sonra çevirdi. Ve mecazdan: **الطَّلَّةُ**: zevcedir. Cevherî, ‘Amr b. Hassân b. Hâni’ b. Mes‘ûd b. Kays b. Hâlid için inşâd etti:
**أفِي نَابَيْنِ نَالَهُما إِسْفافٌ ... تَأَوَّهُ طَلَّتِي ما إِنْ تَنَامُ**
Ve **إِسَافٌ**: bir adamdır. İbn Berrî bir şair için inşâd etti:
**وإني لَمُحْتاجٌ إلى مَوْتِ طَلَّتِي ... ولكنْ قَرِينُ السُّوءِ بَاقٍ مُعَمَّرُ**
Ve **الطَّلَّةُ**: kokulardan lezzetli olandır. Sa‘leb inşâd etti:
**تَجِيءُ بِرَيَّا مِنْ عُثَيْمَةَ طَلَّةٍ ... يَهَشُّ لها القَلْبُ الدَّوِي فيُثِيبُ**
Ve Ebû Hanîfe inşâd etti:
**برِيحِ خَزامَى طَلَّةٍ مِنْ ثِيابِها ... ومِن أَرَجٍ من جَيِّدِ المِسْكِ ثَاقِبِ**
Ve **الطَّلَّةُ**: çayırdır; onu **الطَّلُّ** yani **النَّدَى** ıslatmıştır; ve o (çayır) **طَلَّتْ** olmuştur. Ve **الطَّلَّةُ**: çayırdır; onu **الطَّلُّ** yani **النَّدَى** ıslatmıştır; ve o (çayır) **طَلَّتْ** olmuştur. Ve **الطَّلَّةُ**: kocakarıdır. Ve ayrıca: dili kötü, eziyet edici kadındır. Ve **الطَّلَّةُ**: yiyecek ve giyecekte nimet/refahtır. Ve **الطِّلَّةُ**: kesre ile: **طَلِيلٍ**’in cem‘idir; **أَمِيرٍ** gibi; aşağıda zikri gelecek olan **دَوْم**’dan dokunmuş hasır içindir. Ve **الطُّلَّةُ**: damme ile: boyundur. Ve ayrıca: sütten bir yudumdur; onu Ezherî nakletti. Cem‘i: **طُلَلٌ**; **صُرَدٍ** gibi; ve bu Ferrâ’nın sözüdür. Ve **الطَّلَلُ** harekeli: evin izlerinden ve resminden, yere yapışık olan belirgin şeydir. Ve denildi: **الطَّلَلُ** her şeyin şahsıdır; **الطَّلاَلَةِ** gibi; ikisi de **سَحَابَةٍ** gibi. Denilir: **حَيَّا اللهُ طَلَلَكَ وطَلاَلَتَكَ** yani şahsını. Cem‘i: **أَطْلاَلٌ** ve **طُلُولٌ**. Ve denilir: **حَيَّا اللهُ طَلَلَكَ وأَطْلاَلَكَ** yani bedeninden belirgin olan şey. Ezherî dedi: evden **الطَّلَلُ**, avlusundan bir yerdir; ehlinin meclisi için hazırlanır. İbn Sîde dedi: dükkân gibi; onun üzerine otururlar. Ezherî, Ebû’d-Dukayş’ten nakletti; dedi: sanki her evin avlusunda bir dükkân olur; üzerinde yemek ve içmek (bulunur); işte o **الطَّلَلُ**’dür. Ve gemiden **الطَّلَلُ**: onun örtüleridir; İbn Sîde’den. Cem‘i **أَطْلاَلٌ**’dır; ve o, onun yelkenleridir. Ondan Ebû Bekir hadisi: onun geminin **أَطْلاَلِ** üzerinde namaz kıldığı. Ve **الطَّلَلُ**: her şeyin tazesi/yenisidir. Ve denilir: **مَشَى عَلى طَلَلِ الْمَاءِ**: yani onun sırtı üzerinde; onu İbn ‘Abbâd nakletti. Zemahşerî dedi: yani onun yüzü üzerinde; ve o mecazdır. Ve **الطَّلُّ** damme ile: süttür; bu, Cevherî’den onların sözü **ما بالنَّاقَةِ مِنْ طُلٍّ**’ün manasında geçmişti. Yahut kan; İbn ‘Abbâd’dan. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
**" مِثْلُ النَّقَا لَبَّدَهُ ضَرْبُ الطَّلَلْ**
İbn Sîde dedi: murad etti: **ضَرْبَ الطَّلِّ**; sonra idğamlıyı çözdü; sonra onu harekeledi. Ve rivayet edildi: **ضَرْبُ الطِّلَلْ**; **الطَّاءِ**’nın kesresiyle; **الطِّلاَلِ**’den kısaltılmıştır; ki o, **الطَّلِّ**’ün cem‘idir; cem‘in elifini hazf etti. Dedim: bu vecih üzere İbn Cinnî **المُحْتَسَب**’de iktisar etti. Ve **تَطَالَلْتُ**: **تَطَاوَلْتُ**: baktım. Ebû’l-‘Umeysil dedi: ikisi bir manadadır. Cevherî dedi: **تَطَالَّ**: boynunu uzattı; kendisinden uzaklaşan şeye bakar. Tuhmân b. ‘Amr dedi:

Yeter artık hüzün: ben **تَطالَلْتُ** ki göreyim ... **ذُرَى قَلَّتَيْ دَمْخٍ**; fakat görünmüyorlar.
Dikkat edin: Allah’a yemin olsun, keşke onu bilseydiniz ... gölgeleriniz, ey iki alamet.
Ve sizin tatlı suyunuz ki eğer onu içseydim ... ve bende hummanın titreticisi varken, o vakit mutlaka beni iyileştirirdi.

Ebû Amr dedi: **التَّطَالُّ**: yerin üstünden yahut örtüden **الاِطِّلاَعُ** (yukarıdan bakıp görme). Ve “**أَطَلَّ عَلَيْهِ**” yani **أَشْرَفَ** (üstten göründü). Ondandır: Safiyye bint Abdilmuttalib hadisi—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Üzerimize bir Yahudi **أَطَلَّ** etti; ben kalktım da başını **الصَّيْفِ** ile vurdum.” Cerîr dedi:
Ben, Nümeyr üzerine yukarıdan bakan **البَازِي**yim ... ona gökten dökülme olarak verildim.

Râgıb dedi: “**أَطَلَّ عليه**”in hakikati: ona **بَطَلَلَهِ** ile, yani şahsıyla **أَوْفَى** etti; **كاسْتَطَلَّ**. İbn Sîde, Sa‘ide b. Cüeyye’ye ait olarak inşâd etti:
Ondan, Yemenli bir **مُسْتَطِلٌّ** ve oturan ... serâtın enine karşı, asık suratlı; onun sabırlısı.

**الطَّلِيلُ** (Emîr vezninde): Hüzeyl lügatinde “yaratılış/mahiyet”, İbn Abbâd’dan. Yine: “hasır”, İbnü’l-A‘râbî’den; yahut **دَوْم**dan veya **سَعَف**tan veya onun kabuklarından dokunmuş olan; bunların hepsi **المُحْكَم**’de. Ve **التَّهْذِيب**’de: Ebû Amr dedi: **الطَّلِيلَةُ** **البُورِيَاءُ**dır. Asma‘î dedi: **البَارِيُّ**dur, başka değil. Çoğulu: **أطِلَّةٌ** ve kesre ile **طِلَّةٌ**. Bunu musannif az önce zikretmişti. Ve **طُلُلٌ** (kütüb gibi); nasıl denirse: **جَلِيلٌ** ve **أَجِلَّةٌ** ve **وَجِلَةٌ**; ve **كَثِيبٌ** ve **كُثُبٌ**.

**أَطْلاَلُ**: Bukeyr b. Abdillah b. eş-Şeddâh eş-Şeddâhî el-Leysî’nin bir dişi devesi yahut atı. Zannettiler ki, konuştu: Kadisiyye günü binicisi ona dediğinde—bir nehre varmışken—: “Sıçra, **أَطْلاَل**!” At dedi ki: “**وَثْبَ**.” Nüshalarda böyle; doğrusu: “**وَثَبْتُ**.” Ve **سُورَةِ الْبَقَرَةِ**. İbnü’l-Kelbî’nin **كِتابِ الخَيْل**’inde: Bukeyr, Sa‘d b. Ebî Vakkâs ile gönderilmişti ve Kadisiyye gününe şahit oldu. Bize zikredildi—Allah daha iyi bilir—: Acemler, Kadisiyye nehrinin üzerindeki köprüyü kestiklerinde, Bukeyr atına bağırdı: “Sıçra, **أَطْلاَلُ**!” O toplandı, sonra sıçradı; bir de bakarsın nehrin ötesindedir. Ve—denildiğine göre—o gün Kadisiyye nehrinin eni kırk arşındı. Acemler dedi: “Bu, gökten bir iştir; sizin ona gücünüz yetmez.” Derken bozguna uğradılar. Bazı şairlere ait olarak inşâd etti:
Mûkân’da, çekinip geri duran atlardan kayboldu ... Benî’ş-Şeddâh’ın Bukeyr’i, **أَطْلاَلِ**in binicisi.

**الطُّلاطِلَةُ** (U‘lâbiṭa gibi): **الدَّاهِيَةُ العَقْماءُ** (kısır musibet), **التَّهْذِيب** ve **الصِّحاح**’ta; **الطُّلَطِلَةِ** gibi; o, ondan kısaltılmıştır. Ve **الطُّلَطِلِ**: **الطُّلاَطِلِ**den kısaltılmıştır. Ve **الطُّلاطِلَةُ**: boğazda bir et parçası, İbn Sîde’den; yahut **الْمُسْتَرَطِ**ın ucunda sarkan bir et parçası, Asma‘î’den; Ezherî onu nakletti. Yahut o, küçük dilin düşmesidir; ta ki ona yiyecek ve içecek geçmesin, Ebû’l-Heysem’den. Denir: “**وَقَعَتْ طُلاَطِلَتُهُ**” yani küçük dili; düştüğünde.

**الطُّلاَطِلَةُ**: Mâlik’in babası; Nebî’ye—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—alay edenlerden biri. Böyle, **السِّيرَةِ الشَّامِيَّة**’de vaki oldu. Ve Ebû Ubeyd’in **أَنْسَاب**’ında, Huzâa’dan Eslâm’ın nesebinde, Benî Buveyy b. Milkân b. Afsâ’da. Süheylî’nin **الرَّوْض**’unda olan: o, Hâris b. **الطُّلاَطِلَةُ**dur; bunu Ebû’l-Velîd el-Vakkaşî söyledi. İbnü’l-Kelbî’nin **أَنْساب**’ında okudum: o, Hâris b. Kays b. Adiyy b. Sa‘d b. Sehm’dir; Resûlullah’a—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—alay edenlerdendi; öyleyse buna bak.

Yine: eşeklerin bel kemiklerinde tutan bir hastalık; onları keser, yani sırtlarını keser; **المُحْكَم**’de olduğu gibi; **الطُّلاَطِلِ** gibi, damme ve fetha ile. Ve **الطُّلاَطِلَةُ**: ölüm; **الطُّلاَطِلِ** gibi, fetha ve damme ile; **المَحْكَم**’de olduğu gibi.

**ذُو طِلاَلٍ** (kitâb gibi): Rebaze’ye yakın bir su; yahut Benî Murra diyarında bir yer. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
Şarkıcı cariyeleri, şarkıcılaştırılmış olarak verirler ... **ذِي طِلالِ**’da koyunların yavruları gibi.

Ve **ذو طِلاَلٍ**: şair Züheyr’in babası Ebû Selmâ b. Rabîa el-Müzenî’nin atı.

**الطُّلاَطِلُ** (U‘lâbiṭ gibi): ölüm; bu az önce geçti; o halde tekrardır. Ve onda fetha da rivayet edilir. Ve yine: **الدَّاءُ العُضَالُ** (çetin hastalık), **المُحْكَم**’de olduğu gibi. Cevherî dedi: “Allah onu **بالطُّلاَلَةِ** ve **حُمَّى مُمَاطِلَةٍ** ile vurdu”; o, devası olmayan çetin hastalıktır. Ve **المُحْكَم**’de: o, sırtta bir ağrıdır. Ezherî, “çetin”den sonra şunu ekledi: ona bir çareye güç yetirilemeyen ve tedavi edenin yerini bilmediği. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, onu çabuklaştıran boğaz hastalığıdır.

**الطَّلاَلَةُ** (sehâbe gibi): sevinç ve sürur, Ebû Amr’dan. Ve inşâd etti:
Uyanınca ve rastlamayınca ... yalnızca eyerimi, **يِلا طَلاَلَهْ** kaldım.
Manası: sevinç ve sürur olmaksızın.

Yine: neşe. Denir: “Onun konuşmasında **طَلاَلَةُ الحُسْنِ** vardır” yani onun neşesi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الطَّلاَلَةُ**: güzel hâl ve güzel heyet. Bununla, onların şu sözü tefsir edildi: “Falanın **طَلالَةُ**si yoktur.” Ve dedi:
Dedim: Bilmedin mi ki o ... **جَمِيلُ الطَّلالَةِ**dir; onun güzeli.

**الطُّلْطُلُ** (hüdhüd gibi): sürekli hastalık, İbnü’l-A‘râbî’den; Ezherî onu nakletti.

**طُلَيْطُلَهُ**: iki **الطَّاء**ın dammesiyle; Sâgânî de böyle ضبط etti. Doğrusu, ikinci **الطَّاء**ın kesresi iledir; Mağrib tarihçileri, İbnü’s-Sem‘ânî ve başkaları böyle ضبط etti: Mağrib’de bir şehir; doğrusu Endülüs’tedir. O, büyük bir beldedir, işleri geniştir; onunla Kurtuba arasında yedi gün vardır. Ondan: Ebû Osman Sa‘îd b. Ebî Hind **الطُّلَيْطِلِيُّ**; Mâlik onu, kendisinden işittiği bir söz sebebiyle “**الحَكِيمَ**” diye adlandırdı. Ve denildi: adı Abdülvehhâb; denildi: Abdurrahman. Kurtuba’da oturdu; 200 yılında vefat etti. Ve Ahmed b. el-Velîd b. Abdülhâlik b. Abdülcebbâr b. Bişr b. Abdillah b. Abdurrahman b. Kuteybe b. Müslim el-Bâhilî; Îsâ b. Dînâr, Yahyâ b. Yahyâ ve Sahnûn’dan rivayet eden; **طُلَيْطِلَةَ** kadısı; Endülüs’te vefat etti.

“Onu **بالوَرْسِ** **طَلاَّ**”: onu onunla **طَلْياً** olarak boyadı. Hâlid b. Cenbe dedi: “Falanı hakkından **طَلَّ** etti”: onu ondan men etti ve hapsetti. Bununla, daha önce geçen Yahyâ b. Ya‘mer’in sözü tefsir edildi.

“**طَلْطَلَهُ**”: onu hareket ettirdi; **كتَلْتَلَهُ** gibi. İbn Abbâd dedi: **الطَّلْطَلَةُ**: yürüyüşte iki eli hareket ettirmek.

“Bu, **مُطِلٌّ** bir iştir”: yani **بِمُسْفِرٍ** değildir; Cevherî onu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**يَوْمٌ طَلٌّ**: **ذُو طَلٍّ** yani nemli. Ve **أَرْضٌ طَلَّةٌ** ve **مَطْلُولَةُ**: çiy onu **طَلَّ** etti. “Gök **طَلَّتِ**”: onun vuruşu şiddetlendi.

**المَطْلُولُ**: üstünde köpük olan saf süt; üzerine su dökülmüştür; onu iyi sanırsın, hâlbuki onda hayır yoktur. Râ‘î dedi:
Kavmine yeter—kışlarlarsa—bir **مَطْلُولَةٌ** ... gündüzün başında; ve bazen bir **مَذْقَةٌ**.
Ve denildi: buradaki **المَطْلُولَةُ**: saf sütle yağlanmış bir deri parçasıdır; onu yerler.

**الطُّلَّى** (Rubbâ gibi): sütten bir yudum; Ezherî onu nakletti.

**حَدِيثٌ طَلٌّ**: güzel. Ve bir bedevî kadından: “Cemîl’in şiiri ne kadar **أَطَلَّ** ve ne kadar tatlıdır!”

**امْرَأَةٌ طَلَّةٌ**: güzel, latif.

Denir: “**فَرَسٌ حَسَنُ الطَّلاَلَةِ**”; o, onun yaratılışından yükselen kısımdır.

Denir: “Falan, falana eziyetle **أَطَلَّ** etti”: ona eziyet etmeye devam ettiğinde.

Damme ile **الطُّلاَلَةُ**: sevinç ve sürur manasında, Ebû Amr’dan, **الطَّلالَةِ**de bir lügattir. Asma‘î dedi: **الطَّلاَلَةُ**: güzellik ve sudur.

Falan, **خُطْبَةً طَلِيلَةً** hutbe okudu: yani güzel.

“Onun üzerine **أَطَلَّ** etti, ta ki onu yendi”: yani ısrar etti; bu, İbn Abbâd’dan mecazdır.

**المُطَلِّلُ** (muhaddis gibi): sisler.

**الطُّلَطِلَةُ** ve **الطُّلاَطِلَةُ**: insanın karnında ona isabet eden bir hastalık.

İbn Abbâd dedi: “Kanı **طُلاًّ** ve **طِلاًّ** gitti”—damme ve kesre ile—yani heder oldu.

“Benim hakkım üzerine **أَطَلَّ** etti de onu götürdü”: yani ona işaret etti, İbn Abbâd’dan.

Dedi: At, kuyruğuyla **اسْتَطَلَّ** etti ve onunla **مُطِلاًّ** geçti: onu göğe diktiğinde.

Ebû Amr dedi: Denir: “Bu, **تَطَلَّلَتْ** bir arazidir”: yani bitti, seçkinleşti ve ona kimse basmadı.

**ذو طَلاَلٍ** (sehâb gibi): Şerabba’da Gatafân’a ait bir vadi.
